وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.14 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 10 5101 401537 25003 2026-08-07T09:10:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 401537 wikitext text/x-wiki {{{{{|safesubst:}}}#invoke:Su|main}}<noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> 86mq7zo1b7pnz8vimm8o4iqd9ulpsjs 0 5649 401473 249067 2026-08-06T23:30:21Z Intisar Ali 8681 /* */ 401473 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == ابن جریر طبری == == سوانح محمد بن جرير رح == امام محمد بن جرير رح جن جي ولادت باسعادت 224 هجري طبرستان جي شهر آمل ۾ ٿي ، هي اهو دور هو جڏهن سلطنت عباسيه جو عروج هو ۽ سندس سڄي جمار عهد خلافت عباسيه ۾ گذري ، طبرستان هن وقت پڻ سياست ۽ مذهبي حلقن جنهن ۾ معتزلي ، خوارج ، باطني جو گهوارو هو ۽ ابن جرير جي ٻيهر طبرستان ورڻ وقت روافض جو عروج ٿي ويو هو ابن جرير رح جو نالو ، محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري الآملي هو سندس کوڙ سار لقب آهن جنهن ۾ الامام ، المجتهد ، المفسر ، المورخ، المحدث ، الحافظ ، العلامه ، اللغوي ، المقريءَ ۽ سندس اهي سڀئي القاب سندس بزرگيت تي دلالت ڪن ٿيون . سندس ڪنيت (ابن جرير) هئي ۽ طبرستان ۽ آمل ڏينهن نسبت هجڻ ڪري پاڻ الطبري ۽ الآملي سڏرائيندا هئا. ابن جرير رح هڪ آسودي گهراني ۾ اک کولي ، سندس پيءُ هڪ ڏينهن خواب ڏٺائين ته ابن جرير رح نبي ڪريم ﷺ جي ٻنهي هٿن جي وچ ۾ آهن ۽ نبي ڪريمﷺ جي هٿن مبارڪن ۾ پٿريون آهن جنهن کي ابن جرير رح کڻي اڇلائي رهيا آهن ، عالمن کان جڏهن هن جي تعبير پڇا ڪيائين ته انهن چيو ته اوهان جو پٽ وڏو ٿي ڪري دين جي خدمت سرانجام ڏيندو ۽ اهو خواب ابن جرير جو علم حاصل ڪرڻ جو سبب بڻيو. ابن جرير رح ستن سالن ۾ قرآن مجيد حفظ ڪيائين اٺن سالم ۾ امامت جهڙو فريضو انجام ڏنائين نون سالن ۾ حديث لکڻ شروع ڪيائين ۽ جڏهن سورهن سالن جا ٿيا ته اماماحمد بن حنبل رح جي زيارت جو شوق ۾ بغداد ڏانهن سفر ڪرڻ شروع ڪيائين ، سندس سڄو خرچ ۽ بار پيءُ کڻدو هو جڏهن سندس والد جو انتقال ٿيو ته ورثي ۾ زمين جو ٽڪڙو مليس جنهن جي آمدني مان ابن جرير رح پنهنجو گذر سفر فرمائيندا هئا . == ابن جریر رض جا استاد == ابن جرير رح جن وڌن عالمن جا شاگرد هئا جن مان: * محمد بن حميد الرازي التميمي (241) ھ “ري” * ابو همام الوليد بن شجاع (243) ھ “ ڪوفه” * عمران بن موسيٰ الليثي البصري ( 240) ھ “ بصره” احمد بن منيع البغوي ابو جعفر (244) ھ * محمد بن العلاء الهمداني ابو ڪريب (247) ھ “ ڪوفه” * محمد بن عبدالملڪ بن الشوارب البصري الاموي (244) ھ * محمد بن بشار العبدي البصري ( 252) ھ الامام الحافظ يعقوب بن ابراهيم الدورقي (252) ھ * بشر بن عبدالاعليٰ الصنعائي البصري (245)ھ * ربيع بن سليمان الازدي (250) ھ * حسن بن محمد الزعفراني البغدادي الشافعي (260) ھ * اسماعيل بن يحييٰ المزني (264) ھ * محمد بن عبدالله بن عبدالحڪم المالڪي المورخ (264) ۽ هن کان سواءَ کوڙ سارا عالم سڳورا آهن جن کان ابن جرير رح جن علم القرآن ۽ علم حديث فقه حنفي ، شافعي ، مالڪي ۽ تاريخ جو علم وغيرن جو سکيا حاصل ڪئي . == ابن جریر جو علمی سفر == ابن جرير رح علم حاصل ڪرڻ لاءِ پهريان “ ري” جو رخ ڪيو پوءِ عراق ۾ ويو هتي ڪوفه ، بصريٰ ، بغداد ۾ علم حاصل ڪيائين تنهن کان پوءِ شام بيروت ڏانهن ويا ۽ هن کان پوءِ مصر ۽ مصر کان وري شام جو رخ ڪري وري مصر ڏانهن واپس وريا ۽ مصر کان پوءِ پنهنجي آبائي وطن طبرساتن ويا پر هتي ان وقت رافضين جو غلبو ٿي چڪو هو جيڪي صحابن ۽ شيخين تي سب وشتم ڪندا هئا ابن جرير فضائل شيخين املاءِ ڪرائي جنهن سان روافض سندس جان جا ويري ٿي پيا ۽ ابن جرير رح مجبور ٿي هٿان فرار ٿي وڃي بغداد سڪونت اختار ڪئي ۽ پنهنجي باقي حياتي بغداد ۾ گذاريائين . == ابن جریر جی عالمن پاران سارھ == ابن جرير رح بابت کوڙ سارن عالمن ساراه ۾ لکيو آهي جنهن مان ڪجهه هٿ پيش ڪجن ٿا ؛ ابن خلڪان وفيات الاعيان ۾ لکن ٿا ته “ ابن جرير ...... وڏي تفسير ۽ مشهور تاريخ جو مالڪ ، تفسير حديث فقه تاريخ ۽ ان کان علاوه گهڻين فنن جو امام هو ۽ هن جون مختلف فنن ۾ خوبصورت تصنيفون آهن جيڪي هن جي وسعت علمي تي دلالت ڪن ٿيون ۽ پاڻ مجتهد امام هئا ” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري مفسرينن جو سردار، امامن منجهان جمع ڪيائين اهڙن علمن کي جنهن ۾ هن جي دور ۾ ڪير به مشارڪت نه ڪري سگهيو ڪتاب الله جو حافظ هو ، معاني ۾ بصيرت رکندڙ هو، قرآني احڪامن ۾ فقيه سنت ، طرق ، صحيح ۽ سقيم ناسخ ۽ منسوخ ۾ احوال صحابه ۽ تابعين کي ڄاڻيندو هو. ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن غالب ، امام جعفر الطبري جنهن جي 224 ۾ ولادت ٿي . ڪڻڪي اکيون ، خوبصورت جسم ڊڳهو قد ڳالهائڻ ۾ صاف گو ، گهڻن کان روايت ڪيائين ، حديث جي ڳولها ۾ ڪنڊ ڪرڇ ۾ سفر ڪيائين وڏو تاريخدان ۽ ڪامل مفسر ۽ هن کان علاوه اصول ۽ فروع ۾ نفع بخشيندڙ تصنيفون اٿن ۽ هنن مان تهذهيب الآثار آهي پر هن کي پورو نه ڪري سگهيو ۽ هن بابت اهو چيو ويو آهي ته چاليه سالن تائين ڪتاب لکندا رهيا جنهن ۾ هر ڏينهن ۾ 40 ورق لکندا هئا . ساڳي ڪتاب ۾ ابن خزيمه جو قول نقل ٿيل آهي ته هو چوي ٿو “آئون زمين جي پٺ تي ابن جرير کان وڏو ڪو عالم نٿو ڄاڻان. خطيب بغدادي فرمائن ٿا ته “ابن جرير ائمه علماء مان هو جنهن جي قول کي مضبوط سمجهيو ويندو هو ۽ هن جي طرف رجوع ڪيو ويندو هو بسبب هن جي ڏاهپ ۽ فضيلت جي .. تنهن کان سواءِ امام سبڪي ، ابن جوزي ، امام ابن تيميه ، امام ابن القيم ، امام ذهبي ، ابن عساڪر ۽ کوڙ سارن سندس تعريف ڪئي آهي ۽ سندس ڪارنامن کي سارهايو آهي . == ابن جرير رح جا شاگرد == #(1)ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحرابي (290) ھ هيءُ ابن جرير رح کان عمر ۾ وڏا هئا . #(2) الامام الحافظ ابو قاسم بن بن احمد الطبراني (360) ھ #(3) الشيخ القاضي ابو بڪر احمد بن ڪامل (350) ھ #(4) الامام ابو احمد عبدالله بن عدي (365) ھ #(5) القاضي ابو الفرج المعاني بن زڪريا النهرواني معروف ابن طرار (390) ھ تنهن کان سواءِ کوڙ سارا شاگرد هئا اختصار کي مدي نظر رکندي هتي پيش ڪرڻ کان معذرت ڪجي ٿي . == امام ابن جرير جو منهج == امام محمد بن جرير اهل سنت والجماعت جي وڏڙن عالمن مان ڳاڻاٽو ٿئي ٿو ، سندس منهج ۽ عقيدو اسلاف صالحين وارو هو ، صريح السنه نالي ڪتاب ۾ پنهنجا عقايد ذڪر ڪيا اٿس جيڪو اهل سنت وٽ مشهور آهي . جيتوڻيڪ پاڻ شافعي ، حنفي ۽ مالڪي مڪتب فڪر وارن وٽ علم حاصل ڪيائون منڍ ۾ پاڻ شافعي مسلڪ جو پويواري ڪندا هئا پر اڳتي هلي ڪري پنهنجو هڪ ڌار مسلڪ جو بنياد وڌائين جيڪو اهل سنت والجماعت جي نهج منجهان هئا . ابن سبڪي رح پنهنجي ڪتاب طبقات الشافيه الڪبرى ۾ لکي ٿو “ آئون چوان ٿو ته ابن نصر رح ، ابن جرير رح ۽ ابن خزيمه رح اسان جي مذهب جا ستون هئا” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا “پهريان شافعي هئا ، پوءِ مستقل ڌار مذهب ۽ اقوال اختيار ڪيائين ، هن جا پوئلڳ ۽ مقلد ٿيا ۽ اصول ۽ فروع ۾ هن جا گهڻائين ڪتاب آهن . == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} 8b0pinh8lgvy2nfla8svz6evs3n9dqp 401474 401473 2026-08-06T23:32:22Z Intisar Ali 8681 401474 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} == سوانح محمد بن جرير رح == امام محمد بن جرير رح جن جي ولادت باسعادت 224 هجري طبرستان جي شهر آمل ۾ ٿي ، هي اهو دور هو جڏهن سلطنت عباسيه جو عروج هو ۽ سندس سڄي جمار عهد خلافت عباسيه ۾ گذري ، طبرستان هن وقت پڻ سياست ۽ مذهبي حلقن جنهن ۾ معتزلي ، خوارج ، باطني جو گهوارو هو ۽ ابن جرير جي ٻيهر طبرستان ورڻ وقت روافض جو عروج ٿي ويو هو ابن جرير رح جو نالو ، محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري الآملي هو سندس کوڙ سار لقب آهن جنهن ۾ الامام ، المجتهد ، المفسر ، المورخ، المحدث ، الحافظ ، العلامه ، اللغوي ، المقريءَ ۽ سندس اهي سڀئي القاب سندس بزرگيت تي دلالت ڪن ٿيون . سندس ڪنيت (ابن جرير) هئي ۽ طبرستان ۽ آمل ڏينهن نسبت هجڻ ڪري پاڻ الطبري ۽ الآملي سڏرائيندا هئا. ابن جرير رح هڪ آسودي گهراني ۾ اک کولي ، سندس پيءُ هڪ ڏينهن خواب ڏٺائين ته ابن جرير رح نبي ڪريم ﷺ جي ٻنهي هٿن جي وچ ۾ آهن ۽ نبي ڪريمﷺ جي هٿن مبارڪن ۾ پٿريون آهن جنهن کي ابن جرير رح کڻي اڇلائي رهيا آهن ، عالمن کان جڏهن هن جي تعبير پڇا ڪيائين ته انهن چيو ته اوهان جو پٽ وڏو ٿي ڪري دين جي خدمت سرانجام ڏيندو ۽ اهو خواب ابن جرير جو علم حاصل ڪرڻ جو سبب بڻيو. ابن جرير رح ستن سالن ۾ قرآن مجيد حفظ ڪيائين اٺن سالم ۾ امامت جهڙو فريضو انجام ڏنائين نون سالن ۾ حديث لکڻ شروع ڪيائين ۽ جڏهن سورهن سالن جا ٿيا ته اماماحمد بن حنبل رح جي زيارت جو شوق ۾ بغداد ڏانهن سفر ڪرڻ شروع ڪيائين ، سندس سڄو خرچ ۽ بار پيءُ کڻدو هو جڏهن سندس والد جو انتقال ٿيو ته ورثي ۾ زمين جو ٽڪڙو مليس جنهن جي آمدني مان ابن جرير رح پنهنجو گذر سفر فرمائيندا هئا . == ابن جریر رض جا استاد == ابن جرير رح جن وڌن عالمن جا شاگرد هئا جن مان: * محمد بن حميد الرازي التميمي (241) ھ “ري” * ابو همام الوليد بن شجاع (243) ھ “ ڪوفه” * عمران بن موسيٰ الليثي البصري ( 240) ھ “ بصره” احمد بن منيع البغوي ابو جعفر (244) ھ * محمد بن العلاء الهمداني ابو ڪريب (247) ھ “ ڪوفه” * محمد بن عبدالملڪ بن الشوارب البصري الاموي (244) ھ * محمد بن بشار العبدي البصري ( 252) ھ الامام الحافظ يعقوب بن ابراهيم الدورقي (252) ھ * بشر بن عبدالاعليٰ الصنعائي البصري (245)ھ * ربيع بن سليمان الازدي (250) ھ * حسن بن محمد الزعفراني البغدادي الشافعي (260) ھ * اسماعيل بن يحييٰ المزني (264) ھ * محمد بن عبدالله بن عبدالحڪم المالڪي المورخ (264) ۽ هن کان سواءَ کوڙ سارا عالم سڳورا آهن جن کان ابن جرير رح جن علم القرآن ۽ علم حديث فقه حنفي ، شافعي ، مالڪي ۽ تاريخ جو علم وغيرن جو سکيا حاصل ڪئي . == ابن جریر جو علمی سفر == ابن جرير رح علم حاصل ڪرڻ لاءِ پهريان “ ري” جو رخ ڪيو پوءِ عراق ۾ ويو هتي ڪوفه ، بصريٰ ، بغداد ۾ علم حاصل ڪيائين تنهن کان پوءِ شام بيروت ڏانهن ويا ۽ هن کان پوءِ مصر ۽ مصر کان وري شام جو رخ ڪري وري مصر ڏانهن واپس وريا ۽ مصر کان پوءِ پنهنجي آبائي وطن طبرساتن ويا پر هتي ان وقت رافضين جو غلبو ٿي چڪو هو جيڪي صحابن ۽ شيخين تي سب وشتم ڪندا هئا ابن جرير فضائل شيخين املاءِ ڪرائي جنهن سان روافض سندس جان جا ويري ٿي پيا ۽ ابن جرير رح مجبور ٿي هٿان فرار ٿي وڃي بغداد سڪونت اختار ڪئي ۽ پنهنجي باقي حياتي بغداد ۾ گذاريائين . == ابن جریر جی عالمن پاران سارھ == ابن جرير رح بابت کوڙ سارن عالمن ساراه ۾ لکيو آهي جنهن مان ڪجهه هٿ پيش ڪجن ٿا ؛ ابن خلڪان وفيات الاعيان ۾ لکن ٿا ته “ ابن جرير ...... وڏي تفسير ۽ مشهور تاريخ جو مالڪ ، تفسير حديث فقه تاريخ ۽ ان کان علاوه گهڻين فنن جو امام هو ۽ هن جون مختلف فنن ۾ خوبصورت تصنيفون آهن جيڪي هن جي وسعت علمي تي دلالت ڪن ٿيون ۽ پاڻ مجتهد امام هئا ” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري مفسرينن جو سردار، امامن منجهان جمع ڪيائين اهڙن علمن کي جنهن ۾ هن جي دور ۾ ڪير به مشارڪت نه ڪري سگهيو ڪتاب الله جو حافظ هو ، معاني ۾ بصيرت رکندڙ هو، قرآني احڪامن ۾ فقيه سنت ، طرق ، صحيح ۽ سقيم ناسخ ۽ منسوخ ۾ احوال صحابه ۽ تابعين کي ڄاڻيندو هو. ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن غالب ، امام جعفر الطبري جنهن جي 224 ۾ ولادت ٿي . ڪڻڪي اکيون ، خوبصورت جسم ڊڳهو قد ڳالهائڻ ۾ صاف گو ، گهڻن کان روايت ڪيائين ، حديث جي ڳولها ۾ ڪنڊ ڪرڇ ۾ سفر ڪيائين وڏو تاريخدان ۽ ڪامل مفسر ۽ هن کان علاوه اصول ۽ فروع ۾ نفع بخشيندڙ تصنيفون اٿن ۽ هنن مان تهذهيب الآثار آهي پر هن کي پورو نه ڪري سگهيو ۽ هن بابت اهو چيو ويو آهي ته چاليه سالن تائين ڪتاب لکندا رهيا جنهن ۾ هر ڏينهن ۾ 40 ورق لکندا هئا . ساڳي ڪتاب ۾ ابن خزيمه جو قول نقل ٿيل آهي ته هو چوي ٿو “آئون زمين جي پٺ تي ابن جرير کان وڏو ڪو عالم نٿو ڄاڻان. خطيب بغدادي فرمائن ٿا ته “ابن جرير ائمه علماء مان هو جنهن جي قول کي مضبوط سمجهيو ويندو هو ۽ هن جي طرف رجوع ڪيو ويندو هو بسبب هن جي ڏاهپ ۽ فضيلت جي .. تنهن کان سواءِ امام سبڪي ، ابن جوزي ، امام ابن تيميه ، امام ابن القيم ، امام ذهبي ، ابن عساڪر ۽ کوڙ سارن سندس تعريف ڪئي آهي ۽ سندس ڪارنامن کي سارهايو آهي . == ابن جرير رح جا شاگرد == #(1)ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحرابي (290) ھ هيءُ ابن جرير رح کان عمر ۾ وڏا هئا . #(2) الامام الحافظ ابو قاسم بن بن احمد الطبراني (360) ھ #(3) الشيخ القاضي ابو بڪر احمد بن ڪامل (350) ھ #(4) الامام ابو احمد عبدالله بن عدي (365) ھ #(5) القاضي ابو الفرج المعاني بن زڪريا النهرواني معروف ابن طرار (390) ھ تنهن کان سواءِ کوڙ سارا شاگرد هئا اختصار کي مدي نظر رکندي هتي پيش ڪرڻ کان معذرت ڪجي ٿي . == امام ابن جرير جو منهج == امام محمد بن جرير اهل سنت والجماعت جي وڏڙن عالمن مان ڳاڻاٽو ٿئي ٿو ، سندس منهج ۽ عقيدو اسلاف صالحين وارو هو ، صريح السنه نالي ڪتاب ۾ پنهنجا عقايد ذڪر ڪيا اٿس جيڪو اهل سنت وٽ مشهور آهي . جيتوڻيڪ پاڻ شافعي ، حنفي ۽ مالڪي مڪتب فڪر وارن وٽ علم حاصل ڪيائون منڍ ۾ پاڻ شافعي مسلڪ جو پويواري ڪندا هئا پر اڳتي هلي ڪري پنهنجو هڪ ڌار مسلڪ جو بنياد وڌائين جيڪو اهل سنت والجماعت جي نهج منجهان هئا . ابن سبڪي رح پنهنجي ڪتاب طبقات الشافيه الڪبرى ۾ لکي ٿو “ آئون چوان ٿو ته ابن نصر رح ، ابن جرير رح ۽ ابن خزيمه رح اسان جي مذهب جا ستون هئا” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا “پهريان شافعي هئا ، پوءِ مستقل ڌار مذهب ۽ اقوال اختيار ڪيائين ، هن جا پوئلڳ ۽ مقلد ٿيا ۽ اصول ۽ فروع ۾ هن جا گهڻائين ڪتاب آهن . == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} 0p65xe4ks4iaq4e5n974rfofjxh7xea 401475 401474 2026-08-06T23:33:09Z Intisar Ali 8681 401475 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ابن جریر رض جا استاد == ابن جرير رح جن وڌن عالمن جا شاگرد هئا جن مان: * محمد بن حميد الرازي التميمي (241) ھ “ري” * ابو همام الوليد بن شجاع (243) ھ “ ڪوفه” * عمران بن موسيٰ الليثي البصري ( 240) ھ “ بصره” احمد بن منيع البغوي ابو جعفر (244) ھ * محمد بن العلاء الهمداني ابو ڪريب (247) ھ “ ڪوفه” * محمد بن عبدالملڪ بن الشوارب البصري الاموي (244) ھ * محمد بن بشار العبدي البصري ( 252) ھ الامام الحافظ يعقوب بن ابراهيم الدورقي (252) ھ * بشر بن عبدالاعليٰ الصنعائي البصري (245)ھ * ربيع بن سليمان الازدي (250) ھ * حسن بن محمد الزعفراني البغدادي الشافعي (260) ھ * اسماعيل بن يحييٰ المزني (264) ھ * محمد بن عبدالله بن عبدالحڪم المالڪي المورخ (264) ۽ هن کان سواءَ کوڙ سارا عالم سڳورا آهن جن کان ابن جرير رح جن علم القرآن ۽ علم حديث فقه حنفي ، شافعي ، مالڪي ۽ تاريخ جو علم وغيرن جو سکيا حاصل ڪئي . == ابن جریر جو علمی سفر == ابن جرير رح علم حاصل ڪرڻ لاءِ پهريان “ ري” جو رخ ڪيو پوءِ عراق ۾ ويو هتي ڪوفه ، بصريٰ ، بغداد ۾ علم حاصل ڪيائين تنهن کان پوءِ شام بيروت ڏانهن ويا ۽ هن کان پوءِ مصر ۽ مصر کان وري شام جو رخ ڪري وري مصر ڏانهن واپس وريا ۽ مصر کان پوءِ پنهنجي آبائي وطن طبرساتن ويا پر هتي ان وقت رافضين جو غلبو ٿي چڪو هو جيڪي صحابن ۽ شيخين تي سب وشتم ڪندا هئا ابن جرير فضائل شيخين املاءِ ڪرائي جنهن سان روافض سندس جان جا ويري ٿي پيا ۽ ابن جرير رح مجبور ٿي هٿان فرار ٿي وڃي بغداد سڪونت اختار ڪئي ۽ پنهنجي باقي حياتي بغداد ۾ گذاريائين . == ابن جریر جی عالمن پاران سارھ == ابن جرير رح بابت کوڙ سارن عالمن ساراه ۾ لکيو آهي جنهن مان ڪجهه هٿ پيش ڪجن ٿا ؛ ابن خلڪان وفيات الاعيان ۾ لکن ٿا ته “ ابن جرير ...... وڏي تفسير ۽ مشهور تاريخ جو مالڪ ، تفسير حديث فقه تاريخ ۽ ان کان علاوه گهڻين فنن جو امام هو ۽ هن جون مختلف فنن ۾ خوبصورت تصنيفون آهن جيڪي هن جي وسعت علمي تي دلالت ڪن ٿيون ۽ پاڻ مجتهد امام هئا ” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري مفسرينن جو سردار، امامن منجهان جمع ڪيائين اهڙن علمن کي جنهن ۾ هن جي دور ۾ ڪير به مشارڪت نه ڪري سگهيو ڪتاب الله جو حافظ هو ، معاني ۾ بصيرت رکندڙ هو، قرآني احڪامن ۾ فقيه سنت ، طرق ، صحيح ۽ سقيم ناسخ ۽ منسوخ ۾ احوال صحابه ۽ تابعين کي ڄاڻيندو هو. ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن غالب ، امام جعفر الطبري جنهن جي 224 ۾ ولادت ٿي . ڪڻڪي اکيون ، خوبصورت جسم ڊڳهو قد ڳالهائڻ ۾ صاف گو ، گهڻن کان روايت ڪيائين ، حديث جي ڳولها ۾ ڪنڊ ڪرڇ ۾ سفر ڪيائين وڏو تاريخدان ۽ ڪامل مفسر ۽ هن کان علاوه اصول ۽ فروع ۾ نفع بخشيندڙ تصنيفون اٿن ۽ هنن مان تهذهيب الآثار آهي پر هن کي پورو نه ڪري سگهيو ۽ هن بابت اهو چيو ويو آهي ته چاليه سالن تائين ڪتاب لکندا رهيا جنهن ۾ هر ڏينهن ۾ 40 ورق لکندا هئا . ساڳي ڪتاب ۾ ابن خزيمه جو قول نقل ٿيل آهي ته هو چوي ٿو “آئون زمين جي پٺ تي ابن جرير کان وڏو ڪو عالم نٿو ڄاڻان. خطيب بغدادي فرمائن ٿا ته “ابن جرير ائمه علماء مان هو جنهن جي قول کي مضبوط سمجهيو ويندو هو ۽ هن جي طرف رجوع ڪيو ويندو هو بسبب هن جي ڏاهپ ۽ فضيلت جي .. تنهن کان سواءِ امام سبڪي ، ابن جوزي ، امام ابن تيميه ، امام ابن القيم ، امام ذهبي ، ابن عساڪر ۽ کوڙ سارن سندس تعريف ڪئي آهي ۽ سندس ڪارنامن کي سارهايو آهي . == ابن جرير رح جا شاگرد == #(1)ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحرابي (290) ھ هيءُ ابن جرير رح کان عمر ۾ وڏا هئا . #(2) الامام الحافظ ابو قاسم بن بن احمد الطبراني (360) ھ #(3) الشيخ القاضي ابو بڪر احمد بن ڪامل (350) ھ #(4) الامام ابو احمد عبدالله بن عدي (365) ھ #(5) القاضي ابو الفرج المعاني بن زڪريا النهرواني معروف ابن طرار (390) ھ تنهن کان سواءِ کوڙ سارا شاگرد هئا اختصار کي مدي نظر رکندي هتي پيش ڪرڻ کان معذرت ڪجي ٿي . == امام ابن جرير جو منهج == امام محمد بن جرير اهل سنت والجماعت جي وڏڙن عالمن مان ڳاڻاٽو ٿئي ٿو ، سندس منهج ۽ عقيدو اسلاف صالحين وارو هو ، صريح السنه نالي ڪتاب ۾ پنهنجا عقايد ذڪر ڪيا اٿس جيڪو اهل سنت وٽ مشهور آهي . جيتوڻيڪ پاڻ شافعي ، حنفي ۽ مالڪي مڪتب فڪر وارن وٽ علم حاصل ڪيائون منڍ ۾ پاڻ شافعي مسلڪ جو پويواري ڪندا هئا پر اڳتي هلي ڪري پنهنجو هڪ ڌار مسلڪ جو بنياد وڌائين جيڪو اهل سنت والجماعت جي نهج منجهان هئا . ابن سبڪي رح پنهنجي ڪتاب طبقات الشافيه الڪبرى ۾ لکي ٿو “ آئون چوان ٿو ته ابن نصر رح ، ابن جرير رح ۽ ابن خزيمه رح اسان جي مذهب جا ستون هئا” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا “پهريان شافعي هئا ، پوءِ مستقل ڌار مذهب ۽ اقوال اختيار ڪيائين ، هن جا پوئلڳ ۽ مقلد ٿيا ۽ اصول ۽ فروع ۾ هن جا گهڻائين ڪتاب آهن . == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} 9wct6sm50dwb4ns8fwuz84dz4rm7osx 401476 401475 2026-08-06T23:34:48Z Intisar Ali 8681 401476 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == ابن جریر رض جا استاد == ابن جرير رح جن وڌن عالمن جا شاگرد هئا جن مان: * محمد بن حميد الرازي التميمي (241) ھ “ري” * ابو همام الوليد بن شجاع (243) ھ “ ڪوفه” * عمران بن موسيٰ الليثي البصري ( 240) ھ “ بصره” احمد بن منيع البغوي ابو جعفر (244) ھ * محمد بن العلاء الهمداني ابو ڪريب (247) ھ “ ڪوفه” * محمد بن عبدالملڪ بن الشوارب البصري الاموي (244) ھ * محمد بن بشار العبدي البصري ( 252) ھ الامام الحافظ يعقوب بن ابراهيم الدورقي (252) ھ * بشر بن عبدالاعليٰ الصنعائي البصري (245)ھ * ربيع بن سليمان الازدي (250) ھ * حسن بن محمد الزعفراني البغدادي الشافعي (260) ھ * اسماعيل بن يحييٰ المزني (264) ھ * محمد بن عبدالله بن عبدالحڪم المالڪي المورخ (264) ۽ هن کان سواءَ کوڙ سارا عالم سڳورا آهن جن کان ابن جرير رح جن علم القرآن ۽ علم حديث فقه حنفي ، شافعي ، مالڪي ۽ تاريخ جو علم وغيرن جو سکيا حاصل ڪئي . == ابن جریر جو علمی سفر == ابن جرير رح علم حاصل ڪرڻ لاءِ پهريان “ ري” جو رخ ڪيو پوءِ عراق ۾ ويو هتي ڪوفه ، بصريٰ ، بغداد ۾ علم حاصل ڪيائين تنهن کان پوءِ شام بيروت ڏانهن ويا ۽ هن کان پوءِ مصر ۽ مصر کان وري شام جو رخ ڪري وري مصر ڏانهن واپس وريا ۽ مصر کان پوءِ پنهنجي آبائي وطن طبرساتن ويا پر هتي ان وقت رافضين جو غلبو ٿي چڪو هو جيڪي صحابن ۽ شيخين تي سب وشتم ڪندا هئا ابن جرير فضائل شيخين املاءِ ڪرائي جنهن سان روافض سندس جان جا ويري ٿي پيا ۽ ابن جرير رح مجبور ٿي هٿان فرار ٿي وڃي بغداد سڪونت اختار ڪئي ۽ پنهنجي باقي حياتي بغداد ۾ گذاريائين . == ابن جریر جی عالمن پاران سارھ == ابن جرير رح بابت کوڙ سارن عالمن ساراه ۾ لکيو آهي جنهن مان ڪجهه هٿ پيش ڪجن ٿا ؛ ابن خلڪان وفيات الاعيان ۾ لکن ٿا ته “ ابن جرير ...... وڏي تفسير ۽ مشهور تاريخ جو مالڪ ، تفسير حديث فقه تاريخ ۽ ان کان علاوه گهڻين فنن جو امام هو ۽ هن جون مختلف فنن ۾ خوبصورت تصنيفون آهن جيڪي هن جي وسعت علمي تي دلالت ڪن ٿيون ۽ پاڻ مجتهد امام هئا ” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري مفسرينن جو سردار، امامن منجهان جمع ڪيائين اهڙن علمن کي جنهن ۾ هن جي دور ۾ ڪير به مشارڪت نه ڪري سگهيو ڪتاب الله جو حافظ هو ، معاني ۾ بصيرت رکندڙ هو، قرآني احڪامن ۾ فقيه سنت ، طرق ، صحيح ۽ سقيم ناسخ ۽ منسوخ ۾ احوال صحابه ۽ تابعين کي ڄاڻيندو هو. ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن غالب ، امام جعفر الطبري جنهن جي 224 ۾ ولادت ٿي . ڪڻڪي اکيون ، خوبصورت جسم ڊڳهو قد ڳالهائڻ ۾ صاف گو ، گهڻن کان روايت ڪيائين ، حديث جي ڳولها ۾ ڪنڊ ڪرڇ ۾ سفر ڪيائين وڏو تاريخدان ۽ ڪامل مفسر ۽ هن کان علاوه اصول ۽ فروع ۾ نفع بخشيندڙ تصنيفون اٿن ۽ هنن مان تهذهيب الآثار آهي پر هن کي پورو نه ڪري سگهيو ۽ هن بابت اهو چيو ويو آهي ته چاليه سالن تائين ڪتاب لکندا رهيا جنهن ۾ هر ڏينهن ۾ 40 ورق لکندا هئا . ساڳي ڪتاب ۾ ابن خزيمه جو قول نقل ٿيل آهي ته هو چوي ٿو “آئون زمين جي پٺ تي ابن جرير کان وڏو ڪو عالم نٿو ڄاڻان. خطيب بغدادي فرمائن ٿا ته “ابن جرير ائمه علماء مان هو جنهن جي قول کي مضبوط سمجهيو ويندو هو ۽ هن جي طرف رجوع ڪيو ويندو هو بسبب هن جي ڏاهپ ۽ فضيلت جي .. تنهن کان سواءِ امام سبڪي ، ابن جوزي ، امام ابن تيميه ، امام ابن القيم ، امام ذهبي ، ابن عساڪر ۽ کوڙ سارن سندس تعريف ڪئي آهي ۽ سندس ڪارنامن کي سارهايو آهي . == ابن جرير رح جا شاگرد == #(1)ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحرابي (290) ھ هيءُ ابن جرير رح کان عمر ۾ وڏا هئا . #(2) الامام الحافظ ابو قاسم بن بن احمد الطبراني (360) ھ #(3) الشيخ القاضي ابو بڪر احمد بن ڪامل (350) ھ #(4) الامام ابو احمد عبدالله بن عدي (365) ھ #(5) القاضي ابو الفرج المعاني بن زڪريا النهرواني معروف ابن طرار (390) ھ تنهن کان سواءِ کوڙ سارا شاگرد هئا اختصار کي مدي نظر رکندي هتي پيش ڪرڻ کان معذرت ڪجي ٿي . == امام ابن جرير جو منهج == امام محمد بن جرير اهل سنت والجماعت جي وڏڙن عالمن مان ڳاڻاٽو ٿئي ٿو ، سندس منهج ۽ عقيدو اسلاف صالحين وارو هو ، صريح السنه نالي ڪتاب ۾ پنهنجا عقايد ذڪر ڪيا اٿس جيڪو اهل سنت وٽ مشهور آهي . جيتوڻيڪ پاڻ شافعي ، حنفي ۽ مالڪي مڪتب فڪر وارن وٽ علم حاصل ڪيائون منڍ ۾ پاڻ شافعي مسلڪ جو پويواري ڪندا هئا پر اڳتي هلي ڪري پنهنجو هڪ ڌار مسلڪ جو بنياد وڌائين جيڪو اهل سنت والجماعت جي نهج منجهان هئا . ابن سبڪي رح پنهنجي ڪتاب طبقات الشافيه الڪبرى ۾ لکي ٿو “ آئون چوان ٿو ته ابن نصر رح ، ابن جرير رح ۽ ابن خزيمه رح اسان جي مذهب جا ستون هئا” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا “پهريان شافعي هئا ، پوءِ مستقل ڌار مذهب ۽ اقوال اختيار ڪيائين ، هن جا پوئلڳ ۽ مقلد ٿيا ۽ اصول ۽ فروع ۾ هن جا گهڻائين ڪتاب آهن . == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} 02pvfy11h3bwc027mjyzez3cu6iq0m6 401477 401476 2026-08-06T23:36:01Z Intisar Ali 8681 401477 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == ابن جریر رض جا استاد == ابن جرير رح جن وڌن عالمن جا شاگرد هئا جن مان: * محمد بن حميد الرازي التميمي (241) ھ “ري” * ابو همام الوليد بن شجاع (243) ھ “ ڪوفه” * عمران بن موسيٰ الليثي البصري ( 240) ھ “ بصره” احمد بن منيع البغوي ابو جعفر (244) ھ * محمد بن العلاء الهمداني ابو ڪريب (247) ھ “ ڪوفه” * محمد بن عبدالملڪ بن الشوارب البصري الاموي (244) ھ * محمد بن بشار العبدي البصري ( 252) ھ الامام الحافظ يعقوب بن ابراهيم الدورقي (252) ھ * بشر بن عبدالاعليٰ الصنعائي البصري (245)ھ * ربيع بن سليمان الازدي (250) ھ * حسن بن محمد الزعفراني البغدادي الشافعي (260) ھ * اسماعيل بن يحييٰ المزني (264) ھ * محمد بن عبدالله بن عبدالحڪم المالڪي المورخ (264) ۽ هن کان سواءَ کوڙ سارا عالم سڳورا آهن جن کان ابن جرير رح جن علم القرآن ۽ علم حديث فقه حنفي ، شافعي ، مالڪي ۽ تاريخ جو علم وغيرن جو سکيا حاصل ڪئي . == ابن جریر جو علمی سفر == ابن جرير رح علم حاصل ڪرڻ لاءِ پهريان “ ري” جو رخ ڪيو پوءِ عراق ۾ ويو هتي ڪوفه ، بصريٰ ، بغداد ۾ علم حاصل ڪيائين تنهن کان پوءِ شام بيروت ڏانهن ويا ۽ هن کان پوءِ مصر ۽ مصر کان وري شام جو رخ ڪري وري مصر ڏانهن واپس وريا ۽ مصر کان پوءِ پنهنجي آبائي وطن طبرساتن ويا پر هتي ان وقت رافضين جو غلبو ٿي چڪو هو جيڪي صحابن ۽ شيخين تي سب وشتم ڪندا هئا ابن جرير فضائل شيخين املاءِ ڪرائي جنهن سان روافض سندس جان جا ويري ٿي پيا ۽ ابن جرير رح مجبور ٿي هٿان فرار ٿي وڃي بغداد سڪونت اختار ڪئي ۽ پنهنجي باقي حياتي بغداد ۾ گذاريائين . == ابن جریر جی عالمن پاران سارھ == ابن جرير رح بابت کوڙ سارن عالمن ساراه ۾ لکيو آهي جنهن مان ڪجهه هٿ پيش ڪجن ٿا ؛ ابن خلڪان وفيات الاعيان ۾ لکن ٿا ته “ ابن جرير ...... وڏي تفسير ۽ مشهور تاريخ جو مالڪ ، تفسير حديث فقه تاريخ ۽ ان کان علاوه گهڻين فنن جو امام هو ۽ هن جون مختلف فنن ۾ خوبصورت تصنيفون آهن جيڪي هن جي وسعت علمي تي دلالت ڪن ٿيون ۽ پاڻ مجتهد امام هئا ” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري مفسرينن جو سردار، امامن منجهان جمع ڪيائين اهڙن علمن کي جنهن ۾ هن جي دور ۾ ڪير به مشارڪت نه ڪري سگهيو ڪتاب الله جو حافظ هو ، معاني ۾ بصيرت رکندڙ هو، قرآني احڪامن ۾ فقيه سنت ، طرق ، صحيح ۽ سقيم ناسخ ۽ منسوخ ۾ احوال صحابه ۽ تابعين کي ڄاڻيندو هو. ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن غالب ، امام جعفر الطبري جنهن جي 224 ۾ ولادت ٿي . ڪڻڪي اکيون ، خوبصورت جسم ڊڳهو قد ڳالهائڻ ۾ صاف گو ، گهڻن کان روايت ڪيائين ، حديث جي ڳولها ۾ ڪنڊ ڪرڇ ۾ سفر ڪيائين وڏو تاريخدان ۽ ڪامل مفسر ۽ هن کان علاوه اصول ۽ فروع ۾ نفع بخشيندڙ تصنيفون اٿن ۽ هنن مان تهذهيب الآثار آهي پر هن کي پورو نه ڪري سگهيو ۽ هن بابت اهو چيو ويو آهي ته چاليه سالن تائين ڪتاب لکندا رهيا جنهن ۾ هر ڏينهن ۾ 40 ورق لکندا هئا . ساڳي ڪتاب ۾ ابن خزيمه جو قول نقل ٿيل آهي ته هو چوي ٿو “آئون زمين جي پٺ تي ابن جرير کان وڏو ڪو عالم نٿو ڄاڻان. خطيب بغدادي فرمائن ٿا ته “ابن جرير ائمه علماء مان هو جنهن جي قول کي مضبوط سمجهيو ويندو هو ۽ هن جي طرف رجوع ڪيو ويندو هو بسبب هن جي ڏاهپ ۽ فضيلت جي .. تنهن کان سواءِ امام سبڪي ، ابن جوزي ، امام ابن تيميه ، امام ابن القيم ، امام ذهبي ، ابن عساڪر ۽ کوڙ سارن سندس تعريف ڪئي آهي ۽ سندس ڪارنامن کي سارهايو آهي . == ابن جرير رح جا شاگرد == #(1)ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحرابي (290) ھ هيءُ ابن جرير رح کان عمر ۾ وڏا هئا . #(2) الامام الحافظ ابو قاسم بن بن احمد الطبراني (360) ھ #(3) الشيخ القاضي ابو بڪر احمد بن ڪامل (350) ھ #(4) الامام ابو احمد عبدالله بن عدي (365) ھ #(5) القاضي ابو الفرج المعاني بن زڪريا النهرواني معروف ابن طرار (390) ھ تنهن کان سواءِ کوڙ سارا شاگرد هئا اختصار کي مدي نظر رکندي هتي پيش ڪرڻ کان معذرت ڪجي ٿي . == امام ابن جرير جو منهج == امام محمد بن جرير اهل سنت والجماعت جي وڏڙن عالمن مان ڳاڻاٽو ٿئي ٿو ، سندس منهج ۽ عقيدو اسلاف صالحين وارو هو ، صريح السنه نالي ڪتاب ۾ پنهنجا عقايد ذڪر ڪيا اٿس جيڪو اهل سنت وٽ مشهور آهي . جيتوڻيڪ پاڻ شافعي ، حنفي ۽ مالڪي مڪتب فڪر وارن وٽ علم حاصل ڪيائون منڍ ۾ پاڻ شافعي مسلڪ جو پويواري ڪندا هئا پر اڳتي هلي ڪري پنهنجو هڪ ڌار مسلڪ جو بنياد وڌائين جيڪو اهل سنت والجماعت جي نهج منجهان هئا . ابن سبڪي رح پنهنجي ڪتاب طبقات الشافيه الڪبرى ۾ لکي ٿو “ آئون چوان ٿو ته ابن نصر رح ، ابن جرير رح ۽ ابن خزيمه رح اسان جي مذهب جا ستون هئا” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا “پهريان شافعي هئا ، پوءِ مستقل ڌار مذهب ۽ اقوال اختيار ڪيائين ، هن جا پوئلڳ ۽ مقلد ٿيا ۽ اصول ۽ فروع ۾ هن جا گهڻائين ڪتاب آهن . == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} hig02msnu2by0ev77obdfs2008iw63d 401478 401477 2026-08-06T23:39:18Z Intisar Ali 8681 401478 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. == ابن جریر رض جا استاد == ابن جرير رح جن وڌن عالمن جا شاگرد هئا جن مان: * محمد بن حميد الرازي التميمي (241) ھ “ري” * ابو همام الوليد بن شجاع (243) ھ “ ڪوفه” * عمران بن موسيٰ الليثي البصري ( 240) ھ “ بصره” احمد بن منيع البغوي ابو جعفر (244) ھ * محمد بن العلاء الهمداني ابو ڪريب (247) ھ “ ڪوفه” * محمد بن عبدالملڪ بن الشوارب البصري الاموي (244) ھ * محمد بن بشار العبدي البصري ( 252) ھ الامام الحافظ يعقوب بن ابراهيم الدورقي (252) ھ * بشر بن عبدالاعليٰ الصنعائي البصري (245)ھ * ربيع بن سليمان الازدي (250) ھ * حسن بن محمد الزعفراني البغدادي الشافعي (260) ھ * اسماعيل بن يحييٰ المزني (264) ھ * محمد بن عبدالله بن عبدالحڪم المالڪي المورخ (264) ۽ هن کان سواءَ کوڙ سارا عالم سڳورا آهن جن کان ابن جرير رح جن علم القرآن ۽ علم حديث فقه حنفي ، شافعي ، مالڪي ۽ تاريخ جو علم وغيرن جو سکيا حاصل ڪئي . == ابن جریر جو علمی سفر == ابن جرير رح علم حاصل ڪرڻ لاءِ پهريان “ ري” جو رخ ڪيو پوءِ عراق ۾ ويو هتي ڪوفه ، بصريٰ ، بغداد ۾ علم حاصل ڪيائين تنهن کان پوءِ شام بيروت ڏانهن ويا ۽ هن کان پوءِ مصر ۽ مصر کان وري شام جو رخ ڪري وري مصر ڏانهن واپس وريا ۽ مصر کان پوءِ پنهنجي آبائي وطن طبرساتن ويا پر هتي ان وقت رافضين جو غلبو ٿي چڪو هو جيڪي صحابن ۽ شيخين تي سب وشتم ڪندا هئا ابن جرير فضائل شيخين املاءِ ڪرائي جنهن سان روافض سندس جان جا ويري ٿي پيا ۽ ابن جرير رح مجبور ٿي هٿان فرار ٿي وڃي بغداد سڪونت اختار ڪئي ۽ پنهنجي باقي حياتي بغداد ۾ گذاريائين . == ابن جریر جی عالمن پاران سارھ == ابن جرير رح بابت کوڙ سارن عالمن ساراه ۾ لکيو آهي جنهن مان ڪجهه هٿ پيش ڪجن ٿا ؛ ابن خلڪان وفيات الاعيان ۾ لکن ٿا ته “ ابن جرير ...... وڏي تفسير ۽ مشهور تاريخ جو مالڪ ، تفسير حديث فقه تاريخ ۽ ان کان علاوه گهڻين فنن جو امام هو ۽ هن جون مختلف فنن ۾ خوبصورت تصنيفون آهن جيڪي هن جي وسعت علمي تي دلالت ڪن ٿيون ۽ پاڻ مجتهد امام هئا ” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري مفسرينن جو سردار، امامن منجهان جمع ڪيائين اهڙن علمن کي جنهن ۾ هن جي دور ۾ ڪير به مشارڪت نه ڪري سگهيو ڪتاب الله جو حافظ هو ، معاني ۾ بصيرت رکندڙ هو، قرآني احڪامن ۾ فقيه سنت ، طرق ، صحيح ۽ سقيم ناسخ ۽ منسوخ ۾ احوال صحابه ۽ تابعين کي ڄاڻيندو هو. ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن غالب ، امام جعفر الطبري جنهن جي 224 ۾ ولادت ٿي . ڪڻڪي اکيون ، خوبصورت جسم ڊڳهو قد ڳالهائڻ ۾ صاف گو ، گهڻن کان روايت ڪيائين ، حديث جي ڳولها ۾ ڪنڊ ڪرڇ ۾ سفر ڪيائين وڏو تاريخدان ۽ ڪامل مفسر ۽ هن کان علاوه اصول ۽ فروع ۾ نفع بخشيندڙ تصنيفون اٿن ۽ هنن مان تهذهيب الآثار آهي پر هن کي پورو نه ڪري سگهيو ۽ هن بابت اهو چيو ويو آهي ته چاليه سالن تائين ڪتاب لکندا رهيا جنهن ۾ هر ڏينهن ۾ 40 ورق لکندا هئا . ساڳي ڪتاب ۾ ابن خزيمه جو قول نقل ٿيل آهي ته هو چوي ٿو “آئون زمين جي پٺ تي ابن جرير کان وڏو ڪو عالم نٿو ڄاڻان. خطيب بغدادي فرمائن ٿا ته “ابن جرير ائمه علماء مان هو جنهن جي قول کي مضبوط سمجهيو ويندو هو ۽ هن جي طرف رجوع ڪيو ويندو هو بسبب هن جي ڏاهپ ۽ فضيلت جي .. تنهن کان سواءِ امام سبڪي ، ابن جوزي ، امام ابن تيميه ، امام ابن القيم ، امام ذهبي ، ابن عساڪر ۽ کوڙ سارن سندس تعريف ڪئي آهي ۽ سندس ڪارنامن کي سارهايو آهي . == ابن جرير رح جا شاگرد == #(1)ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحرابي (290) ھ هيءُ ابن جرير رح کان عمر ۾ وڏا هئا . #(2) الامام الحافظ ابو قاسم بن بن احمد الطبراني (360) ھ #(3) الشيخ القاضي ابو بڪر احمد بن ڪامل (350) ھ #(4) الامام ابو احمد عبدالله بن عدي (365) ھ #(5) القاضي ابو الفرج المعاني بن زڪريا النهرواني معروف ابن طرار (390) ھ تنهن کان سواءِ کوڙ سارا شاگرد هئا اختصار کي مدي نظر رکندي هتي پيش ڪرڻ کان معذرت ڪجي ٿي . == امام ابن جرير جو منهج == امام محمد بن جرير اهل سنت والجماعت جي وڏڙن عالمن مان ڳاڻاٽو ٿئي ٿو ، سندس منهج ۽ عقيدو اسلاف صالحين وارو هو ، صريح السنه نالي ڪتاب ۾ پنهنجا عقايد ذڪر ڪيا اٿس جيڪو اهل سنت وٽ مشهور آهي . جيتوڻيڪ پاڻ شافعي ، حنفي ۽ مالڪي مڪتب فڪر وارن وٽ علم حاصل ڪيائون منڍ ۾ پاڻ شافعي مسلڪ جو پويواري ڪندا هئا پر اڳتي هلي ڪري پنهنجو هڪ ڌار مسلڪ جو بنياد وڌائين جيڪو اهل سنت والجماعت جي نهج منجهان هئا . ابن سبڪي رح پنهنجي ڪتاب طبقات الشافيه الڪبرى ۾ لکي ٿو “ آئون چوان ٿو ته ابن نصر رح ، ابن جرير رح ۽ ابن خزيمه رح اسان جي مذهب جا ستون هئا” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا “پهريان شافعي هئا ، پوءِ مستقل ڌار مذهب ۽ اقوال اختيار ڪيائين ، هن جا پوئلڳ ۽ مقلد ٿيا ۽ اصول ۽ فروع ۾ هن جا گهڻائين ڪتاب آهن . == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} l3k9xu66dzg5jh74okxkipd7kmk0cx1 401479 401478 2026-08-06T23:41:07Z Intisar Ali 8681 401479 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == ابن جریر رض جا استاد == ابن جرير رح جن وڌن عالمن جا شاگرد هئا جن مان: * محمد بن حميد الرازي التميمي (241) ھ “ري” * ابو همام الوليد بن شجاع (243) ھ “ ڪوفه” * عمران بن موسيٰ الليثي البصري ( 240) ھ “ بصره” احمد بن منيع البغوي ابو جعفر (244) ھ * محمد بن العلاء الهمداني ابو ڪريب (247) ھ “ ڪوفه” * محمد بن عبدالملڪ بن الشوارب البصري الاموي (244) ھ * محمد بن بشار العبدي البصري ( 252) ھ الامام الحافظ يعقوب بن ابراهيم الدورقي (252) ھ * بشر بن عبدالاعليٰ الصنعائي البصري (245)ھ * ربيع بن سليمان الازدي (250) ھ * حسن بن محمد الزعفراني البغدادي الشافعي (260) ھ * اسماعيل بن يحييٰ المزني (264) ھ * محمد بن عبدالله بن عبدالحڪم المالڪي المورخ (264) ۽ هن کان سواءَ کوڙ سارا عالم سڳورا آهن جن کان ابن جرير رح جن علم القرآن ۽ علم حديث فقه حنفي ، شافعي ، مالڪي ۽ تاريخ جو علم وغيرن جو سکيا حاصل ڪئي . == ابن جریر جو علمی سفر == ابن جرير رح علم حاصل ڪرڻ لاءِ پهريان “ ري” جو رخ ڪيو پوءِ عراق ۾ ويو هتي ڪوفه ، بصريٰ ، بغداد ۾ علم حاصل ڪيائين تنهن کان پوءِ شام بيروت ڏانهن ويا ۽ هن کان پوءِ مصر ۽ مصر کان وري شام جو رخ ڪري وري مصر ڏانهن واپس وريا ۽ مصر کان پوءِ پنهنجي آبائي وطن طبرساتن ويا پر هتي ان وقت رافضين جو غلبو ٿي چڪو هو جيڪي صحابن ۽ شيخين تي سب وشتم ڪندا هئا ابن جرير فضائل شيخين املاءِ ڪرائي جنهن سان روافض سندس جان جا ويري ٿي پيا ۽ ابن جرير رح مجبور ٿي هٿان فرار ٿي وڃي بغداد سڪونت اختار ڪئي ۽ پنهنجي باقي حياتي بغداد ۾ گذاريائين . == ابن جریر جی عالمن پاران سارھ == ابن جرير رح بابت کوڙ سارن عالمن ساراه ۾ لکيو آهي جنهن مان ڪجهه هٿ پيش ڪجن ٿا ؛ ابن خلڪان وفيات الاعيان ۾ لکن ٿا ته “ ابن جرير ...... وڏي تفسير ۽ مشهور تاريخ جو مالڪ ، تفسير حديث فقه تاريخ ۽ ان کان علاوه گهڻين فنن جو امام هو ۽ هن جون مختلف فنن ۾ خوبصورت تصنيفون آهن جيڪي هن جي وسعت علمي تي دلالت ڪن ٿيون ۽ پاڻ مجتهد امام هئا ” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري مفسرينن جو سردار، امامن منجهان جمع ڪيائين اهڙن علمن کي جنهن ۾ هن جي دور ۾ ڪير به مشارڪت نه ڪري سگهيو ڪتاب الله جو حافظ هو ، معاني ۾ بصيرت رکندڙ هو، قرآني احڪامن ۾ فقيه سنت ، طرق ، صحيح ۽ سقيم ناسخ ۽ منسوخ ۾ احوال صحابه ۽ تابعين کي ڄاڻيندو هو. ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن غالب ، امام جعفر الطبري جنهن جي 224 ۾ ولادت ٿي . ڪڻڪي اکيون ، خوبصورت جسم ڊڳهو قد ڳالهائڻ ۾ صاف گو ، گهڻن کان روايت ڪيائين ، حديث جي ڳولها ۾ ڪنڊ ڪرڇ ۾ سفر ڪيائين وڏو تاريخدان ۽ ڪامل مفسر ۽ هن کان علاوه اصول ۽ فروع ۾ نفع بخشيندڙ تصنيفون اٿن ۽ هنن مان تهذهيب الآثار آهي پر هن کي پورو نه ڪري سگهيو ۽ هن بابت اهو چيو ويو آهي ته چاليه سالن تائين ڪتاب لکندا رهيا جنهن ۾ هر ڏينهن ۾ 40 ورق لکندا هئا . ساڳي ڪتاب ۾ ابن خزيمه جو قول نقل ٿيل آهي ته هو چوي ٿو “آئون زمين جي پٺ تي ابن جرير کان وڏو ڪو عالم نٿو ڄاڻان. خطيب بغدادي فرمائن ٿا ته “ابن جرير ائمه علماء مان هو جنهن جي قول کي مضبوط سمجهيو ويندو هو ۽ هن جي طرف رجوع ڪيو ويندو هو بسبب هن جي ڏاهپ ۽ فضيلت جي .. تنهن کان سواءِ امام سبڪي ، ابن جوزي ، امام ابن تيميه ، امام ابن القيم ، امام ذهبي ، ابن عساڪر ۽ کوڙ سارن سندس تعريف ڪئي آهي ۽ سندس ڪارنامن کي سارهايو آهي . == ابن جرير رح جا شاگرد == #(1)ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحرابي (290) ھ هيءُ ابن جرير رح کان عمر ۾ وڏا هئا . #(2) الامام الحافظ ابو قاسم بن بن احمد الطبراني (360) ھ #(3) الشيخ القاضي ابو بڪر احمد بن ڪامل (350) ھ #(4) الامام ابو احمد عبدالله بن عدي (365) ھ #(5) القاضي ابو الفرج المعاني بن زڪريا النهرواني معروف ابن طرار (390) ھ تنهن کان سواءِ کوڙ سارا شاگرد هئا اختصار کي مدي نظر رکندي هتي پيش ڪرڻ کان معذرت ڪجي ٿي . == امام ابن جرير جو منهج == امام محمد بن جرير اهل سنت والجماعت جي وڏڙن عالمن مان ڳاڻاٽو ٿئي ٿو ، سندس منهج ۽ عقيدو اسلاف صالحين وارو هو ، صريح السنه نالي ڪتاب ۾ پنهنجا عقايد ذڪر ڪيا اٿس جيڪو اهل سنت وٽ مشهور آهي . جيتوڻيڪ پاڻ شافعي ، حنفي ۽ مالڪي مڪتب فڪر وارن وٽ علم حاصل ڪيائون منڍ ۾ پاڻ شافعي مسلڪ جو پويواري ڪندا هئا پر اڳتي هلي ڪري پنهنجو هڪ ڌار مسلڪ جو بنياد وڌائين جيڪو اهل سنت والجماعت جي نهج منجهان هئا . ابن سبڪي رح پنهنجي ڪتاب طبقات الشافيه الڪبرى ۾ لکي ٿو “ آئون چوان ٿو ته ابن نصر رح ، ابن جرير رح ۽ ابن خزيمه رح اسان جي مذهب جا ستون هئا” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا “پهريان شافعي هئا ، پوءِ مستقل ڌار مذهب ۽ اقوال اختيار ڪيائين ، هن جا پوئلڳ ۽ مقلد ٿيا ۽ اصول ۽ فروع ۾ هن جا گهڻائين ڪتاب آهن . == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} kdkc8ebs9ctln2jjbynv24ylvg4bneh 401480 401479 2026-08-06T23:42:45Z Intisar Ali 8681 401480 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == ابن جریر رض جا استاد == ابن جرير رح جن وڌن عالمن جا شاگرد هئا جن مان: * محمد بن حميد الرازي التميمي (241) ھ “ري” * ابو همام الوليد بن شجاع (243) ھ “ ڪوفه” * عمران بن موسيٰ الليثي البصري ( 240) ھ “ بصره” احمد بن منيع البغوي ابو جعفر (244) ھ * محمد بن العلاء الهمداني ابو ڪريب (247) ھ “ ڪوفه” * محمد بن عبدالملڪ بن الشوارب البصري الاموي (244) ھ * محمد بن بشار العبدي البصري ( 252) ھ الامام الحافظ يعقوب بن ابراهيم الدورقي (252) ھ * بشر بن عبدالاعليٰ الصنعائي البصري (245)ھ * ربيع بن سليمان الازدي (250) ھ * حسن بن محمد الزعفراني البغدادي الشافعي (260) ھ * اسماعيل بن يحييٰ المزني (264) ھ * محمد بن عبدالله بن عبدالحڪم المالڪي المورخ (264) ۽ هن کان سواءَ کوڙ سارا عالم سڳورا آهن جن کان ابن جرير رح جن علم القرآن ۽ علم حديث فقه حنفي ، شافعي ، مالڪي ۽ تاريخ جو علم وغيرن جو سکيا حاصل ڪئي . == ابن جریر جو علمی سفر == ابن جرير رح علم حاصل ڪرڻ لاءِ پهريان “ ري” جو رخ ڪيو پوءِ عراق ۾ ويو هتي ڪوفه ، بصريٰ ، بغداد ۾ علم حاصل ڪيائين تنهن کان پوءِ شام بيروت ڏانهن ويا ۽ هن کان پوءِ مصر ۽ مصر کان وري شام جو رخ ڪري وري مصر ڏانهن واپس وريا ۽ مصر کان پوءِ پنهنجي آبائي وطن طبرساتن ويا پر هتي ان وقت رافضين جو غلبو ٿي چڪو هو جيڪي صحابن ۽ شيخين تي سب وشتم ڪندا هئا ابن جرير فضائل شيخين املاءِ ڪرائي جنهن سان روافض سندس جان جا ويري ٿي پيا ۽ ابن جرير رح مجبور ٿي هٿان فرار ٿي وڃي بغداد سڪونت اختار ڪئي ۽ پنهنجي باقي حياتي بغداد ۾ گذاريائين . == ابن جریر جی عالمن پاران سارھ == ابن جرير رح بابت کوڙ سارن عالمن ساراه ۾ لکيو آهي جنهن مان ڪجهه هٿ پيش ڪجن ٿا ؛ ابن خلڪان وفيات الاعيان ۾ لکن ٿا ته “ ابن جرير ...... وڏي تفسير ۽ مشهور تاريخ جو مالڪ ، تفسير حديث فقه تاريخ ۽ ان کان علاوه گهڻين فنن جو امام هو ۽ هن جون مختلف فنن ۾ خوبصورت تصنيفون آهن جيڪي هن جي وسعت علمي تي دلالت ڪن ٿيون ۽ پاڻ مجتهد امام هئا ” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري مفسرينن جو سردار، امامن منجهان جمع ڪيائين اهڙن علمن کي جنهن ۾ هن جي دور ۾ ڪير به مشارڪت نه ڪري سگهيو ڪتاب الله جو حافظ هو ، معاني ۾ بصيرت رکندڙ هو، قرآني احڪامن ۾ فقيه سنت ، طرق ، صحيح ۽ سقيم ناسخ ۽ منسوخ ۾ احوال صحابه ۽ تابعين کي ڄاڻيندو هو. ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن غالب ، امام جعفر الطبري جنهن جي 224 ۾ ولادت ٿي . ڪڻڪي اکيون ، خوبصورت جسم ڊڳهو قد ڳالهائڻ ۾ صاف گو ، گهڻن کان روايت ڪيائين ، حديث جي ڳولها ۾ ڪنڊ ڪرڇ ۾ سفر ڪيائين وڏو تاريخدان ۽ ڪامل مفسر ۽ هن کان علاوه اصول ۽ فروع ۾ نفع بخشيندڙ تصنيفون اٿن ۽ هنن مان تهذهيب الآثار آهي پر هن کي پورو نه ڪري سگهيو ۽ هن بابت اهو چيو ويو آهي ته چاليه سالن تائين ڪتاب لکندا رهيا جنهن ۾ هر ڏينهن ۾ 40 ورق لکندا هئا . ساڳي ڪتاب ۾ ابن خزيمه جو قول نقل ٿيل آهي ته هو چوي ٿو “آئون زمين جي پٺ تي ابن جرير کان وڏو ڪو عالم نٿو ڄاڻان. خطيب بغدادي فرمائن ٿا ته “ابن جرير ائمه علماء مان هو جنهن جي قول کي مضبوط سمجهيو ويندو هو ۽ هن جي طرف رجوع ڪيو ويندو هو بسبب هن جي ڏاهپ ۽ فضيلت جي .. تنهن کان سواءِ امام سبڪي ، ابن جوزي ، امام ابن تيميه ، امام ابن القيم ، امام ذهبي ، ابن عساڪر ۽ کوڙ سارن سندس تعريف ڪئي آهي ۽ سندس ڪارنامن کي سارهايو آهي . == ابن جرير رح جا شاگرد == #(1)ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحرابي (290) ھ هيءُ ابن جرير رح کان عمر ۾ وڏا هئا . #(2) الامام الحافظ ابو قاسم بن بن احمد الطبراني (360) ھ #(3) الشيخ القاضي ابو بڪر احمد بن ڪامل (350) ھ #(4) الامام ابو احمد عبدالله بن عدي (365) ھ #(5) القاضي ابو الفرج المعاني بن زڪريا النهرواني معروف ابن طرار (390) ھ تنهن کان سواءِ کوڙ سارا شاگرد هئا اختصار کي مدي نظر رکندي هتي پيش ڪرڻ کان معذرت ڪجي ٿي . == امام ابن جرير جو منهج == امام محمد بن جرير اهل سنت والجماعت جي وڏڙن عالمن مان ڳاڻاٽو ٿئي ٿو ، سندس منهج ۽ عقيدو اسلاف صالحين وارو هو ، صريح السنه نالي ڪتاب ۾ پنهنجا عقايد ذڪر ڪيا اٿس جيڪو اهل سنت وٽ مشهور آهي . جيتوڻيڪ پاڻ شافعي ، حنفي ۽ مالڪي مڪتب فڪر وارن وٽ علم حاصل ڪيائون منڍ ۾ پاڻ شافعي مسلڪ جو پويواري ڪندا هئا پر اڳتي هلي ڪري پنهنجو هڪ ڌار مسلڪ جو بنياد وڌائين جيڪو اهل سنت والجماعت جي نهج منجهان هئا . ابن سبڪي رح پنهنجي ڪتاب طبقات الشافيه الڪبرى ۾ لکي ٿو “ آئون چوان ٿو ته ابن نصر رح ، ابن جرير رح ۽ ابن خزيمه رح اسان جي مذهب جا ستون هئا” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا “پهريان شافعي هئا ، پوءِ مستقل ڌار مذهب ۽ اقوال اختيار ڪيائين ، هن جا پوئلڳ ۽ مقلد ٿيا ۽ اصول ۽ فروع ۾ هن جا گهڻائين ڪتاب آهن . == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} m6meidulni889526ucw03igqg2q70qw 401481 401480 2026-08-06T23:43:40Z Intisar Ali 8681 401481 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == ابن جریر رض جا استاد == ابن جرير رح جن وڌن عالمن جا شاگرد هئا جن مان: * محمد بن حميد الرازي التميمي (241) ھ “ري” * ابو همام الوليد بن شجاع (243) ھ “ ڪوفه” * عمران بن موسيٰ الليثي البصري ( 240) ھ “ بصره” احمد بن منيع البغوي ابو جعفر (244) ھ * محمد بن العلاء الهمداني ابو ڪريب (247) ھ “ ڪوفه” * محمد بن عبدالملڪ بن الشوارب البصري الاموي (244) ھ * محمد بن بشار العبدي البصري ( 252) ھ الامام الحافظ يعقوب بن ابراهيم الدورقي (252) ھ * بشر بن عبدالاعليٰ الصنعائي البصري (245)ھ * ربيع بن سليمان الازدي (250) ھ * حسن بن محمد الزعفراني البغدادي الشافعي (260) ھ * اسماعيل بن يحييٰ المزني (264) ھ * محمد بن عبدالله بن عبدالحڪم المالڪي المورخ (264) ۽ هن کان سواءَ کوڙ سارا عالم سڳورا آهن جن کان ابن جرير رح جن علم القرآن ۽ علم حديث فقه حنفي ، شافعي ، مالڪي ۽ تاريخ جو علم وغيرن جو سکيا حاصل ڪئي . == ابن جریر جو علمی سفر == ابن جرير رح علم حاصل ڪرڻ لاءِ پهريان “ ري” جو رخ ڪيو پوءِ عراق ۾ ويو هتي ڪوفه ، بصريٰ ، بغداد ۾ علم حاصل ڪيائين تنهن کان پوءِ شام بيروت ڏانهن ويا ۽ هن کان پوءِ مصر ۽ مصر کان وري شام جو رخ ڪري وري مصر ڏانهن واپس وريا ۽ مصر کان پوءِ پنهنجي آبائي وطن طبرساتن ويا پر هتي ان وقت رافضين جو غلبو ٿي چڪو هو جيڪي صحابن ۽ شيخين تي سب وشتم ڪندا هئا ابن جرير فضائل شيخين املاءِ ڪرائي جنهن سان روافض سندس جان جا ويري ٿي پيا ۽ ابن جرير رح مجبور ٿي هٿان فرار ٿي وڃي بغداد سڪونت اختار ڪئي ۽ پنهنجي باقي حياتي بغداد ۾ گذاريائين . == ابن جریر جی عالمن پاران سارھ == ابن جرير رح بابت کوڙ سارن عالمن ساراه ۾ لکيو آهي جنهن مان ڪجهه هٿ پيش ڪجن ٿا ؛ ابن خلڪان وفيات الاعيان ۾ لکن ٿا ته “ ابن جرير ...... وڏي تفسير ۽ مشهور تاريخ جو مالڪ ، تفسير حديث فقه تاريخ ۽ ان کان علاوه گهڻين فنن جو امام هو ۽ هن جون مختلف فنن ۾ خوبصورت تصنيفون آهن جيڪي هن جي وسعت علمي تي دلالت ڪن ٿيون ۽ پاڻ مجتهد امام هئا ” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري مفسرينن جو سردار، امامن منجهان جمع ڪيائين اهڙن علمن کي جنهن ۾ هن جي دور ۾ ڪير به مشارڪت نه ڪري سگهيو ڪتاب الله جو حافظ هو ، معاني ۾ بصيرت رکندڙ هو، قرآني احڪامن ۾ فقيه سنت ، طرق ، صحيح ۽ سقيم ناسخ ۽ منسوخ ۾ احوال صحابه ۽ تابعين کي ڄاڻيندو هو. ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن غالب ، امام جعفر الطبري جنهن جي 224 ۾ ولادت ٿي . ڪڻڪي اکيون ، خوبصورت جسم ڊڳهو قد ڳالهائڻ ۾ صاف گو ، گهڻن کان روايت ڪيائين ، حديث جي ڳولها ۾ ڪنڊ ڪرڇ ۾ سفر ڪيائين وڏو تاريخدان ۽ ڪامل مفسر ۽ هن کان علاوه اصول ۽ فروع ۾ نفع بخشيندڙ تصنيفون اٿن ۽ هنن مان تهذهيب الآثار آهي پر هن کي پورو نه ڪري سگهيو ۽ هن بابت اهو چيو ويو آهي ته چاليه سالن تائين ڪتاب لکندا رهيا جنهن ۾ هر ڏينهن ۾ 40 ورق لکندا هئا . ساڳي ڪتاب ۾ ابن خزيمه جو قول نقل ٿيل آهي ته هو چوي ٿو “آئون زمين جي پٺ تي ابن جرير کان وڏو ڪو عالم نٿو ڄاڻان. خطيب بغدادي فرمائن ٿا ته “ابن جرير ائمه علماء مان هو جنهن جي قول کي مضبوط سمجهيو ويندو هو ۽ هن جي طرف رجوع ڪيو ويندو هو بسبب هن جي ڏاهپ ۽ فضيلت جي .. تنهن کان سواءِ امام سبڪي ، ابن جوزي ، امام ابن تيميه ، امام ابن القيم ، امام ذهبي ، ابن عساڪر ۽ کوڙ سارن سندس تعريف ڪئي آهي ۽ سندس ڪارنامن کي سارهايو آهي . == ابن جرير رح جا شاگرد == #(1)ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحرابي (290) ھ هيءُ ابن جرير رح کان عمر ۾ وڏا هئا . #(2) الامام الحافظ ابو قاسم بن بن احمد الطبراني (360) ھ #(3) الشيخ القاضي ابو بڪر احمد بن ڪامل (350) ھ #(4) الامام ابو احمد عبدالله بن عدي (365) ھ #(5) القاضي ابو الفرج المعاني بن زڪريا النهرواني معروف ابن طرار (390) ھ تنهن کان سواءِ کوڙ سارا شاگرد هئا اختصار کي مدي نظر رکندي هتي پيش ڪرڻ کان معذرت ڪجي ٿي . == امام ابن جرير جو منهج == امام محمد بن جرير اهل سنت والجماعت جي وڏڙن عالمن مان ڳاڻاٽو ٿئي ٿو ، سندس منهج ۽ عقيدو اسلاف صالحين وارو هو ، صريح السنه نالي ڪتاب ۾ پنهنجا عقايد ذڪر ڪيا اٿس جيڪو اهل سنت وٽ مشهور آهي . جيتوڻيڪ پاڻ شافعي ، حنفي ۽ مالڪي مڪتب فڪر وارن وٽ علم حاصل ڪيائون منڍ ۾ پاڻ شافعي مسلڪ جو پويواري ڪندا هئا پر اڳتي هلي ڪري پنهنجو هڪ ڌار مسلڪ جو بنياد وڌائين جيڪو اهل سنت والجماعت جي نهج منجهان هئا . ابن سبڪي رح پنهنجي ڪتاب طبقات الشافيه الڪبرى ۾ لکي ٿو “ آئون چوان ٿو ته ابن نصر رح ، ابن جرير رح ۽ ابن خزيمه رح اسان جي مذهب جا ستون هئا” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا “پهريان شافعي هئا ، پوءِ مستقل ڌار مذهب ۽ اقوال اختيار ڪيائين ، هن جا پوئلڳ ۽ مقلد ٿيا ۽ اصول ۽ فروع ۾ هن جا گهڻائين ڪتاب آهن . == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} 7j40mzthcjd55p3m9y7kqmprb6vrq16 401482 401481 2026-08-06T23:44:54Z Intisar Ali 8681 401482 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == ابن جریر جو علمی سفر == ابن جرير رح علم حاصل ڪرڻ لاءِ پهريان “ ري” جو رخ ڪيو پوءِ عراق ۾ ويو هتي ڪوفه ، بصريٰ ، بغداد ۾ علم حاصل ڪيائين تنهن کان پوءِ شام بيروت ڏانهن ويا ۽ هن کان پوءِ مصر ۽ مصر کان وري شام جو رخ ڪري وري مصر ڏانهن واپس وريا ۽ مصر کان پوءِ پنهنجي آبائي وطن طبرساتن ويا پر هتي ان وقت رافضين جو غلبو ٿي چڪو هو جيڪي صحابن ۽ شيخين تي سب وشتم ڪندا هئا ابن جرير فضائل شيخين املاءِ ڪرائي جنهن سان روافض سندس جان جا ويري ٿي پيا ۽ ابن جرير رح مجبور ٿي هٿان فرار ٿي وڃي بغداد سڪونت اختار ڪئي ۽ پنهنجي باقي حياتي بغداد ۾ گذاريائين . == ابن جریر جی عالمن پاران سارھ == ابن جرير رح بابت کوڙ سارن عالمن ساراه ۾ لکيو آهي جنهن مان ڪجهه هٿ پيش ڪجن ٿا ؛ ابن خلڪان وفيات الاعيان ۾ لکن ٿا ته “ ابن جرير ...... وڏي تفسير ۽ مشهور تاريخ جو مالڪ ، تفسير حديث فقه تاريخ ۽ ان کان علاوه گهڻين فنن جو امام هو ۽ هن جون مختلف فنن ۾ خوبصورت تصنيفون آهن جيڪي هن جي وسعت علمي تي دلالت ڪن ٿيون ۽ پاڻ مجتهد امام هئا ” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري مفسرينن جو سردار، امامن منجهان جمع ڪيائين اهڙن علمن کي جنهن ۾ هن جي دور ۾ ڪير به مشارڪت نه ڪري سگهيو ڪتاب الله جو حافظ هو ، معاني ۾ بصيرت رکندڙ هو، قرآني احڪامن ۾ فقيه سنت ، طرق ، صحيح ۽ سقيم ناسخ ۽ منسوخ ۾ احوال صحابه ۽ تابعين کي ڄاڻيندو هو. ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن غالب ، امام جعفر الطبري جنهن جي 224 ۾ ولادت ٿي . ڪڻڪي اکيون ، خوبصورت جسم ڊڳهو قد ڳالهائڻ ۾ صاف گو ، گهڻن کان روايت ڪيائين ، حديث جي ڳولها ۾ ڪنڊ ڪرڇ ۾ سفر ڪيائين وڏو تاريخدان ۽ ڪامل مفسر ۽ هن کان علاوه اصول ۽ فروع ۾ نفع بخشيندڙ تصنيفون اٿن ۽ هنن مان تهذهيب الآثار آهي پر هن کي پورو نه ڪري سگهيو ۽ هن بابت اهو چيو ويو آهي ته چاليه سالن تائين ڪتاب لکندا رهيا جنهن ۾ هر ڏينهن ۾ 40 ورق لکندا هئا . ساڳي ڪتاب ۾ ابن خزيمه جو قول نقل ٿيل آهي ته هو چوي ٿو “آئون زمين جي پٺ تي ابن جرير کان وڏو ڪو عالم نٿو ڄاڻان. خطيب بغدادي فرمائن ٿا ته “ابن جرير ائمه علماء مان هو جنهن جي قول کي مضبوط سمجهيو ويندو هو ۽ هن جي طرف رجوع ڪيو ويندو هو بسبب هن جي ڏاهپ ۽ فضيلت جي .. تنهن کان سواءِ امام سبڪي ، ابن جوزي ، امام ابن تيميه ، امام ابن القيم ، امام ذهبي ، ابن عساڪر ۽ کوڙ سارن سندس تعريف ڪئي آهي ۽ سندس ڪارنامن کي سارهايو آهي . == ابن جرير رح جا شاگرد == #(1)ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحرابي (290) ھ هيءُ ابن جرير رح کان عمر ۾ وڏا هئا . #(2) الامام الحافظ ابو قاسم بن بن احمد الطبراني (360) ھ #(3) الشيخ القاضي ابو بڪر احمد بن ڪامل (350) ھ #(4) الامام ابو احمد عبدالله بن عدي (365) ھ #(5) القاضي ابو الفرج المعاني بن زڪريا النهرواني معروف ابن طرار (390) ھ تنهن کان سواءِ کوڙ سارا شاگرد هئا اختصار کي مدي نظر رکندي هتي پيش ڪرڻ کان معذرت ڪجي ٿي . == امام ابن جرير جو منهج == امام محمد بن جرير اهل سنت والجماعت جي وڏڙن عالمن مان ڳاڻاٽو ٿئي ٿو ، سندس منهج ۽ عقيدو اسلاف صالحين وارو هو ، صريح السنه نالي ڪتاب ۾ پنهنجا عقايد ذڪر ڪيا اٿس جيڪو اهل سنت وٽ مشهور آهي . جيتوڻيڪ پاڻ شافعي ، حنفي ۽ مالڪي مڪتب فڪر وارن وٽ علم حاصل ڪيائون منڍ ۾ پاڻ شافعي مسلڪ جو پويواري ڪندا هئا پر اڳتي هلي ڪري پنهنجو هڪ ڌار مسلڪ جو بنياد وڌائين جيڪو اهل سنت والجماعت جي نهج منجهان هئا . ابن سبڪي رح پنهنجي ڪتاب طبقات الشافيه الڪبرى ۾ لکي ٿو “ آئون چوان ٿو ته ابن نصر رح ، ابن جرير رح ۽ ابن خزيمه رح اسان جي مذهب جا ستون هئا” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا “پهريان شافعي هئا ، پوءِ مستقل ڌار مذهب ۽ اقوال اختيار ڪيائين ، هن جا پوئلڳ ۽ مقلد ٿيا ۽ اصول ۽ فروع ۾ هن جا گهڻائين ڪتاب آهن . == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} dwmgunb2k4562s772z2oc5n1omrtnsu 401483 401482 2026-08-06T23:47:03Z Intisar Ali 8681 401483 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == ابن جریر جی عالمن پاران سارھ == ابن جرير رح بابت کوڙ سارن عالمن ساراه ۾ لکيو آهي جنهن مان ڪجهه هٿ پيش ڪجن ٿا ؛ ابن خلڪان وفيات الاعيان ۾ لکن ٿا ته “ ابن جرير ...... وڏي تفسير ۽ مشهور تاريخ جو مالڪ ، تفسير حديث فقه تاريخ ۽ ان کان علاوه گهڻين فنن جو امام هو ۽ هن جون مختلف فنن ۾ خوبصورت تصنيفون آهن جيڪي هن جي وسعت علمي تي دلالت ڪن ٿيون ۽ پاڻ مجتهد امام هئا ” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن ڪثير بن غالب الطبري مفسرينن جو سردار، امامن منجهان جمع ڪيائين اهڙن علمن کي جنهن ۾ هن جي دور ۾ ڪير به مشارڪت نه ڪري سگهيو ڪتاب الله جو حافظ هو ، معاني ۾ بصيرت رکندڙ هو، قرآني احڪامن ۾ فقيه سنت ، طرق ، صحيح ۽ سقيم ناسخ ۽ منسوخ ۾ احوال صحابه ۽ تابعين کي ڄاڻيندو هو. ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا ته “ محمد بن جرير بن يزيد بن غالب ، امام جعفر الطبري جنهن جي 224 ۾ ولادت ٿي . ڪڻڪي اکيون ، خوبصورت جسم ڊڳهو قد ڳالهائڻ ۾ صاف گو ، گهڻن کان روايت ڪيائين ، حديث جي ڳولها ۾ ڪنڊ ڪرڇ ۾ سفر ڪيائين وڏو تاريخدان ۽ ڪامل مفسر ۽ هن کان علاوه اصول ۽ فروع ۾ نفع بخشيندڙ تصنيفون اٿن ۽ هنن مان تهذهيب الآثار آهي پر هن کي پورو نه ڪري سگهيو ۽ هن بابت اهو چيو ويو آهي ته چاليه سالن تائين ڪتاب لکندا رهيا جنهن ۾ هر ڏينهن ۾ 40 ورق لکندا هئا . ساڳي ڪتاب ۾ ابن خزيمه جو قول نقل ٿيل آهي ته هو چوي ٿو “آئون زمين جي پٺ تي ابن جرير کان وڏو ڪو عالم نٿو ڄاڻان. خطيب بغدادي فرمائن ٿا ته “ابن جرير ائمه علماء مان هو جنهن جي قول کي مضبوط سمجهيو ويندو هو ۽ هن جي طرف رجوع ڪيو ويندو هو بسبب هن جي ڏاهپ ۽ فضيلت جي .. تنهن کان سواءِ امام سبڪي ، ابن جوزي ، امام ابن تيميه ، امام ابن القيم ، امام ذهبي ، ابن عساڪر ۽ کوڙ سارن سندس تعريف ڪئي آهي ۽ سندس ڪارنامن کي سارهايو آهي . == ابن جرير رح جا شاگرد == #(1)ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحرابي (290) ھ هيءُ ابن جرير رح کان عمر ۾ وڏا هئا . #(2) الامام الحافظ ابو قاسم بن بن احمد الطبراني (360) ھ #(3) الشيخ القاضي ابو بڪر احمد بن ڪامل (350) ھ #(4) الامام ابو احمد عبدالله بن عدي (365) ھ #(5) القاضي ابو الفرج المعاني بن زڪريا النهرواني معروف ابن طرار (390) ھ تنهن کان سواءِ کوڙ سارا شاگرد هئا اختصار کي مدي نظر رکندي هتي پيش ڪرڻ کان معذرت ڪجي ٿي . == امام ابن جرير جو منهج == امام محمد بن جرير اهل سنت والجماعت جي وڏڙن عالمن مان ڳاڻاٽو ٿئي ٿو ، سندس منهج ۽ عقيدو اسلاف صالحين وارو هو ، صريح السنه نالي ڪتاب ۾ پنهنجا عقايد ذڪر ڪيا اٿس جيڪو اهل سنت وٽ مشهور آهي . جيتوڻيڪ پاڻ شافعي ، حنفي ۽ مالڪي مڪتب فڪر وارن وٽ علم حاصل ڪيائون منڍ ۾ پاڻ شافعي مسلڪ جو پويواري ڪندا هئا پر اڳتي هلي ڪري پنهنجو هڪ ڌار مسلڪ جو بنياد وڌائين جيڪو اهل سنت والجماعت جي نهج منجهان هئا . ابن سبڪي رح پنهنجي ڪتاب طبقات الشافيه الڪبرى ۾ لکي ٿو “ آئون چوان ٿو ته ابن نصر رح ، ابن جرير رح ۽ ابن خزيمه رح اسان جي مذهب جا ستون هئا” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا “پهريان شافعي هئا ، پوءِ مستقل ڌار مذهب ۽ اقوال اختيار ڪيائين ، هن جا پوئلڳ ۽ مقلد ٿيا ۽ اصول ۽ فروع ۾ هن جا گهڻائين ڪتاب آهن . == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} qy5dqosz34hp5r5yffx6bzewmcq44jk 401484 401483 2026-08-06T23:47:22Z Intisar Ali 8681 401484 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == ابن جرير رح جا شاگرد == #(1)ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحرابي (290) ھ هيءُ ابن جرير رح کان عمر ۾ وڏا هئا . #(2) الامام الحافظ ابو قاسم بن بن احمد الطبراني (360) ھ #(3) الشيخ القاضي ابو بڪر احمد بن ڪامل (350) ھ #(4) الامام ابو احمد عبدالله بن عدي (365) ھ #(5) القاضي ابو الفرج المعاني بن زڪريا النهرواني معروف ابن طرار (390) ھ تنهن کان سواءِ کوڙ سارا شاگرد هئا اختصار کي مدي نظر رکندي هتي پيش ڪرڻ کان معذرت ڪجي ٿي . == امام ابن جرير جو منهج == امام محمد بن جرير اهل سنت والجماعت جي وڏڙن عالمن مان ڳاڻاٽو ٿئي ٿو ، سندس منهج ۽ عقيدو اسلاف صالحين وارو هو ، صريح السنه نالي ڪتاب ۾ پنهنجا عقايد ذڪر ڪيا اٿس جيڪو اهل سنت وٽ مشهور آهي . جيتوڻيڪ پاڻ شافعي ، حنفي ۽ مالڪي مڪتب فڪر وارن وٽ علم حاصل ڪيائون منڍ ۾ پاڻ شافعي مسلڪ جو پويواري ڪندا هئا پر اڳتي هلي ڪري پنهنجو هڪ ڌار مسلڪ جو بنياد وڌائين جيڪو اهل سنت والجماعت جي نهج منجهان هئا . ابن سبڪي رح پنهنجي ڪتاب طبقات الشافيه الڪبرى ۾ لکي ٿو “ آئون چوان ٿو ته ابن نصر رح ، ابن جرير رح ۽ ابن خزيمه رح اسان جي مذهب جا ستون هئا” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا “پهريان شافعي هئا ، پوءِ مستقل ڌار مذهب ۽ اقوال اختيار ڪيائين ، هن جا پوئلڳ ۽ مقلد ٿيا ۽ اصول ۽ فروع ۾ هن جا گهڻائين ڪتاب آهن . == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} cunbsa4zvejwt8ed47v7atougc19vyy 401485 401484 2026-08-06T23:47:42Z Intisar Ali 8681 401485 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == امام ابن جرير جو منهج == امام محمد بن جرير اهل سنت والجماعت جي وڏڙن عالمن مان ڳاڻاٽو ٿئي ٿو ، سندس منهج ۽ عقيدو اسلاف صالحين وارو هو ، صريح السنه نالي ڪتاب ۾ پنهنجا عقايد ذڪر ڪيا اٿس جيڪو اهل سنت وٽ مشهور آهي . جيتوڻيڪ پاڻ شافعي ، حنفي ۽ مالڪي مڪتب فڪر وارن وٽ علم حاصل ڪيائون منڍ ۾ پاڻ شافعي مسلڪ جو پويواري ڪندا هئا پر اڳتي هلي ڪري پنهنجو هڪ ڌار مسلڪ جو بنياد وڌائين جيڪو اهل سنت والجماعت جي نهج منجهان هئا . ابن سبڪي رح پنهنجي ڪتاب طبقات الشافيه الڪبرى ۾ لکي ٿو “ آئون چوان ٿو ته ابن نصر رح ، ابن جرير رح ۽ ابن خزيمه رح اسان جي مذهب جا ستون هئا” . امام سيوطي رح طبقات المفسرين ۾ لکن ٿا “پهريان شافعي هئا ، پوءِ مستقل ڌار مذهب ۽ اقوال اختيار ڪيائين ، هن جا پوئلڳ ۽ مقلد ٿيا ۽ اصول ۽ فروع ۾ هن جا گهڻائين ڪتاب آهن . == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} eex6ohihblt6qltsjfknmde0awuk1ib 401486 401485 2026-08-06T23:48:07Z Intisar Ali 8681 401486 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} bgv5zlt8h5tjxsbuvrqv4fgh9h1k98f 401487 401486 2026-08-06T23:51:02Z Intisar Ali 8681 401487 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. === سندس ڪتابن جي فھرست=== * '''''[[تفسير الطبري|جامع البيان في تأويل آي القرآن]]''''' — قرآن مجيد جي تفسير، لڳ ڀڳ 30 جلد. * '''''[[تاريخ الطبري|تاريخ الرسل والملوك]]''''' — اسلامي ۽ عالمي تاريخ. * '''''تهذيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله''''' — حديث جي شرح ۽ تشريح (اڻپورو). * '''''اختلاف الفقهاء''''' — فقهي اختلافن بابت. * '''''أدب النفوس الجيدة والأخلاق النفيسة''''' — اخلاق ۽ نفس جي تربيت بابت. * '''''آداب القضاء''''' — قضا ۽ عدالتي آداب بابت. * '''''آداب المناسك''''' — حج ۽ ٻين عبادتن جي آداب بابت. * '''''بسيط القول في أحكام شرائع الإسلام''''' — اسلامي شريعت جي حڪمن بابت. * '''''التبصير في معالم الدين''''' — اسلامي عقيدي ۽ دين جي بنيادي اصولن بابت. * '''''الذيل المذيل''''' — تاريخي نوعيت جي تصنيف. * '''''صريح السنة''''' — اهل سنت جي عقيدي بابت. * '''''الرد على ذي الأسفار''''' — گمراهه نظرين جي رد ۾. * '''''الرد على ابن الحكم على مالك''''' — رد واري تصنيف. * '''''الرد على الحرقومية''''' — گمراهه فرقي جي رد ۾. * '''''فضائل الشيخين''''' — حضرت [[ابوبڪر صديق]] ۽ حضرت [[عمر بن خطاب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل علي بن أبي طالب''''' — حضرت [[علي بن ابي طالب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل ابن عباس''''' — حضرت [[عبدالله بن عباس]] جون فضيلتون. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == ابن جرير رح جون تصنيفون == #(1) جامع البيان في تفسير القرآن 30 جلدن ۾ آهي #(2) تاريخ طبري (تاريخ الرسل والملوڪ) #(3) تهذهيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله (آڻپورو) #(4) اختلاف الفقهاء #(5) ادب النفوس الجيده والاخلاق النفيسه . #(6) آداب القضاء #(7) آداب المناسڪ . #(8) بسيط القول في احڪام شرائع الاسلام #(9) التبصير في معالم الدين #(10) الذيل المذيل #(11) صريح السنه تنهن کان سواءِ گهڻن گمراه فرقن جي رد ۾ ڪتاب لکيائون جن ۾ (الرد علا ذي اسفار ، الرد عليٰ ابن الحڪم علي مالڪ ، الرد عليٰ الحرقوميه ۽ هن سان گڏ فضائل ۾ فضائل شيخين ، فضائل علي بن ابي طالب ۽ فضائل ابن عباس رضوان الله عليهم اجمعين تصنيف ڪيائون . == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} ia9kj5b4p43q099zm2911geg9tqamh2 401488 401487 2026-08-06T23:51:41Z Intisar Ali 8681 401488 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. === سندس ڪتابن جي فھرست=== * '''''[[تفسير الطبري|جامع البيان في تأويل آي القرآن]]''''' — قرآن مجيد جي تفسير، لڳ ڀڳ 30 جلد. * '''''[[تاريخ الطبري|تاريخ الرسل والملوك]]''''' — اسلامي ۽ عالمي تاريخ. * '''''تهذيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله''''' — حديث جي شرح ۽ تشريح (اڻپورو). * '''''اختلاف الفقهاء''''' — فقهي اختلافن بابت. * '''''أدب النفوس الجيدة والأخلاق النفيسة''''' — اخلاق ۽ نفس جي تربيت بابت. * '''''آداب القضاء''''' — قضا ۽ عدالتي آداب بابت. * '''''آداب المناسك''''' — حج ۽ ٻين عبادتن جي آداب بابت. * '''''بسيط القول في أحكام شرائع الإسلام''''' — اسلامي شريعت جي حڪمن بابت. * '''''التبصير في معالم الدين''''' — اسلامي عقيدي ۽ دين جي بنيادي اصولن بابت. * '''''الذيل المذيل''''' — تاريخي نوعيت جي تصنيف. * '''''صريح السنة''''' — اهل سنت جي عقيدي بابت. * '''''الرد على ذي الأسفار''''' — گمراهه نظرين جي رد ۾. * '''''الرد على ابن الحكم على مالك''''' — رد واري تصنيف. * '''''الرد على الحرقومية''''' — گمراهه فرقي جي رد ۾. * '''''فضائل الشيخين''''' — حضرت [[ابوبڪر صديق]] ۽ حضرت [[عمر بن خطاب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل علي بن أبي طالب''''' — حضرت [[علي بن ابي طالب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل ابن عباس''''' — حضرت [[عبدالله بن عباس]] جون فضيلتون. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == ابن جرير مٿان شيعيت جي تهمت ۽ هن تي رد == ابن جرير رح مٿان به ٻين وڏڙن عالمن جن ۾ امام ابو حنيفه رح ، امام نسائي ، امام بخاري ، امام احمد بن حنبل رحمهم الله وانگر الزام لڳا سندس مٿان حاسدن شيعيت جو الزام هنيو جنهن کي جمهور عالمن رد ڪري ڇڏيو . فضائل علي رضي الله عنه ۽ حديث غدير خم جي تصديق ، مسح على القدمين جهڙن ڳالهين ڪري اهي الزام سندس مٿان لڳا ۽ ويتر حنابلن هن تي سختي ڪئي جو هن جڏهن طبقات الفقهاء لکيو هو تڏهن امام احمد بن حنبل جو تذڪرو فقيهن ۾ نه ڪيائين جو ابن جرير هن کي محدث مڃيندو هو پر فقيه تسليم نه ڪندو هو ، ٻي ڳالھ ابن جرير نالي هڪ ٻيو شخص هو جيڪو شيعو هو جنهن جي ڏاڏي جي نالي سان فرق ڪري پيو سگهجي ۽ نالي جي هڪجهڙائي به غلط فهمين جو سبب بڻي پيش آهن ڪجهه اقوال امام ابن القيم حاشيه ابن القيم على سنن ابي داود ۾ لکن ٿا “۽ ابن جرير بابت جيڪو واقعو بيان ڪيو ويو آهي سو بلڪل غلط آهي ۽ سندس (ابن جرير) جا ڪتاب ۽ تفسير هن ڳالھ جي تڪذيب ڪن ٿا . بي شڪ اهو گمان ته ابن جرير جنهن بابت اها ڳالھ ڪئي وئي آهي سو ٻيو شخص آهي جنهن جو ۽ ابن جرير جي نالي ۾ موافقت ڪري اها غلط فهمي ٿي ”. امام ذهبي سير الاعلام النبلاء ۾ لکن ٿا ته “انهن مان ڪي نقل ڪن ٿا ته (ابن جرير رح) وضو ۾ ٻنهي پير تي مسح کي جائز قرار ڏيندو هو سو اها ڳاله اسين هن جي ڪتاب ۾ نه ڏٺي آهي” . ابن ڪثير رح البدايه والنهايه ۾ لکن ٿا “اها ڳالھ هن جي متعلق مشهور ٿي وئي هئي ته هو وضوءَ ۾ ٻنهيءَ پيرن تي مسح جو قائل هو ۽ هن (پيرن ) تي غسل ڪرڻ واجب ناهي پوءِ علمائن مان ڪن اها دعوى ڪئي آهي ته ابن جرير ٻه آهن هڪڙو هنن مان شيعو هو ۽ اها ڳالھ هن ڏانهن نسبت ڪندا آهن ۽ ابن جرير (سني) بابت اهڙين ڳالھين کان بري ڄاڻائيندا آهن ۽ جنهن ڪلام جي تاويل ڪئي وئي آهي ته سندس ڪتاب ۾ ته هو پيرن کي ڌوئڻ سان گڏ رڳڙن کي واجب چوندو هو پر رڳڙڻ کي مسح سان تعبير ڪيو پر سندس هن ڳالھ کي گهڻا نه سمجهي سگهيا ۽ اها ڳالھ نقل ڪندا رهيا ته ابن جرير غسل ۽ مسح کي واجب قرار ڌيندو هو . (وڌيڪ الله ڄاڻي ٿو) علامه آلوسي رح روح المعاني تفسير ۾ لکن ٿا “؛ ۽ تحقيق شيعه راوين هنن مختلف ڪوڙين ڳالهين کي پکيڙيو پوءِ اهل سنت وارن بنا صحيح ۽ غلط ۾ تميز ڪرڻ ۽ بغير تحقيق ۽ سند جي اهي روايتون نقل ڪندا آيا ، ۽ اهو خال ڪشادو ٿيندو ويو . ۽ آئون چوان ٿو ته جيڪو ابن جرير تخيير جو قائل آهي اهو ابو جعفر رستم شيعو آهي جيڪو صاحب ايضاح للمسترشد في الامامه آهي نه ڪي ابو جعفر بن غالب الطبري الشافعي جيڪو اهل سنت جي سردارن منجهان آهي” . == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} 05yar9u223kyx0cxt6luygdmhkh70j5 401489 401488 2026-08-06T23:52:14Z Intisar Ali 8681 401489 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = [[داود الظاهري]] *[[الربيع بن سليمان المرادي]] | influenced = {{plainlist| *[[جلال الدين سيوطي]] *[[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. === سندس ڪتابن جي فھرست=== * '''''[[تفسير الطبري|جامع البيان في تأويل آي القرآن]]''''' — قرآن مجيد جي تفسير، لڳ ڀڳ 30 جلد. * '''''[[تاريخ الطبري|تاريخ الرسل والملوك]]''''' — اسلامي ۽ عالمي تاريخ. * '''''تهذيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله''''' — حديث جي شرح ۽ تشريح (اڻپورو). * '''''اختلاف الفقهاء''''' — فقهي اختلافن بابت. * '''''أدب النفوس الجيدة والأخلاق النفيسة''''' — اخلاق ۽ نفس جي تربيت بابت. * '''''آداب القضاء''''' — قضا ۽ عدالتي آداب بابت. * '''''آداب المناسك''''' — حج ۽ ٻين عبادتن جي آداب بابت. * '''''بسيط القول في أحكام شرائع الإسلام''''' — اسلامي شريعت جي حڪمن بابت. * '''''التبصير في معالم الدين''''' — اسلامي عقيدي ۽ دين جي بنيادي اصولن بابت. * '''''الذيل المذيل''''' — تاريخي نوعيت جي تصنيف. * '''''صريح السنة''''' — اهل سنت جي عقيدي بابت. * '''''الرد على ذي الأسفار''''' — گمراهه نظرين جي رد ۾. * '''''الرد على ابن الحكم على مالك''''' — رد واري تصنيف. * '''''الرد على الحرقومية''''' — گمراهه فرقي جي رد ۾. * '''''فضائل الشيخين''''' — حضرت [[ابوبڪر صديق]] ۽ حضرت [[عمر بن خطاب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل علي بن أبي طالب''''' — حضرت [[علي بن ابي طالب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل ابن عباس''''' — حضرت [[عبدالله بن عباس]] جون فضيلتون. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} 0ftas4mds21agwym4gkj1a4orfhqp5f 401491 401489 2026-08-06T23:59:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 401491 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{flatlist| *[[اسلامي تاريخ]] *[[تفسير]] *[[فقه]] *[[عقيدو]] }} | notable_works = {{flatlist| *''[[تفسير الطبري]]'' *''[[تاريخ الطبري]]'' *''[[تهذيب الآثار]]'' *''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{flatlist| *[[عالم]] *مؤرخ *مفسر *[[فقيه]] *متڪلم }} | module1 = {{infobox Arabic name|embed=yes |ism=Muḥammad |ism-ar=مُحَمَّد |nasab=Ibn Jarīr Ibn Yazīd |nasab-ar=ٱبْن جَرِير ٱبْن يَزِيد |kunya=Abū Jaʿfar |kunya-ar=أَبُو جَعْفَر |nisba=Al-Ṭabarī |nisba-ar=ٱلطَّبَرِيّ }} | influences = {{plainlist| * [[داود الظاهري]] * [[الربيع بن سليمان المرادي]] }} | influenced = {{plainlist| * [[جلال الدين سيوطي]] * [[ابن كثير]] }} | image = Al-Tabari.png }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. === سندس ڪتابن جي فھرست=== * '''''[[تفسير الطبري|جامع البيان في تأويل آي القرآن]]''''' — قرآن مجيد جي تفسير، لڳ ڀڳ 30 جلد. * '''''[[تاريخ الطبري|تاريخ الرسل والملوك]]''''' — اسلامي ۽ عالمي تاريخ. * '''''تهذيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله''''' — حديث جي شرح ۽ تشريح (اڻپورو). * '''''اختلاف الفقهاء''''' — فقهي اختلافن بابت. * '''''أدب النفوس الجيدة والأخلاق النفيسة''''' — اخلاق ۽ نفس جي تربيت بابت. * '''''آداب القضاء''''' — قضا ۽ عدالتي آداب بابت. * '''''آداب المناسك''''' — حج ۽ ٻين عبادتن جي آداب بابت. * '''''بسيط القول في أحكام شرائع الإسلام''''' — اسلامي شريعت جي حڪمن بابت. * '''''التبصير في معالم الدين''''' — اسلامي عقيدي ۽ دين جي بنيادي اصولن بابت. * '''''الذيل المذيل''''' — تاريخي نوعيت جي تصنيف. * '''''صريح السنة''''' — اهل سنت جي عقيدي بابت. * '''''الرد على ذي الأسفار''''' — گمراهه نظرين جي رد ۾. * '''''الرد على ابن الحكم على مالك''''' — رد واري تصنيف. * '''''الرد على الحرقومية''''' — گمراهه فرقي جي رد ۾. * '''''فضائل الشيخين''''' — حضرت [[ابوبڪر صديق]] ۽ حضرت [[عمر بن خطاب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل علي بن أبي طالب''''' — حضرت [[علي بن ابي طالب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل ابن عباس''''' — حضرت [[عبدالله بن عباس]] جون فضيلتون. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} 0979vvwepvaf4p6batzn4v639g7eeyi 401493 401491 2026-08-07T00:07:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 401493 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | image = Al-Tabari.png | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{plainlist| * [[اسلامي تاريخ]] * [[تفسير]] * [[فقه]] * [[عقيدو]] }} | notable_works = {{plainlist| * ''[[تفسير الطبري]]'' * ''[[تاريخ الطبري]]'' * ''[[تهذيب الآثار]]'' * ''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{plainlist| * [[عالم]] * مؤرخ * مفسر * [[فقيه]] * متڪلم }} | influences = {{plainlist| * [[داود الظاهري]] * [[الربيع بن سليمان المرادي]] }} | influenced = {{plainlist| * [[جلال الدين سيوطي]] * [[ابن كثير]] }} }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. === سندس ڪتابن جي فھرست=== * '''''[[تفسير الطبري|جامع البيان في تأويل آي القرآن]]''''' — قرآن مجيد جي تفسير، لڳ ڀڳ 30 جلد. * '''''[[تاريخ الطبري|تاريخ الرسل والملوك]]''''' — اسلامي ۽ عالمي تاريخ. * '''''تهذيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله''''' — حديث جي شرح ۽ تشريح (اڻپورو). * '''''اختلاف الفقهاء''''' — فقهي اختلافن بابت. * '''''أدب النفوس الجيدة والأخلاق النفيسة''''' — اخلاق ۽ نفس جي تربيت بابت. * '''''آداب القضاء''''' — قضا ۽ عدالتي آداب بابت. * '''''آداب المناسك''''' — حج ۽ ٻين عبادتن جي آداب بابت. * '''''بسيط القول في أحكام شرائع الإسلام''''' — اسلامي شريعت جي حڪمن بابت. * '''''التبصير في معالم الدين''''' — اسلامي عقيدي ۽ دين جي بنيادي اصولن بابت. * '''''الذيل المذيل''''' — تاريخي نوعيت جي تصنيف. * '''''صريح السنة''''' — اهل سنت جي عقيدي بابت. * '''''الرد على ذي الأسفار''''' — گمراهه نظرين جي رد ۾. * '''''الرد على ابن الحكم على مالك''''' — رد واري تصنيف. * '''''الرد على الحرقومية''''' — گمراهه فرقي جي رد ۾. * '''''فضائل الشيخين''''' — حضرت [[ابوبڪر صديق]] ۽ حضرت [[عمر بن خطاب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل علي بن أبي طالب''''' — حضرت [[علي بن ابي طالب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل ابن عباس''''' — حضرت [[عبدالله بن عباس]] جون فضيلتون. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == ابن جریر جی سن وفات == ابن جرير [[شعبان]] جي [[مهيني]] سن 310 هجري ۾ انتقال ڪيو ، سندس جنازي نماز ۽ تدفين بابت ابن ڪثير رح لکن ٿا “ ۽ جڏهن هن وفات ڪئي ته سڀني شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا ۽ هن مٿان هن جي ئي گهر ۾ نماز(جنازه) پڙهيو ويو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو ڪيترن ئي مهينن تائين خلق ايندي وئي ائين [[نماز]] پڙهندي رهي ، [[الله]] تعالى هن مٿان رحمتون نازل ڪري ” . ۽ خطيب بغدادي بابت ياقوت حموي معجم اللادباء ۾ نقل ڪن ٿا ته هو چوي ٿو “جنازي مهل ايترا ماڻهو گڏ ٿيا جنهن جو شمار الله تعالى کان سوائي ڪنهن کي ناهي ۽ هن جي قبر تي ڪيترائي مهينه جنازي جي نماز رات ڏينهن پڙهندا رهيا . {{-ڏسندا-}} {{ڪچو}} 8tsl75mlc7frcsr53l724qhwlj5zt7a 401494 401493 2026-08-07T00:08:12Z Intisar Ali 8681 401494 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | image = Al-Tabari.png | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{plainlist| * [[اسلامي تاريخ]] * [[تفسير]] * [[فقه]] * [[عقيدو]] }} | notable_works = {{plainlist| * ''[[تفسير الطبري]]'' * ''[[تاريخ الطبري]]'' * ''[[تهذيب الآثار]]'' * ''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{plainlist| * [[عالم]] * مؤرخ * مفسر * [[فقيه]] * متڪلم }} | influences = {{plainlist| * [[داود الظاهري]] * [[الربيع بن سليمان المرادي]] }} | influenced = {{plainlist| * [[جلال الدين سيوطي]] * [[ابن كثير]] }} }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. === سندس ڪتابن جي فھرست=== * '''''[[تفسير الطبري|جامع البيان في تأويل آي القرآن]]''''' — قرآن مجيد جي تفسير، لڳ ڀڳ 30 جلد. * '''''[[تاريخ الطبري|تاريخ الرسل والملوك]]''''' — اسلامي ۽ عالمي تاريخ. * '''''تهذيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله''''' — حديث جي شرح ۽ تشريح (اڻپورو). * '''''اختلاف الفقهاء''''' — فقهي اختلافن بابت. * '''''أدب النفوس الجيدة والأخلاق النفيسة''''' — اخلاق ۽ نفس جي تربيت بابت. * '''''آداب القضاء''''' — قضا ۽ عدالتي آداب بابت. * '''''آداب المناسك''''' — حج ۽ ٻين عبادتن جي آداب بابت. * '''''بسيط القول في أحكام شرائع الإسلام''''' — اسلامي شريعت جي حڪمن بابت. * '''''التبصير في معالم الدين''''' — اسلامي عقيدي ۽ دين جي بنيادي اصولن بابت. * '''''الذيل المذيل''''' — تاريخي نوعيت جي تصنيف. * '''''صريح السنة''''' — اهل سنت جي عقيدي بابت. * '''''الرد على ذي الأسفار''''' — گمراهه نظرين جي رد ۾. * '''''الرد على ابن الحكم على مالك''''' — رد واري تصنيف. * '''''الرد على الحرقومية''''' — گمراهه فرقي جي رد ۾. * '''''فضائل الشيخين''''' — حضرت [[ابوبڪر صديق]] ۽ حضرت [[عمر بن خطاب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل علي بن أبي طالب''''' — حضرت [[علي بن ابي طالب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل ابن عباس''''' — حضرت [[عبدالله بن عباس]] جون فضيلتون. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == وفات == امام [[ابن جرير طبري]] [[شعبان]] 310هه (923ع) ۾ [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ماڻهن جنازي ۾ شرڪت ڪئي. [[ابن كثير]] پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي وفات کان پوءِ مختلف شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا. سندس [[نماز جنازه]] سندس گهر ۾ ادا ڪئي وئي ۽ اتي ئي کيس دفن ڪيو ويو. ابن كثير موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو سندس قبر تي ايندا رهيا ۽ دعا ۽ نماز ادا ڪندا رهيا. هن آخر ۾ امام طبري لاءِ رحمت جي دعا پڻ ڪئي آهي. [[ياقوت حموي]]، [[الخطيب البغدادي]] کان نقل ڪندي ''[[معجم الأدباء]]'' ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي جنازي ۾ ايترو وڏو مجمع هو، جنهن جو صحيح انگ [[الله]] کان سواءِ ڪنهن کي معلوم نه هو. سندس بيان موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو رات ڏينهن سندس قبر تي اچي [[نماز جنازه]] ادا ڪندا رهيا ۽ سندس لاءِ دعا ڪندا رهيا. blkl6ce1aa1flmc055tt7xy7mbhw6ph 401495 401494 2026-08-07T00:09:33Z Intisar Ali 8681 401495 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | image = Al-Tabari.png | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{plainlist| * [[اسلامي تاريخ]] * [[تفسير]] * [[فقه]] * [[عقيدو]] }} | notable_works = {{plainlist| * ''[[تفسير الطبري]]'' * ''[[تاريخ الطبري]]'' * ''[[تهذيب الآثار]]'' * ''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{plainlist| * [[عالم]] * مؤرخ * مفسر * [[فقيه]] * متڪلم }} | influences = {{plainlist| * [[داود الظاهري]] * [[الربيع بن سليمان المرادي]] }} | influenced = {{plainlist| * [[جلال الدين سيوطي]] * [[ابن كثير]] }} }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. === سندس ڪتابن جي فھرست=== * '''''[[تفسير الطبري|جامع البيان في تأويل آي القرآن]]''''' — قرآن مجيد جي تفسير، لڳ ڀڳ 30 جلد. * '''''[[تاريخ الطبري|تاريخ الرسل والملوك]]''''' — اسلامي ۽ عالمي تاريخ. * '''''تهذيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله''''' — حديث جي شرح ۽ تشريح (اڻپورو). * '''''اختلاف الفقهاء''''' — فقهي اختلافن بابت. * '''''أدب النفوس الجيدة والأخلاق النفيسة''''' — اخلاق ۽ نفس جي تربيت بابت. * '''''آداب القضاء''''' — قضا ۽ عدالتي آداب بابت. * '''''آداب المناسك''''' — حج ۽ ٻين عبادتن جي آداب بابت. * '''''بسيط القول في أحكام شرائع الإسلام''''' — اسلامي شريعت جي حڪمن بابت. * '''''التبصير في معالم الدين''''' — اسلامي عقيدي ۽ دين جي بنيادي اصولن بابت. * '''''الذيل المذيل''''' — تاريخي نوعيت جي تصنيف. * '''''صريح السنة''''' — اهل سنت جي عقيدي بابت. * '''''الرد على ذي الأسفار''''' — گمراهه نظرين جي رد ۾. * '''''الرد على ابن الحكم على مالك''''' — رد واري تصنيف. * '''''الرد على الحرقومية''''' — گمراهه فرقي جي رد ۾. * '''''فضائل الشيخين''''' — حضرت [[ابوبڪر صديق]] ۽ حضرت [[عمر بن خطاب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل علي بن أبي طالب''''' — حضرت [[علي بن ابي طالب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل ابن عباس''''' — حضرت [[عبدالله بن عباس]] جون فضيلتون. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == وفات == امام [[ابن جرير طبري]] [[شعبان]] 310هه (923ع) ۾ [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ماڻهن جنازي ۾ شرڪت ڪئي. [[ابن كثير]] پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي وفات کان پوءِ مختلف شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا. سندس [[نماز جنازه]] سندس گهر ۾ ادا ڪئي وئي ۽ اتي ئي کيس دفن ڪيو ويو. ابن كثير موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو سندس قبر تي ايندا رهيا ۽ دعا ۽ نماز ادا ڪندا رهيا. هن آخر ۾ امام طبري لاءِ رحمت جي دعا پڻ ڪئي آهي. [[ياقوت حموي]]، [[الخطيب البغدادي]] کان نقل ڪندي ''[[معجم الأدباء]]'' ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي جنازي ۾ ايترو وڏو مجمع هو، جنهن جو صحيح انگ [[الله]] کان سواءِ ڪنهن کي معلوم نه هو. سندس بيان موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو رات ڏينهن سندس قبر تي اچي [[نماز جنازه]] ادا ڪندا رهيا ۽ سندس لاءِ دعا ڪندا رهيا. == پڻ ڏسو == {{columns-list| * [[حضرت محمد ﷺ جون سوانح عمريون]] * [[امام ترمذي]] * [[ابن ڪلاب]] * [[اسلامي عالم]] * [[فارسي سائنسدانن ۽ عالمن جي فهرست]] * [[مسلمان مؤرخن جي فهرست]] * [[بلعمي]] }} == حوالا == === حاشيا === {{Reflist|2}} === ذريعا === * {{EI2 | first = C. E. | last = Bosworth | authorlink = C. E. Bosworth | title = al-Ṭabarī | doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_1133 | volume = 10 | pages = 11–15}} * Ulrika Mårtensson, "al-Tabari", in ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God'', Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. * {{The History of al-Tabari|volume=1}} * C. E. Bosworth, "al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", in ''Encyclopædia of Islam'', 2nd Edition. * Franz Rosenthal (translator), ''The History of al-Ţabarī'', Albany: State University of New York Press, 1989, Volume 1. * Ehsan Yar-Shater (ed.), ''The History of al-Ţabarī'', Albany: State University of New York Press, 40 volumes, 1989–2007. {{ISBN|978-0-88706-563-7}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{EB1911 Poster|Ṭabarī}} {{wikisourcelang|ar|مؤلف:الطبري|محمد بن جرير الطبري}} * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|title=Tabari|author=Elton L. Daniel|website=Encyclopædia Iranica|access-date=14 September 2017}} * {{cite web|url=http://www.salaam.co.uk/knowledge/biography/viewentry.php?id=114|title=Biographical Data: Abu Jaffar Tabari|publisher=salaam.co.uk|access-date=15 September 2008|archive-date=18 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218052508/http://www.salaam.co.uk/knowledge/biography/viewentry.php?id=114|url-status=dead}} {{اسلامي مؤرخ}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:طبري، محمد بن جرير}} [[زمرو:839ع جون پيدائشون]] [[زمرو:923ع جون وفاتون]] [[زمرو:9هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:9هين صديءَ جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:9هين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:9هين صديءَ جا مسلمان عالم]] [[زمرو:10هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:10هين صديءَ جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:10هين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:10هين صديءَ جا فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:سني امام]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:محمد بن جرير طبري]] [[زمرو:حنبلين جي ايذاءَ جو شڪار مسلمان عالم]] [[زمرو:آمل جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلام جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:قرآن جي تفسير جا عالم]] [[زمرو:طبرستان]] [[زمرو:علم الرجال جا عالم]] nttphfm6p8jg0o41ik95s1fovik8ko8 401496 401495 2026-08-07T00:20:05Z Intisar Ali 8681 401496 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | image = Al-Tabari.png | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{plainlist| * [[اسلامي تاريخ]] * [[تفسير]] * [[فقه]] * [[عقيدو]] }} | notable_works = {{plainlist| * ''[[تفسير الطبري]]'' * ''[[تاريخ الطبري]]'' * ''[[تهذيب الآثار]]'' * ''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{plainlist| * [[عالم]] * مؤرخ * مفسر * [[فقيه]] * متڪلم }} | influences = {{plainlist| * [[داود الظاهري]] * [[الربيع بن سليمان المرادي]] }} | influenced = {{plainlist| * [[جلال الدين سيوطي]] * [[ابن كثير]] }} }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. === سندس ڪتابن جي فھرست=== * '''''[[تفسير الطبري|جامع البيان في تأويل آي القرآن]]''''' — قرآن مجيد جي تفسير، لڳ ڀڳ 30 جلد. * '''''[[تاريخ الطبري|تاريخ الرسل والملوك]]''''' — اسلامي ۽ عالمي تاريخ. * '''''تهذيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله''''' — حديث جي شرح ۽ تشريح (اڻپورو). * '''''اختلاف الفقهاء''''' — فقهي اختلافن بابت. * '''''أدب النفوس الجيدة والأخلاق النفيسة''''' — اخلاق ۽ نفس جي تربيت بابت. * '''''آداب القضاء''''' — قضا ۽ عدالتي آداب بابت. * '''''آداب المناسك''''' — حج ۽ ٻين عبادتن جي آداب بابت. * '''''بسيط القول في أحكام شرائع الإسلام''''' — اسلامي شريعت جي حڪمن بابت. * '''''التبصير في معالم الدين''''' — اسلامي عقيدي ۽ دين جي بنيادي اصولن بابت. * '''''الذيل المذيل''''' — تاريخي نوعيت جي تصنيف. * '''''صريح السنة''''' — اهل سنت جي عقيدي بابت. * '''''الرد على ذي الأسفار''''' — گمراهه نظرين جي رد ۾. * '''''الرد على ابن الحكم على مالك''''' — رد واري تصنيف. * '''''الرد على الحرقومية''''' — گمراهه فرقي جي رد ۾. * '''''فضائل الشيخين''''' — حضرت [[ابوبڪر صديق]] ۽ حضرت [[عمر بن خطاب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل علي بن أبي طالب''''' — حضرت [[علي بن ابي طالب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل ابن عباس''''' — حضرت [[عبدالله بن عباس]] جون فضيلتون. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == وفات == امام [[ابن جرير طبري]] [[شعبان]] 310هه (923ع) ۾ [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ماڻهن جنازي ۾ شرڪت ڪئي. [[ابن كثير]] پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي وفات کان پوءِ مختلف شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا. سندس [[نماز جنازه]] سندس گهر ۾ ادا ڪئي وئي ۽ اتي ئي کيس دفن ڪيو ويو. ابن كثير موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو سندس قبر تي ايندا رهيا ۽ دعا ۽ نماز ادا ڪندا رهيا. هن آخر ۾ امام طبري لاءِ رحمت جي دعا پڻ ڪئي آهي. [[ياقوت حموي]]، [[الخطيب البغدادي]] کان نقل ڪندي ''[[معجم الأدباء]]'' ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي جنازي ۾ ايترو وڏو مجمع هو، جنهن جو صحيح انگ [[الله]] کان سواءِ ڪنهن کي معلوم نه هو. سندس بيان موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو رات ڏينهن سندس قبر تي اچي [[نماز جنازه]] ادا ڪندا رهيا ۽ سندس لاءِ دعا ڪندا رهيا. == علمي مقام == امام [[ابن جرير طبري]] کي اسلامي دنيا جي وڏن مفسرن، مؤرخن ۽ فقيهن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. مختلف دورن جي عالمن سندس علمي مقام، تصنيفي خدمتن ۽ اجتهادي صلاحيتن کي وڏي اهميت ڏني آهي. * [[امام نووي]] لکي ٿو ته امت جو اتفاق آهي ته تفسير جي ميدان ۾ امام طبري جهڙو ڪتاب اڳ ۾ تصنيف نه ٿيو هو.<ref>الإمام النووي: تهذيب الأسماء واللغات 1/78.</ref> * [[ياقوت حموي]] کيس محدث، فقيه، قاري ۽ مشهور مؤرخ قرار ڏنو آهي.<ref>ياقوت الحموي: معجم الأدباء 18/40.</ref> * [[الخطيب البغدادي]] جي مطابق امام طبري پنهنجي دور جي وڏن امامن مان هئا. هو قرآن، قرائتن، حديث، فقه، تاريخ ۽ عربي ٻوليءَ جا وڏا ڄاڻو هئا، ۽ سندن علم ۾ همعصرن مان ٿورا ماڻهو سندن هم پلهه هئا.<ref>الخطيب البغدادي: تاريخ بغداد 2/550.</ref> * [[ابن خلڪان]] کين مجتهد، مفسر، فقيه، مؤرخ ۽ قرائتن جو امام قرار ڏنو آهي.<ref>وفيات الأعيان، 4/191.</ref> * [[ابن الأثير]] لکي ٿو ته تاريخ جي روايتن جي نقل ۾ امام طبري کان وڌيڪ معتبر شخص ٻيو ڪونه هو، جڏهن ته سندس تفسير سندس وسيع علم ۽ تحقيق جو ثبوت آهي.<ref>ابن جرير الطبري، مكتبة العرب.</ref> * [[ذهبي]] امام طبري کي اسلام جي وڏن امامن مان شمار ڪندي لکي ٿو ته هو تفسير، فقه، تاريخ، قرائتن ۽ لغت جا بي مثال عالم هئا، ۽ سندن ''[[تفسير الطبري]]'' جهڙو ڪتاب ڪنهن به تصنيف نه ڪيو.<ref>سير أعلام النبلاء، 14/267.</ref> * [[القفطي]] کين جامع العلوم عالم قرار ڏيندي لکي ٿو ته سندن تفسير پنهنجي زماني جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ فائديمند تفسير هو.<ref>القفطي: إنباه الرواة 3/89.</ref> * [[ابن خزيمه]] جو قول آهي: «مون زمين تي محمد بن جرير کان وڌيڪ علم وارو ڪو شخص نه ڏٺو آهي.»<ref>الذهبي: العبر في خبر من غبر 1/460.</ref> * [[ابن تغري بردي]] موجب امام طبري پنهنجي زماني جا يگانا عالم هئا، جن جي راءِ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref>ابن تغري بردي: النجوم الزاهرة 3/205.</ref> * [[ابن تيميه]] لکي ٿو ته موجود تفسيرن مان سڀ کان وڌيڪ صحيح تفسير، محمد بن جرير طبري جي تفسير آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سلف جا قول معتبر سندن سان نقل ڪيا ويا آهن ۽ بدعتي روايتن کان گهڻو پاسو ڪيو ويو آهي.<ref>مجموع فتاوى ابن تيمية 13/385.</ref> * [[جلال الدين سيوطي]] امام طبري کي "مفسرن جو امام" قرار ڏيندي لکي ٿو ته سندن ''[[تفسير الطبري]]'' تفسيرن ۾ سڀ کان وڌيڪ جامع ۽ عظيم تصنيف آهي، جنهن ۾ اقوال جي تحقيق، ترجيح، اعراب ۽ فقهي استنباط کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref>السيوطي: طبقات المفسرين، ص82؛ الإتقان في علوم القرآن 2/190.</ref> == پڻ ڏسو == {{columns-list| * [[حضرت محمد ﷺ جون سوانح عمريون]] * [[امام ترمذي]] * [[ابن ڪلاب]] * [[اسلامي عالم]] * [[فارسي سائنسدانن ۽ عالمن جي فهرست]] * [[مسلمان مؤرخن جي فهرست]] * [[بلعمي]] }} == حوالا == === حاشيا === {{Reflist|2}} === ذريعا === * {{EI2 | first = C. E. | last = Bosworth | authorlink = C. E. Bosworth | title = al-Ṭabarī | doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_1133 | volume = 10 | pages = 11–15}} * Ulrika Mårtensson, "al-Tabari", in ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God'', Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. * {{The History of al-Tabari|volume=1}} * C. E. Bosworth, "al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", in ''Encyclopædia of Islam'', 2nd Edition. * Franz Rosenthal (translator), ''The History of al-Ţabarī'', Albany: State University of New York Press, 1989, Volume 1. * Ehsan Yar-Shater (ed.), ''The History of al-Ţabarī'', Albany: State University of New York Press, 40 volumes, 1989–2007. {{ISBN|978-0-88706-563-7}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{EB1911 Poster|Ṭabarī}} {{wikisourcelang|ar|مؤلف:الطبري|محمد بن جرير الطبري}} * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|title=Tabari|author=Elton L. Daniel|website=Encyclopædia Iranica|access-date=14 September 2017}} * {{cite web|url=http://www.salaam.co.uk/knowledge/biography/viewentry.php?id=114|title=Biographical Data: Abu Jaffar Tabari|publisher=salaam.co.uk|access-date=15 September 2008|archive-date=18 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218052508/http://www.salaam.co.uk/knowledge/biography/viewentry.php?id=114|url-status=dead}} {{اسلامي مؤرخ}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:طبري، محمد بن جرير}} [[زمرو:839ع جون پيدائشون]] [[زمرو:923ع جون وفاتون]] [[زمرو:9هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:9هين صديءَ جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:9هين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:9هين صديءَ جا مسلمان عالم]] [[زمرو:10هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:10هين صديءَ جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:10هين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:10هين صديءَ جا فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:سني امام]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:محمد بن جرير طبري]] [[زمرو:حنبلين جي ايذاءَ جو شڪار مسلمان عالم]] [[زمرو:آمل جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلام جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:قرآن جي تفسير جا عالم]] [[زمرو:طبرستان]] [[زمرو:علم الرجال جا عالم]] 1dx1ofhvgc920n5mf9h9wkyx15bynmr 401497 401496 2026-08-07T00:24:41Z Intisar Ali 8681 401497 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | image = Al-Tabari.png | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{plainlist| * [[اسلامي تاريخ]] * [[تفسير]] * [[فقه]] * [[عقيدو]] }} | notable_works = {{plainlist| * ''[[تفسير الطبري]]'' * ''[[تاريخ الطبري]]'' * ''[[تهذيب الآثار]]'' * ''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{plainlist| * [[عالم]] * مؤرخ * مفسر * [[فقيه]] * متڪلم }} | influences = {{plainlist| * [[داود الظاهري]] * [[الربيع بن سليمان المرادي]] }} | influenced = {{plainlist| * [[جلال الدين سيوطي]] * [[ابن كثير]] }} }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. === سندس ڪتابن جي فھرست=== * '''''[[تفسير الطبري|جامع البيان في تأويل آي القرآن]]''''' — قرآن مجيد جي تفسير، لڳ ڀڳ 30 جلد. * '''''[[تاريخ الطبري|تاريخ الرسل والملوك]]''''' — اسلامي ۽ عالمي تاريخ. * '''''تهذيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله''''' — حديث جي شرح ۽ تشريح (اڻپورو). * '''''اختلاف الفقهاء''''' — فقهي اختلافن بابت. * '''''أدب النفوس الجيدة والأخلاق النفيسة''''' — اخلاق ۽ نفس جي تربيت بابت. * '''''آداب القضاء''''' — قضا ۽ عدالتي آداب بابت. * '''''آداب المناسك''''' — حج ۽ ٻين عبادتن جي آداب بابت. * '''''بسيط القول في أحكام شرائع الإسلام''''' — اسلامي شريعت جي حڪمن بابت. * '''''التبصير في معالم الدين''''' — اسلامي عقيدي ۽ دين جي بنيادي اصولن بابت. * '''''الذيل المذيل''''' — تاريخي نوعيت جي تصنيف. * '''''صريح السنة''''' — اهل سنت جي عقيدي بابت. * '''''الرد على ذي الأسفار''''' — گمراهه نظرين جي رد ۾. * '''''الرد على ابن الحكم على مالك''''' — رد واري تصنيف. * '''''الرد على الحرقومية''''' — گمراهه فرقي جي رد ۾. * '''''فضائل الشيخين''''' — حضرت [[ابوبڪر صديق]] ۽ حضرت [[عمر بن خطاب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل علي بن أبي طالب''''' — حضرت [[علي بن ابي طالب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل ابن عباس''''' — حضرت [[عبدالله بن عباس]] جون فضيلتون. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == وفات == امام [[ابن جرير طبري]] [[شعبان]] 310هه (923ع) ۾ [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ماڻهن جنازي ۾ شرڪت ڪئي. [[ابن كثير]] پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي وفات کان پوءِ مختلف شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا. سندس [[نماز جنازه]] سندس گهر ۾ ادا ڪئي وئي ۽ اتي ئي کيس دفن ڪيو ويو. ابن كثير موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو سندس قبر تي ايندا رهيا ۽ دعا ۽ نماز ادا ڪندا رهيا. هن آخر ۾ امام طبري لاءِ رحمت جي دعا پڻ ڪئي آهي. [[ياقوت حموي]]، [[الخطيب البغدادي]] کان نقل ڪندي ''[[معجم الأدباء]]'' ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي جنازي ۾ ايترو وڏو مجمع هو، جنهن جو صحيح انگ [[الله]] کان سواءِ ڪنهن کي معلوم نه هو. سندس بيان موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو رات ڏينهن سندس قبر تي اچي [[نماز جنازه]] ادا ڪندا رهيا ۽ سندس لاءِ دعا ڪندا رهيا. == علمي مقام == امام [[ابن جرير طبري]] کي اسلامي دنيا جي وڏن مفسرن، مؤرخن ۽ فقيهن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. مختلف دورن جي عالمن سندس علمي مقام، تصنيفي خدمتن ۽ اجتهادي صلاحيتن کي وڏي اهميت ڏني آهي. * [[امام نووي]] لکي ٿو ته امت جو اتفاق آهي ته تفسير جي ميدان ۾ امام طبري جهڙو ڪتاب اڳ ۾ تصنيف نه ٿيو هو.<ref>الإمام النووي: تهذيب الأسماء واللغات 1/78.</ref> * [[ياقوت حموي]] کيس محدث، فقيه، قاري ۽ مشهور مؤرخ قرار ڏنو آهي.<ref>ياقوت الحموي: معجم الأدباء 18/40.</ref> * [[الخطيب البغدادي]] جي مطابق امام طبري پنهنجي دور جي وڏن امامن مان هئا. هو قرآن، قرائتن، حديث، فقه، تاريخ ۽ عربي ٻوليءَ جا وڏا ڄاڻو هئا، ۽ سندن علم ۾ همعصرن مان ٿورا ماڻهو سندن هم پلهه هئا.<ref>الخطيب البغدادي: تاريخ بغداد 2/550.</ref> * [[ابن خلڪان]] کين مجتهد، مفسر، فقيه، مؤرخ ۽ قرائتن جو امام قرار ڏنو آهي.<ref>وفيات الأعيان، 4/191.</ref> * [[ابن الأثير]] لکي ٿو ته تاريخ جي روايتن جي نقل ۾ امام طبري کان وڌيڪ معتبر شخص ٻيو ڪونه هو، جڏهن ته سندس تفسير سندس وسيع علم ۽ تحقيق جو ثبوت آهي.<ref>ابن جرير الطبري، مكتبة العرب.</ref> * [[ذهبي]] امام طبري کي اسلام جي وڏن امامن مان شمار ڪندي لکي ٿو ته هو تفسير، فقه، تاريخ، قرائتن ۽ لغت جا بي مثال عالم هئا، ۽ سندن ''[[تفسير الطبري]]'' جهڙو ڪتاب ڪنهن به تصنيف نه ڪيو.<ref>سير أعلام النبلاء، 14/267.</ref> * [[القفطي]] کين جامع العلوم عالم قرار ڏيندي لکي ٿو ته سندن تفسير پنهنجي زماني جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ فائديمند تفسير هو.<ref>القفطي: إنباه الرواة 3/89.</ref> * [[ابن خزيمه]] جو قول آهي: «مون زمين تي محمد بن جرير کان وڌيڪ علم وارو ڪو شخص نه ڏٺو آهي.»<ref>الذهبي: العبر في خبر من غبر 1/460.</ref> * [[ابن تغري بردي]] موجب امام طبري پنهنجي زماني جا يگانا عالم هئا، جن جي راءِ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref>ابن تغري بردي: النجوم الزاهرة 3/205.</ref> * [[ابن تيميه]] لکي ٿو ته موجود تفسيرن مان سڀ کان وڌيڪ صحيح تفسير، محمد بن جرير طبري جي تفسير آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سلف جا قول معتبر سندن سان نقل ڪيا ويا آهن ۽ بدعتي روايتن کان گهڻو پاسو ڪيو ويو آهي.<ref>مجموع فتاوى ابن تيمية 13/385.</ref> * [[جلال الدين سيوطي]] امام طبري کي "مفسرن جو امام" قرار ڏيندي لکي ٿو ته سندن ''[[تفسير الطبري]]'' تفسيرن ۾ سڀ کان وڌيڪ جامع ۽ عظيم تصنيف آهي، جنهن ۾ اقوال جي تحقيق، ترجيح، اعراب ۽ فقهي استنباط کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref>السيوطي: طبقات المفسرين، ص82؛ الإتقان في علوم القرآن 2/190.</ref> == پڻ ڏسو == {{columns-list| * [[حضرت محمد ﷺ جون سوانح عمريون]] * [[امام ترمذي]] * [[ابن ڪلاب]] * [[اسلامي عالم]] * [[فارسي سائنسدانن ۽ عالمن جي فهرست]] * [[مسلمان مؤرخن جي فهرست]] * [[بلعمي]] }} == حوالا == === حاشيا === {{Reflist|2}} === ذريعا === * {{EI2 | first = C. E. | last = Bosworth | authorlink = C. E. Bosworth | title = al-Ṭabarī | doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_1133 | volume = 10 | pages = 11–15}} * Ulrika Mårtensson, "al-Tabari", in ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God'', Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. * {{The History of al-Tabari|volume=1}} * C. E. Bosworth, "al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", in ''Encyclopædia of Islam'', 2nd Edition. * Franz Rosenthal (translator), ''The History of al-Ţabarī'', Albany: State University of New York Press, 1989, Volume 1. * Ehsan Yar-Shater (ed.), ''The History of al-Ţabarī'', Albany: State University of New York Press, 40 volumes, 1989–2007. {{ISBN|978-0-88706-563-7}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{EB1911 Poster|Ṭabarī}} {{wikisourcelang|ar|مؤلف:الطبري|محمد بن جرير الطبري}} * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|title=Tabari|author=Elton L. Daniel|website=Encyclopædia Iranica|access-date=14 September 2017}} * {{cite web|url=http://www.salaam.co.uk/knowledge/biography/viewentry.php?id=114|title=Biographical Data: Abu Jaffar Tabari|publisher=salaam.co.uk|access-date=15 September 2008|archive-date=18 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218052508/http://www.salaam.co.uk/knowledge/biography/viewentry.php?id=114|url-status=dead}} {{اسلامي مؤرخ}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:طبري، محمد بن جرير}} [[زمرو:839ع جون پيدائشون]] [[زمرو:923ع جون وفاتون]] [[زمرو:9هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:9هين صديءَ جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:9هين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:9هين صديءَ جا مسلمان عالم]] [[زمرو:10هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:10هين صديءَ جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:10هين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:10هين صديءَ جا فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:سني امام]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:محمد بن جرير طبري]] [[زمرو:حنبلين جي ايذاءَ جو شڪار مسلمان عالم]] [[زمرو:آمل جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلام جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:قرآن جي تفسير جا عالم]] [[زمرو:طبرستان]] [[زمرو:علم الرجال جا عالم]] p827l8v77035be0uw65dsct957jt91m 401498 401497 2026-08-07T00:25:04Z Intisar Ali 8681 401498 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | image = Al-Tabari.png | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{plainlist| * [[اسلامي تاريخ]] * [[تفسير]] * [[فقه]] * [[عقيدو]] }} | notable_works = {{plainlist| * ''[[تفسير الطبري]]'' * ''[[تاريخ الطبري]]'' * ''[[تهذيب الآثار]]'' * ''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{plainlist| * [[عالم]] * مؤرخ * مفسر * [[فقيه]] * متڪلم }} | influences = {{plainlist| * [[داود الظاهري]] * [[الربيع بن سليمان المرادي]] }} | influenced = {{plainlist| * [[جلال الدين سيوطي]] * [[ابن كثير]] }} }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. === سندس ڪتابن جي فھرست=== * '''''[[تفسير الطبري|جامع البيان في تأويل آي القرآن]]''''' — قرآن مجيد جي تفسير، لڳ ڀڳ 30 جلد. * '''''[[تاريخ الطبري|تاريخ الرسل والملوك]]''''' — اسلامي ۽ عالمي تاريخ. * '''''تهذيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله''''' — حديث جي شرح ۽ تشريح (اڻپورو). * '''''اختلاف الفقهاء''''' — فقهي اختلافن بابت. * '''''أدب النفوس الجيدة والأخلاق النفيسة''''' — اخلاق ۽ نفس جي تربيت بابت. * '''''آداب القضاء''''' — قضا ۽ عدالتي آداب بابت. * '''''آداب المناسك''''' — حج ۽ ٻين عبادتن جي آداب بابت. * '''''بسيط القول في أحكام شرائع الإسلام''''' — اسلامي شريعت جي حڪمن بابت. * '''''التبصير في معالم الدين''''' — اسلامي عقيدي ۽ دين جي بنيادي اصولن بابت. * '''''الذيل المذيل''''' — تاريخي نوعيت جي تصنيف. * '''''صريح السنة''''' — اهل سنت جي عقيدي بابت. * '''''الرد على ذي الأسفار''''' — گمراهه نظرين جي رد ۾. * '''''الرد على ابن الحكم على مالك''''' — رد واري تصنيف. * '''''الرد على الحرقومية''''' — گمراهه فرقي جي رد ۾. * '''''فضائل الشيخين''''' — حضرت [[ابوبڪر صديق]] ۽ حضرت [[عمر بن خطاب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل علي بن أبي طالب''''' — حضرت [[علي بن ابي طالب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل ابن عباس''''' — حضرت [[عبدالله بن عباس]] جون فضيلتون. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == وفات == امام [[ابن جرير طبري]] [[شعبان]] 310هه (923ع) ۾ [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ماڻهن جنازي ۾ شرڪت ڪئي. [[ابن كثير]] پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي وفات کان پوءِ مختلف شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا. سندس [[نماز جنازه]] سندس گهر ۾ ادا ڪئي وئي ۽ اتي ئي کيس دفن ڪيو ويو. ابن كثير موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو سندس قبر تي ايندا رهيا ۽ دعا ۽ نماز ادا ڪندا رهيا. هن آخر ۾ امام طبري لاءِ رحمت جي دعا پڻ ڪئي آهي. [[ياقوت حموي]]، [[الخطيب البغدادي]] کان نقل ڪندي ''[[معجم الأدباء]]'' ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي جنازي ۾ ايترو وڏو مجمع هو، جنهن جو صحيح انگ [[الله]] کان سواءِ ڪنهن کي معلوم نه هو. سندس بيان موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو رات ڏينهن سندس قبر تي اچي [[نماز جنازه]] ادا ڪندا رهيا ۽ سندس لاءِ دعا ڪندا رهيا. == علمي مقام == امام [[ابن جرير طبري]] کي اسلامي دنيا جي وڏن مفسرن، مؤرخن ۽ فقيهن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. مختلف دورن جي عالمن سندس علمي مقام، تصنيفي خدمتن ۽ اجتهادي صلاحيتن کي وڏي اهميت ڏني آهي. * [[امام نووي]] لکي ٿو ته امت جو اتفاق آهي ته تفسير جي ميدان ۾ امام طبري جهڙو ڪتاب اڳ ۾ تصنيف نه ٿيو هو.<ref>الإمام النووي: تهذيب الأسماء واللغات 1/78.</ref> * [[ياقوت حموي]] کيس محدث، فقيه، قاري ۽ مشهور مؤرخ قرار ڏنو آهي.<ref>ياقوت الحموي: معجم الأدباء 18/40.</ref> * [[الخطيب البغدادي]] جي مطابق امام طبري پنهنجي دور جي وڏن امامن مان هئا. هو قرآن، قرائتن، حديث، فقه، تاريخ ۽ عربي ٻوليءَ جا وڏا ڄاڻو هئا، ۽ سندن علم ۾ همعصرن مان ٿورا ماڻهو سندن هم پلهه هئا.<ref>الخطيب البغدادي: تاريخ بغداد 2/550.</ref> * [[ابن خلڪان]] کين مجتهد، مفسر، فقيه، مؤرخ ۽ قرائتن جو امام قرار ڏنو آهي.<ref>وفيات الأعيان، 4/191.</ref> * [[ابن الأثير]] لکي ٿو ته تاريخ جي روايتن جي نقل ۾ امام طبري کان وڌيڪ معتبر شخص ٻيو ڪونه هو، جڏهن ته سندس تفسير سندس وسيع علم ۽ تحقيق جو ثبوت آهي.<ref>ابن جرير الطبري، مكتبة العرب.</ref> * [[ذهبي]] امام طبري کي اسلام جي وڏن امامن مان شمار ڪندي لکي ٿو ته هو تفسير، فقه، تاريخ، قرائتن ۽ لغت جا بي مثال عالم هئا، ۽ سندن ''[[تفسير الطبري]]'' جهڙو ڪتاب ڪنهن به تصنيف نه ڪيو.<ref>سير أعلام النبلاء، 14/267.</ref> * [[القفطي]] کين جامع العلوم عالم قرار ڏيندي لکي ٿو ته سندن تفسير پنهنجي زماني جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ فائديمند تفسير هو.<ref>القفطي: إنباه الرواة 3/89.</ref> * [[ابن خزيمه]] جو قول آهي: «مون زمين تي محمد بن جرير کان وڌيڪ علم وارو ڪو شخص نه ڏٺو آهي.»<ref>الذهبي: العبر في خبر من غبر 1/460.</ref> * [[ابن تغري بردي]] موجب امام طبري پنهنجي زماني جا يگانا عالم هئا، جن جي راءِ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref>ابن تغري بردي: النجوم الزاهرة 3/205.</ref> * [[ابن تيميه]] لکي ٿو ته موجود تفسيرن مان سڀ کان وڌيڪ صحيح تفسير، محمد بن جرير طبري جي تفسير آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سلف جا قول معتبر سندن سان نقل ڪيا ويا آهن ۽ بدعتي روايتن کان گهڻو پاسو ڪيو ويو آهي.<ref>مجموع فتاوى ابن تيمية 13/385.</ref> * [[جلال الدين سيوطي]] امام طبري کي "مفسرن جو امام" قرار ڏيندي لکي ٿو ته سندن ''[[تفسير الطبري]]'' تفسيرن ۾ سڀ کان وڌيڪ جامع ۽ عظيم تصنيف آهي، جنهن ۾ اقوال جي تحقيق، ترجيح، اعراب ۽ فقهي استنباط کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref>السيوطي: طبقات المفسرين، ص82؛ الإتقان في علوم القرآن 2/190.</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == پڻ ڏسو == {{columns-list| * [[حضرت محمد ﷺ جون سوانح عمريون]] * [[امام ترمذي]] * [[ابن ڪلاب]] * [[اسلامي عالم]] * [[فارسي سائنسدانن ۽ عالمن جي فهرست]] * [[مسلمان مؤرخن جي فهرست]] * [[بلعمي]] }} == حوالا == === حاشيا === {{Reflist|2}} === ذريعا === * {{EI2 | first = C. E. | last = Bosworth | authorlink = C. E. Bosworth | title = al-Ṭabarī | doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_1133 | volume = 10 | pages = 11–15}} * Ulrika Mårtensson, "al-Tabari", in ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God'', Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. * {{The History of al-Tabari|volume=1}} * C. E. Bosworth, "al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", in ''Encyclopædia of Islam'', 2nd Edition. * Franz Rosenthal (translator), ''The History of al-Ţabarī'', Albany: State University of New York Press, 1989, Volume 1. * Ehsan Yar-Shater (ed.), ''The History of al-Ţabarī'', Albany: State University of New York Press, 40 volumes, 1989–2007. {{ISBN|978-0-88706-563-7}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{EB1911 Poster|Ṭabarī}} {{wikisourcelang|ar|مؤلف:الطبري|محمد بن جرير الطبري}} * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|title=Tabari|author=Elton L. Daniel|website=Encyclopædia Iranica|access-date=14 September 2017}} * {{cite web|url=http://www.salaam.co.uk/knowledge/biography/viewentry.php?id=114|title=Biographical Data: Abu Jaffar Tabari|publisher=salaam.co.uk|access-date=15 September 2008|archive-date=18 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218052508/http://www.salaam.co.uk/knowledge/biography/viewentry.php?id=114|url-status=dead}} {{اسلامي مؤرخ}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:طبري، محمد بن جرير}} [[زمرو:839ع جون پيدائشون]] [[زمرو:923ع جون وفاتون]] [[زمرو:9هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:9هين صديءَ جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:9هين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:9هين صديءَ جا مسلمان عالم]] [[زمرو:10هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:10هين صديءَ جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:10هين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:10هين صديءَ جا فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:سني امام]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:محمد بن جرير طبري]] [[زمرو:حنبلين جي ايذاءَ جو شڪار مسلمان عالم]] [[زمرو:آمل جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلام جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:قرآن جي تفسير جا عالم]] [[زمرو:طبرستان]] [[زمرو:علم الرجال جا عالم]] is2tynxus53c8fqdf0um53tr9pjte9s 401499 401498 2026-08-07T00:26:01Z Intisar Ali 8681 /* */ 401499 wikitext text/x-wiki {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Short description|مسلمان عالم، مؤرخ ۽ قرآن جو مفسر (839–923)}} {{Infobox religious biography | name = امام طبري | native_name = ٱلطَّبَرِيّ | native_name_lang = ar | title = [[امام]] | image = Al-Tabari.png | birth_date = 839ع / 224هه | birth_place = [[آمل]]، [[طبرستان]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[ايران]]) | death_date = 923ع / 310هه (عمر 84 سال) | death_place = [[بغداد]]، عباسي خلافت (هاڻوڪو [[عراق]]) | resting_place = [[الرهبي پارڪ]]، بغداد، عراق | religion = [[اسلام]] | era = [[اسلامي سنهري دور]] | region = [[عباسي خلافت]] | denomination = [[سني اسلام|سني]]<ref>Jonathan A.C. Brown (2007), ''The Canonization of al-Bukhārī and Muslim: The Formation and Function of the Sunnī Ḥadīth Canon'', p. 151. Brill Publishers. {{ISBN|978-90-04-15839-9}}.</ref> | creed = | jurisprudence = [[مجتهد]] ([[جريري فقهي اسڪول]] جو باني) | main_interests = {{plainlist| * [[اسلامي تاريخ]] * [[تفسير]] * [[فقه]] * [[عقيدو]] }} | notable_works = {{plainlist| * ''[[تفسير الطبري]]'' * ''[[تاريخ الطبري]]'' * ''[[تهذيب الآثار]]'' * ''اختلاف الفقهاء'' }} | occupation = {{plainlist| * [[عالم]] * مؤرخ * مفسر * [[فقيه]] * متڪلم }} | influences = {{plainlist| * [[داود الظاهري]] * [[الربيع بن سليمان المرادي]] }} | influenced = {{plainlist| * [[جلال الدين سيوطي]] * [[ابن كثير]] }} }} '''ابو جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري''' ({{langx|ar|أَبُو جَعْفَر مُحَمَّد بْن جَرِير بْن يَزِيد ٱلطَّبَرِيّ}}؛ 839–923ع / 224–310هه)، عام طور تي '''امام طبري''' ({{langx|ar|ٱلطَّبَرِيّ}}) جي نالي سان مشهور، [[سني اسلام|سني]] مسلمان [[عالم]]، [[همه گير عالم]]، [[اسلامي تاريخ|مؤرخ]]، [[مفسر]]، [[فقيه]] ۽ [[متڪلم]] هو، جيڪو [[آمل]]، [[طبرستان]] (هاڻوڪي [[ايران]]) جو رهواسي هو. اسلامي سنهري دور جي سڀ کان نمايان علمي شخصيتن مان هڪ، امام طبري خاص طور تي قرآن پاڪ جي [[تفسير]] ۽ تاريخ نويسيءَ ۾ پنهنجي غيرمعمولي مهارت سبب مشهور آهي، ۽ کيس "انتہائی زرخيز ۽ همه گير عالم" قرار ڏنو ويو آهي.<ref name=Lindsay>Lindsay Jones (ed.), ''Encyclopedia of Religion'', volume 13, Macmillan Reference USA, 2005, p. 8943.</ref> هن ڪيترن ئي علمن تي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ [[اسلامي تاريخ|عالمي تاريخ]]، [[عربي شاعري]]، [[لغت نويسي]]، [[عربي گرامر]]، [[اسلامي اخلاقيات]]، [[اسلامي رياضيات]] ۽ [[اسلامي طب]] شامل آهن.<ref name=Lindsay/><ref>{{cite book|title=The Cambridge History of Iran, vol 4|publisher=Cambridge University Press|year=1975|isbn=978-0-521-20093-6|location=London|pages=599}}</ref> سندس سڀ کان مشهور ۽ اثرائتا ڪتاب '''''[[تفسير الطبري]]''''' ۽ '''''[[تاريخ الطبري]]''''' آهن، جيڪي اسلامي علمي دنيا ۾ بنيادي ماخذن جي حيثيت رکن ٿا. امام طبري لڳ ڀڳ ڏهن سالن تائين [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي فقهي مذهب]] جي پيروي ڪئي، جنهن کان پوءِ هن [[اجتهاد]] جي بنياد تي [[فقه]] جي پنهنجي آزاد تشريح ۽ منهج کي ترقي ڏني. سندس فقهي سوچ نهايت گهري، نفيس ۽ لچڪدار هئي، ۽ هو پنهنجي زندگيءَ جي آخري گهڙين تائين فقهي مسئلن بابت پنهنجي راءِ کي وڌيڪ نکاريندو ۽ ترقي ڏيندو رهيو.<ref>{{cite book|author=Muhammad Mojlum Khan|author-link=Muhammad Mojlum Khan|title=The Muslim 100: The Lives, Thoughts and Achievements of the Most Influential Muslims in History|url=https://books.google.com/books?id=4z49BAAAQBAJ|date=2009|publisher=Kube Publishing Ltd|isbn=978-1-84774-029-8|page=182}}</ref> امام طبري جو [[مذهب]]، جيڪو [[جريري فقهي اسڪول]] جي نالي سان مشهور ٿيو، سندس وفات کان پوءِ لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين سني عالمن ۾ رائج رهيو، پر پوءِ آهستي آهستي ختم ٿي ويو.<ref name="jacb-m">{{cite book|last1=A.C. Brown|first1=Jonathan|author-link=Jonathan A.C. Brown|title=Misquoting Muhammad: The Challenge and Choices of Interpreting the Prophet's Legacy|date=2014|publisher=Oneworld Publications|isbn=978-1-78074-420-9|page=[https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193 193]|quote=Although it eventually became extinct, Tabari's madhhab flourished among Sunni ulama for two centuries after his death.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/misquotingmuhamm0000brow/page/193}}</ref> ان کي عام طور تي '''جريري فقهي اسڪول''' سڏيو ويندو هو. == سوانح حيات == امام طبري جي پيدائش 838–839ع جي سياري ۾ [[آمل]]، [[طبرستان]] (جيڪو [[ڪيسپين سمنڊ]] کان لڳ ڀڳ 20 ڪلوميٽر ڏکڻ طرف واقع هو) ۾ ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=10–11}} مختلف ذريعن موجب کيس يا ته فارسي نسل جو يا عربي نسل جو قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{cite book|last1=Magdalino|first1=Paul|url=https://books.google.com/books?id=gSEQ7WjngmkC&q=Persian+polymath&pg=PA279|title=The Old Testament in Byzantium|last2=Nelson|first2=Robert S.|date=2010|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-88402-348-7|page=279|language=en|quote=the Persian-born, Baghdādī polymath Abū Jaʿfar b. Jarīr al-Ṭabarī (d. 923/310) was putting the finishing ...}}</ref><ref>{{cite web|last1=Daniel|first1=Elton L.|date=2000–2013|title=ṬABARI, ABU JAʿFAR MOḤAMMAD B. JARIR|url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|publisher=ENCYCLOPÆDIA IRANICA|access-date=4 December 2016|quote=...one of the most eminent Iranian scholars of the early Abbasid era... There is thus no way of knowing for certain whether Ṭabari’s family was native to the Āol region or perhaps arrived with the wave of Muslim colonists after the Abbasid revolution, either as converts or Arab settlers.}}</ref><ref>[[Gaston Wiet]], etc, "The Great Medieval Civilizations: cultural and scientific development. Volume 3. The great medieval civilizations. Part 1", Published by Allen and Unwin, 1975. pg 722.</ref><ref>{{cite web|last1=Bosworth|first1=C.E.|title=al-Ṭabarī|date=24 April 2012|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/al-tabari-COM_1133|publisher= Encyclopaedia of Islam, Second Edition}}</ref><ref>{{Citation |last=Cheung |first=Johnny |title=On the (Middle) Iranian borrowings in Qur'ānic (and pre-Islamic) Arabic |date=2016-06-06 |url=https://shs.hal.science/halshs-01445860}}</ref><ref>{{cite web |title=Tabari |website=Infoplease Encyclopedia |url=https://www.infoplease.com/encyclopedia/arts/scholars/misc/tabari |publisher=Columbia University Press |access-date=4 July 2025}}</ref> هن ستن ورهين جي عمر ۾ [[حافظ قرآن]] بڻجي قرآن پاڪ حفظ ڪيو، اٺن ورهين جي عمر ۾ نماز پڙهائڻ جي لائق [[امام]] بڻيو، ۽ نون ورهين جي عمر ۾ [[حديث]] جي باقاعده تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. هو 236هه (850–851ع) ۾، جڏهن سندس عمر ٻارهن سال هئي، تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ پنهنجي وطن مان روانو ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=15–16}} باوجود ان جي، پنهنجي اباڻي شهر سان سندس تعلق هميشه قائم رهيو. هو گهٽ ۾ گهٽ ٻه ڀيرا آمل موٽي آيو؛ ٻي ڀيري 290هه (903ع) ۾، پر سندس صاف گوئي سبب ڪجهه ماڻهن ۾ بيچيني پيدا ٿي، جنهن ڪري کيس جلد ئي اتان روانو ٿيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=11}} تعليم جي شروعاتي سفر ۾ هو پهرين [[ري]] (رَي/راغه) ويو، جتي هو لڳ ڀڳ پنج سال رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=16}} اتي سندس سڀ کان اهم استاد ابو عبدالله محمد بن حميد الرازي هئا، جيڪي اڳ بغداد ۾ تدريس ڪندا هئا ۽ ان وقت ستر ورهين کان مٿي عمر جا هئا.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ري ۾ رهائش دوران امام طبري [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي فقه]] جي مطابق اسلامي فقھ پڻ پڙهي.<ref name=devin325>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," p. 325.</ref> ابن حميد کيس [[ابن اسحاق]] جون تاريخي تصنيفون، خاص طور تي ''[[سيرت رسول الله]]''، پڙهايون، جن جي ذريعي امام طبري ننڍي عمر ۾ ئي قبل از اسلام ۽ ابتدائي اسلامي تاريخ سان واقف ٿيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=18}} امام طبري پنهنجي ڪتابن ۾ ابن حميد کان گهڻا روايتون نقل ڪيون آهن، جڏهن ته ري ۾ سندس ٻين استادن بابت گهڻي معلومات موجود ناهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=17}} ان کان پوءِ امام طبري [[بغداد]] ويو ته جيئن [[احمد بن حنبل]] وٽ تعليم حاصل ڪري، پر ان وقت تائين احمد بن حنبل تازو وفات ڪري چڪو هو (855ع جي آخر يا 856ع جي شروعات ۾).{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} امڪان آهي ته بغداد پهچڻ کان اڳ هن حج پڻ ادا ڪيو هجي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} 242هه (856–857ع) ڌاري هو بغداد مان نڪري [[بصره]]، [[ڪوفو|ڪوفه]] ۽ [[واسط]] جي علمي مرڪزن ڏانهن ويو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=19}} جتي هن ڪيترن ئي وڏن ۽ معزز عالمن کان علم حاصل ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=20}} حنفي فقه جي مطالعي کان علاوه هن [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]]، [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] ۽ [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] فقهي مذهبن جو پڻ تفصيلي مطالعو ڪيو.<ref>[[Ibn al-Nadim]], ''[[al-Fihrist]]'', p. 291.</ref> ظاهري مذهب هن ان جي باني [[داود الظاهري]] کان سکيو،<ref>[[Christopher Melchert]], ''The Formation of the Sunni Schools of Law'', p. 185.</ref> ۽ پنهنجي استاد جون ڪيتريون ئي تصنيفون پنهنجي هٿ سان نقل ڪري ٻين تائين پهچايون.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, p. 78.</ref> اهڙيءَ طرح هو ان وقت جي پنجن مشهور سني فقهي مذهبن مان چئن ۾ مهارت حاصل ڪري چڪو هو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو بعد ۾ ختم ٿي ويو. سندس استادن ۽ همعصرن سان ٿيندڙ علمي مناظرا سندس اجتهادي آزاديءَ جو واضح ثبوت هئا.<ref>Stewart, ''Tabari'', p. 326.</ref> هن فهرست ۾ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي مذهب]] جو ذڪر نمايان طور غير موجود آهي. زندگيءَ جي پوئين دور ۾ امام طبري جو [[احمد بن حنبل]] بابت نقطه نظر گهڻو تنقيدي بڻجي ويو. سندس خيال موجب احمد بن حنبل هڪ وڏو محدث ضرور هو، پر فقيه نه هو، تنهن ڪري فقهي اختلافن ۾ هو احمد بن حنبل جي راءِ کي اهميت نه ڏيندو هو.<ref>al-Hamawi, vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد موٽڻ کان پوءِ کيس وزير [[عبيدالله بن يحيٰ بن خاقان]] جي گهر ۾ استاد مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} اهو غالباً 244هه (858ع) کان اڳ ٿيو، ڇاڪاڻ ته ان کان پوءِ وزير پنهنجي عهدي تان هٽايو ويو ۽ جلاوطن ڪيو ويو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=21}} هڪ مشهور روايت موجب امام طبري هر مهيني ڏهه دينار اجرت تي تعليم ڏيڻ قبول ڪئي. جڏهن شاگرد جي غيرمعمولي ترقي ڏسي کيس سون ۽ چانديءَ سان ڀريل ٿال پيش ڪيو ويو ته هن اهو انعام قبول ڪرڻ کان انڪار ڪندي چيو ته هو اڳ ئي مقرر معاوضي تي راضي ٿي چڪو آهي ۽ ان کان وڌيڪ وٺڻ اخلاقي طور درست نه ٿيندو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} اهڙيون ٻيون به روايتون ملن ٿيون، جن مان سندس زهد، امانتداري ۽ مالي ديانت ظاهر ٿئي ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=22}} پنهنجي ويهين ڏهاڪي جي آخري حصي ۾ امام طبري [[شام]]، [[فلسطين]]، [[هندستان]] ۽ [[مصر]] جو سفر ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=23}} [[بيروت]] ۾ سندس ملاقات عباس بن وليد بن مزيَد العذري البيروتي سان ٿي، جنهن کيس شام جي قرائت جي روايتن جي تعليم ڏني ۽ پنهنجي والد ذريعي مشهور فقيه [[اوزاعي]] جا فقهي نظريا منتقل ڪيا.{{Citation needed|date=October 2024}} هو 253هه (867ع) ۾ [[مصر]] پهتو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=27}} ۽ 256هه (870ع) کان ڪجهه عرصي پوءِ ٻيهر بغداد موٽي آيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=31}} واپسيءَ دوران شايد هن ٻيهر حج پڻ ادا ڪيو هجي. هو پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ سندس مالي سهائتا حاصل ڪندو رهيو، ۽ بعد ۾ ورثي مان به آمدني حاصل ٿي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=14}} تدريس مان به کيس آمدني ٿيندي هئي. سندس مشهور شاگردن مان [[ابن المغلس]] پڻ هو، جيڪو ساڳئي وقت امام طبري جي استاد [[محمد بن داود الظاهري]] جو پڻ شاگرد هو. ابن المغلس پنهنجي استاد امام طبري جي وڏي تعريف ڪئي آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=52}}<ref>Boaz Shoshan, ''Poetics of Islamic Historiography'', p. xxvi.</ref> امام طبري پنهنجي سڄي زندگيءَ ۾ ڪڏهن به ڪا سرڪاري يا عدالتي ذميواري قبول نه ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=36}} امام طبري جي عمر لڳ ڀڳ پنجاهه سال هئي جڏهن [[المعتضد بالله]] خلافت تي ويٺو. ان وقت تائين هو هڪ مشهور، جيتوڻيڪ ڪنهن حد تائين تڪراري، علمي شخصيت بڻجي چڪو هو. جڏهن سندس مشهور ڪتاب '''''[[تاريخ الطبري]]''''' شايع ٿيو، تڏهن سندس عمر ستر ورهين کان به مٿي هئي. انهن وچ وارن سالن ۾ سندس شهرت اسلامي دنيا ۾ وڏي پيماني تي ڦهلجي چڪي هئي. پنهنجي همعصرن ۾ شايد ئي ڪو ٻيو شخص هجي جنهن وٽ سرڪاري فيصلا ڪندڙن کان سواءِ، ايترا وسيع ۽ معتبر تاريخي ذريعا موجود هجن. [[المعتضد بالله]]، [[المكتفي بالله]] ۽ [[المقتدر بالله]] جي شروعاتي دور بابت سندس تاريخي روايتون غالباً انهن واقعن جي پيش اچڻ واري ئي زماني ۾ گڏ ڪيون ويون هيون، تنهن ڪري انهن کي ان دور جي سڀ کان وڌيڪ معتبر بيانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Saliba, George. ''The History of Al-Ṭabarī = Taʻrīkh al-rusul wa ʻl-mulūk''. Vol. XXXVIII. New York: State University of New York, 1985.</ref> امام طبري جي زندگيءَ جا آخري سال [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] عالم [[الحسن بن علي البربهاري]] جي پوئلڳن سان شديد اختلافن ۾ گذريا. البربهاري، [[احمد بن حنبل]] جي شاگردن جي شاگردن مان هو. امام طبري جو موقف هو ته حنبليت کي هڪ مستقل فقهي مذهب نٿو چئي سگهجي، ڇاڪاڻ ته سندس نظر ۾ احمد بن حنبل بنيادي طور حديثن جا راوي ۽ گڏ ڪندڙ هئا، نه ته باقاعده فقيه.<ref>[[Yaqut al-Hamawi]], ''Irshad'', vol. 18, pp. 57–58.</ref> بغداد جي حنبلي پوئلڳن ڪيترائي ڀيرا امام طبري جي گهر تي [[سنگساري|پٿراءُ]] ڪيو، ۽ ايذاءُ ايترو وڌي ويو جو عباسي حڪومت کي طاقت استعمال ڪري صورتحال تي ضابطو آڻڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=73}} بغداد جي پوليس جي سربراهه ٻنهي ڌرين جي وچ ۾ مناظرو ڪرائڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اختلاف ختم ٿي سگهن. امام طبري ان لاءِ تيار ٿي ويو، پر حنبلي اڳواڻ مناظري ۾ حاضر نه ٿيا. ان جي بدران هو ٻيهر سندس گهر تي پهچي پٿراءُ ڪرڻ لڳا. ان کان پوءِ حنبلي گروهن جي تشدد جو مستقل خطرو امام طبري جي زندگيءَ جي آخري وقت تائين قائم رهيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} ڪجهه روايتن موجب حنبلي ميڙ جي حملي جي خدشي سبب عباسي اختيارين کيس رات جي اونداهيءَ ۾ ڳجهي نموني دفن ڪيو،<ref>Joel L. Kraemer, ''Humanism in the Renaissance of Islam'', p. 61.</ref> پر انهن روايتن بابت يقين سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي. ٻين معتبر ذريعن موجب کيس وفات جي ٻئي صبح دفن ڪيو ويو. [[ابن خلڪان]] لکي ٿو ته مصر جي [[القرافة الصغرى]] ۾ موجود هڪ قبر کي ڪڏهن ڪڏهن امام طبري ڏانهن منسوب ڪيو ويندو هو، ۽ ڪجهه زائرين ان کي مؤرخ امام طبري جي مزار سمجهندا هئا. پر ابن خلڪان هن نسبت کي رد ڪندي واضح ڪري ٿو ته امام طبري بغداد ۾ وفات ڪئي ۽ اتي ئي دفن ٿيا. هو [[ابن يونس]] جي ''تاريخ مصر'' جو حوالو پڻ ڏئي ٿو، جنهن ۾ پڻ امام طبري جي بغداد ۾ وفات جو ذڪر آهي، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته مصر واري نسبت صحيح نه آهي.<ref>{{Cite web |title=تراث |url=https://app.turath.io/book/1000 |access-date=2026-03-02 |website=app.turath.io}}</ref> اختلافن جي باوجود امام طبري کي سندس همعصر عالمن، جهڙوڪ [[ابن دريد]]، وڏي عزت ۽ احترام سان ياد ڪيو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} تقريباً هڪ ڏهاڪي کان پوءِ عباسي حڪومت حنبلي انتهاپسندن کي مخالفن جي ظلم ۽ ايذاءَ سبب سرڪاري طور ملامت جو نشانو بڻايو. اهي امام طبري سان ماڻهن جي ملاقاتن ۾ به رڪاوٽ وجهندا هئا، جنهن سبب هو پنهنجي آخري ڏينهن تائين گهڻو وقت پنهنجي گهر تائين محدود رهڻ تي مجبور رهيو.<ref>Joel L. Kraemer, p. 62.</ref> امام طبري جنهن دور ۾ زندگي گذاري، اهو مذهبي اختلافن، فقهي مناظرن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سان ڀرپور هو. ان زماني ۾ مختلف فڪري ڌرين هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ، بدعت جا فتوٰيٰ ڏيڻ ۽ سماجي دٻاءُ وجهڻ عام ڳالهه هئي، جنهن جو اثر امام طبري جي زندگيءَ تي پڻ پيو.<ref>[https://www.britannica.com/biography/al-Tabari Al-Ṭabarī]</ref> [[File:قبر الامام الطبري 4.jpg|thumb|upright=1|[[عراق]] جي گاديءَ واري شهر [[بغداد]] ۾ امام طبري جي مزار]] == ذاتي خصوصيتون == امام طبري جي باري ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته سندس رنگ سانورو هو، اکيون وڏيون هيون ۽ ڏاڙهي ڊگهي هئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} هو قد ۾ ڊگهو ۽ جسم ۾ سنهو هو،{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} ۽ تمام وڏي عمر تائين سندس وار ۽ ڏاڙهي ڪاري ئي رهي. هو پنهنجي صحت بابت گهڻو محتاط رهندو هو ۽ ڳاڙهو گوشت، چرٻي ۽ ٻين اهڙين شين کان پرهيز ڪندو هو، جن کي هو صحت لاءِ نقصانڪار سمجهندو هو. زندگيءَ جي آخري ڏهاڪي کان اڳ هو تمام گهٽ بيمار ٿيندو هو، پر پوئين عمر ۾ کيس [[پلورائٽس]] (Pleuṛisy) جا حملا ٿيندا رهيا. جڏهن به بيمار ٿيندو هو ته ڊاڪٽرن جي ناپسنديدگيءَ جي باوجود پنهنجو علاج پاڻ ڪندو هو. امام طبري خوش مزاج پڻ هو، پر سنجيده معاملن کي نهايت سنجيدگيءَ سان وٺندو هو. نوجوانيءَ ۾ هن شاعريءَ جو مطالعو ڪيو هو، ۽ شعر لکڻ، پڙهڻ ۽ ادبي مشاعرن يا شعري مناظرن ۾ حصو وٺڻ کيس پسند هو. روايت آهي ته مصر ۾ کانئس شاعر [[الطرماح بن حڪيم]] بابت پڇيو ويو، ته هن ستين صديءَ جي ان شاعر جو ڪلام زباني ٻڌائي ڇڏيو، جڏهن ته مصر وارن رڳو سندس نالو ٻڌو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=46}} [[ابن الاثير]] پڻ پنهنجي ڪتاب ۾ امام طبري جي انهن خوبين جي تصديق ڪئي آهي. سندس بيان موجب امام طبري حاضر جواب، باوقار، صاف سٿرو ۽ نهايت خوش اخلاق انسان هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=41}} هو بازاري يا سخت لهجي واري گفتگو کان پاسو ڪندو هو ۽ هميشه شائسته ۽ فصيح زبان استعمال ڪندو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=40}} امام طبري کي [[عربي گرامر]]، [[لغت نويسي]] ۽ [[لسانيات]] تي مڪمل عبور حاصل هو، جيڪي قرآن مجيد جي تفسير لاءِ بنيادي علمن مان شمار ٿيندا هئا. هو فارسي ٻوليءَ کان پڻ واقف هو ۽ عربي ٻوليءَ ۾ ٻين ٻولين مان آيل ڪيترن ئي لفظن جي اصل بابت به سٺي ڄاڻ رکندو هو.{{Citation needed|date=October 2024}} امام طبري 17 فيبروري 923ع تي [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} [[File:Persian version by Balami of Universal History by Tabari.jpg|thumb|220px|[[بلعمي]] پاران چوڏهين صديءَ ۾ تيار ڪيل امام طبري جي ''[[تاريخ الطبري|عالمي تاريخ]]'' جو فارسي ترجمو]] == امام طبري جي حنبلي پوئلڳن سان آزمائش == امام طبري جي [[اجتهاد|اجتهادي]] راءِ سبب [[ظاهري فقهي اسڪول|ظاهري]] مذهب جي ڪجهه عالمن ۽ [[حنبلي فقهي اسڪول|حنبلي]] پوئلڳن طرفان مٿس تنقيد ڪئي وئي. ظاهري عالمن سان سندس اختلاف آخرڪار ختم ٿي ويا، پر حنبلي ڌر سان سندس اختلاف گهرا ۽ ڊگها ثابت ٿيا، جيڪي آخرڪار اهڙي پرتشدد صورتحال تائين پهتا جو کيس پنهنجي ئي گهر ۾ گهيري هيٺ رکيو ويو. انهن اختلافن جو بنيادي سبب فقهي مسئلا هئا. امام طبري جي نظر ۾ [[احمد بن حنبل]] بنيادي طور [[محدث]] هئا، نه ته اعليٰ درجي جا [[فقيه]]، تنهن ڪري هو فقهي مسئلن ۾ سندن راءِ کي ٻين وڏن فقيهن جي برابر حيثيت نه ڏيندو هو. امام طبري تي [[جهميه]] فرقي سان لاڳاپو هجڻ جو الزام پڻ لڳايو ويو، جڏهن ته [[علي بن ابي طالب]] سان سندس احترام واري رويي سبب ڪجهه ماڻهن کيس [[شيعه]] لاڙو رکندڙ قرار ڏنو. ٻئي طرف، جڏهن هن پهرين ٽن خلفائن جو دفاع ڪيو ته ڪجهه شيعن به مٿس تنقيد ڪئي.<ref>{{cite book|author=Camilla Adang|author-link=Camilla Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://books.google.com/books?id=c4Ut1MjLQTMC|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies|volume=22|date=1996|publisher=E. J. Brill|isbn=978-90-04-10034-3|page=42}}</ref> هڪ ڀيري [[بغداد]] ۾ ٽن حنبلي ماڻهن امام طبري کان [[مجاهد بن جبر]] سان منسوب هڪ روايت بابت سندس راءِ پڇي، جيڪا [[قرآن]] جي [[سورة الإسراء]] جي آيت 79 ۾ ذڪر ڪيل ''[[مقام محمود]]'' جي تفسير سان لاڳاپيل هئي.<ref>{{cite book|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|title=The Biographies of the Elite Lives of the Scholars, Imams & Hadith Masters|url=https://books.google.com/books?id=RwPnCAAAQBAJ|date=2015|publisher=As-Sunnah Foundation of America|page=140}}</ref><ref name="The History of al-Tabari">{{cite book|translator=[[Franz Rosenthal]]|title=The History of al-Tabari Vol. 1: General Introduction and From the Creation to the Flood|url=https://books.google.com/books?id=GQvdc17cJkoC|series=SUNY series in Near Eastern Studies|volume=1|date=1989|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=978-1-4384-1783-7|pages=73–74}}</ref> هيءَ آيت هن ريت آهي: {{quote| ۽ رات جي ڪجهه حصي ۾ اضافي نماز (تهجد) پڙهندا رهو، اميد آهي ته تنهنجو پالڻهار توکي ''مقامِ محمود'' تي فائز ڪندو.{{qref|17|79|s=y|b=y}} }} [[تفسير]] جي ڪتابن موجب هن آيت ۾ ذڪر ڪيل ''مقام محمود'' مان مراد جنت جو اهو اعليٰ ترين درجو آهي، جيڪو رڳو حضرت [[محمد]] ﷺ کي عطا ڪيو ويندو. انهيءَ سان گڏ کين [[شفاعت]] جو منصب پڻ عطا ڪيو ويندو، جنهن تحت هو [[قيامت]] جي ڏينهن [[الله]] جي اجازت سان مؤمنن لاءِ شفاعت ڪندا، ۽ الله تعاليٰ سندن شفاعت قبول ڪندي مؤمنن کي ان ڏينهن جي سختين کان نجات ڏيندو. پر حنبلي عالمن جي هڪ راءِ اها هئي ته ''مقام محمود'' مان مراد اهو مقام آهي، جتي الله تعاليٰ حضرت محمد ﷺ کي پنهنجي عرش تي پاڻ سان گڏ ويهاريندو، جيتوڻيڪ ان راءِ جي حمايت ڪندڙ روايتن کي مجموعي طور ڪمزور سمجهيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|title=The Prophet's (s) Seating on the Throne|author=[[Gibril Fouad Haddad]]|website=www.naqshbandi.ca|publisher=Naqshbandi Order in Montreal|archive-url=https://archive.today/20240203001359/https://www.naqshbandi.ca/pages/prophete.php?id_article=167|archive-date=3 Feb 2024|via=[[archive.today]]}}</ref> روايتن موجب امام طبري هن تشريح کي بي بنياد ۽ نامعقول قرار ڏنو، ۽ پوءِ هي شعر پڙهيو:<ref>{{cite book|author=Hussein Ahmad Amin|title=Sorrowful Muslim's Guide|url=https://books.google.com/books?id=5DNJEAAAQBAJ|publisher=Edinburgh University Press|publication-date=2018|isbn=978-1-4744-3709-7|page=90}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- | {{lang|ar|سبحان من ليس له أنيس}} | {{lang|ar|ولا له في عرشه جليس}} |} '''ترجمو:''' <blockquote> ''پاڪ آهي اهو (الله)، جنهن جو ڪو ساٿي ناهي، ۽ نه ئي سندس عرش تي ڪو ويهندڙ همراهه آهي.'' </blockquote> هي ڳالهه ٻڌندي ئي ڪجهه شدت پسند حنبلي پوئلڳ سخت ڪاوڙجي پيا. انهن امام طبري جي گهر تي حملو ڪيو، پٿراءُ ڪيو ۽ اهڙو وڏو فساد برپا ڪيو جو سرڪاري عملدارن کي طاقت استعمال ڪري حالتون سنڀالڻيون پيون. اهڙي قسم جا واقعا امام طبري جي وفات جي وقت پڻ پيش آيا. انهيءَ سلسلي ۾ بغداد جي پوليس جي سربراهه [[نازڪ]] جو ذڪر ملي ٿو. هو بظاهر 310هه/922ع ۾ ان عهدي تي مقرر ٿيو، جيڪو امام طبري جي وفات وارو سال هو، پر امڪان آهي ته ان کان اڳ به پوليس ۾ اعليٰ عهدن تي رهيو هجي ۽ امام طبري کي حنبلي تشدد کان بچائڻ جي ذميواري نڀائيندو رهيو هجي. 309هه/921ع ۾ وزير [[علي بن عيسى]] امام طبري کي پنهنجي رهائشگاهه تي حنبلي عالمن سان مناظري جي دعوت ڏني. امام طبري ان تجويز کي قبول ڪيو، پر حنبلي ڌر مناظري ۾ حاضر نه ٿي. ان جي بدران، روايتن موجب، امام طبري جي وفات کان ٿورو اڳ انهن سندس گهر تي ايترو پٿراءُ ڪيو جو گهر جي سامهون پٿرن جو وڏو ڍير يا ڀت جهڙو ٺهي ويو.<ref>{{cite web|url=https://darelhilal.com/News/705079.aspx|title=فقه الاختلاف ومحنة الإمام الطَبري|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.almothaqaf.com/research/938807|title=محنة الإمام الطبري مع الحنابلة|language=ar}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.aletihad.ae/article/71569/2011/|title=الإمام الطبري ضحية الجهل والتعصب|language=ar}}</ref><ref name="The History of al-Tabari"/> مؤرخ [[فرانز روزنٿال]] جي راءِ موجب، "حنبلي مخالفت جو ڪردار حقيقت تي ٻڌل ضرور هو، پر جيئن امام طبري جي زندگيءَ دوران ان کي وڌائي پيش ڪيو ويو، تيئن سندس وفات سان لاڳاپيل واقعن ۾ به ان کي مبالغو آميز انداز ۾ بيان ڪيو ويو آهي."{{sfn|Rosenthal|1989|p=78}} روزنٿال وڌيڪ لکي ٿو ته، "جيڪي ماڻهو امام طبري کي ويجهڙائيءَ سان سڃاڻندا هئا، اهي هميشه حنبلي ڌر کان کيس پهتل تڪليفن کي گهٽ اهميت ڏيندا هئا."{{sfn|Rosenthal|1989|p=77}} == تصنيفون == [[File:Qur'an Tabari.jpg|thumb|right|250px|امام طبري جي تفسير جي فارسي ترجمي ۾ قرآن جون شروعاتي سٽون]] <!--No-source image [[Image:1-2.jpg|thumb|right|200px|قرآن جي تفسير جي فارسي ترجمي جو پهريون جلد]]--> امام طبري [[تاريخ]]، [[علم ڪلام]] ۽ [[قرآن]] جي تفسير بابت لکيو. سندس بنيادي ۽ سڀ کان وڌيڪ اثرائتيون تصنيفون هي هيون: * ''[[تفسير الطبري]]''؛ قرآن جي [[تفسير]]. * ''[[تاريخ الرسل والملوك]]'' ([[تاريخ الانبياء والملوك]])، هڪ تاريخي وقايع نامو، جنهن کي عام طور ''[[تاريخ الطبري]]'' چيو ويندو آهي. سندس فقهي ڪتاب، شرحون، قرآني تفسير ۽ تاريخي تصنيفون سندس حياتيءَ دوران ئي ترتيبوار شايع ٿينديون رهيون. سوانح نگارن علم سان سندس گهري عقيدت، غيرجانبداري ۽ آزاد راءِ يعني [[اجتهاد]] تي زور ڏنو آهي.{{sfn|Rosenthal|1989|p=55}} هو پنهنجن ماخذن جي اعتبار جو اندازو تاريخي نقطه نظر بدران علم ڪلام جي نقطه نظر کان لڳائيندو هو، پر ان هوندي به هو مذهبي بدعتن جي مخالفت ڪندو هو. هڪ روايت موجب، جڏهن هو وفات جي ويجهو هو، تڏهن [[ابو ڪامل]] کيس پنهنجن دشمنن کي معاف ڪرڻ جي صلاح ڏني. امام طبري اها ڳالهه قبول ڪئي، سواءِ ان شخص جي، جنهن کيس بدعتي قرار ڏنو هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=61}} عام طور امام طبري صلح پسند، معتدل ۽ خوش اخلاق هو.{{sfn|Rosenthal|1989|p=56}} شروعات ۾ امام طبري [[فقه]] جي [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي مذهب]] سان واسطو رکندو هو ۽ شافعي عالمن سندس آجيان ڪئي هئي. بعد ۾ هن پنهنجو آزاد فقهي مذهب قائم ڪيو، جيڪو سندس نسبت جي بنياد تي عام طور [[جريري فقهي اسڪول|جريري مذهب]] سڏيو ويندو هو. تنهن دور جي فقهي مقابلي واري ماحول ۾ سندس مذهب گهڻي عرصي تائين قائم رهي نه سگهيو. پنهنجي جوانيءَ دوران [[بغداد]] ۾ هن حنبلي عالمن سان وابستگي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس سخت مخالفت ۽ ردعمل کي منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Rosenthal|1989|pp=63-66}} امام طبري جي فقهي فڪر جو تعلق ان طريقي سان هو، جنهن کي [[ڪرسٽوفر ميلچرٽ]] ”[[عقليت پسندي]]“ قرار ڏنو آهي، ۽ جيڪو گهڻي حد تائين شافعي مذهب سان لاڳاپيل هو. ان ۾ نصوص جي پيرويءَ تي تمام گهڻو زور ڏنو ويندو هو. امام طبري، [[داود الظاهري]] وانگر، [[اجماع]] کي تاريخي طور محدود سمجهندو هو. سندس تعريف موجب اجماع مان مراد گهڻن معتبر عالمن طرفان اهڙين روايتن جي منتقلي هئي، جن تي [[صحابه|صحابه ڪرام]] جو متفقه اتفاق هجي. داود الظاهري وانگر امام طبري به ان ڳالهه جو قائل هو ته اجماع جو تعلق ڪنهن شرعي نص سان لازمي هجڻ گهرجي ۽ اهو صرف [[قياس]] جي بنياد تي قائم نٿو ٿي سگهي.<ref>[[Devin J. Stewart]], "Muhammad b. Jarir al-Tabari's ''al-Bayan 'an Usul al-Ahkam'' and the Genre of Usul al-Fiqh in Ninth Century Baghdad," pg. 339. Taken from ''Abbasid Studies: Occasional Papers of the School of Abbasid Studies, Cambridge, 6–10 January 2002''. Edited by James Montgomery. [[Leuven]]: Peeters Publishers and the Department of Oriental Studies, 2004.</ref> جيتوڻيڪ اڃا تائين امام طبري جي ڪا مڪمل تحقيقي سوانح حيات موجود ناهي، پر دلچسپي رکندڙ پڙهندڙن کي هاڻي سندس تاريخي ڪتاب جي انهن حصن جا تفصيلي حاشين سان ترجما دستياب آهن، جيڪي سندس دور جي تاريخ لاءِ سڀ کان اهم بنيادي ماخذ آهن. جيڪو به امام طبري جي تاريخي وقايع نامي کان واقف آهي، اهو ڄاڻي ٿو ته ان جو ترجمو ڪرڻ مترجم لاءِ ڪيترو وڏو چئلينج آهي، خاص طور تي جڏهن مترجم ان کي غير ماهر پڙهندڙن لاءِ پڻ سمجهڻ جوڳو بڻائڻ جي ڪوشش ڪري. سڀ کان پهرين امام طبري جي عربي نثر جي ڏکيائي سامهون اچي ٿي، جنهن جو انداز ۽ پيچيدگي ان ماخذ مطابق تمام گهڻو بدلجي وڃي ٿي، جيڪو هو استعمال ڪري رهيو هوندو هو ۽ جنهن مان بظاهر لفظ بلفظ اقتباس ڪندو هو. ميڪالِف جي ترجمي ۾ شامل حصا، جيڪي گهڻو ڪري [[المدائني]] ۽ [[عمر بن شبه]] جي تصنيفن مان ورتل آهن، امام طبري جي ڪتاب جي سڀ کان وڌيڪ مبهم عبارتن جي نمائندگي نٿا ڪن، پر ان هوندي به اهي لساني مونجهارن ۽ ترجمي جي ڏکيائين سان ڀرپور آهن.<ref> The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Walmuluk). Vol. XXVIII: Abbasid Authority Affirmed, the Early Years of al-Mansur A.D. 753-763/A.H. 136–145 by Al-Tabari (Abu Jafar Muhammad Ibn Jarir); Jane Dammen McAuliffe, Review by: {{cite journal | last1 = Daniel | first1 = Elton L. | year = 1997 | title = Review | journal = International Journal of Middle East Studies | volume = 29 | issue = 2| pages = 287–289 | jstor=164026| doi = 10.1017/S0020743800064564 }}</ref> امام طبري تمام گهڻو لکيو، ۽ سندس وسيع علمي ذخيري ۾ هي ٽي بنيادي عنوان شامل آهن: * ''[[تاريخ الانبياء والملوک]]'' — (''تاريخ الرسل والملوك''، جنهن کي عام طور ''تاريخ الطبري'' چيو ويندو آهي) هي سندس ٻن وڏن ڪتابن مان پهريون آهي، جيڪو عام طور ''وقايع نامو'' يا عربيءَ ۾ ''تاريخ الطبري'' جي نالي سان مشهور آهي. هي [[عالمي تاريخ]] قرآن ۾ بيان ڪيل [[تخليق]] کان شروع ٿي 915ع تائين پهچي ٿي، ۽ مسلمانن توڙي [[وچ اوڀر]] جي تاريخ بابت پنهنجي تفصيل ۽ درستگيءَ سبب مشهور آهي. امام طبري جي هيءَ تصنيف تاريخدانن لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ آهي. ''تاريخ الطبري'' جي شروعات تخليق جي بيان سان ٿئي ٿي، جنهن کان پوءِ قديم دور جي بزرگن، نبين ۽ حڪمرانن جا احوال ڏنا ويا آهن. ان کان پوءِ [[ساساني سلطنت]] جي تاريخ اچي ٿي. حضرت [[محمد]] ﷺ جي زندگيءَ واري دور بابت امام طبري اٺين صديءَ جي مديني جي عالمن جي وسيع تحقيق مان فائدو ورتو. جيتوڻيڪ انهن عالمن جي تصنيفن ۾ اسلام کان اڳ واري دور جا اثر موجود آهن، پر مسلم تاريخ بابت مديني جي فڪري نقطه نظر ۾ تاريخ کي خدا مرڪز عالمي نبوت جي تاريخ طور پيش ڪيو ويو، جنهن جي انتها حضرت محمد ﷺ جي زندگيءَ ۽ نبوت تي ٿئي ٿي، نه ڪي قبيلائي جنگين ۽ قدرن جي تسلسل طور. امام طبري جي تاريخ ۾ رسول الله ﷺ جي وفات کان وٺي [[اموي خلافت|اموي گهراڻي]] جي زوال تائين، يعني 661ع کان 750ع تائين، جو مواد ننڍن ننڍن رسالن يا ڪتابچن مان ورتل هو. انهن مان هر هڪ ۾ ڪنهن وڏي واقعي يا ڪنهن اهم شخص جي وفات سان لاڳاپيل حالتن جو بيان شامل هوندو هو. امام طبري هن مواد کي نسب نامن، شاعري ۽ قبائلي معاملن بابت ڪتابن ۾ موجود تاريخي روايتن سان وڌيڪ مڪمل ڪيو. ابتدائي [[عباسي خلافت|عباسي دور]] بابت تفصيل پڻ کيس خليفن جي ڪجهه تاريخي ڪتابن مان مليا، جيڪي بدقسمتيءَ سان مڪمل صورت ۾ محفوظ نه رهي سگهيا ۽ صرف امام طبري جي ڪتاب ۾ محفوظ ٿيل اقتباسن جي صورت ۾ موجود آهن. انهن مان تقريباً سڀني بيانن ۾ مسلم سماج بابت عراقي نقطه نظر نمايان آهي. ان سان گڏ امام طبري مصر، [[اتر آفريڪا]] ۽ مسلم [[اسپين]] جي معاملن ڏانهن تمام گهٽ ڌيان ڏنو. تنهن ڪري سندس تاريخ کي اها غير مذهبي ۽ مڪمل ”عالمي“ وسعت حاصل ناهي، جيڪا ڪڏهن ڪڏهن ان ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي. مسلم دور جي شروعات، جيڪا 622ع ۾ [[هجرت]]، يعني رسول الله ﷺ جي [[مڪو|مڪي]] کان [[مدينو|مديني]] ڏانهن لڏپلاڻ سان ڳڻپ ڪئي وڃي ٿي، کان پوءِ تاريخ کي هجري سالن جي ترتيب سان وقايع نامي جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. هيءَ تاريخ 915ع تي ختم ٿئي ٿي. * ''[[تفسير الطبري|قرآن جي تفسير]]'' — (''تفسير الطبري'') سندس ٻي وڏي تصنيف [[قرآن]] جي تفسير آهي، جنهن کي عربيءَ ۾ ''تفسير الطبري'' چيو وڃي ٿو. تفصيل جي گهڻائيءَ جي لحاظ کان هي ڪتاب به سندس تاريخي وقايع نامي جهڙو آهي. ابوالقاسم ابن عقيل الوراق جو بيان آهي ته هڪ ڀيري امام ابن جرير پنهنجن شاگردن کي چيو: ”ڇا اوهان قرآن پاڪ جي مڪمل تفسير بابت منهنجا سبق لکڻ لاءِ تيار آهيو؟“ شاگردن پڇيو ته اهو ڪتاب ڪيترو ڊگهو ٿيندو. هن جواب ڏنو: ”ٽيهه هزار صفحا!“ شاگردن چيو ته ان جي تياريءَ ۾ تمام گهڻو وقت لڳندو ۽ شايد هڪ عمر ۾ مڪمل به نه ٿي سگهي. ان کان پوءِ امام طبري ان کي مختصر ڪري ٽن هزار صفحن تائين محدود ڪيو. ياد رهي ته اهو ان دور جو ذڪر آهي، جڏهن لکڻ لاءِ مس ۽ ٿلهو ڪاغذ استعمال ٿيندو هو ۽ صفحن جي بناوٽ اڄ کان مختلف هئي. هن 283هه کان 290هه تائين ستن سالن جي عرصي ۾ هي تفسير مڪمل ڪئي. * ''[[تهذيب الآثار]]'' ''تهذيب الآثار'' امام طبري شروع ڪئي هئي. هي ڪتاب حضرت [[محمد]] ﷺ جي [[صحابه|صحابه ڪرام]] کان روايت ڪيل حديثن ۽ آثارن بابت هو، پر امام طبري ان کي مڪمل نه ڪري سگهيو. امام طبري جي ڪتابن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته هن مختلف تاريخدانن ۽ ٻين ليکڪن کان مواد حاصل ڪيو. انهن ۾ ابو مخنف، سيف بن عمر، ابن الڪلبي، [[عوانه بن الحڪم]]، نصر بن مزاحم، المدائني، عروه بن الزبير، الزهري، ابن اسحاق، واقدي، وهب بن منبه، ڪعب الاحبار، ابن المثنى، حجاج بن منهال، هشام بن عروه، الزبير بن بڪار ۽ ٻيا شامل آهن. ان سان گڏ هن پنهنجي دور ۾ زباني طور گردش ڪندڙ روايتن مان پڻ فائدو ورتو. تاريخ بيان ڪندي امام طبري هڪ ئي واقعي بابت مختلف روايتي سلسلا استعمال ڪيا. ڪڏهن اهي مختلف سلسلا هڪ ئي مصنف جي ڪنهن ڪتاب ۾ ڏنل هوندا هئا؛ مثال طور ڪنهن واقعي بابت ٽي مختلف روايتون، جيڪي ''اسناد الحارث'' سان شروع ٿينديون هيون.<ref> Osman, Ghada. "ORAL VS. WRITTEN TRANSMISSION: THE CASE OF ṬABARĪ AND IBN SAʿD." Academic Search Premier. EBSCO. Web. 15 May 2012.</ref> تاريخ، قرآن جي قرائت ۽ تفسير، شاعري، گرامر، لغت، اخلاق، رياضيات ۽ علم ڪلام مان شايد ئي ڪو اهڙو موضوع هجي، جنهن تي امام طبري ڪم نه ڪيو هجي. ان هوندي به هو سڀ کان وڌيڪ هڪ مؤرخ ۽ تاريخي تصنيفن جي مصنف طور مشهور آهي. === سندس ڪتابن جي فھرست=== * '''''[[تفسير الطبري|جامع البيان في تأويل آي القرآن]]''''' — قرآن مجيد جي تفسير، لڳ ڀڳ 30 جلد. * '''''[[تاريخ الطبري|تاريخ الرسل والملوك]]''''' — اسلامي ۽ عالمي تاريخ. * '''''تهذيب الآثار وتفصيل معاني الثابت عن رسول الله''''' — حديث جي شرح ۽ تشريح (اڻپورو). * '''''اختلاف الفقهاء''''' — فقهي اختلافن بابت. * '''''أدب النفوس الجيدة والأخلاق النفيسة''''' — اخلاق ۽ نفس جي تربيت بابت. * '''''آداب القضاء''''' — قضا ۽ عدالتي آداب بابت. * '''''آداب المناسك''''' — حج ۽ ٻين عبادتن جي آداب بابت. * '''''بسيط القول في أحكام شرائع الإسلام''''' — اسلامي شريعت جي حڪمن بابت. * '''''التبصير في معالم الدين''''' — اسلامي عقيدي ۽ دين جي بنيادي اصولن بابت. * '''''الذيل المذيل''''' — تاريخي نوعيت جي تصنيف. * '''''صريح السنة''''' — اهل سنت جي عقيدي بابت. * '''''الرد على ذي الأسفار''''' — گمراهه نظرين جي رد ۾. * '''''الرد على ابن الحكم على مالك''''' — رد واري تصنيف. * '''''الرد على الحرقومية''''' — گمراهه فرقي جي رد ۾. * '''''فضائل الشيخين''''' — حضرت [[ابوبڪر صديق]] ۽ حضرت [[عمر بن خطاب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل علي بن أبي طالب''''' — حضرت [[علي بن ابي طالب]] جون فضيلتون. * '''''فضائل ابن عباس''''' — حضرت [[عبدالله بن عباس]] جون فضيلتون. == امام طبري جي ڪتابن جا ترجما == جرمن مستشرق [[ٿيڊور نولڊيڪه]] 1878ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ساساني دور واري حصي جو جرمن ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو ان کان پوءِ ڪيترائي ڀيرا ٻيهر ڇپجي چڪو آهي.<ref>Geschichte der Perser und Araber zur Zeit der Sasaniden. Aus der arabischen Chronik des Tabari. Übersetzt und mit ausführlichen Erläuterungen und Ergänzungen versehen von Theodor Nöldeke. Leiden 1879 (Digitalisat der Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt, Halle).</ref><ref>[http://menadoc.bibliothek.uni-halle.de/ssg/content/titleinfo/418497 University and State Library / MENAdoc-Sammlung]</ref> ڊچ مستشرق [[مائيڪل يان ڊي خويه]] امام طبري جي تاريخ جو ڪيترن ئي جلدن ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو. بعد ۾ هن ڪتاب جو انگريزي ترجمو ڪيو ويو ۽ 1998ع ۾ [[اسٽيٽ يونيورسٽي آف نيو يارڪ پريس]] ۽ [[پيرس ديدرو يونيورسٽي]] پاران ٻيهر شايع ڪيو ويو. [[هرمن زوٽنبرگ]] امام طبري جي تاريخ کي فرانسيسي ٻوليءَ ۾ چئن جلدن ۾ پيرس مان شايع ڪيو.<ref>Tabarî, ''La Chronique Histoire des prophètes et des rois.'' 2 Bände, übersetzt aus dem Persischen von [[Hermann Zotenberg]]. Éditions Actes Sud / Sindbad 2001, Band I, {{ISBN|978-2-7427-3317-0}}, Band II, {{ISBN|978-2-7427-3318-7}}.</ref> سندس ولادت ۽ تاريخ بابت ڪتاب جو [[جيوواني دا سيويليا]] لاطيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو، جيڪو 1503ع ۾ وينس مان شايع ٿيو. [[فرانز روزنٿال]] 1989ع ۾ امام طبري جي تاريخ جي ٽن جلدن جو ترجمو ''History of the Middle East'' جي عنوان سان ڪيو.<ref>General Introduction and From Creation to the Flood, Franz Rosenthal (1989)</ref> [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]] 1999ع ۾ [[احسان يارشاطر]] جي مهاڳ سان امام طبري جي تاريخ جو ٽن جلدن وارو ايڊيشن آمريڪا، البانيا ۽ فرانس ۾ شايع ڪيو.<ref>Clifford Edmund Bosworth (Übersetzer), Vorwort von Ehsan Yarshater: Al-Tabari. The Sasanids, the Byzantines, the Lakhmids, and Yemen. State University of New York Press, Albany 1999 (erschienen in der oben genannten Reihe, behandelt die Geschichte der Sasaniden).</ref> هن وڏي تاريخي وقايع نامي جي چاليهن جلدن ۾ انگريزي ترجمي جي رٿابندي 1971ع ۾ شروع ٿي. ان منصوبي جو عام ايڊيٽر احسان يارشاطر هو، جڏهن ته ايڊيٽوريل بورڊ ۾ [[احسان عباس]]، [[آمريڪن يونيورسٽي آف بيروت]]، [[ڪلفرڊ ايڊمنڊ بوسورٿ]]، [[مانچسٽر يونيورسٽي]]، [[جيڪب لاسنر]]، [[وين اسٽيٽ يونيورسٽي]]، نگران ايڊيٽر طور، ۽ [[فرانز روزنٿال]]، [[ييل يونيورسٽي]]، شامل هئا. ڪولمبيا سينٽر فار ايرانيئن اسٽڊيز ۾ ايسٽيل ويلن ايڊيٽوريل رابطاڪار طور ڪم ڪيو.<ref>Center for Iranian Studies</ref> هنگريءَ جي عالم [[اگناز گولڊزيهر]] 1920ع ۾ امام طبري جي تفسير بابت جرمن ٻوليءَ ۾ ''Die Richtungen der islamischen Koranauslegung'' نالي ڪتاب لکيو، جيڪو [[برِل پبلشرز]] پاران شايع ڪيو ويو.<ref>Ignaz Goldziher: Die Richtungen der islamischen Koranauslegung. Brill, Leiden 1920</ref> [[بروڪهاوس ۽ ايفرون انسائيڪلوپيڊڪ ڊڪشنري]] پڻ ''تاريخ الانبياء والملوک'' جو مڪمل متن 17 جلدن ۾ شايع ڪيو.<ref>Табари // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref> [[ڊبليو. مونٽگمري واٽ]] امام طبري جي تاريخ تي تحقيق ڪئي، ۽ 1987ع کان 1999ع تائين ''Muhammad at Mecca'' جي عنوان سان ''تاريخ الطبري'' جو هڪ جلد شايع ڪيو.<ref>[https://www.abebooks.com/book-search/title/muhammad-at-mecca/author/w-montgomery-watts/ The History of Al-Tabari, Vol. 6: Muhammad at Mecca (SUNY Series in Near Eastern Studies)], [[AbeBooks]]</ref> امام طبري جي تاريخ، تفسير ۽ تاريخ جي ترجمن جا ڪيترائي قلمي نسخا [[آستان قدس رضوي جي مرڪزي لائبريري]] ۾ پڻ محفوظ آهن.<ref>[https://www.razavi.ir/portal/home/showpage.aspx?object=relatedtopics&categoryid=76b57c3f-a82c-4c2a-a056-ce2c4996623b&webpartid=c564d56e-f8ab-49ab-bbdc-88ac10ae8f98&id=4be85dee-6cc5-457f-8096-e12ff0c4de19 Prominent works of Muhammad ibn Jarir Tabari]</ref> [[موشي پرلمين]]، [[اسماعيل پوناوالا]]، [[فريڊ ڊونر]]، [[هيو اين. ڪينيڊي]]، [[خالد يحيٰ بلينڪشپ]]، [[آر. اسٽيفن همفريز]]، [[مائيڪل جي. موروني]]، [[جي. آر. هاٽنگ]]، [[مارٽن هنڊس]]، [[ڪيرول هيلنبرانڊ]]، [[جارج صليبا]] ۽ [[يوحنان فريڊمين]] انهن نمايان مصنفن ۽ محققن مان هئا، جن امام طبري جي تاريخ جي مختلف جلدن يا موضوعن تي جدا جدا عنوانن سان ڪتاب شايع ڪيا.<ref>[https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195390155/obo-9780195390155-0223.xml "al-Tabari"], [[Oxford Bibliographies Online]]</ref><ref>[https://www.cambridge.org/core/journals/review-of-middle-east-studies/article/history-of-altabari-tarikh-alrusul-walmuluk-an-annotated-translation-the-victory-of-islam-muhammad-at-medina-ad-626630ah-58-vol-viii-by-muhammad-ibn-jarir-altabari-translated-with-notes-by-michael-fishbein-215-pages-bibliography-index-albany-ny-suny-press-1997-isbn-0791431495/4A6DCCE1BB7A6417C4062E1337B5B613 The History of al-Tabari (Ta’rikh al-rusul wa’l-muluk) / Cambridge Dictionary]</ref><ref>[https://www.sunypress.edu/p-4511-set-history-of-al-tabari.aspx Set - History of al-Tabari / SUNY Press]</ref> == امام طبري سان لاڳاپيل متن == الازدي، امام طبري جي متن جي قبوليت بابت انتهائي شروعاتي شاهد هو—حقيقت ۾، انهن ذريعن کان به گهڻو اڳ جو، جيڪي عام طور ''تاريخ الرسل والملوك'' بابت اسان جي سمجهه کي بهتر بڻائڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن، جهڙوڪ مسڪويه، [[ابن عساڪر]]، [[ابن الاثير]] ۽ [[ابن خلڪان]]. ٻيو ته، جيئن الازدي امام طبري کان پوءِ ايندڙ ڏهاڪن ۾ لکي رهيو هو، تنهن ڪري سندس ''تاريخ'' مان اهو به معلوم ٿي سگهي ٿو ته وڏي استاد امام طبري کان فوراً پوءِ ايندڙ عالمن ۾ ''تاريخ الطبري'' کي ڪهڙي نموني قبول ڪيو ويو. ان ڳالهه تي سڀ متفق ٿي سگهن ٿا ته امام طبري جي تاريخ انتهائي اهم هئي، پر اها بلڪل ڪهڙي طريقي سان ايتري اثرائتي ۽ اهم بڻجي، ان بابت ڪو واضح اتفاق موجود ناهي. فورينڊ جي مشاهدي ڏانهن موٽندي، الازدي اڪثر انهن ئي ماخذن کان مواد ورتو، جن مان امام طبري پڻ فائدو ورتو هو، پر انهن مصنفن جون گهڻيون تصنيفون هاڻي گم ٿي چڪيون آهن. انهن ۾ ابو معشر (وفات 170هه/786ع)، ابو مخنف (وفات 157هه/774ع)، [[الهيثم بن عدي]] (وفات 207هه/822ع)، المدائني (لڳ ڀڳ وفات 228هه/843ع) ۽ عمر بن شبه (وفات 262هه/878ع) شامل آهن.<ref>{{Cite journal |last=Robinson |first=Chase F. |date=2006 |title=A Local Historian's Debt to al-Ṭabarī: The Case of al-Azdī's "Ta'rīkh al-Mawṣil" |url=https://www.jstor.org/stable/20064541 |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=126 |issue=4 |pages=521–535 |issn=0003-0279}}</ref> امام طبري جي بيانن ۾ حقيقت پسند عڪاسيون، باضابطه ۽ نمونياتي روايتي انداز سان گڏ متبادل طور ظاهر ٿين ٿيون. هو انهن فتوحات بابت پنهنجن روايتن کي مذهبي فريم ۾ پيش ڪرڻ جو خاص خيال رکي ٿو؛ مثال طور، ”نعيم عمر ڏانهن ان فتح بابت لکيو، جيڪا الله کيس عطا ڪئي هئي“ جهڙا جملا گهڻي تعداد ۾ ملن ٿا (صفحا 25–26). تنهن هوندي به، اهو نوٽ ڪرڻ ضروري آهي ته امام طبري مهم جي شروعات کي نظرياتي بدران عملي سببن سان بيان ڪري ٿو. هو لکي ٿو ته عمر جي حملي ڪرڻ جو فيصلو ان احساس جو نتيجو هو ته [[يزدگرد ٽيون|يزدگرد]] هر سال ساڻس جنگ ڪري رهيو هو، ۽ جڏهن کيس ٻڌايو ويو ته هو ائين ڪندو رهندو، جيستائين کيس پنهنجي سلطنت مان ڪڍي نه ڇڏيو وڃي (صفحو 2). تنهن ڪري امام طبري جي بيان ۾ مذهبي فريم نه ته مڪمل طور سخت آهي ۽ نه ئي ٻين وضاحتن کي خارج ڪندڙ.<ref>{{Cite journal |last=Mneimneh |first=Hassan I. |date=1996 |title=Review of The History of al-Tabari (Tarikh al-Rusul Wal-Muluk). Vol. XIV: The Conquest of Iran, Al-Tabari |url=https://www.jstor.org/stable/176433 |journal=International Journal of Middle East Studies |volume=28 |issue=2 |pages=262–264 |issn=0020-7438}}</ref> == استاد == امام [[ابن جرير طبري]] پنهنجي دور جي ڪيترن ئي نامور محدثن، فقيهن ۽ عالمن کان تعليم حاصل ڪئي. هن [[علم القرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]]، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان استفادو ڪيو. سندس مشهور استادن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[محمد بن حميد الرازي]] (وفات: 241هه) — [[ري]] * [[الوليد بن شجاع]] (وفات: 243هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[عمران بن موسى الليثي]] (وفات: 240هه) — [[بصرو|بصره]] * [[احمد بن منيع البغوي]] (وفات: 244هه) * [[محمد بن العلاء الهمداني]] (ابو ڪريب) (وفات: 247هه) — [[ڪوفو|ڪوفه]] * [[محمد بن عبدالملك بن الشوارب]] (وفات: 244هه) — [[بصرو|بصره]] * [[محمد بن بشار العبدي]] (وفات: 252هه) — [[بصرو|بصره]] * [[يعقوب بن ابراهيم الدورقي]] (وفات: 252هه) * [[بشر بن عبدالاعلى الصنعاني]] (وفات: 245هه) — [[بصرو|بصره]] * [[ربيع بن سليمان المرادي]] (وفات: 270هه) * [[حسن بن محمد الزعفراني]] (وفات: 260هه) — [[بغداد]] * [[اسماعيل بن يحيى المزني]] (وفات: 264هه) * [[محمد بن عبدالله بن عبدالحكم]] (وفات: 268هه) — [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]] فقيه ۽ مؤرخ انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري ٻين ڪيترن ئي عالمن کان پڻ تعليم حاصل ڪئي. هن [[قرآن]]، [[حديث]]، [[فقه]] (خاص طور [[حنفي فقهي اسڪول|حنفي]]، [[شافعي فقهي اسڪول|شافعي]] ۽ [[مالڪي فقهي اسڪول|مالڪي]])، [[تاريخ]] ۽ ٻين اسلامي علمن ۾ مختلف استادن کان علم حاصل ڪري پنهنجي علمي شخصيت کي جلا بخشي. == شاگرد == امام [[ابن جرير طبري]] وٽ ڪيترن ئي عالمن، محدثن ۽ فقيهن علم حاصل ڪيو، جن مان ڪيترائي اڳتي هلي اسلامي علمي دنيا جون ممتاز شخصيتون بڻيا. سندس مشهور شاگردن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ابو شعيب عبدالله بن الحسن الحراني]] (وفات: 290هه) — هيءُ عمر ۾ امام ابن جرير طبري کان وڏو هو، پر علم حديث ۽ ٻين علمن ۾ سندس شاگردي اختيار ڪيائين. * [[ابوالقاسم الطبراني|ابوالقاسم سليمان بن احمد الطبراني]] (وفات: 360هه) — مشهور محدث ۽ ''[[المعجم الكبير]]'' سميت ڪيترن ئي حديثي مجموعن جو مصنف. * [[احمد بن كامل]] (وفات: 350هه) — قاضي ۽ عالم. * [[عبدالله بن عدي]] (وفات: 365هه) — مشهور محدث ۽ ''[[الڪامل في ضعفاء الرجال]]'' جو مصنف. * [[المعافي بن زڪريا النهرواني]]، المعروف [[ابن طرار]] (وفات: 390هه) — قاضي، اديب ۽ عالم. انهن کان علاوه امام ابن جرير طبري جا ٻيا به ڪيترائي شاگرد هئا، جن مختلف اسلامي علمن ۾ کانئس فيض حاصل ڪيو. اختصار جي پيش نظر هتي رڳو چند مشهور شاگردن جو ذڪر ڪيو ويو آهي. == وفات == امام [[ابن جرير طبري]] [[شعبان]] 310هه (923ع) ۾ [[بغداد]] ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ وڏي تعداد ۾ ماڻهن جنازي ۾ شرڪت ڪئي. [[ابن كثير]] پنهنجي ڪتاب ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي وفات کان پوءِ مختلف شهرن مان ماڻهو گڏ ٿيا. سندس [[نماز جنازه]] سندس گهر ۾ ادا ڪئي وئي ۽ اتي ئي کيس دفن ڪيو ويو. ابن كثير موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو سندس قبر تي ايندا رهيا ۽ دعا ۽ نماز ادا ڪندا رهيا. هن آخر ۾ امام طبري لاءِ رحمت جي دعا پڻ ڪئي آهي. [[ياقوت حموي]]، [[الخطيب البغدادي]] کان نقل ڪندي ''[[معجم الأدباء]]'' ۾ لکي ٿو ته امام طبري جي جنازي ۾ ايترو وڏو مجمع هو، جنهن جو صحيح انگ [[الله]] کان سواءِ ڪنهن کي معلوم نه هو. سندس بيان موجب ڪيترن ئي مهينن تائين ماڻهو رات ڏينهن سندس قبر تي اچي [[نماز جنازه]] ادا ڪندا رهيا ۽ سندس لاءِ دعا ڪندا رهيا. == علمي مقام == امام [[ابن جرير طبري]] کي اسلامي دنيا جي وڏن مفسرن، مؤرخن ۽ فقيهن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. مختلف دورن جي عالمن سندس علمي مقام، تصنيفي خدمتن ۽ اجتهادي صلاحيتن کي وڏي اهميت ڏني آهي. * [[امام نووي]] لکي ٿو ته امت جو اتفاق آهي ته تفسير جي ميدان ۾ امام طبري جهڙو ڪتاب اڳ ۾ تصنيف نه ٿيو هو.<ref>الإمام النووي: تهذيب الأسماء واللغات 1/78.</ref> * [[ياقوت حموي]] کيس محدث، فقيه، قاري ۽ مشهور مؤرخ قرار ڏنو آهي.<ref>ياقوت الحموي: معجم الأدباء 18/40.</ref> * [[الخطيب البغدادي]] جي مطابق امام طبري پنهنجي دور جي وڏن امامن مان هئا. هو قرآن، قرائتن، حديث، فقه، تاريخ ۽ عربي ٻوليءَ جا وڏا ڄاڻو هئا، ۽ سندن علم ۾ همعصرن مان ٿورا ماڻهو سندن هم پلهه هئا.<ref>الخطيب البغدادي: تاريخ بغداد 2/550.</ref> * [[ابن خلڪان]] کين مجتهد، مفسر، فقيه، مؤرخ ۽ قرائتن جو امام قرار ڏنو آهي.<ref>وفيات الأعيان، 4/191.</ref> * [[ابن الأثير]] لکي ٿو ته تاريخ جي روايتن جي نقل ۾ امام طبري کان وڌيڪ معتبر شخص ٻيو ڪونه هو، جڏهن ته سندس تفسير سندس وسيع علم ۽ تحقيق جو ثبوت آهي.<ref>ابن جرير الطبري، مكتبة العرب.</ref> * [[ذهبي]] امام طبري کي اسلام جي وڏن امامن مان شمار ڪندي لکي ٿو ته هو تفسير، فقه، تاريخ، قرائتن ۽ لغت جا بي مثال عالم هئا، ۽ سندن ''[[تفسير الطبري]]'' جهڙو ڪتاب ڪنهن به تصنيف نه ڪيو.<ref>سير أعلام النبلاء، 14/267.</ref> * [[القفطي]] کين جامع العلوم عالم قرار ڏيندي لکي ٿو ته سندن تفسير پنهنجي زماني جو سڀ کان وڏو ۽ سڀ کان وڌيڪ فائديمند تفسير هو.<ref>القفطي: إنباه الرواة 3/89.</ref> * [[ابن خزيمه]] جو قول آهي: «مون زمين تي محمد بن جرير کان وڌيڪ علم وارو ڪو شخص نه ڏٺو آهي.»<ref>الذهبي: العبر في خبر من غبر 1/460.</ref> * [[ابن تغري بردي]] موجب امام طبري پنهنجي زماني جا يگانا عالم هئا، جن جي راءِ کي وڏي اهميت حاصل هئي.<ref>ابن تغري بردي: النجوم الزاهرة 3/205.</ref> * [[ابن تيميه]] لکي ٿو ته موجود تفسيرن مان سڀ کان وڌيڪ صحيح تفسير، محمد بن جرير طبري جي تفسير آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ سلف جا قول معتبر سندن سان نقل ڪيا ويا آهن ۽ بدعتي روايتن کان گهڻو پاسو ڪيو ويو آهي.<ref>مجموع فتاوى ابن تيمية 13/385.</ref> * [[جلال الدين سيوطي]] امام طبري کي "مفسرن جو امام" قرار ڏيندي لکي ٿو ته سندن ''[[تفسير الطبري]]'' تفسيرن ۾ سڀ کان وڌيڪ جامع ۽ عظيم تصنيف آهي، جنهن ۾ اقوال جي تحقيق، ترجيح، اعراب ۽ فقهي استنباط کي خاص اهميت ڏني وئي آهي.<ref>السيوطي: طبقات المفسرين، ص82؛ الإتقان في علوم القرآن 2/190.</ref> == مڃتا == 2015ع ۾ [[تاجڪستان جي قومي لائبريري]] جي صحن ۾ امام جرير طبري جي مجسمي سان گڏ ايراني سائنسدان [[محمد بن زڪريا رازي]] جو مجسمو پڻ نصب ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=http://www.anothertravelguide.com/destinations/asia/tajikistan/dushanbe/culture/library/national_library_of_tajikistan/ |title=National Library of Tajikistan |date=July 2013 |access-date=14 July 2020 |author=Anothertravelguide.com}}</ref> سندس نالي پٺيان [[رياض]]، [[دوحا]]، [[آمل]]، [[قزوين]]، [[الخبر]]، [[عقبه]]، [[مدبا]]، [[بيروت]]، [[ظهران]]، [[هيليوپولس]]، [[ڪويت شهر|ڪويت]]، [[حمص]]، [[حماه]] ۽ [[بغداد]] ۾ گهٽين ۽ تعليمي ادارن جا نالا رکيا ويا آهن. [[عبدالحسين زرين ڪوب]] ۽ ليفيبر لوسيڊيو [[آڪسفورڊ سينٽر فار اسلامڪ اسٽڊيز]] ۾ پنهنجي خطاب دوران ''طبري تاريخ ريسرچ اسٽرڪچر انسٽيٽيوٽ'' جو بنياد رکيو.<ref>{{cite news |url=https://www.irna.ir/news/83716773/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%B1%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D9%88%D8%A8 |trans-title=About Zarinkoob About his work |title=درباره عبدالحسین زرین‌ کوب |access-date=14 July 2020 |work=[[IRNA]]}}</ref> 1989ع ۾ [[محمد ابراهيم بستاني پاريزي]] جي تجويز تي امام جرير طبري جي ياد ۾ پهرين بين الاقوامي تقريب [[مازندران يونيورسٽي]] ۽ ''ڪيهان'' رسالي جي سهڪار سان منعقد ڪئي وئي.<ref>{{cite news |url=https://www.magiran.com/article/2943794 |trans-title=Congress in honor of Sheikh Historian Muhammad ibn Jarir Tabari |work=Magiran |publisher=[[Mazandaran University]] |title=قلم سحرآمیز "استاد پاریز" |access-date=14 July 2020}}</ref> 1987ع ۾ [[مصري ريڊيو ۽ ٽيليويزن يونين]] (ERTU) امام جرير طبري جي زندگيءَ تي پهريون ٽيليويزن حياتياتي سلسلو '''«امام الطبري»''' جي نالي سان تيار ڪيو. هن ڊرامي جي هدايت [[مجدي ابو عميره]] ڪئي، جڏهن ته امام طبري جو ڪردار [[عزت العلايلي]] ادا ڪيو. مصر کان علاوه هي تاريخي سلسلو ٻين ڪيترن ئي عربي ملڪن جي ٽيليويزن چينلن تان پڻ نشر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |url=https://elcinema.com/en/work/1261946 |work=elCinema.com |access-date=14 July 2020 |title=Tabari (1987)}}</ref><ref>{{cite web |url=https://diwanalarab.com/%D9%85%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85-%D9%84%D9%85%D9%84%D9%88%D9%83-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D9%88%D8%A7%D8%A6%D9%81 |trans-title=The most important Syrian historical drama |work=Diwan Al Arab |title=من الزير سالم لملوك الطوائف .. |access-date=14 July 2020 |language=ar}}</ref> == پڻ ڏسو == {{columns-list| * [[حضرت محمد ﷺ جون سوانح عمريون]] * [[امام ترمذي]] * [[ابن ڪلاب]] * [[اسلامي عالم]] * [[فارسي سائنسدانن ۽ عالمن جي فهرست]] * [[مسلمان مؤرخن جي فهرست]] * [[بلعمي]] }} == حوالا == === حاشيا === {{Reflist|2}} === ذريعا === * {{EI2 | first = C. E. | last = Bosworth | authorlink = C. E. Bosworth | title = al-Ṭabarī | doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_1133 | volume = 10 | pages = 11–15}} * Ulrika Mårtensson, "al-Tabari", in ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God'', Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014. * {{The History of al-Tabari|volume=1}} * C. E. Bosworth, "al-Tabari, Abu Djafar Muhammad b. Djarir b. Yazid", in ''Encyclopædia of Islam'', 2nd Edition. * Franz Rosenthal (translator), ''The History of al-Ţabarī'', Albany: State University of New York Press, 1989, Volume 1. * Ehsan Yar-Shater (ed.), ''The History of al-Ţabarī'', Albany: State University of New York Press, 40 volumes, 1989–2007. {{ISBN|978-0-88706-563-7}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{EB1911 Poster|Ṭabarī}} {{wikisourcelang|ar|مؤلف:الطبري|محمد بن جرير الطبري}} * {{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/tabari-abu-jafar|title=Tabari|author=Elton L. Daniel|website=Encyclopædia Iranica|access-date=14 September 2017}} * {{cite web|url=http://www.salaam.co.uk/knowledge/biography/viewentry.php?id=114|title=Biographical Data: Abu Jaffar Tabari|publisher=salaam.co.uk|access-date=15 September 2008|archive-date=18 December 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071218052508/http://www.salaam.co.uk/knowledge/biography/viewentry.php?id=114|url-status=dead}} {{اسلامي مؤرخ}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:طبري، محمد بن جرير}} [[زمرو:839ع جون پيدائشون]] [[زمرو:923ع جون وفاتون]] [[زمرو:9هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:9هين صديءَ جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:9هين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:9هين صديءَ جا مسلمان عالم]] [[زمرو:10هين صديءَ جا عربي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:10هين صديءَ جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:10هين صديءَ جا فقيه]] [[زمرو:10هين صديءَ جا فارسي ٻوليءَ جا ليکڪ]] [[زمرو:سني امام]] [[زمرو:سني مسلمان عالم]] [[زمرو:محمد بن جرير طبري]] [[زمرو:حنبلين جي ايذاءَ جو شڪار مسلمان عالم]] [[زمرو:آمل جا ماڻهو]] [[زمرو:اسلام جا ايراني مؤرخ]] [[زمرو:قرآن جي تفسير جا عالم]] [[زمرو:طبرستان]] [[زمرو:علم الرجال جا عالم]] ftiab6au31vt1o21zj8f1zgv0b3sl1u 10 5702 401490 356824 2026-08-06T23:54:57Z Intisar Ali 8681 /* */ 401490 wikitext text/x-wiki {{Infobox|child={{{child|{{{embed|}}}}}} | bodyclass = biography vcard | abovestyle = background:{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | above = {{br separated entries | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}|<div class="honorific-prefix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;display:inline;">{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|{{{pre-nominals|}}}}}}}}}}}}</div>}} | 2 = <div style="display:inline" class="fn">{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}|<div class="honorific-suffix" style="font-size: 77%; font-weight: normal;display:inline;">{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|{{{post-nominals|}}}}}}}}}}}}</div>}} }} | subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{{native_name|{{{native name|}}}}}} |<div class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|{{{native name lang|}}}}}}|lang="{{{native_name_lang|{{{native name lang}}}}}}"}}>{{{native_name|{{{native name}}}}}}</div> }} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} | caption = {{{caption|}}} | headerstyle = background:{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}; color:{{Greater color contrast ratio|{{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}}}}; | data1 = {{{module0|}}} | data2 = {{Infobox officeholder/office|color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office1|}}} | term = {{{term1|}}} | termstart = {{{term_start1|}}} | termend = {{{term_end1|}}} | predecessor = {{{predecessor1|}}} | successor = {{{successor1|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office2|}}} | term = {{{term2|}}} | termstart = {{{term_start2|}}} | termend = {{{term_end2|}}} | predecessor = {{{predecessor2|}}} | successor = {{{successor2|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office3|}}} | term = {{{term3|}}} | termstart = {{{term_start3|}}} | termend = {{{term_end3|}}} | predecessor = {{{predecessor3|}}} | successor = {{{successor3|}}} }} {{Infobox officeholder/office|color={{ifempty|{{{background|}}}|{{Infobox religious building/color|{{{religion|}}}}}}} | office = {{{office4|}}} | term = {{{term4|}}} | termstart = {{{term_start4|}}} | termend = {{{term_end4|}}} | predecessor = {{{predecessor4|}}} | successor = {{{successor4|}}} }} | label3 = لقب | data3 = {{{title|}}} | label4 = رسمي نالو | data4 = {{{official_name|}}} | label5 = ٻيا نالا | data5 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | header6 = {{#if:{{{birthname|}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{religion|}}}{{{nationality|}}}{{{flourished|}}}{{{home_town|}}}{{{partner|}}}{{{spouse|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{citizenship|}}}{{{ethnicity|}}}{{{era|}}}{{{region|}}}{{{denomination|}}}{{{school|}}}{{{lineage|}}}{{{sect|}}}{{{jurisprudence|}}}{{{creed|}}}{{{movement|}}}{{{party|}}}{{{main interests|}}}{{{notable ideas|}}}{{{notable works|}}}{{{education|}}}{{{teachers|}}}{{{Sufi_order|}}}{{{known_for|}}}{{{alias|}}}{{{dharma_name|}}}{{{monastic_name|}}}{{{pen_name|}}}{{{posthumous_name|}}}{{{profession|}}}{{{occupation|}}}{{{relations|}}}|ذاتی}} | label7 = جنم | data7 = {{br separated entries | 1 = {{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|<div style="display:inline" class="nickname">{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}</div>}} | 2 = {{{birth_date|}}} | 3 = {{{pronunciation|}}} | 4 = {{#if:{{{birth_place|}}}|<div style="display:inline" class="birthplace">{{{birth_place|}}}</div>}} }} | label8 = وفات | data8 = {{br separated entries | 1 = {{{death_date|}}} | 2 = {{#if:{{{death_place|}}}|<div style="display:inline" class="deathplace">{{{death_place|}}}</div>}} }} | label9 = وفات جو سبب | data9 = {{{death_cause|}}} | label10 = {{#if:{{{cremation_place|}}}|آخري آرامگاهه|قبر}} | data10 = {{#if:{{{cremation_place|}}} | {{{cremation_place}}} | {{br separated entries | {{{resting_place|{{{resting place|}}}}}} | {{{resting_place_coordinates|{{{resting place coordinates|}}}}}} }} }} | class11 = category | label11 = مذھب | data11 = {{{religion|}}} | class12 = nickname | label12 = قوميت | data12 = {{{nationality|}}} | label13 = عروج | data13 = {{{flourished|}}} | label14 = اباڻو شھر | data14 = {{{home_town|}}} | label15 = {{#if:{{{partner|}}}|ساٿي|شريڪ حيات}} | data15 = {{#if:{{{partner|}}}|{{{partner}}}|{{{spouse|}}}}} | label16 = اولاد | data16 = {{{children|}}} | label17 = والدين | data17 = {{#if:{{{parents|}}} | {{{parents|}}} | {{#if:{{{father|}}}{{{mother|}}} | {{unbulleted list | 1 = {{#if:{{{father}}}|{{{father|}}} (والد)}} | 2 = {{#if:{{{mother|}}}|{{{mother|}}} (والدہ)}} }} }} }} | label18 = شھريت | data18 = {{{citizenship|}}} | label19 = قوميت | data19 = {{{ethnicity|}}} | label20 = {{#if:{{{era|}}}|دور|سلسلو}} | data20 = {{#if:{{{era|}}}|{{{era|}}}|{{{dynasty|}}}}} | label21 = خطو | data21 = {{{region|}}} | class22 = category | label22 = شاخ | data22 = {{{denomination|}}} | class23 = category | label23 = نظريو | data23 = {{{school|}}} | label24 = نسب | data24 = {{{lineage|}}} | class25 = category | label25 = فرقو | data25 = {{br separated entries|{{{sect|}}}|{{{subsect|}}}}} | class26 = category | label26 = فقھي مذھب | data26 = {{{Madh'hab|{{{Maddhab|{{{jurisprudence|}}}}}}}}} | class27 = category | label27 = عقيدو | data27 = {{{school_tradition|{{{creed|}}}}}} | label28 = تحريڪ | data28 = {{{movement|}}} | label29 = سياسي جماعت | data29 = {{{political_party|{{{political party|{{{party|}}}}}}}}} | label30 = اصل دلچسپي | data30 = {{{main_interests|{{{main interests|}}}}}} | label31 = قابل ذڪر خيال | data31 = {{{ideas|{{{notable_ideas|{{{notable ideas|}}}}}}}}} | label32 = قابل ذڪر ڪم | data32 = {{{works|{{{notable_works|{{{notable works|}}}}}}}}} | label33 = {{#if:{{{education|}}}|تعليم|تعليم}} | data33 = {{ifempty|{{{education|}}}|{{{alma_mater|}}}}} | label34 = استاد | data34 = {{{teachers|}}} | label35 = طريقت | data35 = {{{Sufi_order|}}} | label36 = وجہ&nbsp;شھرت | data36 = {{{known_for|}}} | class37 = nickname | label37 = ٻيا&nbsp;نالا | data37 = {{{other_names|{{{other_name|{{{alias|}}}}}}}}} | class38 = nickname | label38 = ڌرمي نالو | data38 = {{{dharma_names|{{{dharma_name|}}}}}} | class39 = nickname | label39 = خانقاھي&nbsp;نالو | data39 = {{{monastic_name|}}} | class40 = nickname | label40 = قلمي&nbsp;نالو | data40 = {{{pen_name|}}} | class41 = nickname | label41 = موت کانپوءِ جو نالو | data41 = {{{posthumous_name|}}} | label42 = ڌنڌو | data42 = {{{profession|}}} | label43 = پيشو | data43 = {{{occupation|}}} | label44 = {{#if:{{{relations|}}}|رشتيدار|رشتو}} | data44 = {{if empty|{{{relations|}}}|{{{relatives|}}}}} | data45 = {{{misc|}}} | label46 = ھٿ اکر | data46 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{signature|}}}|size={{{signature_size|}}}|sizedefault=150px|alt={{{signature alt|{{{signature_alt|}}}}}}}} | header47 = {{#if:{{{nickname|}}}{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{mawards|}}}{{{military_blank1|}}}{{{home_town|}}}|فوجي خدمت}} | label48 = عرفيت | data48 = {{{nickname|}}} | label49 = وفاداري | data49 = {{{allegiance|}}} | label50 = شاخ | data50 = {{{branch|}}} | label51 = نوڪري جو مدو | data51 = {{{serviceyears|}}} | label52 = درجو | data52 = {{{rank|{{{Rank|}}}}}} | label53 = يونٽ | data53 = {{{unit|}}} | label54 = فرمان | data54 = {{{commands|}}} | label55 = جنگون | data55 = {{{battles|}}} | label56 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}} | data56 = {{{mawards|}}} | label57 = {{{military_blank1}}} | data57 = {{{military_data1|}}} | label58 = {{{military_blank2}}} | data58 = {{{military_data2|}}} | label59 = {{{military_blank3}}} | data59 = {{{military_data3|}}} | label60 = {{{military_blank4}}} | data60 = {{{military_data4|}}} | label61 = {{{military_blank5}}} | data61 = {{{military_data5|}}} | data62 = {{{module1|}}} | data63 = {{{module2|}}} | data64 = {{{module3|}}} | data65 = {{{module4|}}} | data66 = {{{module5|}}} | data67 = {{{footnotes|}}} | label68 = مندر | data68 = {{{temple|}}} | label69 = سلسلو | data69 = {{{order|}}} | label70 = ادراو | data70 = {{{institute|}}} | label71 = چرچ | data71 = {{{church|{{{churches|}}}}}} | label72 = باني | data72 = {{{founder|}}} | label73 = فلسفو | data73 = {{{philosophy|}}} | header74 = {{#if:{{{teacher|}}}{{{guru|}}}{{{location|}}}{{{period|{{{Period|}}}}}}{{{consecration|}}}{{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}}{{{successor|{{{Successor|}}}}}}{{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}}{{{reason|{{{Reason|}}}}}}{{{disciple_of|}}}{{{disciples|}}}{{{students|}}}{{{influences|}}}{{{influenced|}}}{{{awards|}}}{{{initiated|}}}{{{initiation|}}}{{{initiation_name|}}}{{{initiation_date|}}}{{{initiation_place|}}}{{{initiator|}}}{{{initiation_name2|}}}{{{initiation_date2|}}}{{{initiation_place2|}}}{{{initiator2|}}}{{{literary_works|}}}{{{ordination|}}}{{{profession|}}}{{{previous_post|{{{previous post|}}}}}}{{{present_post|{{{present post|}}}}}}{{{post|}}}{{{website|}}}|{{#switch:{{{religion|}}}|ھندو مت|جين مت|سک مت=مذھبي زندگي|يھوديت=يھودي اڳواڻ|#default=مرتبو}}}} | label75 = {{#if:{{{guru|}}}|گرو|استاد}} | data75 = {{#if:{{{guru|}}}|{{{guru}}}|{{{teacher|}}}}} | class76 = label | label76 = مقام | data76 = {{{location|}}} | label77 = دور | data77 = {{{period|{{{Period|}}}}}} | label78 = تقديس | data78 = {{{consecration|}}} | label79 = پيشرو | data79 = {{{predecessor|{{{Predecessor|}}}}}} | label80 = جانشين | data80 = {{{successor|{{{Successor|}}}}}} | label81 = تناسخ | data81 = {{{reincarnation_of|{{{reincarnation of|}}}}}} | label82 = سبب&nbsp;دليل | data82 = {{{reason|{{{Reason|}}}}}} | label83 = مريد | data83 = {{{disciple_of|}}} | data84 = {{#if:{{{disciples|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_disciples|}}} | title = شاگرد | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{disciples}}} }} }} | data85 = {{#if:{{{students|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_students|}}} | title = شاگرد | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{students}}} }} }} | data86 = {{#if:{{{influences|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influences|}}} | title = اثرانداز | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influences}}} }} }} | data87 = {{#if:{{{influenced|}}} | {{Collapsible list | expand = {{{expand_influenced|}}} | title = متاثر | frame_style = border:none; padding:0; | list_style = text-align:center; | 1 = {{{influenced}}} }} }} | label88 = اعزاز | data88 = {{{awards|}}} | label89 = {{#if:{{{initiated_label|}}}|{{{initiated_label|}}}|شروعات}} | data89 = {{{initiated|}}} | label90 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank|}}}|&nbsp;طور {{{initiation_rank|}}}}} | data90 = {{br separated entries|{{{initiation|}}}|{{{initiation_name|}}}|{{{initiation_date|}}}|{{{initiation_place|}}}|{{#if:{{{initiator|}}}|وسطي {{{ initiator|}}}}}}} | label91 = شروعات{{#if:{{{initiation_rank2|}}}|&nbsp;طور {{{initiation_rank2|}}}}} | data91 = {{br separated entries|{{{initiation_name2|}}}|{{{initiation_date2|}}}|{{{initiation_place2|}}}|{{#if:{{{initiator2|}}}|وسطي {{{initiator2|}}}}}}} | label92 = {{#if:{{{literary_works|}}}|ادبي ڪم}} | data92 = {{#if:{{{literary_works|}}}|{{{literary_works}}}}} | label93 = نفاذ | data93 = {{{ordination|}}} | label94 = پيشو | data94 = {{{profession|}}} | label95 = سابق&nbsp;منصب | data95 = {{{previous_post|{{{previous post|}}}}}} | label96 = موجودہ منصب | data96 = {{{present_post|{{{present post|}}}}}} | label97 = منصب | data97 = {{{post|}}} | label98 = ويب سائيٽ | data98 = {{{website|}}} | label99 = اعزاز | data99 = {{if empty|{{{honors|}}}|{{{honours|}}}}} | label100 = {{{free_label|}}} | data100 = {{#if:{{{free_label|}}}|{{{free_text|}}}}} | data101 = {{{module|}}} | belowstyle = text-align:left; border-top:1px #aaa solid; | below = {{{footnotes|}}} }} <includeonly> {{#ifeq:{{{child|{{{embed|}}}}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}} {{#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown = {{Main other|{{!}}}} | preview = Page using this infobox with unknown parameter "_VALUE_" | ignoreblank = y | alias | Allegiance | alma_mater | alt | awards | Awards | background | Battles/wars | birth_date | birth_name | birth_place | caption | child | children | church | churches | citizenship | Commands | consecration | creed | cremation_place | death_cause | death_date | death_place | denomination | dharma name | dharma_name | dharma_names | disciples | disciple_of | dynasty | education | embed | era | ethnicity | father | flourished | footnotes | founder | free_label | free_text | guru | home_town | honorific prefix | honorific suffix | honorific_prefix | honorific_suffix | honorific-prefix | honorific-suffix | honors | honours | image | image_size | image_upright | influenced | influences | initiated | initiated_label | initiation | initiation_date | initiation_date2 | initiation_name | initiation_name2 | initiation_place | initiation_place2 | initiation_rank | initiation_rank2 | initiator | initiator2 | institute | jurisprudence | known_for | lineage | literary_works | location | Maddhab | Madh'hab | main_interests | mawards | module | module0 | module2 | monastic name | monastic_name | mother | movement | name | nationality | native name | native name lang | native_name | native_name_lang | Nickname(s) | nocat_wdimage | notability | notable_ideas | notable_works | occupation | office1 | office2 | office3 | office4 | official_name | order | ordination | other name | other_name | other_names | parents | partner | party | pen name | pen_name | period | Period | philosophy | post | post-nominals | posthumous name | posthumous_name | pre-nominals | predecessor | Predecessor | predecessor1 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | present post | present_post | previous post | previous_post | profession | Rank | rank | reason | Reason | region | reincarnation of | reincarnation_of | relations | relatives | religion | resting place | resting place coordinates | resting_place | resting_place_coordinates | school | school_tradition | sect | signature | signature_alt | spouse | students | subsect | Successor | successor | successor1 | successor2 | successor3 | successor4 | Service/branch | Sufi_order | Tariqa | teacher | teachers | temple | term_end1 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_start1 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term1 | term2 | term3 | term4 | title | Title | Unit | website | works | Years of service }} {{#if:{{{religion|}}}||{{Main other| [[گٺ:Pages using infobox religious biography without religion parameter]] }}}} </includeonly> <noinclude> {{دستاویز}} </noinclude> 57qyogu9v0zvdd7amj1uhj96ki6szrw 0 5737 401570 306910 2026-08-07T11:05:13Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[شيعہ اسلام]] to [[شيعه اسلام]] 401570 wikitext text/x-wiki #چوريو [[شيعه اسلام]] {{مبسس4}} شيعه اسلام جو هڪ بنيادي فرقو آهي. هن فرقي وارا علي عليه السلام جا پوئلگ سڏرائين ٿا. الله جي نبي محمد صلعم جي وفات کان پوء مسلمان ٻن ڌڙن ۾ ورهائجي ويا، هڪڙا حضرت ابوبڪر جا پوئلگ ٿي ويا ته ٻيا وري علي عليه السلام جا پوئلگ ٿيا. شيعن جا عقيدا الله کي هڪ ڪري مڃيندا آهن ۽ ان کي ئي عبادت جي لائق سمجهندا آهن. محمد مصطفى صلعم کي آخري بني ڪري مڃيندا آهن. قرآن مجيد کا ڪامل ۽ صحيح ڪتاب ڪري مڃيندا آهن. عالم برزخ ۽ قيامت تي ايمان اٿنِ. اهي اهل سنت وارن سان خلافت جي مسئلي ۾ سخت اختلاف رکن ٿا سندن چوڻ آهي ته خليفو يا امام به نبي وانگر الله جي ئي طرفان مقرر ٿي ايندو آهي يعني خلافت ۽ امامت به نبوت وانگر اعتقادي مسئلو آهي ان جي مقابلي ۾ اهل سنت جو چوڻ آهي ته خلافت احڪامات منجهان آهي يعني خليفو يا امام جو چونڊڻ امت جي وس آهي ته هوء جنهن کي به خليفو چونڊي. اهل تشيع ٻارنهن امامن جي خلافت جا قائل آهن جي هي آهن # _[[علي عليه السلام ]] # _[[حسن عليه السلام]] # _[[حسين عليه السلام]] # _ [[علي زين العابدين عليه السلام]] # _ محمد باقر عليه السلام # _ جعفر صادق عليه السلام # _ موسى ڪاظم عليه السلام # _ علي رضا عليه السلام # _ محمد تقي عليه السلام # _ علي نقي عليه السلام # _ حسن عسڪري عليه السلام # _ مهدي عليه السلام == اهل تشيع جا قرآن کان بعد ۾ حديثي ڪتاب == اهل تشيع جا ڪتاب ، اهل سنت جي ڪتابن کان بلکل جدا آهن يعني اهل تشيع ، اهل سنت جي ڪنهن به ڪتاب کي حيثيت نه ٿا ڏين جهڙوڪ اهل سنت به اهل تشيع جي ڪنهن به ڪتاب کي حيثيت نه ٿا ڏين. اهل تشيع جا ڪتاب نهج البلاغه هي هڪ عقايدي، سياسي، اقتصادي، اخلاقي ڪتاب آهي جنهن ۾ ابوالحسن محمد بن الحسین بن موسی عرف سيد رضي،امام علي عليه السلام جي خطبن، خطن ۽ حڪمت ڀرين ٻولن کي گڏ ڪيو. ڪتب اربعه( فقه جا چار وڏا ڪتاب الڪافي( اصول ڪافي، فروع ڪافي، روضة ڪافي)»ابو جعفر محمد بن یعقوب كلینى رازى. من لا یحضره الفقیه» ابو جعفر محمد بن على بن بابویه قمى(صدوق). تهذیب الاحكام» ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسى. الاستبصار» ابو جعفر محمد بن الحسن الطوسى. bhpaovuozh20vko6rf70wlwik6gimgl 0 10945 401445 200546 2026-08-06T21:19:26Z Intisar Ali 8681 /* */ 401445 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽير | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''Coturnix ypsilophora'' | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[پکي|Aves]] | ordo = [[Galliformes]] }} '''ٻٽير''' (Quail) [[گيليفارميز]] جماعت جي وچولي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] لاءِ گڏيل نالو آهي. هن گروهه جي پکين کي عام طور تي [[شڪاري پکي]] يا زميني پکي پڻ چيو ويندو آهي. پراڻي دنيا جا ٻٽير [[فيزيانِڊي]] ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته نئين دنيا جا ٻٽير [[اوڊانٽوفورِڊي]] ڪٽنب ۾ شامل آهن. انهن مان ڪيترين ئي عام ۽ نسبتاً وڏين جنسن کي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليو ويندو آهي. انهن جو شڪار پڻ ڪيو ويندو آهي، يا ته شڪاري فارمن تي يا جهنگ ۾، جتي ڪڏهن ڪڏهن جهنگلي آبادي وڌائڻ يا انهن جي قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر علائقن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ به ڇڏيا ويندا آهن. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[collective noun]] طور ''flock''، ''covey''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''bevy''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] h02su35f4u92zvbss9zv0hvtb6v229w 401446 401445 2026-08-06T21:20:56Z Intisar Ali 8681 /* */ 401446 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽير | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''Coturnix ypsilophora'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽير''' (Quail) [[گيليفارميز]] جماعت جي وچولي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] لاءِ گڏيل نالو آهي. هن گروهه جي پکين کي عام طور تي [[شڪاري پکي]] يا زميني پکي پڻ چيو ويندو آهي. پراڻي دنيا جا ٻٽير [[فيزيانِڊي]] ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته نئين دنيا جا ٻٽير [[اوڊانٽوفورِڊي]] ڪٽنب ۾ شامل آهن. انهن مان ڪيترين ئي عام ۽ نسبتاً وڏين جنسن کي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليو ويندو آهي. انهن جو شڪار پڻ ڪيو ويندو آهي، يا ته شڪاري فارمن تي يا جهنگ ۾، جتي ڪڏهن ڪڏهن جهنگلي آبادي وڌائڻ يا انهن جي قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر علائقن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ به ڇڏيا ويندا آهن. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[collective noun]] طور ''flock''، ''covey''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''bevy''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] qcp2lqsvn5ivmokfsry8ziktibksht9 401447 401446 2026-08-06T21:22:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 401447 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽير | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽير''' (Quail) [[گيليفارميز]] جماعت جي وچولي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] لاءِ گڏيل نالو آهي. هن گروهه جي پکين کي عام طور تي [[شڪاري پکي]] يا زميني پکي پڻ چيو ويندو آهي. پراڻي دنيا جا ٻٽير [[فيزيانِڊي]] ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته نئين دنيا جا ٻٽير [[اوڊانٽوفورِڊي]] ڪٽنب ۾ شامل آهن. انهن مان ڪيترين ئي عام ۽ نسبتاً وڏين جنسن کي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليو ويندو آهي. انهن جو شڪار پڻ ڪيو ويندو آهي، يا ته شڪاري فارمن تي يا جهنگ ۾، جتي ڪڏهن ڪڏهن جهنگلي آبادي وڌائڻ يا انهن جي قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر علائقن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ به ڇڏيا ويندا آهن. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[collective noun]] طور ''flock''، ''covey''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''bevy''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] 5o4i9zmljngwpxisme83ivvrhlxcg2o 401448 401447 2026-08-06T21:23:30Z Intisar Ali 8681 /* */ 401448 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽير | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽير''' (Quail) [[گيليفارميز]] جماعت جي وچولي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] لاءِ گڏيل نالو آهي. هن گروهه جي پکين کي عام طور تي [[شڪاري پکي]] يا زميني پکي پڻ چيو ويندو آهي. پراڻي دنيا جا ٻٽير [[فيزيانِڊي]] ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته نئين دنيا جا ٻٽير [[اوڊانٽوفورِڊي]] ڪٽنب ۾ شامل آهن. انهن مان ڪيترين ئي عام ۽ نسبتاً وڏين جنسن کي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليو ويندو آهي. انهن جو شڪار پڻ ڪيو ويندو آهي، يا ته شڪاري فارمن تي يا جهنگ ۾، جتي ڪڏهن ڪڏهن جهنگلي آبادي وڌائڻ يا انهن جي قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر علائقن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ به ڇڏيا ويندا آهن. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''فلاڪ''، ''ڪووي''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''بي وي''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] 84wom8epmi0qz33i6etwzj2bltv6d4z 401449 401448 2026-08-06T21:46:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 401449 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽير | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽير''' (Quail) (عربي:سمان) [[گيليفارميز]] جماعت جي وچولي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] لاءِ گڏيل نالو آهي. هن گروهه جي پکين کي عام طور تي [[شڪاري پکي]] يا زميني پکي پڻ چيو ويندو آهي. پراڻي دنيا جا ٻٽير [[فيزيانِڊي]] ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته نئين دنيا جا ٻٽير [[اوڊانٽوفورِڊي]] ڪٽنب ۾ شامل آهن. انهن مان ڪيترين ئي عام ۽ نسبتاً وڏين جنسن کي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليو ويندو آهي. انهن جو شڪار پڻ ڪيو ويندو آهي، يا ته شڪاري فارمن تي يا جهنگ ۾، جتي ڪڏهن ڪڏهن جهنگلي آبادي وڌائڻ يا انهن جي قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر علائقن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ به ڇڏيا ويندا آهن. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''فلاڪ''، ''ڪووي''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''بي وي''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == پراڻي دنيا جا ٻٽير == {{Main|پراڻي دنيا جا ٻٽير}} {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |} == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] efk0ivxtdahtpq6jpi34c3oao58j4d3 401450 401449 2026-08-06T21:47:21Z Intisar Ali 8681 401450 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽير | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽير''' (Quail) (عربي:سمان) [[گيليفارميز]] جماعت جي وچولي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] لاءِ گڏيل نالو آهي. هن گروهه جي پکين کي عام طور تي [[شڪاري پکي]] يا زميني پکي پڻ چيو ويندو آهي. پراڻي دنيا جا ٻٽير [[فيزيانِڊي]] ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته نئين دنيا جا ٻٽير [[اوڊانٽوفورِڊي]] ڪٽنب ۾ شامل آهن. انهن مان ڪيترين ئي عام ۽ نسبتاً وڏين جنسن کي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليو ويندو آهي. انهن جو شڪار پڻ ڪيو ويندو آهي، يا ته شڪاري فارمن تي يا جهنگ ۾، جتي ڪڏهن ڪڏهن جهنگلي آبادي وڌائڻ يا انهن جي قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر علائقن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ به ڇڏيا ويندا آهن. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''فلاڪ''، ''ڪووي''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''بي وي''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |} == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] mczn3mxbcnqtaxpf6ghdy9kfeo7e59y 401451 401450 2026-08-06T22:08:24Z Intisar Ali 8681 /* قسم */ 401451 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽير | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽير''' (Quail) (عربي:سمان) [[گيليفارميز]] جماعت جي وچولي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] لاءِ گڏيل نالو آهي. هن گروهه جي پکين کي عام طور تي [[شڪاري پکي]] يا زميني پکي پڻ چيو ويندو آهي. پراڻي دنيا جا ٻٽير [[فيزيانِڊي]] ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته نئين دنيا جا ٻٽير [[اوڊانٽوفورِڊي]] ڪٽنب ۾ شامل آهن. انهن مان ڪيترين ئي عام ۽ نسبتاً وڏين جنسن کي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليو ويندو آهي. انهن جو شڪار پڻ ڪيو ويندو آهي، يا ته شڪاري فارمن تي يا جهنگ ۾، جتي ڪڏهن ڪڏهن جهنگلي آبادي وڌائڻ يا انهن جي قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر علائقن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ به ڇڏيا ويندا آهن. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''فلاڪ''، ''ڪووي''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''بي وي''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |- | rowspan=3 | [[ڊينڊرورٽڪس]] | [[ڏاڙهي وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بيئرڊڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس باربيٽس |- | [[ڊگهي پڇ وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | لانگ ٽيلڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ميڪرورا |- | [[تاجدار ڀورو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بَفي ڪرائونڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ليوڪوفرس |- | [[اوريورٽڪس]] | [[جبلي ٻٽيرو]] | مائونٽن ڪئيل | اوريورٽڪس پڪٽس |- | rowspan=4 | [[ڪيليپيپلا]] | [[ڇلردار ٻٽيرو]] | اسڪيلڊ ڪئيل | ڪيليپيپلا اسڪواماٽا |- | [[نفيس ٻٽيرو]] | ايليگنٽ ڪئيل | ڪيليپيپلا ڊگلسي آئي |- | [[ڪيليفورنيا ٻٽيرو]] | ڪيليفورنيا ڪئيل | ڪيليپيپلا ڪيليفورنيڪا |- | [[گيمبل جو ٻٽيرو]] | گيمبلز ڪئيل | ڪيليپيپلا گيمبيلي آئي |- | [[فائلورٽڪس]] | [[پٽيدار ٻٽيرو]] | بينڊڊ ڪئيل | فائلورٽڪس فيشياٽس |- | rowspan=4 | [[ڪولينس]] | [[اتر وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ناردرن باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ورجينيانس |- | [[ڪاري ڳلي وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | بليڪ ٿروٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس نائگروگيولارس |- | [[چٽيل پيٽ وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | اسپاٽ بيلڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ليوڪوپوگون |- | [[تاجدار باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ڪريسٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ڪرسٽيٽس |- | rowspan=15 | [[اوڊانٽوفورس]] | [[سنگ مرمري جهنگلي ٻٽيرو]] | ماربلڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گويانينسس |- | [[چٽيل پرن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽ وِنگڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪيپوئيرا |- | [[ڪارن ڪنن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ ايئرڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانوٽس |- | [[ڳاڙهي چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايرٿروپس |- | [[ڪاري چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايٽريفرانس |- | [[شاهه بلوطي جهنگلي ٻٽيرو]] | چيسٽنٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس هائپرايرٿرس |- | [[ڪاري پٺ وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | ڊارڪ بيڪڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانونوٽس |- | [[ڳاڙهي سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسپيشيوسس |- | [[ٽاڪارڪونا جهنگلي ٻٽيرو]] | ٽاڪارڪونا وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڊائليوڪوس |- | [[ڳچيءَ جي پٽي وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | گورجٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽروفيم |- | [[وينزويلا جو جهنگلي ٻٽيرو]] | وينيزويليَن وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪولمبيانس |- | [[ڪاري سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ليوڪوليمس |- | [[پٽيدار چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽرائپ فيسٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس باليوياني |- | [[تارن جهڙي چٽن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽارڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽيليٽس |- | [[چٽيل جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گٽيٽس |- | [[ڊيڪٽائيلورٽڪس]] | [[ڳائيندڙ ٻٽيرو]] | سنگنگ ڪئيل | ڊيڪٽائيلورٽڪس ٿوراڪيڪس |- | rowspan=2 | [[سرٽونڪس]] | [[مونٽيزوما ٻٽيرو]] | مونٽيزوما ڪئيل | سرٽونڪس مونٽيزومي |- | [[اک جهڙن چٽن وارو ٻٽيرو]] | اوسيليٽيڊ ڪئيل | سرٽونڪس اوسيليٽس |- | [[رنڪورٽڪس]] | [[ڀوري چهري وارو ٻٽيرو]] | ٽاني فيسٽ ڪئيل | رنڪورٽڪس سنڪٽس |} == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] j9ugtjl380tnqstcx3v61mrl4hbenm7 401452 401451 2026-08-06T22:11:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 401452 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽير | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽير''' ('''Quail''') (عربي:'''سمان''') (فارسي:'''بلدرچین''' يا '''وردیج''') [[گيليفارميز]] جماعت جي وچولي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] لاءِ گڏيل نالو آهي. هن گروهه جي پکين کي عام طور تي [[شڪاري پکي]] يا زميني پکي پڻ چيو ويندو آهي. پراڻي دنيا جا ٻٽير [[فيزيانِڊي]] ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته نئين دنيا جا ٻٽير [[اوڊانٽوفورِڊي]] ڪٽنب ۾ شامل آهن. انهن مان ڪيترين ئي عام ۽ نسبتاً وڏين جنسن کي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليو ويندو آهي. انهن جو شڪار پڻ ڪيو ويندو آهي، يا ته شڪاري فارمن تي يا جهنگ ۾، جتي ڪڏهن ڪڏهن جهنگلي آبادي وڌائڻ يا انهن جي قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر علائقن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ به ڇڏيا ويندا آهن. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''فلاڪ''، ''ڪووي''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''بي وي''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |- | rowspan=3 | [[ڊينڊرورٽڪس]] | [[ڏاڙهي وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بيئرڊڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس باربيٽس |- | [[ڊگهي پڇ وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | لانگ ٽيلڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ميڪرورا |- | [[تاجدار ڀورو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بَفي ڪرائونڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ليوڪوفرس |- | [[اوريورٽڪس]] | [[جبلي ٻٽيرو]] | مائونٽن ڪئيل | اوريورٽڪس پڪٽس |- | rowspan=4 | [[ڪيليپيپلا]] | [[ڇلردار ٻٽيرو]] | اسڪيلڊ ڪئيل | ڪيليپيپلا اسڪواماٽا |- | [[نفيس ٻٽيرو]] | ايليگنٽ ڪئيل | ڪيليپيپلا ڊگلسي آئي |- | [[ڪيليفورنيا ٻٽيرو]] | ڪيليفورنيا ڪئيل | ڪيليپيپلا ڪيليفورنيڪا |- | [[گيمبل جو ٻٽيرو]] | گيمبلز ڪئيل | ڪيليپيپلا گيمبيلي آئي |- | [[فائلورٽڪس]] | [[پٽيدار ٻٽيرو]] | بينڊڊ ڪئيل | فائلورٽڪس فيشياٽس |- | rowspan=4 | [[ڪولينس]] | [[اتر وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ناردرن باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ورجينيانس |- | [[ڪاري ڳلي وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | بليڪ ٿروٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس نائگروگيولارس |- | [[چٽيل پيٽ وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | اسپاٽ بيلڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ليوڪوپوگون |- | [[تاجدار باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ڪريسٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ڪرسٽيٽس |- | rowspan=15 | [[اوڊانٽوفورس]] | [[سنگ مرمري جهنگلي ٻٽيرو]] | ماربلڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گويانينسس |- | [[چٽيل پرن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽ وِنگڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪيپوئيرا |- | [[ڪارن ڪنن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ ايئرڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانوٽس |- | [[ڳاڙهي چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايرٿروپس |- | [[ڪاري چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايٽريفرانس |- | [[شاهه بلوطي جهنگلي ٻٽيرو]] | چيسٽنٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس هائپرايرٿرس |- | [[ڪاري پٺ وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | ڊارڪ بيڪڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانونوٽس |- | [[ڳاڙهي سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسپيشيوسس |- | [[ٽاڪارڪونا جهنگلي ٻٽيرو]] | ٽاڪارڪونا وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڊائليوڪوس |- | [[ڳچيءَ جي پٽي وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | گورجٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽروفيم |- | [[وينزويلا جو جهنگلي ٻٽيرو]] | وينيزويليَن وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪولمبيانس |- | [[ڪاري سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ليوڪوليمس |- | [[پٽيدار چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽرائپ فيسٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس باليوياني |- | [[تارن جهڙي چٽن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽارڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽيليٽس |- | [[چٽيل جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گٽيٽس |- | [[ڊيڪٽائيلورٽڪس]] | [[ڳائيندڙ ٻٽيرو]] | سنگنگ ڪئيل | ڊيڪٽائيلورٽڪس ٿوراڪيڪس |- | rowspan=2 | [[سرٽونڪس]] | [[مونٽيزوما ٻٽيرو]] | مونٽيزوما ڪئيل | سرٽونڪس مونٽيزومي |- | [[اک جهڙن چٽن وارو ٻٽيرو]] | اوسيليٽيڊ ڪئيل | سرٽونڪس اوسيليٽس |- | [[رنڪورٽڪس]] | [[ڀوري چهري وارو ٻٽيرو]] | ٽاني فيسٽ ڪئيل | رنڪورٽڪس سنڪٽس |} == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] krc6ar6v6rjp2b00ps0x7tbk7684n8t 401453 401452 2026-08-06T22:15:59Z Intisar Ali 8681 401453 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽير | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽير''' ('''Quail''') (عربي:'''سمان''') (فارسي:'''بلدرچین''' يا '''وردیج''') [[گيليفارميز]] جماعت جي وچولي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] لاءِ گڏيل نالو آهي. هن گروهه جي پکين کي عام طور تي [[شڪاري پکي]] يا زميني پکي پڻ چيو ويندو آهي. پراڻي دنيا جا ٻٽير [[فيزيانِڊي]] ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته نئين دنيا جا ٻٽير [[اوڊانٽوفورِڊي]] ڪٽنب ۾ شامل آهن. انهن مان ڪيترين ئي عام ۽ نسبتاً وڏين جنسن کي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليو ويندو آهي. انهن جو شڪار پڻ ڪيو ويندو آهي، يا ته شڪاري فارمن تي يا جهنگ ۾، جتي ڪڏهن ڪڏهن جهنگلي آبادي وڌائڻ يا انهن جي قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر علائقن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ به ڇڏيا ويندا آهن. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''فلاڪ''، ''ڪووي''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''بي وي''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |- | rowspan=3 | [[ڊينڊرورٽڪس]] | [[ڏاڙهي وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بيئرڊڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس باربيٽس |- | [[ڊگهي پڇ وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | لانگ ٽيلڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ميڪرورا |- | [[تاجدار ڀورو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بَفي ڪرائونڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ليوڪوفرس |- | [[اوريورٽڪس]] | [[جبلي ٻٽيرو]] | مائونٽن ڪئيل | اوريورٽڪس پڪٽس |- | rowspan=4 | [[ڪيليپيپلا]] | [[ڇلردار ٻٽيرو]] | اسڪيلڊ ڪئيل | ڪيليپيپلا اسڪواماٽا |- | [[نفيس ٻٽيرو]] | ايليگنٽ ڪئيل | ڪيليپيپلا ڊگلسي آئي |- | [[ڪيليفورنيا ٻٽيرو]] | ڪيليفورنيا ڪئيل | ڪيليپيپلا ڪيليفورنيڪا |- | [[گيمبل جو ٻٽيرو]] | گيمبلز ڪئيل | ڪيليپيپلا گيمبيلي آئي |- | [[فائلورٽڪس]] | [[پٽيدار ٻٽيرو]] | بينڊڊ ڪئيل | فائلورٽڪس فيشياٽس |- | rowspan=4 | [[ڪولينس]] | [[اتر وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ناردرن باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ورجينيانس |- | [[ڪاري ڳلي وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | بليڪ ٿروٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس نائگروگيولارس |- | [[چٽيل پيٽ وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | اسپاٽ بيلڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ليوڪوپوگون |- | [[تاجدار باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ڪريسٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ڪرسٽيٽس |- | rowspan=15 | [[اوڊانٽوفورس]] | [[سنگ مرمري جهنگلي ٻٽيرو]] | ماربلڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گويانينسس |- | [[چٽيل پرن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽ وِنگڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪيپوئيرا |- | [[ڪارن ڪنن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ ايئرڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانوٽس |- | [[ڳاڙهي چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايرٿروپس |- | [[ڪاري چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايٽريفرانس |- | [[شاهه بلوطي جهنگلي ٻٽيرو]] | چيسٽنٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس هائپرايرٿرس |- | [[ڪاري پٺ وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | ڊارڪ بيڪڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانونوٽس |- | [[ڳاڙهي سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسپيشيوسس |- | [[ٽاڪارڪونا جهنگلي ٻٽيرو]] | ٽاڪارڪونا وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڊائليوڪوس |- | [[ڳچيءَ جي پٽي وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | گورجٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽروفيم |- | [[وينزويلا جو جهنگلي ٻٽيرو]] | وينيزويليَن وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪولمبيانس |- | [[ڪاري سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ليوڪوليمس |- | [[پٽيدار چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽرائپ فيسٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس باليوياني |- | [[تارن جهڙي چٽن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽارڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽيليٽس |- | [[چٽيل جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گٽيٽس |- | [[ڊيڪٽائيلورٽڪس]] | [[ڳائيندڙ ٻٽيرو]] | سنگنگ ڪئيل | ڊيڪٽائيلورٽڪس ٿوراڪيڪس |- | rowspan=2 | [[سرٽونڪس]] | [[مونٽيزوما ٻٽيرو]] | مونٽيزوما ڪئيل | سرٽونڪس مونٽيزومي |- | [[اک جهڙن چٽن وارو ٻٽيرو]] | اوسيليٽيڊ ڪئيل | سرٽونڪس اوسيليٽس |- | [[رنڪورٽڪس]] | [[ڀوري چهري وارو ٻٽيرو]] | ٽاني فيسٽ ڪئيل | رنڪورٽڪس سنڪٽس |} == ڏند ڪٿائون == [[فائل:Caille des blés MHNT.jpg|thumb|''عام ٻٽيرو'']] [[عهد عتيق]] ([[خروج جو ڪتاب]] 16:13، [[اعداد جو ڪتاب]] 11:31–33) موجب، ٻٽيرو انهن آسماني نعمتن مان هڪ هو، جيڪي [[يهوه]] مصر مان نڪرڻ کان پوءِ بيابان ۾ سرگردان اسرائيلي قوم لاءِ نازل ڪيون. هن واقعي جو ذڪر [[قرآن]] پاڪ ۾ پڻ موجود آهي (سورة [[البقرة]]: 57، [[الأعراف]]: 160 ۽ [[طه]]: 80). هن روايت جي وضاحت ٻٽيرن جي [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] واري علائقي مان ٿيندڙ موسمي لڏپلاڻ سان پڻ ڪئي وڃي ٿي. اهي پکي هر سال بهار جي موسم ۾ وڏي تعداد ۾ [[سينائي رڻ]] مان گذرندي [[آفريڪا]] کان [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ سرءُ جي موسم ۾ وري ساڳئي رستي واپس موٽندا آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پکي زمين جي ويجهو اڏامندا آهن، جلد ٿڪجي پوندا آهن ۽ زمين تي لهي ويهندا آهن، تنهنڪري انهن جو شڪار ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref>Jewish Encyclopedia [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2&letter=Q QUAIL]</ref> ڪجهه پراڻن ڪتابن، جهڙوڪ [[برهان قاطع]]، ۾ ٻٽيري بابت هڪ ڏند ڪٿا بيان ٿيل آهي، جنهن موجب هن پکيءَ جي اصل سمنڊ مان ڄائي هجڻ ٻڌائي وئي آهي. [[مرتضى زبيدي]] لکي ٿو: «سُماني (ٻٽيرو) لڏپلاڻ ڪندڙ پکين مان آهي، پر اهو معلوم ناهي ته ڪٿان اچي ٿو. ڪي ماڻهو چون ٿا ته اهو کارو سمنڊ مان نڪري ٿو، ۽ ڏٺو ويو آهي ته هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو ٻيڙيءَ جي سڙهه وانگر پاڻيءَ جي مٿان ڦهليل رکي سمنڊ جي سطح تي اڏامندو آهي…» هيءَ ڏند ڪٿا شايد ان حقيقت مان پيدا ٿي ته ٻٽير ڊگهي اڏام جي جسماني سگهه نٿو رکي، تنهنڪري لڏپلاڻ دوران موافق هوائن جي مدد وٺندو آهي. سرءُ جي موسم ۾ ٻٽيرن جا وڏا ولر [[يورپ]] کان اتر [[آفريڪا]] ۽ اوڀر [[رومي سمنڊ]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ بهار ۾ وري يورپ موٽي ايندا آهن. رومي سمنڊ پار ڪندي اهي گهڻو ڪري ٿڪجي سمنڊ تي ڪري پوندا آهن ۽ زبيدي جي بيان ڪيل طريقي مطابق، «هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو سڙهه وانگر ڦهليل» رکي پاڻ کي ڪناري تائين پهچائيندا آهن. 1940ع واري ڏهاڪي تائين هر سال بهار ۽ سرءُ ۾ ميڊيٽرينين جي ڪنارن تي اهڙيءَ ريت لکين ٻٽير پڪڙيا ويندا هئا، پر ان کان پوءِ سندن تعداد ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>[[هوشنگ اعلم|اعلم، هوشنگ]]. ''[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1696 بلدرچین]''. دانشنامهٔ جهان اسلام</ref> روايتي عربي ٻوليءَ ۾ هن پکيءَ کي «'''قَتِيلُ الرَّعد'''» (يعني "گجگوڙ جو ماريل") به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عقيدو موجود هو ته هي [[گجگوڙ]] جي آواز کان ڊڄي مري ويندو آهي. فارسيءَ ۾ ٻٽير کي «'''بَدبَده'''» پڻ سڏيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ ايراني ڏند ڪٿا موجب هن پکيءَ هڪ ننڍڙي ٻار جو ڪڻڪ جو داڻو ناحق کائي ورتو. پوءِ پنهنجي ان خراب عمل تي پڇتاءُ ڪندي سدائين «بَد بَده» (يعني "بُرو ڪم، بُرو آهي") چوندو رهي ٿو. حقيقت ۾ ٻٽيري جي آواز ۾ «بدبد» جهڙي ورجاءُ واري ڌُن ٻڌڻ ۾ اچي ٿي، جنهن مان هيءَ ڏند ڪٿا جنم ورتو. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] dght5mihvl93a870iswojna68z5y82f 401454 401453 2026-08-06T22:16:34Z Intisar Ali 8681 401454 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽير | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽير''' ('''Quail''') (عربي:'''سمان''') (فارسي:'''بلدرچین''' يا '''وردیج''') [[گيليفارميز]] جماعت جي وچولي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] لاءِ گڏيل نالو آهي. هن گروهه جي پکين کي عام طور تي [[شڪاري پکي]] يا زميني پکي پڻ چيو ويندو آهي. پراڻي دنيا جا ٻٽير [[فيزيانِڊي]] ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته نئين دنيا جا ٻٽير [[اوڊانٽوفورِڊي]] ڪٽنب ۾ شامل آهن. انهن مان ڪيترين ئي عام ۽ نسبتاً وڏين جنسن کي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليو ويندو آهي. انهن جو شڪار پڻ ڪيو ويندو آهي، يا ته شڪاري فارمن تي يا جهنگ ۾، جتي ڪڏهن ڪڏهن جهنگلي آبادي وڌائڻ يا انهن جي قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر علائقن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ به ڇڏيا ويندا آهن. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''فلاڪ''، ''ڪووي''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''بي وي''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |- | rowspan=3 | [[ڊينڊرورٽڪس]] | [[ڏاڙهي وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بيئرڊڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس باربيٽس |- | [[ڊگهي پڇ وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | لانگ ٽيلڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ميڪرورا |- | [[تاجدار ڀورو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بَفي ڪرائونڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ليوڪوفرس |- | [[اوريورٽڪس]] | [[جبلي ٻٽيرو]] | مائونٽن ڪئيل | اوريورٽڪس پڪٽس |- | rowspan=4 | [[ڪيليپيپلا]] | [[ڇلردار ٻٽيرو]] | اسڪيلڊ ڪئيل | ڪيليپيپلا اسڪواماٽا |- | [[نفيس ٻٽيرو]] | ايليگنٽ ڪئيل | ڪيليپيپلا ڊگلسي آئي |- | [[ڪيليفورنيا ٻٽيرو]] | ڪيليفورنيا ڪئيل | ڪيليپيپلا ڪيليفورنيڪا |- | [[گيمبل جو ٻٽيرو]] | گيمبلز ڪئيل | ڪيليپيپلا گيمبيلي آئي |- | [[فائلورٽڪس]] | [[پٽيدار ٻٽيرو]] | بينڊڊ ڪئيل | فائلورٽڪس فيشياٽس |- | rowspan=4 | [[ڪولينس]] | [[اتر وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ناردرن باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ورجينيانس |- | [[ڪاري ڳلي وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | بليڪ ٿروٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس نائگروگيولارس |- | [[چٽيل پيٽ وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | اسپاٽ بيلڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ليوڪوپوگون |- | [[تاجدار باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ڪريسٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ڪرسٽيٽس |- | rowspan=15 | [[اوڊانٽوفورس]] | [[سنگ مرمري جهنگلي ٻٽيرو]] | ماربلڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گويانينسس |- | [[چٽيل پرن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽ وِنگڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪيپوئيرا |- | [[ڪارن ڪنن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ ايئرڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانوٽس |- | [[ڳاڙهي چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايرٿروپس |- | [[ڪاري چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايٽريفرانس |- | [[شاهه بلوطي جهنگلي ٻٽيرو]] | چيسٽنٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس هائپرايرٿرس |- | [[ڪاري پٺ وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | ڊارڪ بيڪڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانونوٽس |- | [[ڳاڙهي سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسپيشيوسس |- | [[ٽاڪارڪونا جهنگلي ٻٽيرو]] | ٽاڪارڪونا وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڊائليوڪوس |- | [[ڳچيءَ جي پٽي وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | گورجٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽروفيم |- | [[وينزويلا جو جهنگلي ٻٽيرو]] | وينيزويليَن وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪولمبيانس |- | [[ڪاري سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ليوڪوليمس |- | [[پٽيدار چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽرائپ فيسٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس باليوياني |- | [[تارن جهڙي چٽن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽارڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽيليٽس |- | [[چٽيل جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گٽيٽس |- | [[ڊيڪٽائيلورٽڪس]] | [[ڳائيندڙ ٻٽيرو]] | سنگنگ ڪئيل | ڊيڪٽائيلورٽڪس ٿوراڪيڪس |- | rowspan=2 | [[سرٽونڪس]] | [[مونٽيزوما ٻٽيرو]] | مونٽيزوما ڪئيل | سرٽونڪس مونٽيزومي |- | [[اک جهڙن چٽن وارو ٻٽيرو]] | اوسيليٽيڊ ڪئيل | سرٽونڪس اوسيليٽس |- | [[رنڪورٽڪس]] | [[ڀوري چهري وارو ٻٽيرو]] | ٽاني فيسٽ ڪئيل | رنڪورٽڪس سنڪٽس |} == ڏند ڪٿائون == [[فائل:Caille des blés MHNT.jpg|thumb|''عام ٻٽيري جا آنا'']] [[عهد عتيق]] ([[خروج جو ڪتاب]] 16:13، [[اعداد جو ڪتاب]] 11:31–33) موجب، ٻٽيرو انهن آسماني نعمتن مان هڪ هو، جيڪي [[يهوه]] مصر مان نڪرڻ کان پوءِ بيابان ۾ سرگردان اسرائيلي قوم لاءِ نازل ڪيون. هن واقعي جو ذڪر [[قرآن]] پاڪ ۾ پڻ موجود آهي (سورة [[البقرة]]: 57، [[الأعراف]]: 160 ۽ [[طه]]: 80). هن روايت جي وضاحت ٻٽيرن جي [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] واري علائقي مان ٿيندڙ موسمي لڏپلاڻ سان پڻ ڪئي وڃي ٿي. اهي پکي هر سال بهار جي موسم ۾ وڏي تعداد ۾ [[سينائي رڻ]] مان گذرندي [[آفريڪا]] کان [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ سرءُ جي موسم ۾ وري ساڳئي رستي واپس موٽندا آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پکي زمين جي ويجهو اڏامندا آهن، جلد ٿڪجي پوندا آهن ۽ زمين تي لهي ويهندا آهن، تنهنڪري انهن جو شڪار ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref>Jewish Encyclopedia [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2&letter=Q QUAIL]</ref> ڪجهه پراڻن ڪتابن، جهڙوڪ [[برهان قاطع]]، ۾ ٻٽيري بابت هڪ ڏند ڪٿا بيان ٿيل آهي، جنهن موجب هن پکيءَ جي اصل سمنڊ مان ڄائي هجڻ ٻڌائي وئي آهي. [[مرتضى زبيدي]] لکي ٿو: «سُماني (ٻٽيرو) لڏپلاڻ ڪندڙ پکين مان آهي، پر اهو معلوم ناهي ته ڪٿان اچي ٿو. ڪي ماڻهو چون ٿا ته اهو کارو سمنڊ مان نڪري ٿو، ۽ ڏٺو ويو آهي ته هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو ٻيڙيءَ جي سڙهه وانگر پاڻيءَ جي مٿان ڦهليل رکي سمنڊ جي سطح تي اڏامندو آهي…» هيءَ ڏند ڪٿا شايد ان حقيقت مان پيدا ٿي ته ٻٽير ڊگهي اڏام جي جسماني سگهه نٿو رکي، تنهنڪري لڏپلاڻ دوران موافق هوائن جي مدد وٺندو آهي. سرءُ جي موسم ۾ ٻٽيرن جا وڏا ولر [[يورپ]] کان اتر [[آفريڪا]] ۽ اوڀر [[رومي سمنڊ]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ بهار ۾ وري يورپ موٽي ايندا آهن. رومي سمنڊ پار ڪندي اهي گهڻو ڪري ٿڪجي سمنڊ تي ڪري پوندا آهن ۽ زبيدي جي بيان ڪيل طريقي مطابق، «هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو سڙهه وانگر ڦهليل» رکي پاڻ کي ڪناري تائين پهچائيندا آهن. 1940ع واري ڏهاڪي تائين هر سال بهار ۽ سرءُ ۾ ميڊيٽرينين جي ڪنارن تي اهڙيءَ ريت لکين ٻٽير پڪڙيا ويندا هئا، پر ان کان پوءِ سندن تعداد ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>[[هوشنگ اعلم|اعلم، هوشنگ]]. ''[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1696 بلدرچین]''. دانشنامهٔ جهان اسلام</ref> روايتي عربي ٻوليءَ ۾ هن پکيءَ کي «'''قَتِيلُ الرَّعد'''» (يعني "گجگوڙ جو ماريل") به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عقيدو موجود هو ته هي [[گجگوڙ]] جي آواز کان ڊڄي مري ويندو آهي. فارسيءَ ۾ ٻٽير کي «'''بَدبَده'''» پڻ سڏيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ ايراني ڏند ڪٿا موجب هن پکيءَ هڪ ننڍڙي ٻار جو ڪڻڪ جو داڻو ناحق کائي ورتو. پوءِ پنهنجي ان خراب عمل تي پڇتاءُ ڪندي سدائين «بَد بَده» (يعني "بُرو ڪم، بُرو آهي") چوندو رهي ٿو. حقيقت ۾ ٻٽيري جي آواز ۾ «بدبد» جهڙي ورجاءُ واري ڌُن ٻڌڻ ۾ اچي ٿي، جنهن مان هيءَ ڏند ڪٿا جنم ورتو. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] llmwbosutvh41t5qdxxg3v2xwk21nev 401455 401454 2026-08-06T22:20:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 401455 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽيرو | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽيرو''' ('''Quail''') (عربي:'''سمان''') (فارسي:'''بلدرچین''' يا '''وردیج''') [[گيليفارميز]] جماعت جي وچولي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] لاءِ گڏيل نالو آهي. هن گروهه جي پکين کي عام طور تي [[شڪاري پکي]] يا زميني پکي پڻ چيو ويندو آهي. پراڻي دنيا جا ٻٽير [[فيزيانِڊي]] ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته نئين دنيا جا ٻٽيرو [[اوڊانٽوفورِڊي]] ڪٽنب ۾ شامل آهن. انهن مان ڪيترين ئي عام ۽ نسبتاً وڏين جنسن کي گوشت ۽ [[ٻٽيري جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليو ويندو آهي. انهن جو شڪار پڻ ڪيو ويندو آهي، يا ته شڪاري فارمن تي يا جهنگ ۾، جتي ڪڏهن ڪڏهن جهنگلي آبادي وڌائڻ يا انهن جي قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر علائقن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ به ڇڏيا ويندا آهن. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''فلاڪ''، ''ڪووي''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''بي وي''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == نالو == وچ اوڀر ۾ هن پکيءَ جي وسيع پکڙاءُ ۽ نسبتاً گهڻي موجودگي سبب [[فارسي ٻولي|فارسي ڳالهائيندڙن]] وٽ ان جا ڪيترائي مختلف نالا رائج رهيا آهن. '''ٻٽيري''' لاءِ استعمال ٿيندڙ فارسي نالو '''بلدرچين''' اصل ۾ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو بعد ۾ فارسيءَ ۾ داخل ٿيو. ان کان سواءِ [[وچ فارسي ٻولي|وچ فارسي]] متنن، [[هراتي لهجو|هراتي لهجي]] ۽ [[ڪردي ٻولي]] جي مختلف لهجن ۾ هن پکيءَ کي '''ڪَرَڪ''' چيو ويو آهي. [[لري ٻولي]] ۾ ان جا نالا '''بدبده''' ۽ '''ڪُوگ پور''' آهن، جڏهن ته روايتي فارسيءَ ۾ '''وَرتِج'''، '''وَرتيج''' يا '''وَرديج''' جا نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[مازندران]]، [[گيلان]] جي ڪجهه علائقن ۽ [[سمنان]] ۾ هن کي '''وَرده''' سڏيو وڃي ٿو. [[گيلڪي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ جو نالو '''وُشُم''' يا '''وُشوم''' آهي. [[آل زيار]] خاندان جي ٽئين بادشاهه کي ٻٽيري جي شڪار سان خاص شوق هئڻ سبب '''[[وشمگير]]''' سڏيو ويندو هو. [[عربي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ لاءِ '''سُماني''' ۽ '''سَلوىٰ''' جا نالا استعمال ٿيندا آهن، جيڪي فارسيءَ ۾ پڻ رائج ٿي ويا. پنجين صدي هجريءَ جي شاعر [[لامعي گرگاني]] پنهنجي شعر ۾ چوي ٿو: {{شعر}} {{ب|باران و برف بارد بَر ما کنون زِ ابر|چون بر بنی سرائیل از آسمانْ سَمان}} {{پایان شعر}} [[تاجڪ ٻولي]] جي وڪيپيڊيا تي هن پکيءَ جو نالو '''[[:tg:Бедона|بيدانه]]''' ڏنل آهي. ان کان سواءِ تاجڪ ماڻهو هن پکيءَ لاءِ '''ورتيش'''، '''وريشڪ'''، '''ڪَرَڪ'''، '''سَلوىٰ''' ۽ '''وُشم''' جهڙا نالا پڻ استعمال ڪندا آهن. [[ايران]] ۾ [[مرودشت]]، [[پاسارگاد]] ۽ خاص طور [[باصيري]] قبيلي جا ماڻهو هن پکيءَ کي '''ڪُوڪَهرِه''' (Kowkahre) يا '''ڪُوڪَر''' (Kowkar) چوندا آهن. ممڪن آهي ته اهو نالو هن پکيءَ جي [[ڪبڪ]] سان ظاهري مشابهت سبب پيو هجي. باصيري لهجي ۾، جيڪو فارسيءَ جي لهجن مان هڪ آهي، [[ڪبڪ]] کي '''ڪُوڪ''' (Kowk) چيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻڪري جي ٻچڙي کي '''ڪَهرِه''' چيو ويندو آهي. تنهنڪري '''ڪُوڪ ڪَهرِه''' (ننڍو ڪبڪ) مان '''ڪُوڪَهرِه''' نالو وجود ۾ آيو، جنهن جو مطلب آهي "ننڍڙو ڪبڪ". [[لري ٻولي]] جي بويراحمدي لهجي ۾ هن پکيءَ کي '''بدبده''' يا '''ڪُوگ پور''' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "اهو ڪبڪ جيڪو پاڻ کي سميٽي يا لڪائي ويٺو هجي". لري ٻوليءَ ۾ '''پوريدن''' جو مطلب آهي پاڻ کي گڏ ڪرڻ، لڪي وڃڻ يا نظرن کان اوجهل ٿيڻ. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |- | rowspan=3 | [[ڊينڊرورٽڪس]] | [[ڏاڙهي وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بيئرڊڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس باربيٽس |- | [[ڊگهي پڇ وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | لانگ ٽيلڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ميڪرورا |- | [[تاجدار ڀورو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بَفي ڪرائونڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ليوڪوفرس |- | [[اوريورٽڪس]] | [[جبلي ٻٽيرو]] | مائونٽن ڪئيل | اوريورٽڪس پڪٽس |- | rowspan=4 | [[ڪيليپيپلا]] | [[ڇلردار ٻٽيرو]] | اسڪيلڊ ڪئيل | ڪيليپيپلا اسڪواماٽا |- | [[نفيس ٻٽيرو]] | ايليگنٽ ڪئيل | ڪيليپيپلا ڊگلسي آئي |- | [[ڪيليفورنيا ٻٽيرو]] | ڪيليفورنيا ڪئيل | ڪيليپيپلا ڪيليفورنيڪا |- | [[گيمبل جو ٻٽيرو]] | گيمبلز ڪئيل | ڪيليپيپلا گيمبيلي آئي |- | [[فائلورٽڪس]] | [[پٽيدار ٻٽيرو]] | بينڊڊ ڪئيل | فائلورٽڪس فيشياٽس |- | rowspan=4 | [[ڪولينس]] | [[اتر وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ناردرن باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ورجينيانس |- | [[ڪاري ڳلي وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | بليڪ ٿروٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس نائگروگيولارس |- | [[چٽيل پيٽ وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | اسپاٽ بيلڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ليوڪوپوگون |- | [[تاجدار باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ڪريسٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ڪرسٽيٽس |- | rowspan=15 | [[اوڊانٽوفورس]] | [[سنگ مرمري جهنگلي ٻٽيرو]] | ماربلڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گويانينسس |- | [[چٽيل پرن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽ وِنگڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪيپوئيرا |- | [[ڪارن ڪنن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ ايئرڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانوٽس |- | [[ڳاڙهي چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايرٿروپس |- | [[ڪاري چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايٽريفرانس |- | [[شاهه بلوطي جهنگلي ٻٽيرو]] | چيسٽنٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس هائپرايرٿرس |- | [[ڪاري پٺ وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | ڊارڪ بيڪڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانونوٽس |- | [[ڳاڙهي سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسپيشيوسس |- | [[ٽاڪارڪونا جهنگلي ٻٽيرو]] | ٽاڪارڪونا وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڊائليوڪوس |- | [[ڳچيءَ جي پٽي وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | گورجٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽروفيم |- | [[وينزويلا جو جهنگلي ٻٽيرو]] | وينيزويليَن وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪولمبيانس |- | [[ڪاري سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ليوڪوليمس |- | [[پٽيدار چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽرائپ فيسٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس باليوياني |- | [[تارن جهڙي چٽن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽارڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽيليٽس |- | [[چٽيل جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گٽيٽس |- | [[ڊيڪٽائيلورٽڪس]] | [[ڳائيندڙ ٻٽيرو]] | سنگنگ ڪئيل | ڊيڪٽائيلورٽڪس ٿوراڪيڪس |- | rowspan=2 | [[سرٽونڪس]] | [[مونٽيزوما ٻٽيرو]] | مونٽيزوما ڪئيل | سرٽونڪس مونٽيزومي |- | [[اک جهڙن چٽن وارو ٻٽيرو]] | اوسيليٽيڊ ڪئيل | سرٽونڪس اوسيليٽس |- | [[رنڪورٽڪس]] | [[ڀوري چهري وارو ٻٽيرو]] | ٽاني فيسٽ ڪئيل | رنڪورٽڪس سنڪٽس |} == ڏند ڪٿائون == [[فائل:Caille des blés MHNT.jpg|thumb|''عام ٻٽيري جا آنا'']] [[عهد عتيق]] ([[خروج جو ڪتاب]] 16:13، [[اعداد جو ڪتاب]] 11:31–33) موجب، ٻٽيرو انهن آسماني نعمتن مان هڪ هو، جيڪي [[يهوه]] مصر مان نڪرڻ کان پوءِ بيابان ۾ سرگردان اسرائيلي قوم لاءِ نازل ڪيون. هن واقعي جو ذڪر [[قرآن]] پاڪ ۾ پڻ موجود آهي (سورة [[البقرة]]: 57، [[الأعراف]]: 160 ۽ [[طه]]: 80). هن روايت جي وضاحت ٻٽيرن جي [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] واري علائقي مان ٿيندڙ موسمي لڏپلاڻ سان پڻ ڪئي وڃي ٿي. اهي پکي هر سال بهار جي موسم ۾ وڏي تعداد ۾ [[سينائي رڻ]] مان گذرندي [[آفريڪا]] کان [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ سرءُ جي موسم ۾ وري ساڳئي رستي واپس موٽندا آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پکي زمين جي ويجهو اڏامندا آهن، جلد ٿڪجي پوندا آهن ۽ زمين تي لهي ويهندا آهن، تنهنڪري انهن جو شڪار ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref>Jewish Encyclopedia [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2&letter=Q QUAIL]</ref> ڪجهه پراڻن ڪتابن، جهڙوڪ [[برهان قاطع]]، ۾ ٻٽيري بابت هڪ ڏند ڪٿا بيان ٿيل آهي، جنهن موجب هن پکيءَ جي اصل سمنڊ مان ڄائي هجڻ ٻڌائي وئي آهي. [[مرتضى زبيدي]] لکي ٿو: «سُماني (ٻٽيرو) لڏپلاڻ ڪندڙ پکين مان آهي، پر اهو معلوم ناهي ته ڪٿان اچي ٿو. ڪي ماڻهو چون ٿا ته اهو کارو سمنڊ مان نڪري ٿو، ۽ ڏٺو ويو آهي ته هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو ٻيڙيءَ جي سڙهه وانگر پاڻيءَ جي مٿان ڦهليل رکي سمنڊ جي سطح تي اڏامندو آهي…» هيءَ ڏند ڪٿا شايد ان حقيقت مان پيدا ٿي ته ٻٽير ڊگهي اڏام جي جسماني سگهه نٿو رکي، تنهنڪري لڏپلاڻ دوران موافق هوائن جي مدد وٺندو آهي. سرءُ جي موسم ۾ ٻٽيرن جا وڏا ولر [[يورپ]] کان اتر [[آفريڪا]] ۽ اوڀر [[رومي سمنڊ]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ بهار ۾ وري يورپ موٽي ايندا آهن. رومي سمنڊ پار ڪندي اهي گهڻو ڪري ٿڪجي سمنڊ تي ڪري پوندا آهن ۽ زبيدي جي بيان ڪيل طريقي مطابق، «هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو سڙهه وانگر ڦهليل» رکي پاڻ کي ڪناري تائين پهچائيندا آهن. 1940ع واري ڏهاڪي تائين هر سال بهار ۽ سرءُ ۾ ميڊيٽرينين جي ڪنارن تي اهڙيءَ ريت لکين ٻٽير پڪڙيا ويندا هئا، پر ان کان پوءِ سندن تعداد ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>[[هوشنگ اعلم|اعلم، هوشنگ]]. ''[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1696 بلدرچین]''. دانشنامهٔ جهان اسلام</ref> روايتي عربي ٻوليءَ ۾ هن پکيءَ کي «'''قَتِيلُ الرَّعد'''» (يعني "گجگوڙ جو ماريل") به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عقيدو موجود هو ته هي [[گجگوڙ]] جي آواز کان ڊڄي مري ويندو آهي. فارسيءَ ۾ ٻٽير کي «'''بَدبَده'''» پڻ سڏيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ ايراني ڏند ڪٿا موجب هن پکيءَ هڪ ننڍڙي ٻار جو ڪڻڪ جو داڻو ناحق کائي ورتو. پوءِ پنهنجي ان خراب عمل تي پڇتاءُ ڪندي سدائين «بَد بَده» (يعني "بُرو ڪم، بُرو آهي") چوندو رهي ٿو. حقيقت ۾ ٻٽيري جي آواز ۾ «بدبد» جهڙي ورجاءُ واري ڌُن ٻڌڻ ۾ اچي ٿي، جنهن مان هيءَ ڏند ڪٿا جنم ورتو. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] 56t3915yyn20b4lf96bk68cmm0dcj89 401456 401455 2026-08-06T22:21:28Z Intisar Ali 8681 401456 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽيرو | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽيرو''' ('''Quail''') (عربي:'''سمان''') (فارسي:'''بلدرچین''' يا '''وردیج''') [[گيليفارميز]] جماعت جي وچولي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] لاءِ گڏيل نالو آهي. هن گروهه جي پکين کي عام طور تي [[شڪاري پکي]] يا زميني پکي پڻ چيو ويندو آهي. پراڻي دنيا جا ٻٽير [[فيزيانِڊي]] ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته نئين دنيا جا ٻٽيرو [[اوڊانٽوفورِڊي]] ڪٽنب ۾ شامل آهن. انهن مان ڪيترين ئي عام ۽ نسبتاً وڏين جنسن کي گوشت ۽ [[ٻٽيري جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليو ويندو آهي. انهن جو شڪار پڻ ڪيو ويندو آهي، يا ته شڪاري فارمن تي يا جهنگ ۾، جتي ڪڏهن ڪڏهن جهنگلي آبادي وڌائڻ يا انهن جي قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر علائقن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ به ڇڏيا ويندا آهن. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''فلاڪ''، ''ڪووي''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''بي وي''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == نالو == وچ اوڀر ۾ هن پکيءَ جي وسيع پکڙاءُ ۽ نسبتاً گهڻي موجودگي سبب [[فارسي ٻولي|فارسي ڳالهائيندڙن]] وٽ ان جا ڪيترائي مختلف نالا رائج رهيا آهن. '''ٻٽيري''' لاءِ استعمال ٿيندڙ فارسي نالو '''بلدرچين''' اصل ۾ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو بعد ۾ فارسيءَ ۾ داخل ٿيو. ان کان سواءِ [[وچ فارسي ٻولي|وچ فارسي]] متنن، [[هراتي لهجو|هراتي لهجي]] ۽ [[ڪردي ٻولي]] جي مختلف لهجن ۾ هن پکيءَ کي '''ڪَرَڪ''' چيو ويو آهي. [[لري ٻولي]] ۾ ان جا نالا '''بدبده''' ۽ '''ڪُوگ پور''' آهن، جڏهن ته روايتي فارسيءَ ۾ '''وَرتِج'''، '''وَرتيج''' يا '''وَرديج''' جا نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[مازندران]]، [[گيلان]] جي ڪجهه علائقن ۽ [[سمنان]] ۾ هن کي '''وَرده''' سڏيو وڃي ٿو. [[گيلڪي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ جو نالو '''وُشُم''' يا '''وُشوم''' آهي. [[آل زيار]] خاندان جي ٽئين بادشاهه کي ٻٽيري جي شڪار سان خاص شوق هئڻ سبب '''[[وشمگير]]''' سڏيو ويندو هو. [[عربي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ لاءِ '''سُماني''' ۽ '''سَلوىٰ''' جا نالا استعمال ٿيندا آهن، جيڪي فارسيءَ ۾ پڻ رائج ٿي ويا. [[تاجڪ ٻولي]] جي وڪيپيڊيا تي هن پکيءَ جو نالو '''[[بيدانه]]''' ڏنل آهي. ان کان سواءِ تاجڪ ماڻهو هن پکيءَ لاءِ '''ورتيش'''، '''وريشڪ'''، '''ڪَرَڪ'''، '''سَلوىٰ''' ۽ '''وُشم''' جهڙا نالا پڻ استعمال ڪندا آهن. [[ايران]] ۾ [[مرودشت]]، [[پاسارگاد]] ۽ خاص طور [[باصيري]] قبيلي جا ماڻهو هن پکيءَ کي '''ڪُوڪَهرِه''' (Kowkahre) يا '''ڪُوڪَر''' (Kowkar) چوندا آهن. ممڪن آهي ته اهو نالو هن پکيءَ جي [[ڪبڪ]] سان ظاهري مشابهت سبب پيو هجي. باصيري لهجي ۾، جيڪو فارسيءَ جي لهجن مان هڪ آهي، [[ڪبڪ]] کي '''ڪُوڪ''' (Kowk) چيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻڪري جي ٻچڙي کي '''ڪَهرِه''' چيو ويندو آهي. تنهنڪري '''ڪُوڪ ڪَهرِه''' (ننڍو ڪبڪ) مان '''ڪُوڪَهرِه''' نالو وجود ۾ آيو، جنهن جو مطلب آهي "ننڍڙو ڪبڪ". [[لري ٻولي]] جي بويراحمدي لهجي ۾ هن پکيءَ کي '''بدبده''' يا '''ڪُوگ پور''' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "اهو ڪبڪ جيڪو پاڻ کي سميٽي يا لڪائي ويٺو هجي". لري ٻوليءَ ۾ '''پوريدن''' جو مطلب آهي پاڻ کي گڏ ڪرڻ، لڪي وڃڻ يا نظرن کان اوجهل ٿيڻ. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |- | rowspan=3 | [[ڊينڊرورٽڪس]] | [[ڏاڙهي وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بيئرڊڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس باربيٽس |- | [[ڊگهي پڇ وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | لانگ ٽيلڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ميڪرورا |- | [[تاجدار ڀورو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بَفي ڪرائونڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ليوڪوفرس |- | [[اوريورٽڪس]] | [[جبلي ٻٽيرو]] | مائونٽن ڪئيل | اوريورٽڪس پڪٽس |- | rowspan=4 | [[ڪيليپيپلا]] | [[ڇلردار ٻٽيرو]] | اسڪيلڊ ڪئيل | ڪيليپيپلا اسڪواماٽا |- | [[نفيس ٻٽيرو]] | ايليگنٽ ڪئيل | ڪيليپيپلا ڊگلسي آئي |- | [[ڪيليفورنيا ٻٽيرو]] | ڪيليفورنيا ڪئيل | ڪيليپيپلا ڪيليفورنيڪا |- | [[گيمبل جو ٻٽيرو]] | گيمبلز ڪئيل | ڪيليپيپلا گيمبيلي آئي |- | [[فائلورٽڪس]] | [[پٽيدار ٻٽيرو]] | بينڊڊ ڪئيل | فائلورٽڪس فيشياٽس |- | rowspan=4 | [[ڪولينس]] | [[اتر وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ناردرن باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ورجينيانس |- | [[ڪاري ڳلي وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | بليڪ ٿروٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس نائگروگيولارس |- | [[چٽيل پيٽ وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | اسپاٽ بيلڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ليوڪوپوگون |- | [[تاجدار باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ڪريسٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ڪرسٽيٽس |- | rowspan=15 | [[اوڊانٽوفورس]] | [[سنگ مرمري جهنگلي ٻٽيرو]] | ماربلڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گويانينسس |- | [[چٽيل پرن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽ وِنگڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪيپوئيرا |- | [[ڪارن ڪنن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ ايئرڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانوٽس |- | [[ڳاڙهي چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايرٿروپس |- | [[ڪاري چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايٽريفرانس |- | [[شاهه بلوطي جهنگلي ٻٽيرو]] | چيسٽنٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس هائپرايرٿرس |- | [[ڪاري پٺ وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | ڊارڪ بيڪڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانونوٽس |- | [[ڳاڙهي سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسپيشيوسس |- | [[ٽاڪارڪونا جهنگلي ٻٽيرو]] | ٽاڪارڪونا وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڊائليوڪوس |- | [[ڳچيءَ جي پٽي وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | گورجٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽروفيم |- | [[وينزويلا جو جهنگلي ٻٽيرو]] | وينيزويليَن وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪولمبيانس |- | [[ڪاري سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ليوڪوليمس |- | [[پٽيدار چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽرائپ فيسٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس باليوياني |- | [[تارن جهڙي چٽن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽارڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽيليٽس |- | [[چٽيل جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گٽيٽس |- | [[ڊيڪٽائيلورٽڪس]] | [[ڳائيندڙ ٻٽيرو]] | سنگنگ ڪئيل | ڊيڪٽائيلورٽڪس ٿوراڪيڪس |- | rowspan=2 | [[سرٽونڪس]] | [[مونٽيزوما ٻٽيرو]] | مونٽيزوما ڪئيل | سرٽونڪس مونٽيزومي |- | [[اک جهڙن چٽن وارو ٻٽيرو]] | اوسيليٽيڊ ڪئيل | سرٽونڪس اوسيليٽس |- | [[رنڪورٽڪس]] | [[ڀوري چهري وارو ٻٽيرو]] | ٽاني فيسٽ ڪئيل | رنڪورٽڪس سنڪٽس |} == ڏند ڪٿائون == [[فائل:Caille des blés MHNT.jpg|thumb|''عام ٻٽيري جا آنا'']] [[عهد عتيق]] ([[خروج جو ڪتاب]] 16:13، [[اعداد جو ڪتاب]] 11:31–33) موجب، ٻٽيرو انهن آسماني نعمتن مان هڪ هو، جيڪي [[يهوه]] مصر مان نڪرڻ کان پوءِ بيابان ۾ سرگردان اسرائيلي قوم لاءِ نازل ڪيون. هن واقعي جو ذڪر [[قرآن]] پاڪ ۾ پڻ موجود آهي (سورة [[البقرة]]: 57، [[الأعراف]]: 160 ۽ [[طه]]: 80). هن روايت جي وضاحت ٻٽيرن جي [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] واري علائقي مان ٿيندڙ موسمي لڏپلاڻ سان پڻ ڪئي وڃي ٿي. اهي پکي هر سال بهار جي موسم ۾ وڏي تعداد ۾ [[سينائي رڻ]] مان گذرندي [[آفريڪا]] کان [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ سرءُ جي موسم ۾ وري ساڳئي رستي واپس موٽندا آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پکي زمين جي ويجهو اڏامندا آهن، جلد ٿڪجي پوندا آهن ۽ زمين تي لهي ويهندا آهن، تنهنڪري انهن جو شڪار ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref>Jewish Encyclopedia [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2&letter=Q QUAIL]</ref> ڪجهه پراڻن ڪتابن، جهڙوڪ [[برهان قاطع]]، ۾ ٻٽيري بابت هڪ ڏند ڪٿا بيان ٿيل آهي، جنهن موجب هن پکيءَ جي اصل سمنڊ مان ڄائي هجڻ ٻڌائي وئي آهي. [[مرتضى زبيدي]] لکي ٿو: «سُماني (ٻٽيرو) لڏپلاڻ ڪندڙ پکين مان آهي، پر اهو معلوم ناهي ته ڪٿان اچي ٿو. ڪي ماڻهو چون ٿا ته اهو کارو سمنڊ مان نڪري ٿو، ۽ ڏٺو ويو آهي ته هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو ٻيڙيءَ جي سڙهه وانگر پاڻيءَ جي مٿان ڦهليل رکي سمنڊ جي سطح تي اڏامندو آهي…» هيءَ ڏند ڪٿا شايد ان حقيقت مان پيدا ٿي ته ٻٽير ڊگهي اڏام جي جسماني سگهه نٿو رکي، تنهنڪري لڏپلاڻ دوران موافق هوائن جي مدد وٺندو آهي. سرءُ جي موسم ۾ ٻٽيرن جا وڏا ولر [[يورپ]] کان اتر [[آفريڪا]] ۽ اوڀر [[رومي سمنڊ]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ بهار ۾ وري يورپ موٽي ايندا آهن. رومي سمنڊ پار ڪندي اهي گهڻو ڪري ٿڪجي سمنڊ تي ڪري پوندا آهن ۽ زبيدي جي بيان ڪيل طريقي مطابق، «هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو سڙهه وانگر ڦهليل» رکي پاڻ کي ڪناري تائين پهچائيندا آهن. 1940ع واري ڏهاڪي تائين هر سال بهار ۽ سرءُ ۾ ميڊيٽرينين جي ڪنارن تي اهڙيءَ ريت لکين ٻٽير پڪڙيا ويندا هئا، پر ان کان پوءِ سندن تعداد ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>[[هوشنگ اعلم|اعلم، هوشنگ]]. ''[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1696 بلدرچین]''. دانشنامهٔ جهان اسلام</ref> روايتي عربي ٻوليءَ ۾ هن پکيءَ کي «'''قَتِيلُ الرَّعد'''» (يعني "گجگوڙ جو ماريل") به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عقيدو موجود هو ته هي [[گجگوڙ]] جي آواز کان ڊڄي مري ويندو آهي. فارسيءَ ۾ ٻٽير کي «'''بَدبَده'''» پڻ سڏيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ ايراني ڏند ڪٿا موجب هن پکيءَ هڪ ننڍڙي ٻار جو ڪڻڪ جو داڻو ناحق کائي ورتو. پوءِ پنهنجي ان خراب عمل تي پڇتاءُ ڪندي سدائين «بَد بَده» (يعني "بُرو ڪم، بُرو آهي") چوندو رهي ٿو. حقيقت ۾ ٻٽيري جي آواز ۾ «بدبد» جهڙي ورجاءُ واري ڌُن ٻڌڻ ۾ اچي ٿي، جنهن مان هيءَ ڏند ڪٿا جنم ورتو. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] t08g9f4ezzrdsziu0hoad5j5mc9qx6q 401457 401456 2026-08-06T22:23:24Z Intisar Ali 8681 401457 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽيرو | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽيرو''' ('''Quail''') (عربي:'''سمان''') (فارسي:'''بلدرچین''' يا '''وردیج''') [[گيليفارميز]] جماعت جي وچولي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] لاءِ گڏيل نالو آهي. هن گروهه جي پکين کي عام طور تي [[شڪاري پکي]] يا زميني پکي پڻ چيو ويندو آهي. پراڻي دنيا جا ٻٽير [[فيزيانِڊي]] ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، جڏهن ته نئين دنيا جا ٻٽيرو [[اوڊانٽوفورِڊي]] ڪٽنب ۾ شامل آهن. انهن مان ڪيترين ئي عام ۽ نسبتاً وڏين جنسن کي گوشت ۽ [[ٻٽيري جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليو ويندو آهي. انهن جو شڪار پڻ ڪيو ويندو آهي، يا ته شڪاري فارمن تي يا جهنگ ۾، جتي ڪڏهن ڪڏهن جهنگلي آبادي وڌائڻ يا انهن جي قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر علائقن ۾ متعارف ڪرائڻ لاءِ به ڇڏيا ويندا آهن. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''فلاڪ''، ''ڪووي''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''بي وي''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == نالو == <gallery class="center" widths="250" heights="180"> File:Coturnix coturnix (Warsaw zoo)-1.JPG|'''عام ٻٽيرو'''، [[پولينڊ]] جي هڪ [[جانورن جو باغ|جانورن جي باغ]] ۾ File:Excalfactoria chinensis (aka).jpg|'''ايشيائي نيرو ٻٽيرو''' (''Excalfactoria chinensis'') </gallery> وچ اوڀر ۾ هن پکيءَ جي وسيع پکڙاءُ ۽ نسبتاً گهڻي موجودگي سبب [[فارسي ٻولي|فارسي ڳالهائيندڙن]] وٽ ان جا ڪيترائي مختلف نالا رائج رهيا آهن. '''ٻٽيري''' لاءِ استعمال ٿيندڙ فارسي نالو '''بلدرچين''' اصل ۾ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو بعد ۾ فارسيءَ ۾ داخل ٿيو. ان کان سواءِ [[وچ فارسي ٻولي|وچ فارسي]] متنن، [[هراتي لهجو|هراتي لهجي]] ۽ [[ڪردي ٻولي]] جي مختلف لهجن ۾ هن پکيءَ کي '''ڪَرَڪ''' چيو ويو آهي. [[لري ٻولي]] ۾ ان جا نالا '''بدبده''' ۽ '''ڪُوگ پور''' آهن، جڏهن ته روايتي فارسيءَ ۾ '''وَرتِج'''، '''وَرتيج''' يا '''وَرديج''' جا نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[مازندران]]، [[گيلان]] جي ڪجهه علائقن ۽ [[سمنان]] ۾ هن کي '''وَرده''' سڏيو وڃي ٿو. [[گيلڪي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ جو نالو '''وُشُم''' يا '''وُشوم''' آهي. [[آل زيار]] خاندان جي ٽئين بادشاهه کي ٻٽيري جي شڪار سان خاص شوق هئڻ سبب '''[[وشمگير]]''' سڏيو ويندو هو. [[عربي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ لاءِ '''سُماني''' ۽ '''سَلوىٰ''' جا نالا استعمال ٿيندا آهن، جيڪي فارسيءَ ۾ پڻ رائج ٿي ويا. [[تاجڪ ٻولي]] جي وڪيپيڊيا تي هن پکيءَ جو نالو '''[[بيدانه]]''' ڏنل آهي. ان کان سواءِ تاجڪ ماڻهو هن پکيءَ لاءِ '''ورتيش'''، '''وريشڪ'''، '''ڪَرَڪ'''، '''سَلوىٰ''' ۽ '''وُشم''' جهڙا نالا پڻ استعمال ڪندا آهن. [[ايران]] ۾ [[مرودشت]]، [[پاسارگاد]] ۽ خاص طور [[باصيري]] قبيلي جا ماڻهو هن پکيءَ کي '''ڪُوڪَهرِه''' (Kowkahre) يا '''ڪُوڪَر''' (Kowkar) چوندا آهن. ممڪن آهي ته اهو نالو هن پکيءَ جي [[ڪبڪ]] سان ظاهري مشابهت سبب پيو هجي. باصيري لهجي ۾، جيڪو فارسيءَ جي لهجن مان هڪ آهي، [[ڪبڪ]] کي '''ڪُوڪ''' (Kowk) چيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻڪري جي ٻچڙي کي '''ڪَهرِه''' چيو ويندو آهي. تنهنڪري '''ڪُوڪ ڪَهرِه''' (ننڍو ڪبڪ) مان '''ڪُوڪَهرِه''' نالو وجود ۾ آيو، جنهن جو مطلب آهي "ننڍڙو ڪبڪ". [[لري ٻولي]] جي بويراحمدي لهجي ۾ هن پکيءَ کي '''بدبده''' يا '''ڪُوگ پور''' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "اهو ڪبڪ جيڪو پاڻ کي سميٽي يا لڪائي ويٺو هجي". لري ٻوليءَ ۾ '''پوريدن''' جو مطلب آهي پاڻ کي گڏ ڪرڻ، لڪي وڃڻ يا نظرن کان اوجهل ٿيڻ. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |- | rowspan=3 | [[ڊينڊرورٽڪس]] | [[ڏاڙهي وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بيئرڊڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس باربيٽس |- | [[ڊگهي پڇ وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | لانگ ٽيلڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ميڪرورا |- | [[تاجدار ڀورو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بَفي ڪرائونڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ليوڪوفرس |- | [[اوريورٽڪس]] | [[جبلي ٻٽيرو]] | مائونٽن ڪئيل | اوريورٽڪس پڪٽس |- | rowspan=4 | [[ڪيليپيپلا]] | [[ڇلردار ٻٽيرو]] | اسڪيلڊ ڪئيل | ڪيليپيپلا اسڪواماٽا |- | [[نفيس ٻٽيرو]] | ايليگنٽ ڪئيل | ڪيليپيپلا ڊگلسي آئي |- | [[ڪيليفورنيا ٻٽيرو]] | ڪيليفورنيا ڪئيل | ڪيليپيپلا ڪيليفورنيڪا |- | [[گيمبل جو ٻٽيرو]] | گيمبلز ڪئيل | ڪيليپيپلا گيمبيلي آئي |- | [[فائلورٽڪس]] | [[پٽيدار ٻٽيرو]] | بينڊڊ ڪئيل | فائلورٽڪس فيشياٽس |- | rowspan=4 | [[ڪولينس]] | [[اتر وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ناردرن باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ورجينيانس |- | [[ڪاري ڳلي وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | بليڪ ٿروٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس نائگروگيولارس |- | [[چٽيل پيٽ وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | اسپاٽ بيلڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ليوڪوپوگون |- | [[تاجدار باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ڪريسٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ڪرسٽيٽس |- | rowspan=15 | [[اوڊانٽوفورس]] | [[سنگ مرمري جهنگلي ٻٽيرو]] | ماربلڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گويانينسس |- | [[چٽيل پرن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽ وِنگڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪيپوئيرا |- | [[ڪارن ڪنن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ ايئرڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانوٽس |- | [[ڳاڙهي چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايرٿروپس |- | [[ڪاري چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايٽريفرانس |- | [[شاهه بلوطي جهنگلي ٻٽيرو]] | چيسٽنٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس هائپرايرٿرس |- | [[ڪاري پٺ وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | ڊارڪ بيڪڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانونوٽس |- | [[ڳاڙهي سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسپيشيوسس |- | [[ٽاڪارڪونا جهنگلي ٻٽيرو]] | ٽاڪارڪونا وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڊائليوڪوس |- | [[ڳچيءَ جي پٽي وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | گورجٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽروفيم |- | [[وينزويلا جو جهنگلي ٻٽيرو]] | وينيزويليَن وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪولمبيانس |- | [[ڪاري سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ليوڪوليمس |- | [[پٽيدار چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽرائپ فيسٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس باليوياني |- | [[تارن جهڙي چٽن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽارڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽيليٽس |- | [[چٽيل جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گٽيٽس |- | [[ڊيڪٽائيلورٽڪس]] | [[ڳائيندڙ ٻٽيرو]] | سنگنگ ڪئيل | ڊيڪٽائيلورٽڪس ٿوراڪيڪس |- | rowspan=2 | [[سرٽونڪس]] | [[مونٽيزوما ٻٽيرو]] | مونٽيزوما ڪئيل | سرٽونڪس مونٽيزومي |- | [[اک جهڙن چٽن وارو ٻٽيرو]] | اوسيليٽيڊ ڪئيل | سرٽونڪس اوسيليٽس |- | [[رنڪورٽڪس]] | [[ڀوري چهري وارو ٻٽيرو]] | ٽاني فيسٽ ڪئيل | رنڪورٽڪس سنڪٽس |} == ڏند ڪٿائون == [[فائل:Caille des blés MHNT.jpg|thumb|''عام ٻٽيري جا آنا'']] [[عهد عتيق]] ([[خروج جو ڪتاب]] 16:13، [[اعداد جو ڪتاب]] 11:31–33) موجب، ٻٽيرو انهن آسماني نعمتن مان هڪ هو، جيڪي [[يهوه]] مصر مان نڪرڻ کان پوءِ بيابان ۾ سرگردان اسرائيلي قوم لاءِ نازل ڪيون. هن واقعي جو ذڪر [[قرآن]] پاڪ ۾ پڻ موجود آهي (سورة [[البقرة]]: 57، [[الأعراف]]: 160 ۽ [[طه]]: 80). هن روايت جي وضاحت ٻٽيرن جي [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] واري علائقي مان ٿيندڙ موسمي لڏپلاڻ سان پڻ ڪئي وڃي ٿي. اهي پکي هر سال بهار جي موسم ۾ وڏي تعداد ۾ [[سينائي رڻ]] مان گذرندي [[آفريڪا]] کان [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ سرءُ جي موسم ۾ وري ساڳئي رستي واپس موٽندا آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پکي زمين جي ويجهو اڏامندا آهن، جلد ٿڪجي پوندا آهن ۽ زمين تي لهي ويهندا آهن، تنهنڪري انهن جو شڪار ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref>Jewish Encyclopedia [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2&letter=Q QUAIL]</ref> ڪجهه پراڻن ڪتابن، جهڙوڪ [[برهان قاطع]]، ۾ ٻٽيري بابت هڪ ڏند ڪٿا بيان ٿيل آهي، جنهن موجب هن پکيءَ جي اصل سمنڊ مان ڄائي هجڻ ٻڌائي وئي آهي. [[مرتضى زبيدي]] لکي ٿو: «سُماني (ٻٽيرو) لڏپلاڻ ڪندڙ پکين مان آهي، پر اهو معلوم ناهي ته ڪٿان اچي ٿو. ڪي ماڻهو چون ٿا ته اهو کارو سمنڊ مان نڪري ٿو، ۽ ڏٺو ويو آهي ته هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو ٻيڙيءَ جي سڙهه وانگر پاڻيءَ جي مٿان ڦهليل رکي سمنڊ جي سطح تي اڏامندو آهي…» هيءَ ڏند ڪٿا شايد ان حقيقت مان پيدا ٿي ته ٻٽير ڊگهي اڏام جي جسماني سگهه نٿو رکي، تنهنڪري لڏپلاڻ دوران موافق هوائن جي مدد وٺندو آهي. سرءُ جي موسم ۾ ٻٽيرن جا وڏا ولر [[يورپ]] کان اتر [[آفريڪا]] ۽ اوڀر [[رومي سمنڊ]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ بهار ۾ وري يورپ موٽي ايندا آهن. رومي سمنڊ پار ڪندي اهي گهڻو ڪري ٿڪجي سمنڊ تي ڪري پوندا آهن ۽ زبيدي جي بيان ڪيل طريقي مطابق، «هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو سڙهه وانگر ڦهليل» رکي پاڻ کي ڪناري تائين پهچائيندا آهن. 1940ع واري ڏهاڪي تائين هر سال بهار ۽ سرءُ ۾ ميڊيٽرينين جي ڪنارن تي اهڙيءَ ريت لکين ٻٽير پڪڙيا ويندا هئا، پر ان کان پوءِ سندن تعداد ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>[[هوشنگ اعلم|اعلم، هوشنگ]]. ''[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1696 بلدرچین]''. دانشنامهٔ جهان اسلام</ref> روايتي عربي ٻوليءَ ۾ هن پکيءَ کي «'''قَتِيلُ الرَّعد'''» (يعني "گجگوڙ جو ماريل") به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عقيدو موجود هو ته هي [[گجگوڙ]] جي آواز کان ڊڄي مري ويندو آهي. فارسيءَ ۾ ٻٽير کي «'''بَدبَده'''» پڻ سڏيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ ايراني ڏند ڪٿا موجب هن پکيءَ هڪ ننڍڙي ٻار جو ڪڻڪ جو داڻو ناحق کائي ورتو. پوءِ پنهنجي ان خراب عمل تي پڇتاءُ ڪندي سدائين «بَد بَده» (يعني "بُرو ڪم، بُرو آهي") چوندو رهي ٿو. حقيقت ۾ ٻٽيري جي آواز ۾ «بدبد» جهڙي ورجاءُ واري ڌُن ٻڌڻ ۾ اچي ٿي، جنهن مان هيءَ ڏند ڪٿا جنم ورتو. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] 9u3qop71hnsdss7cazwz06eg2irckqt 401458 401457 2026-08-06T22:32:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 401458 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽيرو | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽيرو''' (انگريزي:'''Quail'''؛ عربي:'''سمان'''؛ فارسي:'''بلدرچین''' يا '''وردیج'''<ref>https://www.iranbirds.com/galliformes/item/61-بلدرچین.html</ref>تاجڪي:'''بيدانه''' ۽ افغان فارسي:'''بودنه''') [[گيليفارميز]] (مرغي نما پکين) جي جماعت سان تعلق رکندڙ وچولي يا ننڍڙي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] جو گڏيل نالو آهي. هي پکي زمين تي رهندڙ مرغي نما پکين جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل گروهن مان هڪ آهن. ٻٽيرن کي ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، جيڪي [[فيزيانِڊي]] (''Phasianidae'') ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، ۽ [[نئين دنيا جا ٻٽير]]، جيڪي [[اوڊانٽوفورِڊي]] (''Odontophoridae'') ڪٽنب ۾ شامل آهن. ٻٽير ننڍڙي جسامت وارا پکي آهن ۽ زمين تي رهڻ کي ترجيح ڏين ٿا. اهي بنيادي طور ٻجن، [[حشرات]] ۽ ٻين ننڍن بي مهره جانورن تي گذارو ڪن ٿا. پنهنجا آکيرا زمين تي ٺاهين ٿا ۽ مختصر پر تيز اڏام ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. عام طور تي انهن جي عمر 2 کان 7 سال ٿيندي آهي. ڪجهه [[نوع (حياتيات)|نوعون]]، جهڙوڪ [[جاپاني ٻٽير]] ۽ [[عام ٻٽير]]، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهن ۽ ڊگها فاصلا اڏامي سگهن ٿا. ڪيترن ئي ملڪن ۾ ٻٽيرن جون مختلف نوعون وڏي پيماني تي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليون وڃن ٿيون. ڪڏهن ڪڏهن انهن کي شڪارگاهن يا جهنگ ۾ پڻ ڇڏيو ويندو آهي ته جيئن جهنگلي آبادي ۾ واڌارو ٿئي يا سندن قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر نون علائقن ۾ متعارف ڪرايو وڃي. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽير جا آنا مرغي جي آنن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پروٽين وارا سمجهيا وڃن ٿا ۽ انهن جو گوشت غذائيت سان ڀرپور ليکيو وڃي ٿو. هن پکيءَ جو شڪار پڻ وڏي پيماني تي ان جي گوشت ۽ کنڀن جي استعمال لاءِ ڪيو ويندو آهي. اڄڪلهه پاليل ٻٽيرن جي مشهور ۽ خوبصورت نسلن مان هڪ کي '''ٽڪسيڊو''' (''Tuxedo'') چيو ويندو آهي.<ref>https://fa.domesticfutures.com/smokingovyj-perepel-5142</ref> ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''flock''، ''covey''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''bevy''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == نالو == <gallery class="center" widths="250" heights="180"> File:Coturnix coturnix (Warsaw zoo)-1.JPG|'''عام ٻٽيرو'''، [[پولينڊ]] جي هڪ [[جانورن جو باغ|جانورن جي باغ]] ۾ File:Excalfactoria chinensis (aka).jpg|'''ايشيائي نيرو ٻٽيرو''' (''Excalfactoria chinensis'') </gallery> وچ اوڀر ۾ هن پکيءَ جي وسيع پکڙاءُ ۽ نسبتاً گهڻي موجودگي سبب [[فارسي ٻولي|فارسي ڳالهائيندڙن]] وٽ ان جا ڪيترائي مختلف نالا رائج رهيا آهن. '''ٻٽيري''' لاءِ استعمال ٿيندڙ فارسي نالو '''بلدرچين''' اصل ۾ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو بعد ۾ فارسيءَ ۾ داخل ٿيو. ان کان سواءِ [[وچ فارسي ٻولي|وچ فارسي]] متنن، [[هراتي لهجو|هراتي لهجي]] ۽ [[ڪردي ٻولي]] جي مختلف لهجن ۾ هن پکيءَ کي '''ڪَرَڪ''' چيو ويو آهي. [[لري ٻولي]] ۾ ان جا نالا '''بدبده''' ۽ '''ڪُوگ پور''' آهن، جڏهن ته روايتي فارسيءَ ۾ '''وَرتِج'''، '''وَرتيج''' يا '''وَرديج''' جا نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[مازندران]]، [[گيلان]] جي ڪجهه علائقن ۽ [[سمنان]] ۾ هن کي '''وَرده''' سڏيو وڃي ٿو. [[گيلڪي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ جو نالو '''وُشُم''' يا '''وُشوم''' آهي. [[آل زيار]] خاندان جي ٽئين بادشاهه کي ٻٽيري جي شڪار سان خاص شوق هئڻ سبب '''[[وشمگير]]''' سڏيو ويندو هو. [[عربي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ لاءِ '''سُماني''' ۽ '''سَلوىٰ''' جا نالا استعمال ٿيندا آهن، جيڪي فارسيءَ ۾ پڻ رائج ٿي ويا. [[تاجڪ ٻولي]] جي وڪيپيڊيا تي هن پکيءَ جو نالو '''[[بيدانه]]''' ڏنل آهي. ان کان سواءِ تاجڪ ماڻهو هن پکيءَ لاءِ '''ورتيش'''، '''وريشڪ'''، '''ڪَرَڪ'''، '''سَلوىٰ''' ۽ '''وُشم''' جهڙا نالا پڻ استعمال ڪندا آهن. [[ايران]] ۾ [[مرودشت]]، [[پاسارگاد]] ۽ خاص طور [[باصيري]] قبيلي جا ماڻهو هن پکيءَ کي '''ڪُوڪَهرِه''' (Kowkahre) يا '''ڪُوڪَر''' (Kowkar) چوندا آهن. ممڪن آهي ته اهو نالو هن پکيءَ جي [[ڪبڪ]] سان ظاهري مشابهت سبب پيو هجي. باصيري لهجي ۾، جيڪو فارسيءَ جي لهجن مان هڪ آهي، [[ڪبڪ]] کي '''ڪُوڪ''' (Kowk) چيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻڪري جي ٻچڙي کي '''ڪَهرِه''' چيو ويندو آهي. تنهنڪري '''ڪُوڪ ڪَهرِه''' (ننڍو ڪبڪ) مان '''ڪُوڪَهرِه''' نالو وجود ۾ آيو، جنهن جو مطلب آهي "ننڍڙو ڪبڪ". [[لري ٻولي]] جي بويراحمدي لهجي ۾ هن پکيءَ کي '''بدبده''' يا '''ڪُوگ پور''' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "اهو ڪبڪ جيڪو پاڻ کي سميٽي يا لڪائي ويٺو هجي". لري ٻوليءَ ۾ '''پوريدن''' جو مطلب آهي پاڻ کي گڏ ڪرڻ، لڪي وڃڻ يا نظرن کان اوجهل ٿيڻ. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |- | rowspan=3 | [[ڊينڊرورٽڪس]] | [[ڏاڙهي وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بيئرڊڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس باربيٽس |- | [[ڊگهي پڇ وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | لانگ ٽيلڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ميڪرورا |- | [[تاجدار ڀورو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بَفي ڪرائونڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ليوڪوفرس |- | [[اوريورٽڪس]] | [[جبلي ٻٽيرو]] | مائونٽن ڪئيل | اوريورٽڪس پڪٽس |- | rowspan=4 | [[ڪيليپيپلا]] | [[ڇلردار ٻٽيرو]] | اسڪيلڊ ڪئيل | ڪيليپيپلا اسڪواماٽا |- | [[نفيس ٻٽيرو]] | ايليگنٽ ڪئيل | ڪيليپيپلا ڊگلسي آئي |- | [[ڪيليفورنيا ٻٽيرو]] | ڪيليفورنيا ڪئيل | ڪيليپيپلا ڪيليفورنيڪا |- | [[گيمبل جو ٻٽيرو]] | گيمبلز ڪئيل | ڪيليپيپلا گيمبيلي آئي |- | [[فائلورٽڪس]] | [[پٽيدار ٻٽيرو]] | بينڊڊ ڪئيل | فائلورٽڪس فيشياٽس |- | rowspan=4 | [[ڪولينس]] | [[اتر وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ناردرن باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ورجينيانس |- | [[ڪاري ڳلي وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | بليڪ ٿروٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس نائگروگيولارس |- | [[چٽيل پيٽ وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | اسپاٽ بيلڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ليوڪوپوگون |- | [[تاجدار باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ڪريسٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ڪرسٽيٽس |- | rowspan=15 | [[اوڊانٽوفورس]] | [[سنگ مرمري جهنگلي ٻٽيرو]] | ماربلڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گويانينسس |- | [[چٽيل پرن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽ وِنگڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪيپوئيرا |- | [[ڪارن ڪنن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ ايئرڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانوٽس |- | [[ڳاڙهي چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايرٿروپس |- | [[ڪاري چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايٽريفرانس |- | [[شاهه بلوطي جهنگلي ٻٽيرو]] | چيسٽنٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس هائپرايرٿرس |- | [[ڪاري پٺ وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | ڊارڪ بيڪڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانونوٽس |- | [[ڳاڙهي سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسپيشيوسس |- | [[ٽاڪارڪونا جهنگلي ٻٽيرو]] | ٽاڪارڪونا وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڊائليوڪوس |- | [[ڳچيءَ جي پٽي وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | گورجٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽروفيم |- | [[وينزويلا جو جهنگلي ٻٽيرو]] | وينيزويليَن وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪولمبيانس |- | [[ڪاري سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ليوڪوليمس |- | [[پٽيدار چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽرائپ فيسٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس باليوياني |- | [[تارن جهڙي چٽن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽارڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽيليٽس |- | [[چٽيل جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گٽيٽس |- | [[ڊيڪٽائيلورٽڪس]] | [[ڳائيندڙ ٻٽيرو]] | سنگنگ ڪئيل | ڊيڪٽائيلورٽڪس ٿوراڪيڪس |- | rowspan=2 | [[سرٽونڪس]] | [[مونٽيزوما ٻٽيرو]] | مونٽيزوما ڪئيل | سرٽونڪس مونٽيزومي |- | [[اک جهڙن چٽن وارو ٻٽيرو]] | اوسيليٽيڊ ڪئيل | سرٽونڪس اوسيليٽس |- | [[رنڪورٽڪس]] | [[ڀوري چهري وارو ٻٽيرو]] | ٽاني فيسٽ ڪئيل | رنڪورٽڪس سنڪٽس |} == ڏند ڪٿائون == [[فائل:Caille des blés MHNT.jpg|thumb|''عام ٻٽيري جا آنا'']] [[عهد عتيق]] ([[خروج جو ڪتاب]] 16:13، [[اعداد جو ڪتاب]] 11:31–33) موجب، ٻٽيرو انهن آسماني نعمتن مان هڪ هو، جيڪي [[يهوه]] مصر مان نڪرڻ کان پوءِ بيابان ۾ سرگردان اسرائيلي قوم لاءِ نازل ڪيون. هن واقعي جو ذڪر [[قرآن]] پاڪ ۾ پڻ موجود آهي (سورة [[البقرة]]: 57، [[الأعراف]]: 160 ۽ [[طه]]: 80). هن روايت جي وضاحت ٻٽيرن جي [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] واري علائقي مان ٿيندڙ موسمي لڏپلاڻ سان پڻ ڪئي وڃي ٿي. اهي پکي هر سال بهار جي موسم ۾ وڏي تعداد ۾ [[سينائي رڻ]] مان گذرندي [[آفريڪا]] کان [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ سرءُ جي موسم ۾ وري ساڳئي رستي واپس موٽندا آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پکي زمين جي ويجهو اڏامندا آهن، جلد ٿڪجي پوندا آهن ۽ زمين تي لهي ويهندا آهن، تنهنڪري انهن جو شڪار ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref>Jewish Encyclopedia [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2&letter=Q QUAIL]</ref> ڪجهه پراڻن ڪتابن، جهڙوڪ [[برهان قاطع]]، ۾ ٻٽيري بابت هڪ ڏند ڪٿا بيان ٿيل آهي، جنهن موجب هن پکيءَ جي اصل سمنڊ مان ڄائي هجڻ ٻڌائي وئي آهي. [[مرتضى زبيدي]] لکي ٿو: «سُماني (ٻٽيرو) لڏپلاڻ ڪندڙ پکين مان آهي، پر اهو معلوم ناهي ته ڪٿان اچي ٿو. ڪي ماڻهو چون ٿا ته اهو کارو سمنڊ مان نڪري ٿو، ۽ ڏٺو ويو آهي ته هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو ٻيڙيءَ جي سڙهه وانگر پاڻيءَ جي مٿان ڦهليل رکي سمنڊ جي سطح تي اڏامندو آهي…» هيءَ ڏند ڪٿا شايد ان حقيقت مان پيدا ٿي ته ٻٽير ڊگهي اڏام جي جسماني سگهه نٿو رکي، تنهنڪري لڏپلاڻ دوران موافق هوائن جي مدد وٺندو آهي. سرءُ جي موسم ۾ ٻٽيرن جا وڏا ولر [[يورپ]] کان اتر [[آفريڪا]] ۽ اوڀر [[رومي سمنڊ]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ بهار ۾ وري يورپ موٽي ايندا آهن. رومي سمنڊ پار ڪندي اهي گهڻو ڪري ٿڪجي سمنڊ تي ڪري پوندا آهن ۽ زبيدي جي بيان ڪيل طريقي مطابق، «هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو سڙهه وانگر ڦهليل» رکي پاڻ کي ڪناري تائين پهچائيندا آهن. 1940ع واري ڏهاڪي تائين هر سال بهار ۽ سرءُ ۾ ميڊيٽرينين جي ڪنارن تي اهڙيءَ ريت لکين ٻٽير پڪڙيا ويندا هئا، پر ان کان پوءِ سندن تعداد ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>[[هوشنگ اعلم|اعلم، هوشنگ]]. ''[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1696 بلدرچین]''. دانشنامهٔ جهان اسلام</ref> روايتي عربي ٻوليءَ ۾ هن پکيءَ کي «'''قَتِيلُ الرَّعد'''» (يعني "گجگوڙ جو ماريل") به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عقيدو موجود هو ته هي [[گجگوڙ]] جي آواز کان ڊڄي مري ويندو آهي. فارسيءَ ۾ ٻٽير کي «'''بَدبَده'''» پڻ سڏيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ ايراني ڏند ڪٿا موجب هن پکيءَ هڪ ننڍڙي ٻار جو ڪڻڪ جو داڻو ناحق کائي ورتو. پوءِ پنهنجي ان خراب عمل تي پڇتاءُ ڪندي سدائين «بَد بَده» (يعني "بُرو ڪم، بُرو آهي") چوندو رهي ٿو. حقيقت ۾ ٻٽيري جي آواز ۾ «بدبد» جهڙي ورجاءُ واري ڌُن ٻڌڻ ۾ اچي ٿي، جنهن مان هيءَ ڏند ڪٿا جنم ورتو. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] 4wqi4b64f0agjvi9fkon5zuoqzjsrwx 401459 401458 2026-08-06T22:36:49Z Intisar Ali 8681 /* قسم */ 401459 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽيرو | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽيرو''' (انگريزي:'''Quail'''؛ عربي:'''سمان'''؛ فارسي:'''بلدرچین''' يا '''وردیج'''<ref>https://www.iranbirds.com/galliformes/item/61-بلدرچین.html</ref>تاجڪي:'''بيدانه''' ۽ افغان فارسي:'''بودنه''') [[گيليفارميز]] (مرغي نما پکين) جي جماعت سان تعلق رکندڙ وچولي يا ننڍڙي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] جو گڏيل نالو آهي. هي پکي زمين تي رهندڙ مرغي نما پکين جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل گروهن مان هڪ آهن. ٻٽيرن کي ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، جيڪي [[فيزيانِڊي]] (''Phasianidae'') ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، ۽ [[نئين دنيا جا ٻٽير]]، جيڪي [[اوڊانٽوفورِڊي]] (''Odontophoridae'') ڪٽنب ۾ شامل آهن. ٻٽير ننڍڙي جسامت وارا پکي آهن ۽ زمين تي رهڻ کي ترجيح ڏين ٿا. اهي بنيادي طور ٻجن، [[حشرات]] ۽ ٻين ننڍن بي مهره جانورن تي گذارو ڪن ٿا. پنهنجا آکيرا زمين تي ٺاهين ٿا ۽ مختصر پر تيز اڏام ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. عام طور تي انهن جي عمر 2 کان 7 سال ٿيندي آهي. ڪجهه [[نوع (حياتيات)|نوعون]]، جهڙوڪ [[جاپاني ٻٽير]] ۽ [[عام ٻٽير]]، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهن ۽ ڊگها فاصلا اڏامي سگهن ٿا. ڪيترن ئي ملڪن ۾ ٻٽيرن جون مختلف نوعون وڏي پيماني تي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليون وڃن ٿيون. ڪڏهن ڪڏهن انهن کي شڪارگاهن يا جهنگ ۾ پڻ ڇڏيو ويندو آهي ته جيئن جهنگلي آبادي ۾ واڌارو ٿئي يا سندن قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر نون علائقن ۾ متعارف ڪرايو وڃي. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽير جا آنا مرغي جي آنن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پروٽين وارا سمجهيا وڃن ٿا ۽ انهن جو گوشت غذائيت سان ڀرپور ليکيو وڃي ٿو. هن پکيءَ جو شڪار پڻ وڏي پيماني تي ان جي گوشت ۽ کنڀن جي استعمال لاءِ ڪيو ويندو آهي. اڄڪلهه پاليل ٻٽيرن جي مشهور ۽ خوبصورت نسلن مان هڪ کي '''ٽڪسيڊو''' (''Tuxedo'') چيو ويندو آهي.<ref>https://fa.domesticfutures.com/smokingovyj-perepel-5142</ref> ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''flock''، ''covey''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''bevy''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == نالو == <gallery class="center" widths="250" heights="180"> File:Coturnix coturnix (Warsaw zoo)-1.JPG|'''عام ٻٽيرو'''، [[پولينڊ]] جي هڪ [[جانورن جو باغ|جانورن جي باغ]] ۾ File:Excalfactoria chinensis (aka).jpg|'''ايشيائي نيرو ٻٽيرو''' (''Excalfactoria chinensis'') </gallery> وچ اوڀر ۾ هن پکيءَ جي وسيع پکڙاءُ ۽ نسبتاً گهڻي موجودگي سبب [[فارسي ٻولي|فارسي ڳالهائيندڙن]] وٽ ان جا ڪيترائي مختلف نالا رائج رهيا آهن. '''ٻٽيري''' لاءِ استعمال ٿيندڙ فارسي نالو '''بلدرچين''' اصل ۾ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو بعد ۾ فارسيءَ ۾ داخل ٿيو. ان کان سواءِ [[وچ فارسي ٻولي|وچ فارسي]] متنن، [[هراتي لهجو|هراتي لهجي]] ۽ [[ڪردي ٻولي]] جي مختلف لهجن ۾ هن پکيءَ کي '''ڪَرَڪ''' چيو ويو آهي. [[لري ٻولي]] ۾ ان جا نالا '''بدبده''' ۽ '''ڪُوگ پور''' آهن، جڏهن ته روايتي فارسيءَ ۾ '''وَرتِج'''، '''وَرتيج''' يا '''وَرديج''' جا نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[مازندران]]، [[گيلان]] جي ڪجهه علائقن ۽ [[سمنان]] ۾ هن کي '''وَرده''' سڏيو وڃي ٿو. [[گيلڪي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ جو نالو '''وُشُم''' يا '''وُشوم''' آهي. [[آل زيار]] خاندان جي ٽئين بادشاهه کي ٻٽيري جي شڪار سان خاص شوق هئڻ سبب '''[[وشمگير]]''' سڏيو ويندو هو. [[عربي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ لاءِ '''سُماني''' ۽ '''سَلوىٰ''' جا نالا استعمال ٿيندا آهن، جيڪي فارسيءَ ۾ پڻ رائج ٿي ويا. [[تاجڪ ٻولي]] جي وڪيپيڊيا تي هن پکيءَ جو نالو '''[[بيدانه]]''' ڏنل آهي. ان کان سواءِ تاجڪ ماڻهو هن پکيءَ لاءِ '''ورتيش'''، '''وريشڪ'''، '''ڪَرَڪ'''، '''سَلوىٰ''' ۽ '''وُشم''' جهڙا نالا پڻ استعمال ڪندا آهن. [[ايران]] ۾ [[مرودشت]]، [[پاسارگاد]] ۽ خاص طور [[باصيري]] قبيلي جا ماڻهو هن پکيءَ کي '''ڪُوڪَهرِه''' (Kowkahre) يا '''ڪُوڪَر''' (Kowkar) چوندا آهن. ممڪن آهي ته اهو نالو هن پکيءَ جي [[ڪبڪ]] سان ظاهري مشابهت سبب پيو هجي. باصيري لهجي ۾، جيڪو فارسيءَ جي لهجن مان هڪ آهي، [[ڪبڪ]] کي '''ڪُوڪ''' (Kowk) چيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻڪري جي ٻچڙي کي '''ڪَهرِه''' چيو ويندو آهي. تنهنڪري '''ڪُوڪ ڪَهرِه''' (ننڍو ڪبڪ) مان '''ڪُوڪَهرِه''' نالو وجود ۾ آيو، جنهن جو مطلب آهي "ننڍڙو ڪبڪ". [[لري ٻولي]] جي بويراحمدي لهجي ۾ هن پکيءَ کي '''بدبده''' يا '''ڪُوگ پور''' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "اهو ڪبڪ جيڪو پاڻ کي سميٽي يا لڪائي ويٺو هجي". لري ٻوليءَ ۾ '''پوريدن''' جو مطلب آهي پاڻ کي گڏ ڪرڻ، لڪي وڃڻ يا نظرن کان اوجهل ٿيڻ. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |- | rowspan=3 | [[ڊينڊرورٽڪس]] | [[ڏاڙهي وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بيئرڊڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس باربيٽس |- | [[ڊگهي پڇ وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | لانگ ٽيلڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ميڪرورا |- | [[تاجدار ڀورو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بَفي ڪرائونڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ليوڪوفرس |- | [[اوريورٽڪس]] | [[جبلي ٻٽيرو]] | مائونٽن ڪئيل | اوريورٽڪس پڪٽس |- | rowspan=4 | [[ڪيليپيپلا]] | [[ڇلردار ٻٽيرو]] | اسڪيلڊ ڪئيل | ڪيليپيپلا اسڪواماٽا |- | [[نفيس ٻٽيرو]] | ايليگنٽ ڪئيل | ڪيليپيپلا ڊگلسي آئي |- | [[ڪيليفورنيا ٻٽيرو]] | ڪيليفورنيا ڪئيل | ڪيليپيپلا ڪيليفورنيڪا |- | [[گيمبل جو ٻٽيرو]] | گيمبلز ڪئيل | ڪيليپيپلا گيمبيلي آئي |- | [[فائلورٽڪس]] | [[پٽيدار ٻٽيرو]] | بينڊڊ ڪئيل | فائلورٽڪس فيشياٽس |- | rowspan=4 | [[ڪولينس]] | [[اتر وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ناردرن باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ورجينيانس |- | [[ڪاري ڳلي وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | بليڪ ٿروٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس نائگروگيولارس |- | [[چٽيل پيٽ وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | اسپاٽ بيلڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ليوڪوپوگون |- | [[تاجدار باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ڪريسٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ڪرسٽيٽس |- | rowspan=15 | [[اوڊانٽوفورس]] | [[سنگ مرمري جهنگلي ٻٽيرو]] | ماربلڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گويانينسس |- | [[چٽيل پرن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽ وِنگڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪيپوئيرا |- | [[ڪارن ڪنن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ ايئرڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانوٽس |- | [[ڳاڙهي چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايرٿروپس |- | [[ڪاري چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايٽريفرانس |- | [[شاهه بلوطي جهنگلي ٻٽيرو]] | چيسٽنٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس هائپرايرٿرس |- | [[ڪاري پٺ وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | ڊارڪ بيڪڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانونوٽس |- | [[ڳاڙهي سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسپيشيوسس |- | [[ٽاڪارڪونا جهنگلي ٻٽيرو]] | ٽاڪارڪونا وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڊائليوڪوس |- | [[ڳچيءَ جي پٽي وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | گورجٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽروفيم |- | [[وينزويلا جو جهنگلي ٻٽيرو]] | وينيزويليَن وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪولمبيانس |- | [[ڪاري سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ليوڪوليمس |- | [[پٽيدار چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽرائپ فيسٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس باليوياني |- | [[تارن جهڙي چٽن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽارڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽيليٽس |- | [[چٽيل جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گٽيٽس |- | [[ڊيڪٽائيلورٽڪس]] | [[ڳائيندڙ ٻٽيرو]] | سنگنگ ڪئيل | ڊيڪٽائيلورٽڪس ٿوراڪيڪس |- | rowspan=2 | [[سرٽونڪس]] | [[مونٽيزوما ٻٽيرو]] | مونٽيزوما ڪئيل | سرٽونڪس مونٽيزومي |- | [[اک جهڙن چٽن وارو ٻٽيرو]] | اوسيليٽيڊ ڪئيل | سرٽونڪس اوسيليٽس |- | [[رنڪورٽڪس]] | [[ڀوري چهري وارو ٻٽيرو]] | ٽاني فيسٽ ڪئيل | رنڪورٽڪس سنڪٽس |} == روايتي طب ۾ استعمال == [[فائل:بلدرچین.jpg|thumb|ٻٽيري جا آنا]] روايتي طب ۾ ٻٽير بابت مختلف شفائي خاصيتون بيان ڪيون ويون آهن، پر انهن مان گهڻيون جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل ناهن. [[شريف ادريسي]] موجب، «ٻٽير جي [[پت]] کي چٽڻ [[مرگي]] جي علاج لاءِ فائديمند آهي، ان جو رت سور واري [[ڪن]] ۾ وجهڻ سان ڪن جو سور ختم ٿئي ٿو، ۽ ان جو گوشت مسلسل کائڻ سان سخت دل نرم ٿئي ٿي. اهو پڻ چيو ويو آهي ته اها خاصيت رڳو ان جي دل ۾ موجود هوندي آهي.» ڇهين صدي هجريءَ جي اندلسي طبيب [[عبدالملڪ بن زهر]] پڻ لکيو آهي ته «ٻٽيري جو گوشت [[گردي جي پٿري|گردي]] ۽ [[مثاني]] جي پٿري کي ڀڃڻ ۾ مددگار آهي ۽ پيشاب آور ('''مدر''') آهي.» ڪجهه قديم طبيبن ۽ ڪيترن عام ماڻهن جو اهو به عقيدو رهيو آهي ته ٻٽير جا آنا انسان جي ڳالهائڻ جي صلاحيت وڌائين ٿا ۽ ٻارن کي وقت کان اڳ ڳالهائڻ ۾ مدد ڏين ٿا. هيءُ عقيدو غالباً ان مشاهدي مان پيدا ٿيو ته ٻٽير پنهنجي ننڍڙي جسامت جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ۽ تيز آواز ڪندو آهي، جنهن کي ماڻهن فصاحت سان منسوب ڪيو. هيٺ ڏنل جدولن ۾ 100 گرام ٻٽير جي گوشت ۽ آنن جي غذائي جوڙجڪ ڏيکاريل آهي:<ref name="isfahan">{{یادکرد وب|نویسنده= |نشانی= http://www.isfahaneast.com/newsF-3330.html|عنوان= خواص گوشت و تخم بلدرچین|ناشر= خبرگزاری شرق استان اصفهان|تاریخ= 20 دی 1392|تاریخ بازبینی= 21 اسفند 1392|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140110152942/http://www.isfahaneast.com/newsF-3330.html|archivedate=۱۰ ژانویه ۲۰۱۴|dead-url=yes}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=چگونه تشخیص دهیم بلدرچین تخمگذار است یا گوشتی؟|نشانی=https://itoyur.ir/quail-detection/|وبگاه=itoyur|بازبینی=2024-04-17|کد زبان=fa-IR}}</ref> === 100 گرام ٻٽيري جي گوشت جي غذائي جوڙجڪ === {| class="wikitable" |- ! جز ! سراسري مقدار |- | پاڻي | 62–65٪ |- | چرٻي | 3٪ |- | پروٽين | 26٪ |- | معدني جزا | 3–6٪ |- | توانائي | 80 ڪلوڪيلوري / 100 گرام |} === 100 گرام ٻٽيري جي آنن جي غذائي جوڙجڪ === <ref name="isfahan"/> {| class="wikitable" |- ! جز ! سراسري مقدار |- | پاڻي | 73.8–74.3٪ |- | چرٻي | 11.1–12.4٪ |- | پروٽين | 11.6–13.1٪ |- | معدني جزا | 1.1٪ |- | توانائي | 161 ڪلوڪيلوري / 100 گرام |- | ڪوليسٽرول | 844 mg/dL |} == ڏند ڪٿائون == [[فائل:Caille des blés MHNT.jpg|thumb|''عام ٻٽيري جا آنا'']] [[عهد عتيق]] ([[خروج جو ڪتاب]] 16:13، [[اعداد جو ڪتاب]] 11:31–33) موجب، ٻٽيرو انهن آسماني نعمتن مان هڪ هو، جيڪي [[يهوه]] مصر مان نڪرڻ کان پوءِ بيابان ۾ سرگردان اسرائيلي قوم لاءِ نازل ڪيون. هن واقعي جو ذڪر [[قرآن]] پاڪ ۾ پڻ موجود آهي (سورة [[البقرة]]: 57، [[الأعراف]]: 160 ۽ [[طه]]: 80). هن روايت جي وضاحت ٻٽيرن جي [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] واري علائقي مان ٿيندڙ موسمي لڏپلاڻ سان پڻ ڪئي وڃي ٿي. اهي پکي هر سال بهار جي موسم ۾ وڏي تعداد ۾ [[سينائي رڻ]] مان گذرندي [[آفريڪا]] کان [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ سرءُ جي موسم ۾ وري ساڳئي رستي واپس موٽندا آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پکي زمين جي ويجهو اڏامندا آهن، جلد ٿڪجي پوندا آهن ۽ زمين تي لهي ويهندا آهن، تنهنڪري انهن جو شڪار ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref>Jewish Encyclopedia [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2&letter=Q QUAIL]</ref> ڪجهه پراڻن ڪتابن، جهڙوڪ [[برهان قاطع]]، ۾ ٻٽيري بابت هڪ ڏند ڪٿا بيان ٿيل آهي، جنهن موجب هن پکيءَ جي اصل سمنڊ مان ڄائي هجڻ ٻڌائي وئي آهي. [[مرتضى زبيدي]] لکي ٿو: «سُماني (ٻٽيرو) لڏپلاڻ ڪندڙ پکين مان آهي، پر اهو معلوم ناهي ته ڪٿان اچي ٿو. ڪي ماڻهو چون ٿا ته اهو کارو سمنڊ مان نڪري ٿو، ۽ ڏٺو ويو آهي ته هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو ٻيڙيءَ جي سڙهه وانگر پاڻيءَ جي مٿان ڦهليل رکي سمنڊ جي سطح تي اڏامندو آهي…» هيءَ ڏند ڪٿا شايد ان حقيقت مان پيدا ٿي ته ٻٽير ڊگهي اڏام جي جسماني سگهه نٿو رکي، تنهنڪري لڏپلاڻ دوران موافق هوائن جي مدد وٺندو آهي. سرءُ جي موسم ۾ ٻٽيرن جا وڏا ولر [[يورپ]] کان اتر [[آفريڪا]] ۽ اوڀر [[رومي سمنڊ]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ بهار ۾ وري يورپ موٽي ايندا آهن. رومي سمنڊ پار ڪندي اهي گهڻو ڪري ٿڪجي سمنڊ تي ڪري پوندا آهن ۽ زبيدي جي بيان ڪيل طريقي مطابق، «هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو سڙهه وانگر ڦهليل» رکي پاڻ کي ڪناري تائين پهچائيندا آهن. 1940ع واري ڏهاڪي تائين هر سال بهار ۽ سرءُ ۾ ميڊيٽرينين جي ڪنارن تي اهڙيءَ ريت لکين ٻٽير پڪڙيا ويندا هئا، پر ان کان پوءِ سندن تعداد ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>[[هوشنگ اعلم|اعلم، هوشنگ]]. ''[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1696 بلدرچین]''. دانشنامهٔ جهان اسلام</ref> روايتي عربي ٻوليءَ ۾ هن پکيءَ کي «'''قَتِيلُ الرَّعد'''» (يعني "گجگوڙ جو ماريل") به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عقيدو موجود هو ته هي [[گجگوڙ]] جي آواز کان ڊڄي مري ويندو آهي. فارسيءَ ۾ ٻٽير کي «'''بَدبَده'''» پڻ سڏيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ ايراني ڏند ڪٿا موجب هن پکيءَ هڪ ننڍڙي ٻار جو ڪڻڪ جو داڻو ناحق کائي ورتو. پوءِ پنهنجي ان خراب عمل تي پڇتاءُ ڪندي سدائين «بَد بَده» (يعني "بُرو ڪم، بُرو آهي") چوندو رهي ٿو. حقيقت ۾ ٻٽيري جي آواز ۾ «بدبد» جهڙي ورجاءُ واري ڌُن ٻڌڻ ۾ اچي ٿي، جنهن مان هيءَ ڏند ڪٿا جنم ورتو. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] pnebujglemefudaf5g5q6mokh3y7taa 401460 401459 2026-08-06T22:40:09Z Intisar Ali 8681 401460 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽيرو | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽيرو''' (انگريزي:'''Quail'''؛ عربي:'''سمان'''؛ فارسي:'''بلدرچین''' يا '''وردیج'''<ref>https://www.iranbirds.com/galliformes/item/61-بلدرچین.html</ref>تاجڪي:'''بيدانه''' ۽ افغان فارسي:'''بودنه''') [[گيليفارميز]] (مرغي نما پکين) جي جماعت سان تعلق رکندڙ وچولي يا ننڍڙي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] جو گڏيل نالو آهي. هي پکي زمين تي رهندڙ مرغي نما پکين جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل گروهن مان هڪ آهن. ٻٽيرن کي ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، جيڪي [[فيزيانِڊي]] (''Phasianidae'') ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، ۽ [[نئين دنيا جا ٻٽير]]، جيڪي [[اوڊانٽوفورِڊي]] (''Odontophoridae'') ڪٽنب ۾ شامل آهن. ٻٽير ننڍڙي جسامت وارا پکي آهن ۽ زمين تي رهڻ کي ترجيح ڏين ٿا. اهي بنيادي طور ٻجن، [[حشرات]] ۽ ٻين ننڍن بي مهره جانورن تي گذارو ڪن ٿا. پنهنجا آکيرا زمين تي ٺاهين ٿا ۽ مختصر پر تيز اڏام ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. عام طور تي انهن جي عمر 2 کان 7 سال ٿيندي آهي. ڪجهه [[نوع (حياتيات)|نوعون]]، جهڙوڪ [[جاپاني ٻٽير]] ۽ [[عام ٻٽير]]، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهن ۽ ڊگها فاصلا اڏامي سگهن ٿا. ڪيترن ئي ملڪن ۾ ٻٽيرن جون مختلف نوعون وڏي پيماني تي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليون وڃن ٿيون. ڪڏهن ڪڏهن انهن کي شڪارگاهن يا جهنگ ۾ پڻ ڇڏيو ويندو آهي ته جيئن جهنگلي آبادي ۾ واڌارو ٿئي يا سندن قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر نون علائقن ۾ متعارف ڪرايو وڃي. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽير جا آنا مرغي جي آنن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پروٽين وارا سمجهيا وڃن ٿا ۽ انهن جو گوشت غذائيت سان ڀرپور ليکيو وڃي ٿو. هن پکيءَ جو شڪار پڻ وڏي پيماني تي ان جي گوشت ۽ کنڀن جي استعمال لاءِ ڪيو ويندو آهي. اڄڪلهه پاليل ٻٽيرن جي مشهور ۽ خوبصورت نسلن مان هڪ کي '''ٽڪسيڊو''' (''Tuxedo'') چيو ويندو آهي.<ref>https://fa.domesticfutures.com/smokingovyj-perepel-5142</ref> ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''flock''، ''covey''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''bevy''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == نالو == <gallery class="center" widths="250" heights="180"> File:Coturnix coturnix (Warsaw zoo)-1.JPG|'''عام ٻٽيرو'''، [[پولينڊ]] جي هڪ [[جانورن جو باغ|جانورن جي باغ]] ۾ File:Excalfactoria chinensis (aka).jpg|'''ايشيائي نيرو ٻٽيرو''' (''Excalfactoria chinensis'') </gallery> وچ اوڀر ۾ هن پکيءَ جي وسيع پکڙاءُ ۽ نسبتاً گهڻي موجودگي سبب [[فارسي ٻولي|فارسي ڳالهائيندڙن]] وٽ ان جا ڪيترائي مختلف نالا رائج رهيا آهن. '''ٻٽيري''' لاءِ استعمال ٿيندڙ فارسي نالو '''بلدرچين''' اصل ۾ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو بعد ۾ فارسيءَ ۾ داخل ٿيو. ان کان سواءِ [[وچ فارسي ٻولي|وچ فارسي]] متنن، [[هراتي لهجو|هراتي لهجي]] ۽ [[ڪردي ٻولي]] جي مختلف لهجن ۾ هن پکيءَ کي '''ڪَرَڪ''' چيو ويو آهي. [[لري ٻولي]] ۾ ان جا نالا '''بدبده''' ۽ '''ڪُوگ پور''' آهن، جڏهن ته روايتي فارسيءَ ۾ '''وَرتِج'''، '''وَرتيج''' يا '''وَرديج''' جا نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[مازندران]]، [[گيلان]] جي ڪجهه علائقن ۽ [[سمنان]] ۾ هن کي '''وَرده''' سڏيو وڃي ٿو. [[گيلڪي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ جو نالو '''وُشُم''' يا '''وُشوم''' آهي. [[آل زيار]] خاندان جي ٽئين بادشاهه کي ٻٽيري جي شڪار سان خاص شوق هئڻ سبب '''[[وشمگير]]''' سڏيو ويندو هو. [[عربي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ لاءِ '''سُماني''' ۽ '''سَلوىٰ''' جا نالا استعمال ٿيندا آهن، جيڪي فارسيءَ ۾ پڻ رائج ٿي ويا. [[تاجڪ ٻولي]] جي وڪيپيڊيا تي هن پکيءَ جو نالو '''[[بيدانه]]''' ڏنل آهي. ان کان سواءِ تاجڪ ماڻهو هن پکيءَ لاءِ '''ورتيش'''، '''وريشڪ'''، '''ڪَرَڪ'''، '''سَلوىٰ''' ۽ '''وُشم''' جهڙا نالا پڻ استعمال ڪندا آهن. [[ايران]] ۾ [[مرودشت]]، [[پاسارگاد]] ۽ خاص طور [[باصيري]] قبيلي جا ماڻهو هن پکيءَ کي '''ڪُوڪَهرِه''' (Kowkahre) يا '''ڪُوڪَر''' (Kowkar) چوندا آهن. ممڪن آهي ته اهو نالو هن پکيءَ جي [[ڪبڪ]] سان ظاهري مشابهت سبب پيو هجي. باصيري لهجي ۾، جيڪو فارسيءَ جي لهجن مان هڪ آهي، [[ڪبڪ]] کي '''ڪُوڪ''' (Kowk) چيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻڪري جي ٻچڙي کي '''ڪَهرِه''' چيو ويندو آهي. تنهنڪري '''ڪُوڪ ڪَهرِه''' (ننڍو ڪبڪ) مان '''ڪُوڪَهرِه''' نالو وجود ۾ آيو، جنهن جو مطلب آهي "ننڍڙو ڪبڪ". [[لري ٻولي]] جي بويراحمدي لهجي ۾ هن پکيءَ کي '''بدبده''' يا '''ڪُوگ پور''' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "اهو ڪبڪ جيڪو پاڻ کي سميٽي يا لڪائي ويٺو هجي". لري ٻوليءَ ۾ '''پوريدن''' جو مطلب آهي پاڻ کي گڏ ڪرڻ، لڪي وڃڻ يا نظرن کان اوجهل ٿيڻ. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |- | rowspan=3 | [[ڊينڊرورٽڪس]] | [[ڏاڙهي وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بيئرڊڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس باربيٽس |- | [[ڊگهي پڇ وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | لانگ ٽيلڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ميڪرورا |- | [[تاجدار ڀورو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بَفي ڪرائونڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ليوڪوفرس |- | [[اوريورٽڪس]] | [[جبلي ٻٽيرو]] | مائونٽن ڪئيل | اوريورٽڪس پڪٽس |- | rowspan=4 | [[ڪيليپيپلا]] | [[ڇلردار ٻٽيرو]] | اسڪيلڊ ڪئيل | ڪيليپيپلا اسڪواماٽا |- | [[نفيس ٻٽيرو]] | ايليگنٽ ڪئيل | ڪيليپيپلا ڊگلسي آئي |- | [[ڪيليفورنيا ٻٽيرو]] | ڪيليفورنيا ڪئيل | ڪيليپيپلا ڪيليفورنيڪا |- | [[گيمبل جو ٻٽيرو]] | گيمبلز ڪئيل | ڪيليپيپلا گيمبيلي آئي |- | [[فائلورٽڪس]] | [[پٽيدار ٻٽيرو]] | بينڊڊ ڪئيل | فائلورٽڪس فيشياٽس |- | rowspan=4 | [[ڪولينس]] | [[اتر وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ناردرن باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ورجينيانس |- | [[ڪاري ڳلي وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | بليڪ ٿروٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس نائگروگيولارس |- | [[چٽيل پيٽ وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | اسپاٽ بيلڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ليوڪوپوگون |- | [[تاجدار باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ڪريسٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ڪرسٽيٽس |- | rowspan=15 | [[اوڊانٽوفورس]] | [[سنگ مرمري جهنگلي ٻٽيرو]] | ماربلڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گويانينسس |- | [[چٽيل پرن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽ وِنگڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪيپوئيرا |- | [[ڪارن ڪنن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ ايئرڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانوٽس |- | [[ڳاڙهي چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايرٿروپس |- | [[ڪاري چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايٽريفرانس |- | [[شاهه بلوطي جهنگلي ٻٽيرو]] | چيسٽنٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس هائپرايرٿرس |- | [[ڪاري پٺ وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | ڊارڪ بيڪڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانونوٽس |- | [[ڳاڙهي سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسپيشيوسس |- | [[ٽاڪارڪونا جهنگلي ٻٽيرو]] | ٽاڪارڪونا وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڊائليوڪوس |- | [[ڳچيءَ جي پٽي وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | گورجٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽروفيم |- | [[وينزويلا جو جهنگلي ٻٽيرو]] | وينيزويليَن وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪولمبيانس |- | [[ڪاري سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ليوڪوليمس |- | [[پٽيدار چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽرائپ فيسٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس باليوياني |- | [[تارن جهڙي چٽن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽارڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽيليٽس |- | [[چٽيل جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گٽيٽس |- | [[ڊيڪٽائيلورٽڪس]] | [[ڳائيندڙ ٻٽيرو]] | سنگنگ ڪئيل | ڊيڪٽائيلورٽڪس ٿوراڪيڪس |- | rowspan=2 | [[سرٽونڪس]] | [[مونٽيزوما ٻٽيرو]] | مونٽيزوما ڪئيل | سرٽونڪس مونٽيزومي |- | [[اک جهڙن چٽن وارو ٻٽيرو]] | اوسيليٽيڊ ڪئيل | سرٽونڪس اوسيليٽس |- | [[رنڪورٽڪس]] | [[ڀوري چهري وارو ٻٽيرو]] | ٽاني فيسٽ ڪئيل | رنڪورٽڪس سنڪٽس |} == روايتي طب ۾ استعمال == [[فائل:بلدرچین.jpg|thumb|ٻٽيري جا آنا]] روايتي طب ۾ ٻٽير بابت مختلف شفائي خاصيتون بيان ڪيون ويون آهن، پر انهن مان گهڻيون جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل ناهن. [[شريف ادريسي]] موجب، «ٻٽير جي [[پت]] کي چٽڻ [[مرگي]] جي علاج لاءِ فائديمند آهي، ان جو رت سور واري [[ڪن]] ۾ وجهڻ سان ڪن جو سور ختم ٿئي ٿو، ۽ ان جو گوشت مسلسل کائڻ سان سخت دل نرم ٿئي ٿي. اهو پڻ چيو ويو آهي ته اها خاصيت رڳو ان جي دل ۾ موجود هوندي آهي.» ڇهين صدي هجريءَ جي اندلسي طبيب [[عبدالملڪ بن زهر]] پڻ لکيو آهي ته «ٻٽيري جو گوشت [[گردي جي پٿري|گردي]] ۽ [[مثاني]] جي پٿري کي ڀڃڻ ۾ مددگار آهي ۽ پيشاب آور ('''مدر''') آهي.» ڪجهه قديم طبيبن ۽ ڪيترن عام ماڻهن جو اهو به عقيدو رهيو آهي ته ٻٽير جا آنا انسان جي ڳالهائڻ جي صلاحيت وڌائين ٿا ۽ ٻارن کي وقت کان اڳ ڳالهائڻ ۾ مدد ڏين ٿا. هيءُ عقيدو غالباً ان مشاهدي مان پيدا ٿيو ته ٻٽير پنهنجي ننڍڙي جسامت جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ۽ تيز آواز ڪندو آهي، جنهن کي ماڻهن فصاحت سان منسوب ڪيو. هيٺ ڏنل جدولن ۾ 100 گرام ٻٽير جي گوشت ۽ آنن جي غذائي جوڙجڪ ڏيکاريل آهي:<ref name="isfahan">{{یادکرد وب|نویسنده= |نشانی= http://www.isfahaneast.com/newsF-3330.html|عنوان= خواص گوشت و تخم بلدرچین|ناشر= خبرگزاری شرق استان اصفهان|تاریخ= 20 دی 1392|تاریخ بازبینی= 21 اسفند 1392|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140110152942/http://www.isfahaneast.com/newsF-3330.html|archivedate=۱۰ ژانویه ۲۰۱۴|dead-url=yes}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=چگونه تشخیص دهیم بلدرچین تخمگذار است یا گوشتی؟|نشانی=https://itoyur.ir/quail-detection/|وبگاه=itoyur|بازبینی=2024-04-17|کد زبان=fa-IR}}</ref> === 100 گرام ٻٽيري جي گوشت جي غذائي جوڙجڪ === {| class="wikitable" |- ! جز ! سراسري مقدار |- | پاڻي | 62–65٪ |- | چرٻي | 3٪ |- | پروٽين | 26٪ |- | معدني جزا | 3–6٪ |- | توانائي | 80 ڪلوڪيلوري / 100 گرام |} === 100 گرام ٻٽيري جي آنن جي غذائي جوڙجڪ === <ref name="isfahan"/> {| class="wikitable" |- ! جز ! سراسري مقدار |- | پاڻي | 73.8–74.3٪ |- | چرٻي | 11.1–12.4٪ |- | پروٽين | 11.6–13.1٪ |- | معدني جزا | 1.1٪ |- | توانائي | 161 ڪلوڪيلوري / 100 گرام |- | ڪوليسٽرول | 844 mg/dL |} == پاليل جاپاني ٻٽير جو ورتاءُ == {{Article détaillé|جاپاني ٻٽيرو}} [[فائل:Coturnix japonica20150824.jpg|thumb|بالغ ''Coturnix japonica''، نر ۽ مادي.]] پاليل [[جاپاني ٻٽيرو]] (''Coturnix japonica'') جي فطري عادتن ۾ مٽيءَ جا وهنجڻ، پنهنجي ماحول جي جاچ ڪرڻ، زمين کي کوٽي خوراڪ (جهڙوڪ ٻج، لاروا، [[حشرات]] ۽ ٻوٽا) ڳولڻ، زمين يا گاهه ۾ آکيرو ٺاهڻ ۽ رات جو آرام ڪرڻ شامل آهن. هي عام طور تي پرسڪون پکي آهي، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن، خاص طور نرن جي وچ ۾، جهيڙا به ٿيندا آهن. جاپاني ٻٽير انسان کان گهڻو نٿو ڊڄي ۽ انساني موجودگيءَ کي آسانيءَ سان قبول ڪري ٿو. پالڻ جي ڪيترين ئي نسلن ۾ جهنگلي جبلت تقريباً ختم ٿي چڪي آهي، تنهنڪري مادي عام طور آنا نه سيئي ٿي ۽ نه ئي پنهنجي ٻچن جي سنڀال ڪندي آهي. فرانس ۾ پاليل لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ٻٽيرن کي [[انتھائي پالڻ]] (انٽينسو فارمنگ) واري نظام ۾ رکيو وڃي ٿو. انهن کي تمام گهڻي گهاٽائي سان رکيو ويندو آهي، جتي آنا ڏيندڙ ٻٽيرن لاءِ هڪ چورس ميٽر ۾ 80 کان وڌيڪ ۽ گوشت لاءِ پاليل ٻٽيرن لاءِ 100 کان وڌيڪ پکي رکيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ مرغي پالڻ بابت لاڳو ڪيترائي ضابطا ٻٽيرن تي لاڳو ناهن ٿيندا. اهڙي پالڻ هيٺ مادي ٻٽير سال ۾ 300 تائين آنا ڏئي سگهي ٿي، جڏهن⁠تہ جهنگلي ٻٽير عام طور سال ۾ رڳو 7 کان 14 آنا ڏيندا آهن. انتھائي پالڻ واري نظام ۾ ٻٽيرن کي هڪ ٻئي جي چهنبن سان زخمي ڪرڻ (picage) جا مسئلا پڻ پيش اچن ٿا. ڪجهه پکين جي مٿي يا ٽنگن ۾ گلٽيون يا چمڙيءَ جون بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون، ۽ ڪي پکي ذبح خاني ڏانهن موڪلڻ کان اڳ ئي مري ويندا آهن.<ref>{{Lien web |langue=fr |prénom1=Paris |nom1=Match |titre=L214 dénonce l’élevage intensif des cailles |url=https://www.parismatch.com/Actu/Societe/L214-denonce-l-elevage-intensif-des-cailles-1614191 |date=21/03/2019 |consulté le=}}</ref> == ڏند ڪٿائون == [[فائل:Caille des blés MHNT.jpg|thumb|''عام ٻٽيري جا آنا'']] [[عهد عتيق]] ([[خروج جو ڪتاب]] 16:13، [[اعداد جو ڪتاب]] 11:31–33) موجب، ٻٽيرو انهن آسماني نعمتن مان هڪ هو، جيڪي [[يهوه]] مصر مان نڪرڻ کان پوءِ بيابان ۾ سرگردان اسرائيلي قوم لاءِ نازل ڪيون. هن واقعي جو ذڪر [[قرآن]] پاڪ ۾ پڻ موجود آهي (سورة [[البقرة]]: 57، [[الأعراف]]: 160 ۽ [[طه]]: 80). هن روايت جي وضاحت ٻٽيرن جي [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] واري علائقي مان ٿيندڙ موسمي لڏپلاڻ سان پڻ ڪئي وڃي ٿي. اهي پکي هر سال بهار جي موسم ۾ وڏي تعداد ۾ [[سينائي رڻ]] مان گذرندي [[آفريڪا]] کان [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ سرءُ جي موسم ۾ وري ساڳئي رستي واپس موٽندا آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پکي زمين جي ويجهو اڏامندا آهن، جلد ٿڪجي پوندا آهن ۽ زمين تي لهي ويهندا آهن، تنهنڪري انهن جو شڪار ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref>Jewish Encyclopedia [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2&letter=Q QUAIL]</ref> ڪجهه پراڻن ڪتابن، جهڙوڪ [[برهان قاطع]]، ۾ ٻٽيري بابت هڪ ڏند ڪٿا بيان ٿيل آهي، جنهن موجب هن پکيءَ جي اصل سمنڊ مان ڄائي هجڻ ٻڌائي وئي آهي. [[مرتضى زبيدي]] لکي ٿو: «سُماني (ٻٽيرو) لڏپلاڻ ڪندڙ پکين مان آهي، پر اهو معلوم ناهي ته ڪٿان اچي ٿو. ڪي ماڻهو چون ٿا ته اهو کارو سمنڊ مان نڪري ٿو، ۽ ڏٺو ويو آهي ته هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو ٻيڙيءَ جي سڙهه وانگر پاڻيءَ جي مٿان ڦهليل رکي سمنڊ جي سطح تي اڏامندو آهي…» هيءَ ڏند ڪٿا شايد ان حقيقت مان پيدا ٿي ته ٻٽير ڊگهي اڏام جي جسماني سگهه نٿو رکي، تنهنڪري لڏپلاڻ دوران موافق هوائن جي مدد وٺندو آهي. سرءُ جي موسم ۾ ٻٽيرن جا وڏا ولر [[يورپ]] کان اتر [[آفريڪا]] ۽ اوڀر [[رومي سمنڊ]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ بهار ۾ وري يورپ موٽي ايندا آهن. رومي سمنڊ پار ڪندي اهي گهڻو ڪري ٿڪجي سمنڊ تي ڪري پوندا آهن ۽ زبيدي جي بيان ڪيل طريقي مطابق، «هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو سڙهه وانگر ڦهليل» رکي پاڻ کي ڪناري تائين پهچائيندا آهن. 1940ع واري ڏهاڪي تائين هر سال بهار ۽ سرءُ ۾ ميڊيٽرينين جي ڪنارن تي اهڙيءَ ريت لکين ٻٽير پڪڙيا ويندا هئا، پر ان کان پوءِ سندن تعداد ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>[[هوشنگ اعلم|اعلم، هوشنگ]]. ''[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1696 بلدرچین]''. دانشنامهٔ جهان اسلام</ref> روايتي عربي ٻوليءَ ۾ هن پکيءَ کي «'''قَتِيلُ الرَّعد'''» (يعني "گجگوڙ جو ماريل") به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عقيدو موجود هو ته هي [[گجگوڙ]] جي آواز کان ڊڄي مري ويندو آهي. فارسيءَ ۾ ٻٽير کي «'''بَدبَده'''» پڻ سڏيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ ايراني ڏند ڪٿا موجب هن پکيءَ هڪ ننڍڙي ٻار جو ڪڻڪ جو داڻو ناحق کائي ورتو. پوءِ پنهنجي ان خراب عمل تي پڇتاءُ ڪندي سدائين «بَد بَده» (يعني "بُرو ڪم، بُرو آهي") چوندو رهي ٿو. حقيقت ۾ ٻٽيري جي آواز ۾ «بدبد» جهڙي ورجاءُ واري ڌُن ٻڌڻ ۾ اچي ٿي، جنهن مان هيءَ ڏند ڪٿا جنم ورتو. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] ixizk6xjk29h48eaxr8ajeaqdz5dwpn 401461 401460 2026-08-06T22:40:43Z Intisar Ali 8681 /* پاليل جاپاني ٻٽير جو ورتاءُ */ 401461 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽيرو | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽيرو''' (انگريزي:'''Quail'''؛ عربي:'''سمان'''؛ فارسي:'''بلدرچین''' يا '''وردیج'''<ref>https://www.iranbirds.com/galliformes/item/61-بلدرچین.html</ref>تاجڪي:'''بيدانه''' ۽ افغان فارسي:'''بودنه''') [[گيليفارميز]] (مرغي نما پکين) جي جماعت سان تعلق رکندڙ وچولي يا ننڍڙي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] جو گڏيل نالو آهي. هي پکي زمين تي رهندڙ مرغي نما پکين جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل گروهن مان هڪ آهن. ٻٽيرن کي ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، جيڪي [[فيزيانِڊي]] (''Phasianidae'') ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، ۽ [[نئين دنيا جا ٻٽير]]، جيڪي [[اوڊانٽوفورِڊي]] (''Odontophoridae'') ڪٽنب ۾ شامل آهن. ٻٽير ننڍڙي جسامت وارا پکي آهن ۽ زمين تي رهڻ کي ترجيح ڏين ٿا. اهي بنيادي طور ٻجن، [[حشرات]] ۽ ٻين ننڍن بي مهره جانورن تي گذارو ڪن ٿا. پنهنجا آکيرا زمين تي ٺاهين ٿا ۽ مختصر پر تيز اڏام ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. عام طور تي انهن جي عمر 2 کان 7 سال ٿيندي آهي. ڪجهه [[نوع (حياتيات)|نوعون]]، جهڙوڪ [[جاپاني ٻٽير]] ۽ [[عام ٻٽير]]، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهن ۽ ڊگها فاصلا اڏامي سگهن ٿا. ڪيترن ئي ملڪن ۾ ٻٽيرن جون مختلف نوعون وڏي پيماني تي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليون وڃن ٿيون. ڪڏهن ڪڏهن انهن کي شڪارگاهن يا جهنگ ۾ پڻ ڇڏيو ويندو آهي ته جيئن جهنگلي آبادي ۾ واڌارو ٿئي يا سندن قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر نون علائقن ۾ متعارف ڪرايو وڃي. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽير جا آنا مرغي جي آنن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پروٽين وارا سمجهيا وڃن ٿا ۽ انهن جو گوشت غذائيت سان ڀرپور ليکيو وڃي ٿو. هن پکيءَ جو شڪار پڻ وڏي پيماني تي ان جي گوشت ۽ کنڀن جي استعمال لاءِ ڪيو ويندو آهي. اڄڪلهه پاليل ٻٽيرن جي مشهور ۽ خوبصورت نسلن مان هڪ کي '''ٽڪسيڊو''' (''Tuxedo'') چيو ويندو آهي.<ref>https://fa.domesticfutures.com/smokingovyj-perepel-5142</ref> ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''flock''، ''covey''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''bevy''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == نالو == <gallery class="center" widths="250" heights="180"> File:Coturnix coturnix (Warsaw zoo)-1.JPG|'''عام ٻٽيرو'''، [[پولينڊ]] جي هڪ [[جانورن جو باغ|جانورن جي باغ]] ۾ File:Excalfactoria chinensis (aka).jpg|'''ايشيائي نيرو ٻٽيرو''' (''Excalfactoria chinensis'') </gallery> وچ اوڀر ۾ هن پکيءَ جي وسيع پکڙاءُ ۽ نسبتاً گهڻي موجودگي سبب [[فارسي ٻولي|فارسي ڳالهائيندڙن]] وٽ ان جا ڪيترائي مختلف نالا رائج رهيا آهن. '''ٻٽيري''' لاءِ استعمال ٿيندڙ فارسي نالو '''بلدرچين''' اصل ۾ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو بعد ۾ فارسيءَ ۾ داخل ٿيو. ان کان سواءِ [[وچ فارسي ٻولي|وچ فارسي]] متنن، [[هراتي لهجو|هراتي لهجي]] ۽ [[ڪردي ٻولي]] جي مختلف لهجن ۾ هن پکيءَ کي '''ڪَرَڪ''' چيو ويو آهي. [[لري ٻولي]] ۾ ان جا نالا '''بدبده''' ۽ '''ڪُوگ پور''' آهن، جڏهن ته روايتي فارسيءَ ۾ '''وَرتِج'''، '''وَرتيج''' يا '''وَرديج''' جا نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[مازندران]]، [[گيلان]] جي ڪجهه علائقن ۽ [[سمنان]] ۾ هن کي '''وَرده''' سڏيو وڃي ٿو. [[گيلڪي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ جو نالو '''وُشُم''' يا '''وُشوم''' آهي. [[آل زيار]] خاندان جي ٽئين بادشاهه کي ٻٽيري جي شڪار سان خاص شوق هئڻ سبب '''[[وشمگير]]''' سڏيو ويندو هو. [[عربي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ لاءِ '''سُماني''' ۽ '''سَلوىٰ''' جا نالا استعمال ٿيندا آهن، جيڪي فارسيءَ ۾ پڻ رائج ٿي ويا. [[تاجڪ ٻولي]] جي وڪيپيڊيا تي هن پکيءَ جو نالو '''[[بيدانه]]''' ڏنل آهي. ان کان سواءِ تاجڪ ماڻهو هن پکيءَ لاءِ '''ورتيش'''، '''وريشڪ'''، '''ڪَرَڪ'''، '''سَلوىٰ''' ۽ '''وُشم''' جهڙا نالا پڻ استعمال ڪندا آهن. [[ايران]] ۾ [[مرودشت]]، [[پاسارگاد]] ۽ خاص طور [[باصيري]] قبيلي جا ماڻهو هن پکيءَ کي '''ڪُوڪَهرِه''' (Kowkahre) يا '''ڪُوڪَر''' (Kowkar) چوندا آهن. ممڪن آهي ته اهو نالو هن پکيءَ جي [[ڪبڪ]] سان ظاهري مشابهت سبب پيو هجي. باصيري لهجي ۾، جيڪو فارسيءَ جي لهجن مان هڪ آهي، [[ڪبڪ]] کي '''ڪُوڪ''' (Kowk) چيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻڪري جي ٻچڙي کي '''ڪَهرِه''' چيو ويندو آهي. تنهنڪري '''ڪُوڪ ڪَهرِه''' (ننڍو ڪبڪ) مان '''ڪُوڪَهرِه''' نالو وجود ۾ آيو، جنهن جو مطلب آهي "ننڍڙو ڪبڪ". [[لري ٻولي]] جي بويراحمدي لهجي ۾ هن پکيءَ کي '''بدبده''' يا '''ڪُوگ پور''' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "اهو ڪبڪ جيڪو پاڻ کي سميٽي يا لڪائي ويٺو هجي". لري ٻوليءَ ۾ '''پوريدن''' جو مطلب آهي پاڻ کي گڏ ڪرڻ، لڪي وڃڻ يا نظرن کان اوجهل ٿيڻ. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |- | rowspan=3 | [[ڊينڊرورٽڪس]] | [[ڏاڙهي وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بيئرڊڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس باربيٽس |- | [[ڊگهي پڇ وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | لانگ ٽيلڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ميڪرورا |- | [[تاجدار ڀورو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بَفي ڪرائونڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ليوڪوفرس |- | [[اوريورٽڪس]] | [[جبلي ٻٽيرو]] | مائونٽن ڪئيل | اوريورٽڪس پڪٽس |- | rowspan=4 | [[ڪيليپيپلا]] | [[ڇلردار ٻٽيرو]] | اسڪيلڊ ڪئيل | ڪيليپيپلا اسڪواماٽا |- | [[نفيس ٻٽيرو]] | ايليگنٽ ڪئيل | ڪيليپيپلا ڊگلسي آئي |- | [[ڪيليفورنيا ٻٽيرو]] | ڪيليفورنيا ڪئيل | ڪيليپيپلا ڪيليفورنيڪا |- | [[گيمبل جو ٻٽيرو]] | گيمبلز ڪئيل | ڪيليپيپلا گيمبيلي آئي |- | [[فائلورٽڪس]] | [[پٽيدار ٻٽيرو]] | بينڊڊ ڪئيل | فائلورٽڪس فيشياٽس |- | rowspan=4 | [[ڪولينس]] | [[اتر وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ناردرن باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ورجينيانس |- | [[ڪاري ڳلي وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | بليڪ ٿروٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس نائگروگيولارس |- | [[چٽيل پيٽ وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | اسپاٽ بيلڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ليوڪوپوگون |- | [[تاجدار باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ڪريسٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ڪرسٽيٽس |- | rowspan=15 | [[اوڊانٽوفورس]] | [[سنگ مرمري جهنگلي ٻٽيرو]] | ماربلڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گويانينسس |- | [[چٽيل پرن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽ وِنگڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪيپوئيرا |- | [[ڪارن ڪنن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ ايئرڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانوٽس |- | [[ڳاڙهي چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايرٿروپس |- | [[ڪاري چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايٽريفرانس |- | [[شاهه بلوطي جهنگلي ٻٽيرو]] | چيسٽنٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس هائپرايرٿرس |- | [[ڪاري پٺ وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | ڊارڪ بيڪڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانونوٽس |- | [[ڳاڙهي سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسپيشيوسس |- | [[ٽاڪارڪونا جهنگلي ٻٽيرو]] | ٽاڪارڪونا وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڊائليوڪوس |- | [[ڳچيءَ جي پٽي وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | گورجٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽروفيم |- | [[وينزويلا جو جهنگلي ٻٽيرو]] | وينيزويليَن وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪولمبيانس |- | [[ڪاري سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ليوڪوليمس |- | [[پٽيدار چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽرائپ فيسٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس باليوياني |- | [[تارن جهڙي چٽن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽارڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽيليٽس |- | [[چٽيل جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گٽيٽس |- | [[ڊيڪٽائيلورٽڪس]] | [[ڳائيندڙ ٻٽيرو]] | سنگنگ ڪئيل | ڊيڪٽائيلورٽڪس ٿوراڪيڪس |- | rowspan=2 | [[سرٽونڪس]] | [[مونٽيزوما ٻٽيرو]] | مونٽيزوما ڪئيل | سرٽونڪس مونٽيزومي |- | [[اک جهڙن چٽن وارو ٻٽيرو]] | اوسيليٽيڊ ڪئيل | سرٽونڪس اوسيليٽس |- | [[رنڪورٽڪس]] | [[ڀوري چهري وارو ٻٽيرو]] | ٽاني فيسٽ ڪئيل | رنڪورٽڪس سنڪٽس |} == روايتي طب ۾ استعمال == [[فائل:بلدرچین.jpg|thumb|ٻٽيري جا آنا]] روايتي طب ۾ ٻٽير بابت مختلف شفائي خاصيتون بيان ڪيون ويون آهن، پر انهن مان گهڻيون جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل ناهن. [[شريف ادريسي]] موجب، «ٻٽير جي [[پت]] کي چٽڻ [[مرگي]] جي علاج لاءِ فائديمند آهي، ان جو رت سور واري [[ڪن]] ۾ وجهڻ سان ڪن جو سور ختم ٿئي ٿو، ۽ ان جو گوشت مسلسل کائڻ سان سخت دل نرم ٿئي ٿي. اهو پڻ چيو ويو آهي ته اها خاصيت رڳو ان جي دل ۾ موجود هوندي آهي.» ڇهين صدي هجريءَ جي اندلسي طبيب [[عبدالملڪ بن زهر]] پڻ لکيو آهي ته «ٻٽيري جو گوشت [[گردي جي پٿري|گردي]] ۽ [[مثاني]] جي پٿري کي ڀڃڻ ۾ مددگار آهي ۽ پيشاب آور ('''مدر''') آهي.» ڪجهه قديم طبيبن ۽ ڪيترن عام ماڻهن جو اهو به عقيدو رهيو آهي ته ٻٽير جا آنا انسان جي ڳالهائڻ جي صلاحيت وڌائين ٿا ۽ ٻارن کي وقت کان اڳ ڳالهائڻ ۾ مدد ڏين ٿا. هيءُ عقيدو غالباً ان مشاهدي مان پيدا ٿيو ته ٻٽير پنهنجي ننڍڙي جسامت جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ۽ تيز آواز ڪندو آهي، جنهن کي ماڻهن فصاحت سان منسوب ڪيو. هيٺ ڏنل جدولن ۾ 100 گرام ٻٽير جي گوشت ۽ آنن جي غذائي جوڙجڪ ڏيکاريل آهي:<ref name="isfahan">{{یادکرد وب|نویسنده= |نشانی= http://www.isfahaneast.com/newsF-3330.html|عنوان= خواص گوشت و تخم بلدرچین|ناشر= خبرگزاری شرق استان اصفهان|تاریخ= 20 دی 1392|تاریخ بازبینی= 21 اسفند 1392|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140110152942/http://www.isfahaneast.com/newsF-3330.html|archivedate=۱۰ ژانویه ۲۰۱۴|dead-url=yes}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=چگونه تشخیص دهیم بلدرچین تخمگذار است یا گوشتی؟|نشانی=https://itoyur.ir/quail-detection/|وبگاه=itoyur|بازبینی=2024-04-17|کد زبان=fa-IR}}</ref> === 100 گرام ٻٽيري جي گوشت جي غذائي جوڙجڪ === {| class="wikitable" |- ! جز ! سراسري مقدار |- | پاڻي | 62–65٪ |- | چرٻي | 3٪ |- | پروٽين | 26٪ |- | معدني جزا | 3–6٪ |- | توانائي | 80 ڪلوڪيلوري / 100 گرام |} === 100 گرام ٻٽيري جي آنن جي غذائي جوڙجڪ === <ref name="isfahan"/> {| class="wikitable" |- ! جز ! سراسري مقدار |- | پاڻي | 73.8–74.3٪ |- | چرٻي | 11.1–12.4٪ |- | پروٽين | 11.6–13.1٪ |- | معدني جزا | 1.1٪ |- | توانائي | 161 ڪلوڪيلوري / 100 گرام |- | ڪوليسٽرول | 844 mg/dL |} == پاليل جاپاني ٻٽير جو ورتاءُ == {{Main|جاپاني ٻٽيرو}} [[فائل:Coturnix japonica20150824.jpg|thumb|بالغ ''Coturnix japonica''، نر ۽ مادي.]] پاليل [[جاپاني ٻٽيرو]] (''Coturnix japonica'') جي فطري عادتن ۾ مٽيءَ جا وهنجڻ، پنهنجي ماحول جي جاچ ڪرڻ، زمين کي کوٽي خوراڪ (جهڙوڪ ٻج، لاروا، [[حشرات]] ۽ ٻوٽا) ڳولڻ، زمين يا گاهه ۾ آکيرو ٺاهڻ ۽ رات جو آرام ڪرڻ شامل آهن. هي عام طور تي پرسڪون پکي آهي، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن، خاص طور نرن جي وچ ۾، جهيڙا به ٿيندا آهن. جاپاني ٻٽير انسان کان گهڻو نٿو ڊڄي ۽ انساني موجودگيءَ کي آسانيءَ سان قبول ڪري ٿو. پالڻ جي ڪيترين ئي نسلن ۾ جهنگلي جبلت تقريباً ختم ٿي چڪي آهي، تنهنڪري مادي عام طور آنا نه سيئي ٿي ۽ نه ئي پنهنجي ٻچن جي سنڀال ڪندي آهي. فرانس ۾ پاليل لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ٻٽيرن کي [[انتھائي پالڻ]] (انٽينسو فارمنگ) واري نظام ۾ رکيو وڃي ٿو. انهن کي تمام گهڻي گهاٽائي سان رکيو ويندو آهي، جتي آنا ڏيندڙ ٻٽيرن لاءِ هڪ چورس ميٽر ۾ 80 کان وڌيڪ ۽ گوشت لاءِ پاليل ٻٽيرن لاءِ 100 کان وڌيڪ پکي رکيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ مرغي پالڻ بابت لاڳو ڪيترائي ضابطا ٻٽيرن تي لاڳو ناهن ٿيندا. اهڙي پالڻ هيٺ مادي ٻٽير سال ۾ 300 تائين آنا ڏئي سگهي ٿي، جڏهن⁠تہ جهنگلي ٻٽير عام طور سال ۾ رڳو 7 کان 14 آنا ڏيندا آهن. انتھائي پالڻ واري نظام ۾ ٻٽيرن کي هڪ ٻئي جي چهنبن سان زخمي ڪرڻ (picage) جا مسئلا پڻ پيش اچن ٿا. ڪجهه پکين جي مٿي يا ٽنگن ۾ گلٽيون يا چمڙيءَ جون بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون، ۽ ڪي پکي ذبح خاني ڏانهن موڪلڻ کان اڳ ئي مري ويندا آهن.<ref>{{Lien web |langue=fr |prénom1=Paris |nom1=Match |titre=L214 dénonce l’élevage intensif des cailles |url=https://www.parismatch.com/Actu/Societe/L214-denonce-l-elevage-intensif-des-cailles-1614191 |date=21/03/2019 |consulté le=}}</ref> == ڏند ڪٿائون == [[فائل:Caille des blés MHNT.jpg|thumb|''عام ٻٽيري جا آنا'']] [[عهد عتيق]] ([[خروج جو ڪتاب]] 16:13، [[اعداد جو ڪتاب]] 11:31–33) موجب، ٻٽيرو انهن آسماني نعمتن مان هڪ هو، جيڪي [[يهوه]] مصر مان نڪرڻ کان پوءِ بيابان ۾ سرگردان اسرائيلي قوم لاءِ نازل ڪيون. هن واقعي جو ذڪر [[قرآن]] پاڪ ۾ پڻ موجود آهي (سورة [[البقرة]]: 57، [[الأعراف]]: 160 ۽ [[طه]]: 80). هن روايت جي وضاحت ٻٽيرن جي [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] واري علائقي مان ٿيندڙ موسمي لڏپلاڻ سان پڻ ڪئي وڃي ٿي. اهي پکي هر سال بهار جي موسم ۾ وڏي تعداد ۾ [[سينائي رڻ]] مان گذرندي [[آفريڪا]] کان [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ سرءُ جي موسم ۾ وري ساڳئي رستي واپس موٽندا آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پکي زمين جي ويجهو اڏامندا آهن، جلد ٿڪجي پوندا آهن ۽ زمين تي لهي ويهندا آهن، تنهنڪري انهن جو شڪار ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref>Jewish Encyclopedia [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2&letter=Q QUAIL]</ref> ڪجهه پراڻن ڪتابن، جهڙوڪ [[برهان قاطع]]، ۾ ٻٽيري بابت هڪ ڏند ڪٿا بيان ٿيل آهي، جنهن موجب هن پکيءَ جي اصل سمنڊ مان ڄائي هجڻ ٻڌائي وئي آهي. [[مرتضى زبيدي]] لکي ٿو: «سُماني (ٻٽيرو) لڏپلاڻ ڪندڙ پکين مان آهي، پر اهو معلوم ناهي ته ڪٿان اچي ٿو. ڪي ماڻهو چون ٿا ته اهو کارو سمنڊ مان نڪري ٿو، ۽ ڏٺو ويو آهي ته هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو ٻيڙيءَ جي سڙهه وانگر پاڻيءَ جي مٿان ڦهليل رکي سمنڊ جي سطح تي اڏامندو آهي…» هيءَ ڏند ڪٿا شايد ان حقيقت مان پيدا ٿي ته ٻٽير ڊگهي اڏام جي جسماني سگهه نٿو رکي، تنهنڪري لڏپلاڻ دوران موافق هوائن جي مدد وٺندو آهي. سرءُ جي موسم ۾ ٻٽيرن جا وڏا ولر [[يورپ]] کان اتر [[آفريڪا]] ۽ اوڀر [[رومي سمنڊ]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ بهار ۾ وري يورپ موٽي ايندا آهن. رومي سمنڊ پار ڪندي اهي گهڻو ڪري ٿڪجي سمنڊ تي ڪري پوندا آهن ۽ زبيدي جي بيان ڪيل طريقي مطابق، «هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو سڙهه وانگر ڦهليل» رکي پاڻ کي ڪناري تائين پهچائيندا آهن. 1940ع واري ڏهاڪي تائين هر سال بهار ۽ سرءُ ۾ ميڊيٽرينين جي ڪنارن تي اهڙيءَ ريت لکين ٻٽير پڪڙيا ويندا هئا، پر ان کان پوءِ سندن تعداد ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>[[هوشنگ اعلم|اعلم، هوشنگ]]. ''[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1696 بلدرچین]''. دانشنامهٔ جهان اسلام</ref> روايتي عربي ٻوليءَ ۾ هن پکيءَ کي «'''قَتِيلُ الرَّعد'''» (يعني "گجگوڙ جو ماريل") به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عقيدو موجود هو ته هي [[گجگوڙ]] جي آواز کان ڊڄي مري ويندو آهي. فارسيءَ ۾ ٻٽير کي «'''بَدبَده'''» پڻ سڏيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ ايراني ڏند ڪٿا موجب هن پکيءَ هڪ ننڍڙي ٻار جو ڪڻڪ جو داڻو ناحق کائي ورتو. پوءِ پنهنجي ان خراب عمل تي پڇتاءُ ڪندي سدائين «بَد بَده» (يعني "بُرو ڪم، بُرو آهي") چوندو رهي ٿو. حقيقت ۾ ٻٽيري جي آواز ۾ «بدبد» جهڙي ورجاءُ واري ڌُن ٻڌڻ ۾ اچي ٿي، جنهن مان هيءَ ڏند ڪٿا جنم ورتو. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] eokiscb7ym599d0712gi8ipme9yjwcc 401462 401461 2026-08-06T22:40:56Z Intisar Ali 8681 401462 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽيرو | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽيرو''' (انگريزي:'''Quail'''؛ عربي:'''سمان'''؛ فارسي:'''بلدرچین''' يا '''وردیج'''<ref>https://www.iranbirds.com/galliformes/item/61-بلدرچین.html</ref>تاجڪي:'''بيدانه''' ۽ افغان فارسي:'''بودنه''') [[گيليفارميز]] (مرغي نما پکين) جي جماعت سان تعلق رکندڙ وچولي يا ننڍڙي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] جو گڏيل نالو آهي. هي پکي زمين تي رهندڙ مرغي نما پکين جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل گروهن مان هڪ آهن. ٻٽيرن کي ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، جيڪي [[فيزيانِڊي]] (''Phasianidae'') ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، ۽ [[نئين دنيا جا ٻٽير]]، جيڪي [[اوڊانٽوفورِڊي]] (''Odontophoridae'') ڪٽنب ۾ شامل آهن. ٻٽير ننڍڙي جسامت وارا پکي آهن ۽ زمين تي رهڻ کي ترجيح ڏين ٿا. اهي بنيادي طور ٻجن، [[حشرات]] ۽ ٻين ننڍن بي مهره جانورن تي گذارو ڪن ٿا. پنهنجا آکيرا زمين تي ٺاهين ٿا ۽ مختصر پر تيز اڏام ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. عام طور تي انهن جي عمر 2 کان 7 سال ٿيندي آهي. ڪجهه [[نوع (حياتيات)|نوعون]]، جهڙوڪ [[جاپاني ٻٽير]] ۽ [[عام ٻٽير]]، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهن ۽ ڊگها فاصلا اڏامي سگهن ٿا. ڪيترن ئي ملڪن ۾ ٻٽيرن جون مختلف نوعون وڏي پيماني تي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليون وڃن ٿيون. ڪڏهن ڪڏهن انهن کي شڪارگاهن يا جهنگ ۾ پڻ ڇڏيو ويندو آهي ته جيئن جهنگلي آبادي ۾ واڌارو ٿئي يا سندن قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر نون علائقن ۾ متعارف ڪرايو وڃي. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽير جا آنا مرغي جي آنن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پروٽين وارا سمجهيا وڃن ٿا ۽ انهن جو گوشت غذائيت سان ڀرپور ليکيو وڃي ٿو. هن پکيءَ جو شڪار پڻ وڏي پيماني تي ان جي گوشت ۽ کنڀن جي استعمال لاءِ ڪيو ويندو آهي. اڄڪلهه پاليل ٻٽيرن جي مشهور ۽ خوبصورت نسلن مان هڪ کي '''ٽڪسيڊو''' (''Tuxedo'') چيو ويندو آهي.<ref>https://fa.domesticfutures.com/smokingovyj-perepel-5142</ref> ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''flock''، ''covey''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''bevy''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == نالو == <gallery class="center" widths="250" heights="180"> File:Coturnix coturnix (Warsaw zoo)-1.JPG|'''عام ٻٽيرو'''، [[پولينڊ]] جي هڪ [[جانورن جو باغ|جانورن جي باغ]] ۾ File:Excalfactoria chinensis (aka).jpg|'''ايشيائي نيرو ٻٽيرو''' (''Excalfactoria chinensis'') </gallery> وچ اوڀر ۾ هن پکيءَ جي وسيع پکڙاءُ ۽ نسبتاً گهڻي موجودگي سبب [[فارسي ٻولي|فارسي ڳالهائيندڙن]] وٽ ان جا ڪيترائي مختلف نالا رائج رهيا آهن. '''ٻٽيري''' لاءِ استعمال ٿيندڙ فارسي نالو '''بلدرچين''' اصل ۾ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو بعد ۾ فارسيءَ ۾ داخل ٿيو. ان کان سواءِ [[وچ فارسي ٻولي|وچ فارسي]] متنن، [[هراتي لهجو|هراتي لهجي]] ۽ [[ڪردي ٻولي]] جي مختلف لهجن ۾ هن پکيءَ کي '''ڪَرَڪ''' چيو ويو آهي. [[لري ٻولي]] ۾ ان جا نالا '''بدبده''' ۽ '''ڪُوگ پور''' آهن، جڏهن ته روايتي فارسيءَ ۾ '''وَرتِج'''، '''وَرتيج''' يا '''وَرديج''' جا نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[مازندران]]، [[گيلان]] جي ڪجهه علائقن ۽ [[سمنان]] ۾ هن کي '''وَرده''' سڏيو وڃي ٿو. [[گيلڪي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ جو نالو '''وُشُم''' يا '''وُشوم''' آهي. [[آل زيار]] خاندان جي ٽئين بادشاهه کي ٻٽيري جي شڪار سان خاص شوق هئڻ سبب '''[[وشمگير]]''' سڏيو ويندو هو. [[عربي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ لاءِ '''سُماني''' ۽ '''سَلوىٰ''' جا نالا استعمال ٿيندا آهن، جيڪي فارسيءَ ۾ پڻ رائج ٿي ويا. [[تاجڪ ٻولي]] جي وڪيپيڊيا تي هن پکيءَ جو نالو '''[[بيدانه]]''' ڏنل آهي. ان کان سواءِ تاجڪ ماڻهو هن پکيءَ لاءِ '''ورتيش'''، '''وريشڪ'''، '''ڪَرَڪ'''، '''سَلوىٰ''' ۽ '''وُشم''' جهڙا نالا پڻ استعمال ڪندا آهن. [[ايران]] ۾ [[مرودشت]]، [[پاسارگاد]] ۽ خاص طور [[باصيري]] قبيلي جا ماڻهو هن پکيءَ کي '''ڪُوڪَهرِه''' (Kowkahre) يا '''ڪُوڪَر''' (Kowkar) چوندا آهن. ممڪن آهي ته اهو نالو هن پکيءَ جي [[ڪبڪ]] سان ظاهري مشابهت سبب پيو هجي. باصيري لهجي ۾، جيڪو فارسيءَ جي لهجن مان هڪ آهي، [[ڪبڪ]] کي '''ڪُوڪ''' (Kowk) چيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻڪري جي ٻچڙي کي '''ڪَهرِه''' چيو ويندو آهي. تنهنڪري '''ڪُوڪ ڪَهرِه''' (ننڍو ڪبڪ) مان '''ڪُوڪَهرِه''' نالو وجود ۾ آيو، جنهن جو مطلب آهي "ننڍڙو ڪبڪ". [[لري ٻولي]] جي بويراحمدي لهجي ۾ هن پکيءَ کي '''بدبده''' يا '''ڪُوگ پور''' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "اهو ڪبڪ جيڪو پاڻ کي سميٽي يا لڪائي ويٺو هجي". لري ٻوليءَ ۾ '''پوريدن''' جو مطلب آهي پاڻ کي گڏ ڪرڻ، لڪي وڃڻ يا نظرن کان اوجهل ٿيڻ. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |- | rowspan=3 | [[ڊينڊرورٽڪس]] | [[ڏاڙهي وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بيئرڊڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس باربيٽس |- | [[ڊگهي پڇ وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | لانگ ٽيلڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ميڪرورا |- | [[تاجدار ڀورو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بَفي ڪرائونڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ليوڪوفرس |- | [[اوريورٽڪس]] | [[جبلي ٻٽيرو]] | مائونٽن ڪئيل | اوريورٽڪس پڪٽس |- | rowspan=4 | [[ڪيليپيپلا]] | [[ڇلردار ٻٽيرو]] | اسڪيلڊ ڪئيل | ڪيليپيپلا اسڪواماٽا |- | [[نفيس ٻٽيرو]] | ايليگنٽ ڪئيل | ڪيليپيپلا ڊگلسي آئي |- | [[ڪيليفورنيا ٻٽيرو]] | ڪيليفورنيا ڪئيل | ڪيليپيپلا ڪيليفورنيڪا |- | [[گيمبل جو ٻٽيرو]] | گيمبلز ڪئيل | ڪيليپيپلا گيمبيلي آئي |- | [[فائلورٽڪس]] | [[پٽيدار ٻٽيرو]] | بينڊڊ ڪئيل | فائلورٽڪس فيشياٽس |- | rowspan=4 | [[ڪولينس]] | [[اتر وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ناردرن باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ورجينيانس |- | [[ڪاري ڳلي وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | بليڪ ٿروٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس نائگروگيولارس |- | [[چٽيل پيٽ وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | اسپاٽ بيلڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ليوڪوپوگون |- | [[تاجدار باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ڪريسٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ڪرسٽيٽس |- | rowspan=15 | [[اوڊانٽوفورس]] | [[سنگ مرمري جهنگلي ٻٽيرو]] | ماربلڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گويانينسس |- | [[چٽيل پرن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽ وِنگڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪيپوئيرا |- | [[ڪارن ڪنن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ ايئرڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانوٽس |- | [[ڳاڙهي چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايرٿروپس |- | [[ڪاري چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايٽريفرانس |- | [[شاهه بلوطي جهنگلي ٻٽيرو]] | چيسٽنٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس هائپرايرٿرس |- | [[ڪاري پٺ وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | ڊارڪ بيڪڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانونوٽس |- | [[ڳاڙهي سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسپيشيوسس |- | [[ٽاڪارڪونا جهنگلي ٻٽيرو]] | ٽاڪارڪونا وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڊائليوڪوس |- | [[ڳچيءَ جي پٽي وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | گورجٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽروفيم |- | [[وينزويلا جو جهنگلي ٻٽيرو]] | وينيزويليَن وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪولمبيانس |- | [[ڪاري سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ليوڪوليمس |- | [[پٽيدار چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽرائپ فيسٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس باليوياني |- | [[تارن جهڙي چٽن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽارڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽيليٽس |- | [[چٽيل جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گٽيٽس |- | [[ڊيڪٽائيلورٽڪس]] | [[ڳائيندڙ ٻٽيرو]] | سنگنگ ڪئيل | ڊيڪٽائيلورٽڪس ٿوراڪيڪس |- | rowspan=2 | [[سرٽونڪس]] | [[مونٽيزوما ٻٽيرو]] | مونٽيزوما ڪئيل | سرٽونڪس مونٽيزومي |- | [[اک جهڙن چٽن وارو ٻٽيرو]] | اوسيليٽيڊ ڪئيل | سرٽونڪس اوسيليٽس |- | [[رنڪورٽڪس]] | [[ڀوري چهري وارو ٻٽيرو]] | ٽاني فيسٽ ڪئيل | رنڪورٽڪس سنڪٽس |} == روايتي طب ۾ استعمال == [[فائل:بلدرچین.jpg|thumb|ٻٽيري جا آنا]] روايتي طب ۾ ٻٽير بابت مختلف شفائي خاصيتون بيان ڪيون ويون آهن، پر انهن مان گهڻيون جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل ناهن. [[شريف ادريسي]] موجب، «ٻٽير جي [[پت]] کي چٽڻ [[مرگي]] جي علاج لاءِ فائديمند آهي، ان جو رت سور واري [[ڪن]] ۾ وجهڻ سان ڪن جو سور ختم ٿئي ٿو، ۽ ان جو گوشت مسلسل کائڻ سان سخت دل نرم ٿئي ٿي. اهو پڻ چيو ويو آهي ته اها خاصيت رڳو ان جي دل ۾ موجود هوندي آهي.» ڇهين صدي هجريءَ جي اندلسي طبيب [[عبدالملڪ بن زهر]] پڻ لکيو آهي ته «ٻٽيري جو گوشت [[گردي جي پٿري|گردي]] ۽ [[مثاني]] جي پٿري کي ڀڃڻ ۾ مددگار آهي ۽ پيشاب آور ('''مدر''') آهي.» ڪجهه قديم طبيبن ۽ ڪيترن عام ماڻهن جو اهو به عقيدو رهيو آهي ته ٻٽير جا آنا انسان جي ڳالهائڻ جي صلاحيت وڌائين ٿا ۽ ٻارن کي وقت کان اڳ ڳالهائڻ ۾ مدد ڏين ٿا. هيءُ عقيدو غالباً ان مشاهدي مان پيدا ٿيو ته ٻٽير پنهنجي ننڍڙي جسامت جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ۽ تيز آواز ڪندو آهي، جنهن کي ماڻهن فصاحت سان منسوب ڪيو. هيٺ ڏنل جدولن ۾ 100 گرام ٻٽير جي گوشت ۽ آنن جي غذائي جوڙجڪ ڏيکاريل آهي:<ref name="isfahan">{{یادکرد وب|نویسنده= |نشانی= http://www.isfahaneast.com/newsF-3330.html|عنوان= خواص گوشت و تخم بلدرچین|ناشر= خبرگزاری شرق استان اصفهان|تاریخ= 20 دی 1392|تاریخ بازبینی= 21 اسفند 1392|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140110152942/http://www.isfahaneast.com/newsF-3330.html|archivedate=۱۰ ژانویه ۲۰۱۴|dead-url=yes}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=چگونه تشخیص دهیم بلدرچین تخمگذار است یا گوشتی؟|نشانی=https://itoyur.ir/quail-detection/|وبگاه=itoyur|بازبینی=2024-04-17|کد زبان=fa-IR}}</ref> === 100 گرام ٻٽيري جي گوشت جي غذائي جوڙجڪ === {| class="wikitable" |- ! جز ! سراسري مقدار |- | پاڻي | 62–65٪ |- | چرٻي | 3٪ |- | پروٽين | 26٪ |- | معدني جزا | 3–6٪ |- | توانائي | 80 ڪلوڪيلوري / 100 گرام |} === 100 گرام ٻٽيري جي آنن جي غذائي جوڙجڪ === <ref name="isfahan"/> {| class="wikitable" |- ! جز ! سراسري مقدار |- | پاڻي | 73.8–74.3٪ |- | چرٻي | 11.1–12.4٪ |- | پروٽين | 11.6–13.1٪ |- | معدني جزا | 1.1٪ |- | توانائي | 161 ڪلوڪيلوري / 100 گرام |- | ڪوليسٽرول | 844 mg/dL |} == پاليل جاپاني ٻٽير جو ورتاءُ == {{Main|جاپاني ٻٽيرو}} [[فائل:Coturnix japonica20150824.jpg|thumb|بالغ ''Coturnix japonica''، نر ۽ مادي.]] پاليل [[جاپاني ٻٽيرو]] (''Coturnix japonica'') جي فطري عادتن ۾ مٽيءَ جا وهنجڻ، پنهنجي ماحول جي جاچ ڪرڻ، زمين کي کوٽي خوراڪ (جهڙوڪ ٻج، لاروا، [[حشرات]] ۽ ٻوٽا) ڳولڻ، زمين يا گاهه ۾ آکيرو ٺاهڻ ۽ رات جو آرام ڪرڻ شامل آهن. هي عام طور تي پرسڪون پکي آهي، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن، خاص طور نرن جي وچ ۾، جهيڙا به ٿيندا آهن. جاپاني ٻٽير انسان کان گهڻو نٿو ڊڄي ۽ انساني موجودگيءَ کي آسانيءَ سان قبول ڪري ٿو. پالڻ جي ڪيترين ئي نسلن ۾ جهنگلي جبلت تقريباً ختم ٿي چڪي آهي، تنهنڪري مادي عام طور آنا نه سيئي ٿي ۽ نه ئي پنهنجي ٻچن جي سنڀال ڪندي آهي. فرانس ۾ پاليل لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ٻٽيرن کي [[انتھائي پالڻ]] (انٽينسو فارمنگ) واري نظام ۾ رکيو وڃي ٿو. انهن کي تمام گهڻي گهاٽائي سان رکيو ويندو آهي، جتي آنا ڏيندڙ ٻٽيرن لاءِ هڪ چورس ميٽر ۾ 80 کان وڌيڪ ۽ گوشت لاءِ پاليل ٻٽيرن لاءِ 100 کان وڌيڪ پکي رکيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ مرغي پالڻ بابت لاڳو ڪيترائي ضابطا ٻٽيرن تي لاڳو ناهن ٿيندا. اهڙي پالڻ هيٺ مادي ٻٽير سال ۾ 300 تائين آنا ڏئي سگهي ٿي، جڏهن⁠تہ جهنگلي ٻٽير عام طور سال ۾ رڳو 7 کان 14 آنا ڏيندا آهن. انتھائي پالڻ واري نظام ۾ ٻٽيرن کي هڪ ٻئي جي چهنبن سان زخمي ڪرڻ (picage) جا مسئلا پڻ پيش اچن ٿا. ڪجهه پکين جي مٿي يا ٽنگن ۾ گلٽيون يا چمڙيءَ جون بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون، ۽ ڪي پکي ذبح خاني ڏانهن موڪلڻ کان اڳ ئي مري ويندا آهن.<ref>{{Lien web |langue=fr |prénom1=Paris |nom1=Match |titre=L214 dénonce l’élevage intensif des cailles |url=https://www.parismatch.com/Actu/Societe/L214-denonce-l-elevage-intensif-des-cailles-1614191 |date=21/03/2019 |consulté le=}}</ref> == ڏند ڪٿائون == [[فائل:Caille des blés MHNT.jpg|thumb|''عام ٻٽيري جا آنا'']] [[عهد عتيق]] ([[خروج جو ڪتاب]] 16:13، [[اعداد جو ڪتاب]] 11:31–33) موجب، ٻٽيرو انهن آسماني نعمتن مان هڪ هو، جيڪي [[يهوه]] مصر مان نڪرڻ کان پوءِ بيابان ۾ سرگردان اسرائيلي قوم لاءِ نازل ڪيون. هن واقعي جو ذڪر [[قرآن]] پاڪ ۾ پڻ موجود آهي (سورة [[البقرة]]: 57، [[الأعراف]]: 160 ۽ [[طه]]: 80). هن روايت جي وضاحت ٻٽيرن جي [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] واري علائقي مان ٿيندڙ موسمي لڏپلاڻ سان پڻ ڪئي وڃي ٿي. اهي پکي هر سال بهار جي موسم ۾ وڏي تعداد ۾ [[سينائي رڻ]] مان گذرندي [[آفريڪا]] کان [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ سرءُ جي موسم ۾ وري ساڳئي رستي واپس موٽندا آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پکي زمين جي ويجهو اڏامندا آهن، جلد ٿڪجي پوندا آهن ۽ زمين تي لهي ويهندا آهن، تنهنڪري انهن جو شڪار ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref>Jewish Encyclopedia [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2&letter=Q QUAIL]</ref> ڪجهه پراڻن ڪتابن، جهڙوڪ [[برهان قاطع]]، ۾ ٻٽيري بابت هڪ ڏند ڪٿا بيان ٿيل آهي، جنهن موجب هن پکيءَ جي اصل سمنڊ مان ڄائي هجڻ ٻڌائي وئي آهي. [[مرتضى زبيدي]] لکي ٿو: «سُماني (ٻٽيرو) لڏپلاڻ ڪندڙ پکين مان آهي، پر اهو معلوم ناهي ته ڪٿان اچي ٿو. ڪي ماڻهو چون ٿا ته اهو کارو سمنڊ مان نڪري ٿو، ۽ ڏٺو ويو آهي ته هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو ٻيڙيءَ جي سڙهه وانگر پاڻيءَ جي مٿان ڦهليل رکي سمنڊ جي سطح تي اڏامندو آهي…» هيءَ ڏند ڪٿا شايد ان حقيقت مان پيدا ٿي ته ٻٽير ڊگهي اڏام جي جسماني سگهه نٿو رکي، تنهنڪري لڏپلاڻ دوران موافق هوائن جي مدد وٺندو آهي. سرءُ جي موسم ۾ ٻٽيرن جا وڏا ولر [[يورپ]] کان اتر [[آفريڪا]] ۽ اوڀر [[رومي سمنڊ]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ بهار ۾ وري يورپ موٽي ايندا آهن. رومي سمنڊ پار ڪندي اهي گهڻو ڪري ٿڪجي سمنڊ تي ڪري پوندا آهن ۽ زبيدي جي بيان ڪيل طريقي مطابق، «هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو سڙهه وانگر ڦهليل» رکي پاڻ کي ڪناري تائين پهچائيندا آهن. 1940ع واري ڏهاڪي تائين هر سال بهار ۽ سرءُ ۾ ميڊيٽرينين جي ڪنارن تي اهڙيءَ ريت لکين ٻٽير پڪڙيا ويندا هئا، پر ان کان پوءِ سندن تعداد ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>[[هوشنگ اعلم|اعلم، هوشنگ]]. ''[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1696 بلدرچین]''. دانشنامهٔ جهان اسلام</ref> روايتي عربي ٻوليءَ ۾ هن پکيءَ کي «'''قَتِيلُ الرَّعد'''» (يعني "گجگوڙ جو ماريل") به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عقيدو موجود هو ته هي [[گجگوڙ]] جي آواز کان ڊڄي مري ويندو آهي. فارسيءَ ۾ ٻٽير کي «'''بَدبَده'''» پڻ سڏيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ ايراني ڏند ڪٿا موجب هن پکيءَ هڪ ننڍڙي ٻار جو ڪڻڪ جو داڻو ناحق کائي ورتو. پوءِ پنهنجي ان خراب عمل تي پڇتاءُ ڪندي سدائين «بَد بَده» (يعني "بُرو ڪم، بُرو آهي") چوندو رهي ٿو. حقيقت ۾ ٻٽيري جي آواز ۾ «بدبد» جهڙي ورجاءُ واري ڌُن ٻڌڻ ۾ اچي ٿي، جنهن مان هيءَ ڏند ڪٿا جنم ورتو. == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] 1oqfojrc0okx1y0po6tletlk40d3aha 401467 401462 2026-08-06T22:48:23Z Intisar Ali 8681 401467 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ٻٽيرو | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[ڀورو ٻٽير]]، ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' | regnum = [[جاندار]] | phylum = [[ڪورڊيٽ|ڪورڊيٽا]] | classis = [[پکي]] | ordo = [[گيليفارميز]] }} '''ٻٽيرو''' (انگريزي:'''Quail'''؛ عربي:'''سمان'''؛ فارسي:'''بلدرچین''' يا '''وردیج'''<ref>https://www.iranbirds.com/galliformes/item/61-بلدرچین.html</ref>تاجڪي:'''بيدانه''' ۽ افغان فارسي:'''بودنه''') [[گيليفارميز]] (مرغي نما پکين) جي جماعت سان تعلق رکندڙ وچولي يا ننڍڙي قد وارن [[پکي]]ن جي ڪيترين ئي [[جنس (حياتيات)|جنسن]] جو گڏيل نالو آهي. هي پکي زمين تي رهندڙ مرغي نما پکين جي سڀ کان وڌيڪ سڃاتل گروهن مان هڪ آهن. ٻٽيرن کي ٻن وڏن گروهن ۾ ورهايو وڃي ٿو: [[پراڻي دنيا جا ٻٽير]]، جيڪي [[فيزيانِڊي]] (''Phasianidae'') ڪٽنب سان تعلق رکن ٿا، ۽ [[نئين دنيا جا ٻٽير]]، جيڪي [[اوڊانٽوفورِڊي]] (''Odontophoridae'') ڪٽنب ۾ شامل آهن. ٻٽير ننڍڙي جسامت وارا پکي آهن ۽ زمين تي رهڻ کي ترجيح ڏين ٿا. اهي بنيادي طور ٻجن، [[حشرات]] ۽ ٻين ننڍن بي مهره جانورن تي گذارو ڪن ٿا. پنهنجا آکيرا زمين تي ٺاهين ٿا ۽ مختصر پر تيز اڏام ڪرڻ جي صلاحيت رکن ٿا. عام طور تي انهن جي عمر 2 کان 7 سال ٿيندي آهي. ڪجهه [[نوع (حياتيات)|نوعون]]، جهڙوڪ [[جاپاني ٻٽير]] ۽ [[عام ٻٽير]]، لڏپلاڻ ڪندڙ پکي آهن ۽ ڊگها فاصلا اڏامي سگهن ٿا. ڪيترن ئي ملڪن ۾ ٻٽيرن جون مختلف نوعون وڏي پيماني تي گوشت ۽ [[ٻٽير جا آنا|آنن]] جي پيداوار لاءِ فارمن تي پاليون وڃن ٿيون. ڪڏهن ڪڏهن انهن کي شڪارگاهن يا جهنگ ۾ پڻ ڇڏيو ويندو آهي ته جيئن جهنگلي آبادي ۾ واڌارو ٿئي يا سندن قدرتي [[قدرتي پکڙجڻ وارو علائقو|رهائشي حد]] کان ٻاهر نون علائقن ۾ متعارف ڪرايو وڃي. ڪيترائي ماڻهو ٻٽير کي شوقيه پالتو پکي طور پڻ پاليندا آهن. ٻٽير جا آنا مرغي جي آنن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پروٽين وارا سمجهيا وڃن ٿا ۽ انهن جو گوشت غذائيت سان ڀرپور ليکيو وڃي ٿو. هن پکيءَ جو شڪار پڻ وڏي پيماني تي ان جي گوشت ۽ کنڀن جي استعمال لاءِ ڪيو ويندو آهي. اڄڪلهه پاليل ٻٽيرن جي مشهور ۽ خوبصورت نسلن مان هڪ کي '''ٽڪسيڊو''' (''Tuxedo'') چيو ويندو آهي.<ref>https://fa.domesticfutures.com/smokingovyj-perepel-5142</ref> ٻٽيرن جي هڪ گروهه لاءِ انگريزي ۾ [[اسم جمع]] طور ''flock''، ''covey''<ref>{{Cite web |url=http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |title=USGS - Animal congregations, or What do you call a group |access-date=2014-01-26 |archive-date=2015-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150320071411/http://www.npwrc.usgs.gov/about/faqs/animals/names.htm |url-status=live }}</ref> يا ''bevy''<ref>"[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220101723/http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy |date=2013-12-20 }}", ''Merriam-Webster.com''.</ref> استعمال ٿيندا آهن. == نالو == <gallery class="center" widths="250" heights="180"> File:Coturnix coturnix (Warsaw zoo)-1.JPG|'''عام ٻٽيرو'''، [[پولينڊ]] جي هڪ [[جانورن جو باغ|جانورن جي باغ]] ۾ File:Excalfactoria chinensis (aka).jpg|'''ايشيائي نيرو ٻٽيرو''' (''Excalfactoria chinensis'') </gallery> وچ اوڀر ۾ هن پکيءَ جي وسيع پکڙاءُ ۽ نسبتاً گهڻي موجودگي سبب [[فارسي ٻولي|فارسي ڳالهائيندڙن]] وٽ ان جا ڪيترائي مختلف نالا رائج رهيا آهن. '''ٻٽيري''' لاءِ استعمال ٿيندڙ فارسي نالو '''بلدرچين''' اصل ۾ [[ترڪي ٻولي|ترڪي]] ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو بعد ۾ فارسيءَ ۾ داخل ٿيو. ان کان سواءِ [[وچ فارسي ٻولي|وچ فارسي]] متنن، [[هراتي لهجو|هراتي لهجي]] ۽ [[ڪردي ٻولي]] جي مختلف لهجن ۾ هن پکيءَ کي '''ڪَرَڪ''' چيو ويو آهي. [[لري ٻولي]] ۾ ان جا نالا '''بدبده''' ۽ '''ڪُوگ پور''' آهن، جڏهن ته روايتي فارسيءَ ۾ '''وَرتِج'''، '''وَرتيج''' يا '''وَرديج''' جا نالا پڻ استعمال ٿيندا رهيا آهن. [[مازندران]]، [[گيلان]] جي ڪجهه علائقن ۽ [[سمنان]] ۾ هن کي '''وَرده''' سڏيو وڃي ٿو. [[گيلڪي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ جو نالو '''وُشُم''' يا '''وُشوم''' آهي. [[آل زيار]] خاندان جي ٽئين بادشاهه کي ٻٽيري جي شڪار سان خاص شوق هئڻ سبب '''[[وشمگير]]''' سڏيو ويندو هو. [[عربي ٻولي]] ۾ هن پکيءَ لاءِ '''سُماني''' ۽ '''سَلوىٰ''' جا نالا استعمال ٿيندا آهن، جيڪي فارسيءَ ۾ پڻ رائج ٿي ويا. [[تاجڪ ٻولي]] جي وڪيپيڊيا تي هن پکيءَ جو نالو '''[[بيدانه]]''' ڏنل آهي. ان کان سواءِ تاجڪ ماڻهو هن پکيءَ لاءِ '''ورتيش'''، '''وريشڪ'''، '''ڪَرَڪ'''، '''سَلوىٰ''' ۽ '''وُشم''' جهڙا نالا پڻ استعمال ڪندا آهن. [[ايران]] ۾ [[مرودشت]]، [[پاسارگاد]] ۽ خاص طور [[باصيري]] قبيلي جا ماڻهو هن پکيءَ کي '''ڪُوڪَهرِه''' (Kowkahre) يا '''ڪُوڪَر''' (Kowkar) چوندا آهن. ممڪن آهي ته اهو نالو هن پکيءَ جي [[ڪبڪ]] سان ظاهري مشابهت سبب پيو هجي. باصيري لهجي ۾، جيڪو فارسيءَ جي لهجن مان هڪ آهي، [[ڪبڪ]] کي '''ڪُوڪ''' (Kowk) چيو ويندو آهي، جڏهن ته ٻڪري جي ٻچڙي کي '''ڪَهرِه''' چيو ويندو آهي. تنهنڪري '''ڪُوڪ ڪَهرِه''' (ننڍو ڪبڪ) مان '''ڪُوڪَهرِه''' نالو وجود ۾ آيو، جنهن جو مطلب آهي "ننڍڙو ڪبڪ". [[لري ٻولي]] جي بويراحمدي لهجي ۾ هن پکيءَ کي '''بدبده''' يا '''ڪُوگ پور''' چيو ويندو آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "اهو ڪبڪ جيڪو پاڻ کي سميٽي يا لڪائي ويٺو هجي". لري ٻوليءَ ۾ '''پوريدن''' جو مطلب آهي پاڻ کي گڏ ڪرڻ، لڪي وڃڻ يا نظرن کان اوجهل ٿيڻ. == قسم == {| class="wikitable" border="1" align="right" cellspacing="0" cellpadding="2" |- ! جنس ! سنڌي نالو ! انگريزي نالو ! سائنسي نالو |- | rowspan=10 | [[ٻٽيرو (جنس)|ٻٽيرو]] | عام ٻٽيرو | ڪامن ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪوٽرنڪس'' |- | [[جاپاني ٻٽيرو]] | جيپنيز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس جاپونيڪا'' |- | [[ٻنيءَ جو ٻٽيرو]] | اسٽبل ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس پيڪٽورالس'' |- | [[نيوزيلينڊي ٻٽيرو]] | نيوزيلينڊ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس نووائيزيلينڊيئي'' |- | [[برساتي ٻٽيرو]] | رين ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪورومينڊيليڪا'' |- | [[هارليڪون ٻٽيرو]] | هارليڪون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڊيليگورگئي'' |- | [[ڪينري ٻيٽن جو ٻٽيرو]] | ڪينري آئلينڊز ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس گوميرائي'' |- | [[ڀورو ٻٽيرو]] | برائون ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس اِپسيلوفورا'' |- | [[نيرو ٻٽيرو]] | ليو ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ايڊانسوني'' |- | [[شاهي ٻٽيرو]] | ڪنگ ڪئيل | ''ڪوٽرنڪس ڪائينينسس'' |- | [[اينيوروفيسس]] | [[برفيلي جبلن جو ٻٽيرو]] | سنو مائونٽينز ڪئيل | ''اينيوروفيسس مونورٿونڪس'' |- | rowspan=4 | [[پرڊيڪيولا]] | [[جهنگلي ٻٽيرو]] | جنگل بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايشياٽيڪا'' |- | [[پهاڙي جهنگلي ٻٽيرو]] | راڪ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا آرگونڊا'' |- | [[رنگين جهنگلي ٻٽيرو]] | پرنٽيڊ بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا ايرٿرورِنڪا'' |- | [[مني پور جهنگلي ٻٽيرو]] | مني پور بش ڪئيل | ''پرڊيڪيولا منيپورينسس'' |- | [[اوفريسيا]] | [[هماليائي ٻٽيرو]] | ھمالين ڪئيل | ''اوفريسيا سپرسيليوسا'' |- | rowspan=3 | [[ڊينڊرورٽڪس]] | [[ڏاڙهي وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بيئرڊڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس باربيٽس |- | [[ڊگهي پڇ وارو ڪاٺي ٻٽيرو]] | لانگ ٽيلڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ميڪرورا |- | [[تاجدار ڀورو ڪاٺي ٻٽيرو]] | بَفي ڪرائونڊ وُڊ پارٽرج | ڊينڊرورٽڪس ليوڪوفرس |- | [[اوريورٽڪس]] | [[جبلي ٻٽيرو]] | مائونٽن ڪئيل | اوريورٽڪس پڪٽس |- | rowspan=4 | [[ڪيليپيپلا]] | [[ڇلردار ٻٽيرو]] | اسڪيلڊ ڪئيل | ڪيليپيپلا اسڪواماٽا |- | [[نفيس ٻٽيرو]] | ايليگنٽ ڪئيل | ڪيليپيپلا ڊگلسي آئي |- | [[ڪيليفورنيا ٻٽيرو]] | ڪيليفورنيا ڪئيل | ڪيليپيپلا ڪيليفورنيڪا |- | [[گيمبل جو ٻٽيرو]] | گيمبلز ڪئيل | ڪيليپيپلا گيمبيلي آئي |- | [[فائلورٽڪس]] | [[پٽيدار ٻٽيرو]] | بينڊڊ ڪئيل | فائلورٽڪس فيشياٽس |- | rowspan=4 | [[ڪولينس]] | [[اتر وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ناردرن باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ورجينيانس |- | [[ڪاري ڳلي وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | بليڪ ٿروٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس نائگروگيولارس |- | [[چٽيل پيٽ وارو باب وائيٽ ٻٽيرو]] | اسپاٽ بيلڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ليوڪوپوگون |- | [[تاجدار باب وائيٽ ٻٽيرو]] | ڪريسٽيڊ باب وائيٽ ڪئيل | ڪولينس ڪرسٽيٽس |- | rowspan=15 | [[اوڊانٽوفورس]] | [[سنگ مرمري جهنگلي ٻٽيرو]] | ماربلڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گويانينسس |- | [[چٽيل پرن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽ وِنگڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪيپوئيرا |- | [[ڪارن ڪنن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ ايئرڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانوٽس |- | [[ڳاڙهي چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايرٿروپس |- | [[ڪاري چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ فرنٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ايٽريفرانس |- | [[شاهه بلوطي جهنگلي ٻٽيرو]] | چيسٽنٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس هائپرايرٿرس |- | [[ڪاري پٺ وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | ڊارڪ بيڪڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ميلانونوٽس |- | [[ڳاڙهي سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | روفس بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسپيشيوسس |- | [[ٽاڪارڪونا جهنگلي ٻٽيرو]] | ٽاڪارڪونا وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڊائليوڪوس |- | [[ڳچيءَ جي پٽي وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | گورجٽيڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽروفيم |- | [[وينزويلا جو جهنگلي ٻٽيرو]] | وينيزويليَن وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ڪولمبيانس |- | [[ڪاري سيني وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | بليڪ بريسٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس ليوڪوليمس |- | [[پٽيدار چهري وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽرائپ فيسٽ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس باليوياني |- | [[تارن جهڙي چٽن وارو جهنگلي ٻٽيرو]] | اسٽارڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس اسٽيليٽس |- | [[چٽيل جهنگلي ٻٽيرو]] | اسپاٽڊ وُڊ ڪئيل | اوڊانٽوفورس گٽيٽس |- | [[ڊيڪٽائيلورٽڪس]] | [[ڳائيندڙ ٻٽيرو]] | سنگنگ ڪئيل | ڊيڪٽائيلورٽڪس ٿوراڪيڪس |- | rowspan=2 | [[سرٽونڪس]] | [[مونٽيزوما ٻٽيرو]] | مونٽيزوما ڪئيل | سرٽونڪس مونٽيزومي |- | [[اک جهڙن چٽن وارو ٻٽيرو]] | اوسيليٽيڊ ڪئيل | سرٽونڪس اوسيليٽس |- | [[رنڪورٽڪس]] | [[ڀوري چهري وارو ٻٽيرو]] | ٽاني فيسٽ ڪئيل | رنڪورٽڪس سنڪٽس |} == روايتي طب ۾ استعمال == [[فائل:بلدرچین.jpg|thumb|ٻٽيري جا آنا]] روايتي طب ۾ ٻٽير بابت مختلف شفائي خاصيتون بيان ڪيون ويون آهن، پر انهن مان گهڻيون جديد سائنسي تحقيق سان ثابت ٿيل ناهن. [[شريف ادريسي]] موجب، «ٻٽير جي [[پت]] کي چٽڻ [[مرگي]] جي علاج لاءِ فائديمند آهي، ان جو رت سور واري [[ڪن]] ۾ وجهڻ سان ڪن جو سور ختم ٿئي ٿو، ۽ ان جو گوشت مسلسل کائڻ سان سخت دل نرم ٿئي ٿي. اهو پڻ چيو ويو آهي ته اها خاصيت رڳو ان جي دل ۾ موجود هوندي آهي.» ڇهين صدي هجريءَ جي اندلسي طبيب [[عبدالملڪ بن زهر]] پڻ لکيو آهي ته «ٻٽيري جو گوشت [[گردي جي پٿري|گردي]] ۽ [[مثاني]] جي پٿري کي ڀڃڻ ۾ مددگار آهي ۽ پيشاب آور ('''مدر''') آهي.» ڪجهه قديم طبيبن ۽ ڪيترن عام ماڻهن جو اهو به عقيدو رهيو آهي ته ٻٽير جا آنا انسان جي ڳالهائڻ جي صلاحيت وڌائين ٿا ۽ ٻارن کي وقت کان اڳ ڳالهائڻ ۾ مدد ڏين ٿا. هيءُ عقيدو غالباً ان مشاهدي مان پيدا ٿيو ته ٻٽير پنهنجي ننڍڙي جسامت جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ۽ تيز آواز ڪندو آهي، جنهن کي ماڻهن فصاحت سان منسوب ڪيو. هيٺ ڏنل جدولن ۾ 100 گرام ٻٽير جي گوشت ۽ آنن جي غذائي جوڙجڪ ڏيکاريل آهي:<ref name="isfahan">{{یادکرد وب|نویسنده= |نشانی= http://www.isfahaneast.com/newsF-3330.html|عنوان= خواص گوشت و تخم بلدرچین|ناشر= خبرگزاری شرق استان اصفهان|تاریخ= 20 دی 1392|تاریخ بازبینی= 21 اسفند 1392|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140110152942/http://www.isfahaneast.com/newsF-3330.html|archivedate=۱۰ ژانویه ۲۰۱۴|dead-url=yes}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=چگونه تشخیص دهیم بلدرچین تخمگذار است یا گوشتی؟|نشانی=https://itoyur.ir/quail-detection/|وبگاه=itoyur|بازبینی=2024-04-17|کد زبان=fa-IR}}</ref> === 100 گرام ٻٽيري جي گوشت جي غذائي جوڙجڪ === {| class="wikitable" |- ! جز ! سراسري مقدار |- | پاڻي | 62–65٪ |- | چرٻي | 3٪ |- | پروٽين | 26٪ |- | معدني جزا | 3–6٪ |- | توانائي | 80 ڪلوڪيلوري / 100 گرام |} === 100 گرام ٻٽيري جي آنن جي غذائي جوڙجڪ === <ref name="isfahan"/> {| class="wikitable" |- ! جز ! سراسري مقدار |- | پاڻي | 73.8–74.3٪ |- | چرٻي | 11.1–12.4٪ |- | پروٽين | 11.6–13.1٪ |- | معدني جزا | 1.1٪ |- | توانائي | 161 ڪلوڪيلوري / 100 گرام |- | ڪوليسٽرول | 844 mg/dL |} == پاليل جاپاني ٻٽير جو ورتاءُ == {{Main|جاپاني ٻٽيرو}} [[فائل:Coturnix japonica20150824.jpg|thumb|بالغ ''Coturnix japonica''، نر ۽ مادي.]] پاليل [[جاپاني ٻٽيرو]] (''Coturnix japonica'') جي فطري عادتن ۾ مٽيءَ جا وهنجڻ، پنهنجي ماحول جي جاچ ڪرڻ، زمين کي کوٽي خوراڪ (جهڙوڪ ٻج، لاروا، [[حشرات]] ۽ ٻوٽا) ڳولڻ، زمين يا گاهه ۾ آکيرو ٺاهڻ ۽ رات جو آرام ڪرڻ شامل آهن. هي عام طور تي پرسڪون پکي آهي، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن، خاص طور نرن جي وچ ۾، جهيڙا به ٿيندا آهن. جاپاني ٻٽير انسان کان گهڻو نٿو ڊڄي ۽ انساني موجودگيءَ کي آسانيءَ سان قبول ڪري ٿو. پالڻ جي ڪيترين ئي نسلن ۾ جهنگلي جبلت تقريباً ختم ٿي چڪي آهي، تنهنڪري مادي عام طور آنا نه سيئي ٿي ۽ نه ئي پنهنجي ٻچن جي سنڀال ڪندي آهي. فرانس ۾ پاليل لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو ٻٽيرن کي [[انتھائي پالڻ]] (انٽينسو فارمنگ) واري نظام ۾ رکيو وڃي ٿو. انهن کي تمام گهڻي گهاٽائي سان رکيو ويندو آهي، جتي آنا ڏيندڙ ٻٽيرن لاءِ هڪ چورس ميٽر ۾ 80 کان وڌيڪ ۽ گوشت لاءِ پاليل ٻٽيرن لاءِ 100 کان وڌيڪ پکي رکيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ مرغي پالڻ بابت لاڳو ڪيترائي ضابطا ٻٽيرن تي لاڳو ناهن ٿيندا. اهڙي پالڻ هيٺ مادي ٻٽير سال ۾ 300 تائين آنا ڏئي سگهي ٿي، جڏهن⁠تہ جهنگلي ٻٽير عام طور سال ۾ رڳو 7 کان 14 آنا ڏيندا آهن. انتھائي پالڻ واري نظام ۾ ٻٽيرن کي هڪ ٻئي جي چهنبن سان زخمي ڪرڻ (picage) جا مسئلا پڻ پيش اچن ٿا. ڪجهه پکين جي مٿي يا ٽنگن ۾ گلٽيون يا چمڙيءَ جون بيماريون پيدا ٿي سگهن ٿيون، ۽ ڪي پکي ذبح خاني ڏانهن موڪلڻ کان اڳ ئي مري ويندا آهن.<ref>{{Lien web |langue=fr |prénom1=Paris |nom1=Match |titre=L214 dénonce l’élevage intensif des cailles |url=https://www.parismatch.com/Actu/Societe/L214-denonce-l-elevage-intensif-des-cailles-1614191 |date=21/03/2019 |consulté le=}}</ref> == ڏند ڪٿائون == [[فائل:Caille des blés MHNT.jpg|thumb|''عام ٻٽيري جا آنا'']] [[عهد عتيق]] ([[خروج جو ڪتاب]] 16:13، [[اعداد جو ڪتاب]] 11:31–33) موجب، ٻٽيرو انهن آسماني نعمتن مان هڪ هو، جيڪي [[يهوه]] مصر مان نڪرڻ کان پوءِ بيابان ۾ سرگردان اسرائيلي قوم لاءِ نازل ڪيون. هن واقعي جو ذڪر [[قرآن]] پاڪ ۾ پڻ موجود آهي (سورة [[البقرة]]: 57، [[الأعراف]]: 160 ۽ [[طه]]: 80). هن روايت جي وضاحت ٻٽيرن جي [[ميڊيٽرينين سمنڊ|ميڊيٽرينين]] واري علائقي مان ٿيندڙ موسمي لڏپلاڻ سان پڻ ڪئي وڃي ٿي. اهي پکي هر سال بهار جي موسم ۾ وڏي تعداد ۾ [[سينائي رڻ]] مان گذرندي [[آفريڪا]] کان [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ سرءُ جي موسم ۾ وري ساڳئي رستي واپس موٽندا آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ اهي پکي زمين جي ويجهو اڏامندا آهن، جلد ٿڪجي پوندا آهن ۽ زمين تي لهي ويهندا آهن، تنهنڪري انهن جو شڪار ڪرڻ نسبتاً آسان هوندو آهي.<ref>Jewish Encyclopedia [http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=2&letter=Q QUAIL]</ref> ڪجهه پراڻن ڪتابن، جهڙوڪ [[برهان قاطع]]، ۾ ٻٽيري بابت هڪ ڏند ڪٿا بيان ٿيل آهي، جنهن موجب هن پکيءَ جي اصل سمنڊ مان ڄائي هجڻ ٻڌائي وئي آهي. [[مرتضى زبيدي]] لکي ٿو: «سُماني (ٻٽيرو) لڏپلاڻ ڪندڙ پکين مان آهي، پر اهو معلوم ناهي ته ڪٿان اچي ٿو. ڪي ماڻهو چون ٿا ته اهو کارو سمنڊ مان نڪري ٿو، ۽ ڏٺو ويو آهي ته هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو ٻيڙيءَ جي سڙهه وانگر پاڻيءَ جي مٿان ڦهليل رکي سمنڊ جي سطح تي اڏامندو آهي…» هيءَ ڏند ڪٿا شايد ان حقيقت مان پيدا ٿي ته ٻٽير ڊگهي اڏام جي جسماني سگهه نٿو رکي، تنهنڪري لڏپلاڻ دوران موافق هوائن جي مدد وٺندو آهي. سرءُ جي موسم ۾ ٻٽيرن جا وڏا ولر [[يورپ]] کان اتر [[آفريڪا]] ۽ اوڀر [[رومي سمنڊ]] ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا آهن ۽ بهار ۾ وري يورپ موٽي ايندا آهن. رومي سمنڊ پار ڪندي اهي گهڻو ڪري ٿڪجي سمنڊ تي ڪري پوندا آهن ۽ زبيدي جي بيان ڪيل طريقي مطابق، «هڪ پر پاڻيءَ ۾ ٻڏل ۽ ٻيو سڙهه وانگر ڦهليل» رکي پاڻ کي ڪناري تائين پهچائيندا آهن. 1940ع واري ڏهاڪي تائين هر سال بهار ۽ سرءُ ۾ ميڊيٽرينين جي ڪنارن تي اهڙيءَ ريت لکين ٻٽير پڪڙيا ويندا هئا، پر ان کان پوءِ سندن تعداد ۾ نمايان گهٽتائي آئي.<ref>[[هوشنگ اعلم|اعلم، هوشنگ]]. ''[http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=1696 بلدرچین]''. دانشنامهٔ جهان اسلام</ref> روايتي عربي ٻوليءَ ۾ هن پکيءَ کي «'''قَتِيلُ الرَّعد'''» (يعني "گجگوڙ جو ماريل") به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عقيدو موجود هو ته هي [[گجگوڙ]] جي آواز کان ڊڄي مري ويندو آهي. فارسيءَ ۾ ٻٽير کي «'''بَدبَده'''» پڻ سڏيو ويو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هڪ ايراني ڏند ڪٿا موجب هن پکيءَ هڪ ننڍڙي ٻار جو ڪڻڪ جو داڻو ناحق کائي ورتو. پوءِ پنهنجي ان خراب عمل تي پڇتاءُ ڪندي سدائين «بَد بَده» (يعني "بُرو ڪم، بُرو آهي") چوندو رهي ٿو. حقيقت ۾ ٻٽيري جي آواز ۾ «بدبد» جهڙي ورجاءُ واري ڌُن ٻڌڻ ۾ اچي ٿي، جنهن مان هيءَ ڏند ڪٿا جنم ورتو. ==کاڌن ۾ استعمال== ٻٽيرو مسلمانن ۾ حلال پکي آھي. دنيا جي مختلف حصن ۾ ان جو گوشت کاڌو ويندو آهي. ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ ٻٽيري جا آنا بہ شوق سان کاڌا ويندا آھن. ٻٽيري جا آنا سائيز ۾ ننڍا ھوندا آھن. چپاني کاڌن ۾ ان جو استعمال گھڻو ٿيندو آهي. [[فائل:Potato galettes with quail eggs.jpg|250px|thumb|.پٽاٽن سان گڏ ٻٽيري جي آنن جو طعام]] [[فائل:QuailChickenDuckEggsinHand.JPG|250px|thumb|تصوير ۾ ٻٽيري جي انڊي سان گڏ بدڪ ۽ ڪڪڙ جا آنا ھٿ تي رکيل آھن جن مان ٻٽيري جي آني جي سائيز جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.]] == حوالا == {{reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons cat}} * [http://www.quailforever.org Quail Forever] * [http://www.food.com/recipes/quail ٻٽير جون ترڪيبون] {{biology-stub}} [[زمرو:گيليفارميز]] p9gc2egu28ibpuirvhoi1r05k1ucs09 0 18334 401572 306911 2026-08-07T11:05:33Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[شيعہ اسلام]] to [[شيعه اسلام]] 401572 wikitext text/x-wiki #چوريو [[شيعه اسلام]] 3wb02iwd6kpnhlnqcfmjodfbsfbo6a7 0 39118 401569 306909 2026-08-07T11:05:03Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[شيعہ اسلام]] to [[شيعه اسلام]] 401569 wikitext text/x-wiki #چوريو [[شيعه اسلام]] '''شيعا'''مسلمانن جو فرقو، جو سُنت جماعت وارن يا سُنين جي برخلاف آھي، تنھن کي شيعو چوندا آھن. انھيءَ جي اعتقاد موجب نبي صلعم کان پوءِ خلافت جي گاديءَ جو حقدار حضرت علي ھو ۽ پوءِ انھيءَ جو اولاد پشت به پشت ٻارھن امامن تائين، اُنھيءَ ڪري انھن کي اثنا عشري شيعا يا جعفري شيعا يعني امام جعفر الصادق جا پيروي ڪندڙ يا امامن کي مڃڻ وارا سڏيندا آھن. اھي ھٿ ڇوڙي نماز پڙھندا آھن. سنين ۽ شيعن جي وچ ۾ ٻين گھڻين ڳالھين جو فرق آھي، جو مذھبي ڪتابن مان معلوم ٿيندو.<ref>قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> == حوالا == {{حوالا}} 3y4swblfovgexn0ace8q2nnynb4vph2 0 39323 401500 268916 2026-08-07T00:31:57Z Intisar Ali 8681 /* */ 401500 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (Binder) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح {{lang|la|[[opus caementicium]]}} مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني راک ۽ سرن جي پائوڊر کي {{lang|la|cementum}} ۽ {{lang|la|cimentum}} سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''cement'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]]'''سيمنٽ''' يا '''سيمينٽ''' (Cement) عام طرح سان مختلف ڪارخانن ۾ تيار ٿيل خاڪي رنگ جو سيمينٽ (Ordinary Portland Cement) تعميراتي ڪمن ۾ استعمال ڪيو ويندو آھي. خاص حالتن ۾ سامونڊي علائقن يا ڪلراٺي علائقن ۾ ڪلر روڪ سيمينٽ (Sulphate Resisting Cement) پڻ استعمال ڪيو ويندو آھي. انھيءَ کانسواءِ خوبصورتيءَ ۽ آرائش واسطي سفيد سيمينٽ (White Cement) پڻ استعمال ڪيو وڃي ٿو ۽ خاص طور تي فرشن، موزئيڪ ۽ سنوسيم جي ڪم لاءِ ھن قسم جو سيمينٽ استعمال ڪيو وڃي ٿو. سيمينٽ جيترو تازو ھجي اوترو چڱو، ڇاڪاڻ تہ ٽائيم گذرڻ سان انھيءَ جي قوت ۾ گهٽتائي ٿيندي وڃي ٿي. جيڪڏھن سيمينٽ کي ڪجهہ وقت لاءِ رکڻو پوي تہ بند رکيو وڃي جيئن اھو ڳنڍا ۽ ڳوڙھا نہ ٿي وڃي. جيڪڏھن پراڻي سيمينٽ ۾ ڳنڍا ٿي وڃن تہ اھو استعمال لائق نہ ٿو رھي.<ref name= "a">ڪتاب: عمارت سازي؛ ليکڪ: ضياءالدين انصاري؛ ايڊيشن:1990ع؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو، سنڌ.</ref> پاڻي ملائڻ بعد سيمينت 30 منٽن کان پوءِ سيٽ ٿيڻ شروع ٿيندو آھي انھيءَ سبب ڪري پاڻي ملائڻ بعد سيمينٽ 30 منٽن اندر استعمال ڪيو وڃي.<ref name= "a"/> ڇھن مھينن کان وڌيڪ رکيل سيمينٽ تجربيگاه (Laboratory) مان چڪاس (Test) ڪرائي پوءِ استعمال ڪيو وڃي.<ref name= "a"/> اڄ ڪلھ سيمينٽ 50 ڪلو گرامن جي ٻورين ۾ دستياب آھي.<ref name= "a"/> == قسم == ڪن خاص حالتن ۾ ڪم جي نوعيت مطابق ھيٺ ڄاڻايل قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ڪيا ويندا آھن<ref name= "a"/>: === 1: (Hardenin Rapid Cement) === ھن قسم جو سيمينٽ جلدي سخت ٿي پنھنجي قوت پڪڙيندو آھي انھيءَ ڪري ھن قسم جي سيمينٽ کي High early strength Cement پڻ چيو ويندو آھي. ھن جي بناوت بہ عام رواجي سيمينٽ (Ordinary Portland Cement) وانگر ھوندي آھي. ھنن ٻنھي قسمن جي سيمينٽ ۾ صرف اھو فرق ھوندو آھي، جو ھن قسم جي سيمينٽ کي عام رواجي سيمينٽ جي ڀيٽ ۾ تمام باريڪ ۽ سنھو بنايو ويندو آھي. ھن قسم جو سيمينٽ ٽن ڏينھن اندر ايتري طاقت (Strength) وٺندو آھي جيتري عام سيمينٽ 14 ڏينھن اندر وٺندو آھي. انھن خاصيتن سبب ھن قسم جو سيمينٽ اھڙن ڪمن لاءِ استعمال ڪبو آھي جن کي جلدي پورو ڪرڻو ھجي. === 2:(Quick Setting Cement) === جيئن تہ نالي مان صاف ظاھر آھي تہ، ھن قسم جو سيمينٽ صرف اھڙن ڪمن لاءِ فائديمند آھي جتي ھيءُ سيمينٽ جلدي ڄمي وڃي ۽ پاڻيءَ ۾ حل نہ ٿي وڃي جھڙوڪ سامونڊي (Marine) ۽ وير جا (Tidal) ڪم. ھن قسم جي سيمينٽ جو شروعاتي ڄمڻ جو ٽائم (Initial Setting time) 5 منٽ ۽ مڪمل ڄمڻ جو ٽائيم (Final Setting time) 300 منٽ ھوندو آھي. === 3: (High Alumina Cement) === ھن قسم جي سيمينٽ کي گرمي، ڪيميائي شين، تمام تيز قسم جي تيزابن ۽ ٻين اھڙين شين سان مقابلي ڪرڻ جي تمام گھڻي قوت ھوندي آھي انھي سبب ڪري سمنڊ جي پاڻيءَ، ڪيمايائي شين جي استعمال وارين جڳھين ۽ ٻين اھڙن ھنڌن تي استعمال ڪيو ويندو آھي. ھن قسم جي سيمينٽ جو شروعاتي ڄمڻ جو ٽائيم استعمال ڪرڻ جي ٻن ڪلاڪن بعد شروع ٿيندو آھي ۽ مڪمل ڄمڻ جو ٽائيم شروعاتي ڄمڻ جي ٽائيم کان پوءِ ٻن ڪلاڪن ۾ پورو ٿيندو آھي. === 4: گهٽ گرميءَ وارو سيمينٽ (Low Heat Cement) === پاڻي وجهڻ سان ھيءُ سيمينٽ عام رواجي سيمينٽ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گرمي خارج ڪندو آھي ۽ انھيءَ سبب تمام ڳرن ڪمن جھڙوڪ : وڏن بندن (Dams) وغيره لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي. === 5: رنگين سيمنٽ (Coloured Cement) === ھن قسم جو سيمينٽ گھربل رنگ ۽ روغن (Pigments) وجھي تيار ڪيو ويندو آھي ۽ ھن جي بناوت ۽ ٻيا ڪيميائي عمل عام رواجي سيمينٽ جھڙا ھوندا آھن. ھن جو استعمال سينگار وارن ۽ آرائشي (Decorative) ڪمن تي ٿيندو آھي. === 6: [[اڇو سيمنٽ]] (White Cement) === ھيءُ سيمينٽ لوھ جي آڪسائيڊ (Iron Oxide) ۽ ٻين اھڙين ناقص خرابين کان پاڪ ۽ صاف ھوندو آھي ۽ چن واري پٿر (Chalk or Carboniferous Lime Stone) يا چيني مٽيءَ (Chine Clay) مان ٺاھيو ويندو آھي. انھن کان علاوه تازو ايجاد ڪيل سيمينٽ تازو ايجاد ڪيل سلئگ سيمينٽ (Slag Cement) جنھن جون خاصيتون ۽ ڪيميائي عمل عام رواجي سيمينٽ جھڙيون آھن، استعمال ڪيو ويندو آھي. ھن قسم جي سيمينٽ استعمال ڪرڻ ۾ صرف ترائي ڪجهہ وقت وڌيڪ (14 کان 21 ڏينھن) ڪرڻي پوي ٿي ۽ ھيءُ عام پورٽلئنڊ سيمينٽ کان سستو آھي. سرڪاري ڪمن تي ھن قسم جو سيمينٽ تيستائين استعمال ڪرڻ نہ ڏنو وڃي جيستائين ڪن خاص مجبورين جي حالت ۾ مٿين بالا آفيسرن جھڙوڪ: چيف انجنيئر سپرنٽينڊنٽ انجنيئر يا ايگزيڪيوٽو انجنيئر وغيره کان اجازت نہ ملي. == حوالا == {{حوالا}} cw052gqzw3ecoo9i9r7j9mr1ijx86bz 401501 401500 2026-08-07T00:36:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 401501 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == قسم == ڪن خاص حالتن ۾ ڪم جي نوعيت مطابق ھيٺ ڄاڻايل قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ڪيا ويندا آھن<ref name= "a"/>: === 1: (Hardenin Rapid Cement) === ھن قسم جو سيمينٽ جلدي سخت ٿي پنھنجي قوت پڪڙيندو آھي انھيءَ ڪري ھن قسم جي سيمينٽ کي High early strength Cement پڻ چيو ويندو آھي. ھن جي بناوت بہ عام رواجي سيمينٽ (Ordinary Portland Cement) وانگر ھوندي آھي. ھنن ٻنھي قسمن جي سيمينٽ ۾ صرف اھو فرق ھوندو آھي، جو ھن قسم جي سيمينٽ کي عام رواجي سيمينٽ جي ڀيٽ ۾ تمام باريڪ ۽ سنھو بنايو ويندو آھي. ھن قسم جو سيمينٽ ٽن ڏينھن اندر ايتري طاقت (Strength) وٺندو آھي جيتري عام سيمينٽ 14 ڏينھن اندر وٺندو آھي. انھن خاصيتن سبب ھن قسم جو سيمينٽ اھڙن ڪمن لاءِ استعمال ڪبو آھي جن کي جلدي پورو ڪرڻو ھجي. === 2:(Quick Setting Cement) === جيئن تہ نالي مان صاف ظاھر آھي تہ، ھن قسم جو سيمينٽ صرف اھڙن ڪمن لاءِ فائديمند آھي جتي ھيءُ سيمينٽ جلدي ڄمي وڃي ۽ پاڻيءَ ۾ حل نہ ٿي وڃي جھڙوڪ سامونڊي (Marine) ۽ وير جا (Tidal) ڪم. ھن قسم جي سيمينٽ جو شروعاتي ڄمڻ جو ٽائم (Initial Setting time) 5 منٽ ۽ مڪمل ڄمڻ جو ٽائيم (Final Setting time) 300 منٽ ھوندو آھي. === 3: (High Alumina Cement) === ھن قسم جي سيمينٽ کي گرمي، ڪيميائي شين، تمام تيز قسم جي تيزابن ۽ ٻين اھڙين شين سان مقابلي ڪرڻ جي تمام گھڻي قوت ھوندي آھي انھي سبب ڪري سمنڊ جي پاڻيءَ، ڪيمايائي شين جي استعمال وارين جڳھين ۽ ٻين اھڙن ھنڌن تي استعمال ڪيو ويندو آھي. ھن قسم جي سيمينٽ جو شروعاتي ڄمڻ جو ٽائيم استعمال ڪرڻ جي ٻن ڪلاڪن بعد شروع ٿيندو آھي ۽ مڪمل ڄمڻ جو ٽائيم شروعاتي ڄمڻ جي ٽائيم کان پوءِ ٻن ڪلاڪن ۾ پورو ٿيندو آھي. === 4: گهٽ گرميءَ وارو سيمينٽ (Low Heat Cement) === پاڻي وجهڻ سان ھيءُ سيمينٽ عام رواجي سيمينٽ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گرمي خارج ڪندو آھي ۽ انھيءَ سبب تمام ڳرن ڪمن جھڙوڪ : وڏن بندن (Dams) وغيره لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي. === 5: رنگين سيمنٽ (Coloured Cement) === ھن قسم جو سيمينٽ گھربل رنگ ۽ روغن (Pigments) وجھي تيار ڪيو ويندو آھي ۽ ھن جي بناوت ۽ ٻيا ڪيميائي عمل عام رواجي سيمينٽ جھڙا ھوندا آھن. ھن جو استعمال سينگار وارن ۽ آرائشي (Decorative) ڪمن تي ٿيندو آھي. === 6: [[اڇو سيمنٽ]] (White Cement) === ھيءُ سيمينٽ لوھ جي آڪسائيڊ (Iron Oxide) ۽ ٻين اھڙين ناقص خرابين کان پاڪ ۽ صاف ھوندو آھي ۽ چن واري پٿر (Chalk or Carboniferous Lime Stone) يا چيني مٽيءَ (Chine Clay) مان ٺاھيو ويندو آھي. انھن کان علاوه تازو ايجاد ڪيل سيمينٽ تازو ايجاد ڪيل سلئگ سيمينٽ (Slag Cement) جنھن جون خاصيتون ۽ ڪيميائي عمل عام رواجي سيمينٽ جھڙيون آھن، استعمال ڪيو ويندو آھي. ھن قسم جي سيمينٽ استعمال ڪرڻ ۾ صرف ترائي ڪجهہ وقت وڌيڪ (14 کان 21 ڏينھن) ڪرڻي پوي ٿي ۽ ھيءُ عام پورٽلئنڊ سيمينٽ کان سستو آھي. سرڪاري ڪمن تي ھن قسم جو سيمينٽ تيستائين استعمال ڪرڻ نہ ڏنو وڃي جيستائين ڪن خاص مجبورين جي حالت ۾ مٿين بالا آفيسرن جھڙوڪ: چيف انجنيئر سپرنٽينڊنٽ انجنيئر يا ايگزيڪيوٽو انجنيئر وغيره کان اجازت نہ ملي. == حوالا == {{حوالا}} 3k0xvrp8y4nh6q4wv77lkvj3ud2cwc6 401502 401501 2026-08-07T00:37:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 401502 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == قسم == ڪن خاص حالتن ۾ ڪم جي نوعيت مطابق ھيٺ ڄاڻايل قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ڪيا ويندا آھن<ref name= "a"/>: === 1: (Hardenin Rapid Cement) === ھن قسم جو سيمينٽ جلدي سخت ٿي پنھنجي قوت پڪڙيندو آھي انھيءَ ڪري ھن قسم جي سيمينٽ کي High early strength Cement پڻ چيو ويندو آھي. ھن جي بناوت بہ عام رواجي سيمينٽ (Ordinary Portland Cement) وانگر ھوندي آھي. ھنن ٻنھي قسمن جي سيمينٽ ۾ صرف اھو فرق ھوندو آھي، جو ھن قسم جي سيمينٽ کي عام رواجي سيمينٽ جي ڀيٽ ۾ تمام باريڪ ۽ سنھو بنايو ويندو آھي. ھن قسم جو سيمينٽ ٽن ڏينھن اندر ايتري طاقت (Strength) وٺندو آھي جيتري عام سيمينٽ 14 ڏينھن اندر وٺندو آھي. انھن خاصيتن سبب ھن قسم جو سيمينٽ اھڙن ڪمن لاءِ استعمال ڪبو آھي جن کي جلدي پورو ڪرڻو ھجي. === 2:(Quick Setting Cement) === جيئن تہ نالي مان صاف ظاھر آھي تہ، ھن قسم جو سيمينٽ صرف اھڙن ڪمن لاءِ فائديمند آھي جتي ھيءُ سيمينٽ جلدي ڄمي وڃي ۽ پاڻيءَ ۾ حل نہ ٿي وڃي جھڙوڪ سامونڊي (Marine) ۽ وير جا (Tidal) ڪم. ھن قسم جي سيمينٽ جو شروعاتي ڄمڻ جو ٽائم (Initial Setting time) 5 منٽ ۽ مڪمل ڄمڻ جو ٽائيم (Final Setting time) 300 منٽ ھوندو آھي. === 3: (High Alumina Cement) === ھن قسم جي سيمينٽ کي گرمي، ڪيميائي شين، تمام تيز قسم جي تيزابن ۽ ٻين اھڙين شين سان مقابلي ڪرڻ جي تمام گھڻي قوت ھوندي آھي انھي سبب ڪري سمنڊ جي پاڻيءَ، ڪيمايائي شين جي استعمال وارين جڳھين ۽ ٻين اھڙن ھنڌن تي استعمال ڪيو ويندو آھي. ھن قسم جي سيمينٽ جو شروعاتي ڄمڻ جو ٽائيم استعمال ڪرڻ جي ٻن ڪلاڪن بعد شروع ٿيندو آھي ۽ مڪمل ڄمڻ جو ٽائيم شروعاتي ڄمڻ جي ٽائيم کان پوءِ ٻن ڪلاڪن ۾ پورو ٿيندو آھي. === 4: گهٽ گرميءَ وارو سيمينٽ (Low Heat Cement) === پاڻي وجهڻ سان ھيءُ سيمينٽ عام رواجي سيمينٽ جي ڀيٽ ۾ گهٽ گرمي خارج ڪندو آھي ۽ انھيءَ سبب تمام ڳرن ڪمن جھڙوڪ : وڏن بندن (Dams) وغيره لاءِ استعمال ڪيو ويندو آھي. === 5: رنگين سيمنٽ (Coloured Cement) === ھن قسم جو سيمينٽ گھربل رنگ ۽ روغن (Pigments) وجھي تيار ڪيو ويندو آھي ۽ ھن جي بناوت ۽ ٻيا ڪيميائي عمل عام رواجي سيمينٽ جھڙا ھوندا آھن. ھن جو استعمال سينگار وارن ۽ آرائشي (Decorative) ڪمن تي ٿيندو آھي. === 6: [[اڇو سيمنٽ]] (White Cement) === ھيءُ سيمينٽ لوھ جي آڪسائيڊ (Iron Oxide) ۽ ٻين اھڙين ناقص خرابين کان پاڪ ۽ صاف ھوندو آھي ۽ چن واري پٿر (Chalk or Carboniferous Lime Stone) يا چيني مٽيءَ (Chine Clay) مان ٺاھيو ويندو آھي. انھن کان علاوه تازو ايجاد ڪيل سيمينٽ تازو ايجاد ڪيل سلئگ سيمينٽ (Slag Cement) جنھن جون خاصيتون ۽ ڪيميائي عمل عام رواجي سيمينٽ جھڙيون آھن، استعمال ڪيو ويندو آھي. ھن قسم جي سيمينٽ استعمال ڪرڻ ۾ صرف ترائي ڪجهہ وقت وڌيڪ (14 کان 21 ڏينھن) ڪرڻي پوي ٿي ۽ ھيءُ عام پورٽلئنڊ سيمينٽ کان سستو آھي. سرڪاري ڪمن تي ھن قسم جو سيمينٽ تيستائين استعمال ڪرڻ نہ ڏنو وڃي جيستائين ڪن خاص مجبورين جي حالت ۾ مٿين بالا آفيسرن جھڙوڪ: چيف انجنيئر سپرنٽينڊنٽ انجنيئر يا ايگزيڪيوٽو انجنيئر وغيره کان اجازت نہ ملي. == حوالا == {{حوالا}} 2s22gm0amv7m13xgtaewoxs1rpgunmj 401503 401502 2026-08-07T00:39:38Z Intisar Ali 8681 401503 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (Roman aqueducts) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (Formwork) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} lbnx74v1fbsraknuozhevzyrgevo125 401504 401503 2026-08-07T00:59:57Z Intisar Ali 8681 401504 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} nqd9ojgta74avc7qkwoqbh5ddfg2d5t 401505 401504 2026-08-07T08:03:19Z Intisar Ali 8681 401505 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 0ddowcb29hg6b9ykjv9ql3jwwjvo92p 401506 401505 2026-08-07T08:04:34Z Intisar Ali 8681 401506 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} nzsucsl6526ulpwqmfn3uyjso5t93h6 401507 401506 2026-08-07T08:06:13Z Intisar Ali 8681 401507 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> == حوالا == {{حوالا}} m3242pn3pwzl8nmzjof7wfigq8na49l 401508 401507 2026-08-07T08:08:14Z Intisar Ali 8681 401508 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[گهمايل ڀٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> == حوالا == {{حوالا}} i2xj193ue4tkwztrhfsyq9wknjkpcth 401511 401508 2026-08-07T08:14:59Z Intisar Ali 8681 401511 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == حوالا == {{حوالا}} 1sw93rwsg5jojod8xv3e6p2sh2i0liy 401514 401511 2026-08-07T08:24:40Z Intisar Ali 8681 401514 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. == حوالا == {{حوالا}} d1aq1d7yhsp6917wjbkjeukjinixmp4 401518 401514 2026-08-07T08:25:51Z Intisar Ali 8681 /* قسم */ 401518 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. == حوالا == {{حوالا}} 3aasl41edod34p1wc1kwrxnx2c1sk42 401522 401518 2026-08-07T08:33:08Z Intisar Ali 8681 /* پورٽلينڊ سيمينٽ */ 401522 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} ah9s0o8agxlomx3o7spm6niesycfsex 401525 401522 2026-08-07T08:37:37Z Intisar Ali 8681 401525 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (Activator) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (Electric cement) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي ڀٺي]] (Electric arc furnace) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} db21j9nyq3a46uf1sldomn7hcy4235m 401526 401525 2026-08-07T08:42:40Z Intisar Ali 8681 401526 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 7612bz6ykl3bhkya2ds82qcupbpjku9 401527 401526 2026-08-07T08:44:23Z Intisar Ali 8681 401527 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == حوالا == {{حوالا}} e0qpxkhh7vka1cc0ghu4q0h6vwsyxuw 401528 401527 2026-08-07T08:51:02Z Intisar Ali 8681 401528 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حوالا == {{حوالا}} h78qbaj1jccgkha89mj18ip7vqnobef 401529 401528 2026-08-07T08:53:42Z Intisar Ali 8681 401529 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} g20r3qkt53ayi091wkibblb2fy26vhh 401530 401529 2026-08-07T08:55:23Z Intisar Ali 8681 401530 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} fqwcsrm9ngf7rzr05cysredjwx20ahi 401531 401530 2026-08-07T08:59:59Z Intisar Ali 8681 401531 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[Chatham House]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> {{As of|2025}}، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} dtdviz4abo3mbq0y6s4hcv9k2ext6c9 401532 401531 2026-08-07T09:02:15Z Intisar Ali 8681 401532 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 3kghrw0q2o65nk8820safy69jtkby9t 401538 401532 2026-08-07T09:15:27Z Intisar Ali 8681 /* CO2 جو اخراج */ 401538 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] {{Chem/atom|H|2|O}} سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} knkk5utcwat429suuhj024hy5tcpw51 401540 401538 2026-08-07T09:16:58Z Intisar Ali 8681 /* CO2 جو اخراج */ 401540 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} jh1b65juc5qpo0dgvxkilprhgfpqfiu 401541 401540 2026-08-07T09:24:09Z Intisar Ali 8681 401541 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 3z8hl6yvyj2exifken5pooro7yfw49h 401542 401541 2026-08-07T09:26:12Z Intisar Ali 8681 401542 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. == حوالا == {{حوالا}} m8zt5ygtovegroj22nva5vx4smzy7w1 401543 401542 2026-08-07T09:29:38Z Intisar Ali 8681 401543 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. == حوالا == {{حوالا}} f1dhh7emh87krwddg7b73uo7n4f2adp 401544 401543 2026-08-07T09:31:17Z Intisar Ali 8681 401544 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. [[ايڪوفِس]] ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. == حوالا == {{حوالا}} irtbvueewri1pj96lr84wlr2iykijsu 401545 401544 2026-08-07T09:34:57Z Intisar Ali 8681 401545 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. [[ايڪوفِس]] ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. ==گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ== ماحولياتي خدشن ۾ واڌ ۽ فوسلي ٻارڻن جي وڌندڙ قيمتن سبب ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ جي پيداوار لاءِ گهربل وسيلن ۽ آلودگيءَ (جهڙوڪ مٽي ۽ خارج ٿيندڙ گيسن) کي نمايان طور گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref name="groundwork.org.za">{{Cite web|title=Alternative fuels in cement manufacture – CEMBUREAU brochure, 1997|url=http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002040331/http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|archive-date=2 October 2013}}</ref> '''گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ''' (''رڊيوسڊ-فٽپرنٽ سيمنٽ'') اهڙو سيمينٽي مواد آهي، جيڪو [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي ڪارڪردگيءَ جي معيارن جي برابر يا انهن کان وڌيڪ ڪارڪردگي فراهم ڪري ٿو. اهڙي قسم جي سيمينٽ جي تياري لاءِ مختلف طريقا ترقي هيٺ آهن. انهن مان هڪ [[جيوپوليمر سيمينٽ]] آهي، جنهن ۾ ٻيهر استعمال لائق مواد شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان خام مال، پاڻي ۽ توانائيءَ جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي ٿي. ٻيو طريقو نقصانڪار آلودگين ۽ [[گرين هائوس گيس]]ن، خاص طور [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂)، جي پيداوار ۽ اخراج کي گهٽائڻ يا مڪمل طور ختم ڪرڻ تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web|title=Engineers develop cement with 97 percent smaller carbon dioxide and energy footprint – DrexelNow|url=http://drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|website=DrexelNow|date=20 February 2012|access-date=16 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218144742/http://www.drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|archive-date=18 December 2015}}</ref> پراڻي سيمينٽ کي [[برقي قوس بٺي]] (''اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس'') ۾ ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{Cite news|title=How to make low-carbon concrete from old cement|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2023/04/26/how-to-make-low-carbon-concrete-from-old-cement|access-date=27 April 2023|newspaper=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> [[ايڊنبرگ يونيورسٽي]] جي هڪ تحقيقي ٽيم ''DUPE'' نالي هڪ عمل تيار ڪيو آهي، جيڪو بيڪٽيريا ''[[اسپوروسارسينا پاسٽيوري]]'' (Sporosarcina pasteurii) جي حياتياتي سرگرمي تي ٻڌل آهي. هي بيڪٽيريا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پيدا ڪري ٿو، جيڪو [[ريت]] ۽ [[پيشاب]] سان ملائڻ تي اهڙا مارٽر جا بلاڪ تيار ڪري سگهي ٿو، جن جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ جي سگهه (''ڪمپريسو اسٽرينٿ'') عام [[ڪنڪريٽ]] جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو هوندي آهي.<ref>{{cite web|author=Monks, Kieron|date=22 May 2014|title=Would you live in a house made of sand and bacteria? It's a surprisingly good idea|url=https://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720051919/http://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|archive-date=20 July 2014|access-date=20 July 2014|publisher=CNN}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 4a2o2643kq742ils8tptt9umhyxmu3r 401546 401545 2026-08-07T09:35:28Z Intisar Ali 8681 401546 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. [[ايڪوفِس]] ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. ==گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ== ماحولياتي خدشن ۾ واڌ ۽ فوسلي ٻارڻن جي وڌندڙ قيمتن سبب ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ جي پيداوار لاءِ گهربل وسيلن ۽ آلودگيءَ (جهڙوڪ مٽي ۽ خارج ٿيندڙ گيسن) کي نمايان طور گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref name="groundwork.org.za">{{Cite web|title=Alternative fuels in cement manufacture – CEMBUREAU brochure, 1997|url=http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002040331/http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|archive-date=2 October 2013}}</ref> '''گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ''' (''رڊيوسڊ-فٽپرنٽ سيمنٽ'') اهڙو سيمينٽي مواد آهي، جيڪو [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي ڪارڪردگيءَ جي معيارن جي برابر يا انهن کان وڌيڪ ڪارڪردگي فراهم ڪري ٿو. اهڙي قسم جي سيمينٽ جي تياري لاءِ مختلف طريقا ترقي هيٺ آهن. انهن مان هڪ [[جيوپوليمر سيمينٽ]] آهي، جنهن ۾ ٻيهر استعمال لائق مواد شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان خام مال، پاڻي ۽ توانائيءَ جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي ٿي. ٻيو طريقو نقصانڪار آلودگين ۽ [[گرين هائوس گيس]]ن، خاص طور [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂)، جي پيداوار ۽ اخراج کي گهٽائڻ يا مڪمل طور ختم ڪرڻ تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web|title=Engineers develop cement with 97 percent smaller carbon dioxide and energy footprint – DrexelNow|url=http://drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|website=DrexelNow|date=20 February 2012|access-date=16 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218144742/http://www.drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|archive-date=18 December 2015}}</ref> پراڻي سيمينٽ کي [[برقي قوس بٺي]] (''اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس'') ۾ ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{Cite news|title=How to make low-carbon concrete from old cement|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2023/04/26/how-to-make-low-carbon-concrete-from-old-cement|access-date=27 April 2023|newspaper=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> [[ايڊنبرگ يونيورسٽي]] جي هڪ تحقيقي ٽيم ''DUPE'' نالي هڪ عمل تيار ڪيو آهي، جيڪو بيڪٽيريا ''[[اسپوروسارسينا پاسٽيوري]]'' (Sporosarcina pasteurii) جي حياتياتي سرگرمي تي ٻڌل آهي. هي بيڪٽيريا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پيدا ڪري ٿو، جيڪو [[ريت]] ۽ [[پيشاب]] سان ملائڻ تي اهڙا مارٽر جا بلاڪ تيار ڪري سگهي ٿو، جن جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ جي سگهه (''ڪمپريسو اسٽرينٿ'') عام [[ڪنڪريٽ]] جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو هوندي آهي.<ref>{{cite web|author=Monks, Kieron|date=22 May 2014|title=Would you live in a house made of sand and bacteria? It's a surprisingly good idea|url=https://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720051919/http://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|archive-date=20 July 2014|access-date=20 July 2014|publisher=CNN}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 8l64w18c8tpzepjorvyuhengp9hllww 401547 401546 2026-08-07T09:36:28Z Intisar Ali 8681 401547 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. [[ايڪوفِس]] ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. ==گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ== ماحولياتي خدشن ۾ واڌ ۽ فوسلي ٻارڻن جي وڌندڙ قيمتن سبب ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ جي پيداوار لاءِ گهربل وسيلن ۽ آلودگيءَ (جهڙوڪ مٽي ۽ خارج ٿيندڙ گيسن) کي نمايان طور گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref name="groundwork.org.za">{{Cite web|title=Alternative fuels in cement manufacture – CEMBUREAU brochure, 1997|url=http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002040331/http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|archive-date=2 October 2013}}</ref> '''گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ''' (''رڊيوسڊ-فٽپرنٽ سيمنٽ'') اهڙو سيمينٽي مواد آهي، جيڪو [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي ڪارڪردگيءَ جي معيارن جي برابر يا انهن کان وڌيڪ ڪارڪردگي فراهم ڪري ٿو. اهڙي قسم جي سيمينٽ جي تياري لاءِ مختلف طريقا ترقي هيٺ آهن. انهن مان هڪ [[جيوپوليمر سيمينٽ]] آهي، جنهن ۾ ٻيهر استعمال لائق مواد شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان خام مال، پاڻي ۽ توانائيءَ جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي ٿي. ٻيو طريقو نقصانڪار آلودگين ۽ [[گرين هائوس گيس]]ن، خاص طور [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂)، جي پيداوار ۽ اخراج کي گهٽائڻ يا مڪمل طور ختم ڪرڻ تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web|title=Engineers develop cement with 97 percent smaller carbon dioxide and energy footprint – DrexelNow|url=http://drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|website=DrexelNow|date=20 February 2012|access-date=16 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218144742/http://www.drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|archive-date=18 December 2015}}</ref> پراڻي سيمينٽ کي [[برقي قوس بٺي]] (''اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس'') ۾ ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{Cite news|title=How to make low-carbon concrete from old cement|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2023/04/26/how-to-make-low-carbon-concrete-from-old-cement|access-date=27 April 2023|newspaper=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> [[ايڊنبرگ يونيورسٽي]] جي هڪ تحقيقي ٽيم ''DUPE'' نالي هڪ عمل تيار ڪيو آهي، جيڪو بيڪٽيريا ''[[اسپوروسارسينا پاسٽيوري]]'' (Sporosarcina pasteurii) جي حياتياتي سرگرمي تي ٻڌل آهي. هي بيڪٽيريا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پيدا ڪري ٿو، جيڪو [[ريت]] ۽ [[پيشاب]] سان ملائڻ تي اهڙا مارٽر جا بلاڪ تيار ڪري سگهي ٿو، جن جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ جي سگهه (''ڪمپريسو اسٽرينٿ'') عام [[ڪنڪريٽ]] جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو هوندي آهي.<ref>{{cite web|author=Monks, Kieron|date=22 May 2014|title=Would you live in a house made of sand and bacteria? It's a surprisingly good idea|url=https://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720051919/http://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|archive-date=20 July 2014|access-date=20 July 2014|publisher=CNN}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Div col}} * [[اسفالٽ ڪنڪريٽ]] * [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] * [[سيمينٽ ڪيمسٽ جي علامتي نوٽيشن]] * [[سيمينٽ پلستر]] * [[سينوسيل]] * [[توانائيءَ جي لحاظ کان تبديل ڪيل سيمينٽ]] (EMC) * [[فلائي ايش]] * [[جيوپوليمر سيمينٽ]] * [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] * [[روزينڊيل سيمينٽ]] * [[ڪنڪريٽ ۽ مارٽر ۾ سلفيٽ جو حملو]] * [[سلفر ڪنڪريٽ]] * [[Tiocem|ٽائيوسيم]] * [[ملڪن جي ماضي جي سيمينٽ پيداوار جي فهرست]] {{Div col end}} == حوالا == {{حوالا}} bp9hcoftfk296uadtzyeiz14d5jg6cy 401548 401547 2026-08-07T09:37:54Z Intisar Ali 8681 401548 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. [[ايڪوفِس]] ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. ==گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ== ماحولياتي خدشن ۾ واڌ ۽ فوسلي ٻارڻن جي وڌندڙ قيمتن سبب ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ جي پيداوار لاءِ گهربل وسيلن ۽ آلودگيءَ (جهڙوڪ مٽي ۽ خارج ٿيندڙ گيسن) کي نمايان طور گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref name="groundwork.org.za">{{Cite web|title=Alternative fuels in cement manufacture – CEMBUREAU brochure, 1997|url=http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002040331/http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|archive-date=2 October 2013}}</ref> '''گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ''' (''رڊيوسڊ-فٽپرنٽ سيمنٽ'') اهڙو سيمينٽي مواد آهي، جيڪو [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي ڪارڪردگيءَ جي معيارن جي برابر يا انهن کان وڌيڪ ڪارڪردگي فراهم ڪري ٿو. اهڙي قسم جي سيمينٽ جي تياري لاءِ مختلف طريقا ترقي هيٺ آهن. انهن مان هڪ [[جيوپوليمر سيمينٽ]] آهي، جنهن ۾ ٻيهر استعمال لائق مواد شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان خام مال، پاڻي ۽ توانائيءَ جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي ٿي. ٻيو طريقو نقصانڪار آلودگين ۽ [[گرين هائوس گيس]]ن، خاص طور [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂)، جي پيداوار ۽ اخراج کي گهٽائڻ يا مڪمل طور ختم ڪرڻ تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web|title=Engineers develop cement with 97 percent smaller carbon dioxide and energy footprint – DrexelNow|url=http://drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|website=DrexelNow|date=20 February 2012|access-date=16 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218144742/http://www.drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|archive-date=18 December 2015}}</ref> پراڻي سيمينٽ کي [[برقي قوس بٺي]] (''اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس'') ۾ ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{Cite news|title=How to make low-carbon concrete from old cement|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2023/04/26/how-to-make-low-carbon-concrete-from-old-cement|access-date=27 April 2023|newspaper=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> [[ايڊنبرگ يونيورسٽي]] جي هڪ تحقيقي ٽيم ''DUPE'' نالي هڪ عمل تيار ڪيو آهي، جيڪو بيڪٽيريا ''[[اسپوروسارسينا پاسٽيوري]]'' (Sporosarcina pasteurii) جي حياتياتي سرگرمي تي ٻڌل آهي. هي بيڪٽيريا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پيدا ڪري ٿو، جيڪو [[ريت]] ۽ [[پيشاب]] سان ملائڻ تي اهڙا مارٽر جا بلاڪ تيار ڪري سگهي ٿو، جن جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ جي سگهه (''ڪمپريسو اسٽرينٿ'') عام [[ڪنڪريٽ]] جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو هوندي آهي.<ref>{{cite web|author=Monks, Kieron|date=22 May 2014|title=Would you live in a house made of sand and bacteria? It's a surprisingly good idea|url=https://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720051919/http://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|archive-date=20 July 2014|access-date=20 July 2014|publisher=CNN}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Div col}} * [[اسفالٽ ڪنڪريٽ]] * [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] * [[سيمينٽ ڪيمسٽ جي علامتي نوٽيشن]] * [[سيمينٽ پلستر]] * [[سينوسيل]] * [[توانائيءَ جي لحاظ کان تبديل ڪيل سيمينٽ]] (EMC) * [[فلائي ايش]] * [[جيوپوليمر سيمينٽ]] * [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] * [[روزينڊيل سيمينٽ]] * [[ڪنڪريٽ ۽ مارٽر ۾ سلفيٽ جو حملو]] * [[سلفر ڪنڪريٽ]] * [[Tiocem|ٽائيوسيم]] * [[ملڪن جي ماضي جي سيمينٽ پيداوار جي فهرست]] {{Div col end}} ==حوالا== {{reflist|refs <ref name="ty01">H. F. W. Taylor, Cement chemistry, 2nd ed. London: T. Telford, 1997.</ref> <ref name="scr01">Scrivener, K.L., Crumbie, A.K., and Laugesen P. (2004). "The Interfacial Transition Zone (ITZ) between cement paste and aggregate in concrete." Interface Science, '''12 (4)''', 411–421. doi: 10.1023/B:INTS.0000042339.92990.4c. </ref> }} ==وڌيڪ مطالعو== {{Refbegin}} * {{Cite book|last1=Taylor|first1=Harry F. W.|author-link=Harry F. W. Taylor|date=1997|title=Cement Chemistry|publisher=Thomas Telford|isbn=978-0-7277-2592-9|url={{google books|plainurl=y|id=1BOETtwi7mMC}}}} * {{cite book|author1=Peter Hewlett|author2=Martin Liska|date=2019|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-100795-2|url={{google books|plainurl=y|id=0cxPCgAAQBAJ}}}} * {{Cite journal|ref=none|last=Aitcin|first=Pierre-Claude|title=Cements of yesterday and today: Concrete of tomorrow|journal=Cement and Concrete Research|volume=30|issue=9|pages=1349–1359|doi=10.1016/S0008-8846(00)00365-3|year=2000}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part I: Chemistry and Technology|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=6|issue=1|pages=89–105|doi=10.1162/108819802320971650|year=2002|bibcode=2002JInEc...6...89O|s2cid=96660377}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part II: Environmental challenges and opportunities|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=7|issue=1|pages=93–126|doi=10.1162/108819803766729212|year=2003|bibcode=2003JInEc...7...93O|url=http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|citeseerx=10.1.1.469.2404|s2cid=44083686|access-date=24 October 2017|archive-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922012016/http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|url-status=usurped}} * {{Cite book|title=Designing green cement plants|last=Deolalkar, S. P.|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2016|isbn=9780128034354|location=Amsterdam|oclc=919920182|ref=none}} * Friedrich W. Locher: ''Cement : Principles of production and use'', Düsseldorf, Germany: Verlag Bau + Technik GmbH, 2006, {{ISBN|3-7640-0420-7}} * Javed I. Bhatty, F. MacGregor Miller, Steven H. Kosmatka; editors: ''Innovations in Portland Cement Manufacturing'', SP400, [[Portland Cement Association]], Skokie, Illinois, U.S., 2004, {{ISBN|0-89312-234-3}} * [https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change "Why cement emissions matter for climate change"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321070251/https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change |date=21 March 2019 }} ''Carbon Brief'' 2018 * {{Cite book|ref=none|last=Neville|first=A.M.|year=1996|title=Properties of concrete. Fourth and final edition standards|publisher=Pearson, Prentice Hall|isbn=978-0-582-23070-5|oclc=33837400}} * {{Cite book|ref=none|last=Taylor|first=H.F.W.|title=Cement chemistry|url=https://archive.org/details/cementchemistry00tayl|url-access=limited|year=1990|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-683900-5|page=[https://archive.org/details/cementchemistry00tayl/page/n490 475]}} * {{Cite journal|ref=none|last=Ulm|first=Franz-Josef|author2=Roland J.-M. Pellenq|author3=Akihiro Kushima|author4=Rouzbeh Shahsavari|author5=Krystyn J. Van Vliet|author6=Markus J. Buehler|author7=Sidney Yip|title=A realistic molecular model of cement hydrates|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=38|pages=16102–16107|doi=10.1073/pnas.0902180106|pmid=19805265|year=2009|bibcode=2009PNAS..10616102P|pmc=2739865|doi-access=free}} {{Refend}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Cement}} * {{Cite EB1911|wstitle=Cement |volume=5 |short=x}} * [[usgs.gov]] (Mineral Commodity Summaries 2025): [https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2025/mcs2025.pdf#page=54 Cement] {{Technology topics}} {{Concrete navbox}} {{Industries}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمينٽ]] [[زمرو:تعميري مواد]] [[زمرو:ڪنڪريٽ]] == حوالا == {{حوالا}} 63ycz7j6r2xfgn9xyvd63ti78j9bpen 401549 401548 2026-08-07T09:38:22Z Intisar Ali 8681 401549 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريت]] ۽ [[ٺوس مجموعو|بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. [[ايڪوفِس]] ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. ==گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ== ماحولياتي خدشن ۾ واڌ ۽ فوسلي ٻارڻن جي وڌندڙ قيمتن سبب ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ جي پيداوار لاءِ گهربل وسيلن ۽ آلودگيءَ (جهڙوڪ مٽي ۽ خارج ٿيندڙ گيسن) کي نمايان طور گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref name="groundwork.org.za">{{Cite web|title=Alternative fuels in cement manufacture – CEMBUREAU brochure, 1997|url=http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002040331/http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|archive-date=2 October 2013}}</ref> '''گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ''' (''رڊيوسڊ-فٽپرنٽ سيمنٽ'') اهڙو سيمينٽي مواد آهي، جيڪو [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي ڪارڪردگيءَ جي معيارن جي برابر يا انهن کان وڌيڪ ڪارڪردگي فراهم ڪري ٿو. اهڙي قسم جي سيمينٽ جي تياري لاءِ مختلف طريقا ترقي هيٺ آهن. انهن مان هڪ [[جيوپوليمر سيمينٽ]] آهي، جنهن ۾ ٻيهر استعمال لائق مواد شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان خام مال، پاڻي ۽ توانائيءَ جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي ٿي. ٻيو طريقو نقصانڪار آلودگين ۽ [[گرين هائوس گيس]]ن، خاص طور [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂)، جي پيداوار ۽ اخراج کي گهٽائڻ يا مڪمل طور ختم ڪرڻ تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web|title=Engineers develop cement with 97 percent smaller carbon dioxide and energy footprint – DrexelNow|url=http://drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|website=DrexelNow|date=20 February 2012|access-date=16 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218144742/http://www.drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|archive-date=18 December 2015}}</ref> پراڻي سيمينٽ کي [[برقي قوس بٺي]] (''اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس'') ۾ ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{Cite news|title=How to make low-carbon concrete from old cement|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2023/04/26/how-to-make-low-carbon-concrete-from-old-cement|access-date=27 April 2023|newspaper=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> [[ايڊنبرگ يونيورسٽي]] جي هڪ تحقيقي ٽيم ''DUPE'' نالي هڪ عمل تيار ڪيو آهي، جيڪو بيڪٽيريا ''[[اسپوروسارسينا پاسٽيوري]]'' (Sporosarcina pasteurii) جي حياتياتي سرگرمي تي ٻڌل آهي. هي بيڪٽيريا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پيدا ڪري ٿو، جيڪو [[ريت]] ۽ [[پيشاب]] سان ملائڻ تي اهڙا مارٽر جا بلاڪ تيار ڪري سگهي ٿو، جن جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ جي سگهه (''ڪمپريسو اسٽرينٿ'') عام [[ڪنڪريٽ]] جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو هوندي آهي.<ref>{{cite web|author=Monks, Kieron|date=22 May 2014|title=Would you live in a house made of sand and bacteria? It's a surprisingly good idea|url=https://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720051919/http://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|archive-date=20 July 2014|access-date=20 July 2014|publisher=CNN}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Div col}} * [[اسفالٽ ڪنڪريٽ]] * [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] * [[سيمينٽ ڪيمسٽ جي علامتي نوٽيشن]] * [[سيمينٽ پلستر]] * [[سينوسيل]] * [[توانائيءَ جي لحاظ کان تبديل ڪيل سيمينٽ]] (EMC) * [[فلائي ايش]] * [[جيوپوليمر سيمينٽ]] * [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] * [[روزينڊيل سيمينٽ]] * [[ڪنڪريٽ ۽ مارٽر ۾ سلفيٽ جو حملو]] * [[سلفر ڪنڪريٽ]] * [[Tiocem|ٽائيوسيم]] * [[ملڪن جي ماضي جي سيمينٽ پيداوار جي فهرست]] {{Div col end}} ==حوالا== {{reflist|refs <ref name="ty01">H. F. W. Taylor, Cement chemistry, 2nd ed. London: T. Telford, 1997.</ref> <ref name="scr01">Scrivener, K.L., Crumbie, A.K., and Laugesen P. (2004). "The Interfacial Transition Zone (ITZ) between cement paste and aggregate in concrete." Interface Science, '''12 (4)''', 411–421. doi: 10.1023/B:INTS.0000042339.92990.4c. </ref> }} ==وڌيڪ مطالعو== {{Refbegin}} * {{Cite book|last1=Taylor|first1=Harry F. W.|author-link=Harry F. W. Taylor|date=1997|title=Cement Chemistry|publisher=Thomas Telford|isbn=978-0-7277-2592-9|url={{google books|plainurl=y|id=1BOETtwi7mMC}}}} * {{cite book|author1=Peter Hewlett|author2=Martin Liska|date=2019|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-100795-2|url={{google books|plainurl=y|id=0cxPCgAAQBAJ}}}} * {{Cite journal|ref=none|last=Aitcin|first=Pierre-Claude|title=Cements of yesterday and today: Concrete of tomorrow|journal=Cement and Concrete Research|volume=30|issue=9|pages=1349–1359|doi=10.1016/S0008-8846(00)00365-3|year=2000}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part I: Chemistry and Technology|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=6|issue=1|pages=89–105|doi=10.1162/108819802320971650|year=2002|bibcode=2002JInEc...6...89O|s2cid=96660377}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part II: Environmental challenges and opportunities|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=7|issue=1|pages=93–126|doi=10.1162/108819803766729212|year=2003|bibcode=2003JInEc...7...93O|url=http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|citeseerx=10.1.1.469.2404|s2cid=44083686|access-date=24 October 2017|archive-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922012016/http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|url-status=usurped}} * {{Cite book|title=Designing green cement plants|last=Deolalkar, S. P.|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2016|isbn=9780128034354|location=Amsterdam|oclc=919920182|ref=none}} * Friedrich W. Locher: ''Cement : Principles of production and use'', Düsseldorf, Germany: Verlag Bau + Technik GmbH, 2006, {{ISBN|3-7640-0420-7}} * Javed I. Bhatty, F. MacGregor Miller, Steven H. Kosmatka; editors: ''Innovations in Portland Cement Manufacturing'', SP400, [[Portland Cement Association]], Skokie, Illinois, U.S., 2004, {{ISBN|0-89312-234-3}} * [https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change "Why cement emissions matter for climate change"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321070251/https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change |date=21 March 2019 }} ''Carbon Brief'' 2018 * {{Cite book|ref=none|last=Neville|first=A.M.|year=1996|title=Properties of concrete. Fourth and final edition standards|publisher=Pearson, Prentice Hall|isbn=978-0-582-23070-5|oclc=33837400}} * {{Cite book|ref=none|last=Taylor|first=H.F.W.|title=Cement chemistry|url=https://archive.org/details/cementchemistry00tayl|url-access=limited|year=1990|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-683900-5|page=[https://archive.org/details/cementchemistry00tayl/page/n490 475]}} * {{Cite journal|ref=none|last=Ulm|first=Franz-Josef|author2=Roland J.-M. Pellenq|author3=Akihiro Kushima|author4=Rouzbeh Shahsavari|author5=Krystyn J. Van Vliet|author6=Markus J. Buehler|author7=Sidney Yip|title=A realistic molecular model of cement hydrates|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=38|pages=16102–16107|doi=10.1073/pnas.0902180106|pmid=19805265|year=2009|bibcode=2009PNAS..10616102P|pmc=2739865|doi-access=free}} {{Refend}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Cement}} * {{Cite EB1911|wstitle=Cement |volume=5 |short=x}} * [[usgs.gov]] (Mineral Commodity Summaries 2025): [https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2025/mcs2025.pdf#page=54 Cement] {{Technology topics}} {{Concrete navbox}} {{Industries}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمينٽ]] [[زمرو:تعميري مواد]] [[زمرو:ڪنڪريٽ]] mf1d8kr26s1wwccqrmattyj4rzbuiqa 401550 401549 2026-08-07T09:41:53Z Intisar Ali 8681 /* */ 401550 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد]]ن کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريتي]] ۽ [[بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. [[ايڪوفِس]] ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. ==گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ== ماحولياتي خدشن ۾ واڌ ۽ فوسلي ٻارڻن جي وڌندڙ قيمتن سبب ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ جي پيداوار لاءِ گهربل وسيلن ۽ آلودگيءَ (جهڙوڪ مٽي ۽ خارج ٿيندڙ گيسن) کي نمايان طور گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref name="groundwork.org.za">{{Cite web|title=Alternative fuels in cement manufacture – CEMBUREAU brochure, 1997|url=http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002040331/http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|archive-date=2 October 2013}}</ref> '''گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ''' (''رڊيوسڊ-فٽپرنٽ سيمنٽ'') اهڙو سيمينٽي مواد آهي، جيڪو [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي ڪارڪردگيءَ جي معيارن جي برابر يا انهن کان وڌيڪ ڪارڪردگي فراهم ڪري ٿو. اهڙي قسم جي سيمينٽ جي تياري لاءِ مختلف طريقا ترقي هيٺ آهن. انهن مان هڪ [[جيوپوليمر سيمينٽ]] آهي، جنهن ۾ ٻيهر استعمال لائق مواد شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان خام مال، پاڻي ۽ توانائيءَ جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي ٿي. ٻيو طريقو نقصانڪار آلودگين ۽ [[گرين هائوس گيس]]ن، خاص طور [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂)، جي پيداوار ۽ اخراج کي گهٽائڻ يا مڪمل طور ختم ڪرڻ تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web|title=Engineers develop cement with 97 percent smaller carbon dioxide and energy footprint – DrexelNow|url=http://drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|website=DrexelNow|date=20 February 2012|access-date=16 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218144742/http://www.drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|archive-date=18 December 2015}}</ref> پراڻي سيمينٽ کي [[برقي قوس بٺي]] (''اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس'') ۾ ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{Cite news|title=How to make low-carbon concrete from old cement|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2023/04/26/how-to-make-low-carbon-concrete-from-old-cement|access-date=27 April 2023|newspaper=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> [[ايڊنبرگ يونيورسٽي]] جي هڪ تحقيقي ٽيم ''DUPE'' نالي هڪ عمل تيار ڪيو آهي، جيڪو بيڪٽيريا ''[[اسپوروسارسينا پاسٽيوري]]'' (Sporosarcina pasteurii) جي حياتياتي سرگرمي تي ٻڌل آهي. هي بيڪٽيريا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پيدا ڪري ٿو، جيڪو [[ريت]] ۽ [[پيشاب]] سان ملائڻ تي اهڙا مارٽر جا بلاڪ تيار ڪري سگهي ٿو، جن جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ جي سگهه (''ڪمپريسو اسٽرينٿ'') عام [[ڪنڪريٽ]] جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو هوندي آهي.<ref>{{cite web|author=Monks, Kieron|date=22 May 2014|title=Would you live in a house made of sand and bacteria? It's a surprisingly good idea|url=https://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720051919/http://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|archive-date=20 July 2014|access-date=20 July 2014|publisher=CNN}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Div col}} * [[اسفالٽ ڪنڪريٽ]] * [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] * [[سيمينٽ ڪيمسٽ جي علامتي نوٽيشن]] * [[سيمينٽ پلستر]] * [[سينوسيل]] * [[توانائيءَ جي لحاظ کان تبديل ڪيل سيمينٽ]] (EMC) * [[فلائي ايش]] * [[جيوپوليمر سيمينٽ]] * [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] * [[روزينڊيل سيمينٽ]] * [[ڪنڪريٽ ۽ مارٽر ۾ سلفيٽ جو حملو]] * [[سلفر ڪنڪريٽ]] * [[Tiocem|ٽائيوسيم]] * [[ملڪن جي ماضي جي سيمينٽ پيداوار جي فهرست]] {{Div col end}} ==حوالا== {{reflist|refs <ref name="ty01">H. F. W. Taylor, Cement chemistry, 2nd ed. London: T. Telford, 1997.</ref> <ref name="scr01">Scrivener, K.L., Crumbie, A.K., and Laugesen P. (2004). "The Interfacial Transition Zone (ITZ) between cement paste and aggregate in concrete." Interface Science, '''12 (4)''', 411–421. doi: 10.1023/B:INTS.0000042339.92990.4c. </ref> }} ==وڌيڪ مطالعو== {{Refbegin}} * {{Cite book|last1=Taylor|first1=Harry F. W.|author-link=Harry F. W. Taylor|date=1997|title=Cement Chemistry|publisher=Thomas Telford|isbn=978-0-7277-2592-9|url={{google books|plainurl=y|id=1BOETtwi7mMC}}}} * {{cite book|author1=Peter Hewlett|author2=Martin Liska|date=2019|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-100795-2|url={{google books|plainurl=y|id=0cxPCgAAQBAJ}}}} * {{Cite journal|ref=none|last=Aitcin|first=Pierre-Claude|title=Cements of yesterday and today: Concrete of tomorrow|journal=Cement and Concrete Research|volume=30|issue=9|pages=1349–1359|doi=10.1016/S0008-8846(00)00365-3|year=2000}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part I: Chemistry and Technology|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=6|issue=1|pages=89–105|doi=10.1162/108819802320971650|year=2002|bibcode=2002JInEc...6...89O|s2cid=96660377}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part II: Environmental challenges and opportunities|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=7|issue=1|pages=93–126|doi=10.1162/108819803766729212|year=2003|bibcode=2003JInEc...7...93O|url=http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|citeseerx=10.1.1.469.2404|s2cid=44083686|access-date=24 October 2017|archive-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922012016/http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|url-status=usurped}} * {{Cite book|title=Designing green cement plants|last=Deolalkar, S. P.|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2016|isbn=9780128034354|location=Amsterdam|oclc=919920182|ref=none}} * Friedrich W. Locher: ''Cement : Principles of production and use'', Düsseldorf, Germany: Verlag Bau + Technik GmbH, 2006, {{ISBN|3-7640-0420-7}} * Javed I. Bhatty, F. MacGregor Miller, Steven H. Kosmatka; editors: ''Innovations in Portland Cement Manufacturing'', SP400, [[Portland Cement Association]], Skokie, Illinois, U.S., 2004, {{ISBN|0-89312-234-3}} * [https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change "Why cement emissions matter for climate change"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321070251/https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change |date=21 March 2019 }} ''Carbon Brief'' 2018 * {{Cite book|ref=none|last=Neville|first=A.M.|year=1996|title=Properties of concrete. Fourth and final edition standards|publisher=Pearson, Prentice Hall|isbn=978-0-582-23070-5|oclc=33837400}} * {{Cite book|ref=none|last=Taylor|first=H.F.W.|title=Cement chemistry|url=https://archive.org/details/cementchemistry00tayl|url-access=limited|year=1990|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-683900-5|page=[https://archive.org/details/cementchemistry00tayl/page/n490 475]}} * {{Cite journal|ref=none|last=Ulm|first=Franz-Josef|author2=Roland J.-M. Pellenq|author3=Akihiro Kushima|author4=Rouzbeh Shahsavari|author5=Krystyn J. Van Vliet|author6=Markus J. Buehler|author7=Sidney Yip|title=A realistic molecular model of cement hydrates|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=38|pages=16102–16107|doi=10.1073/pnas.0902180106|pmid=19805265|year=2009|bibcode=2009PNAS..10616102P|pmc=2739865|doi-access=free}} {{Refend}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Cement}} * {{Cite EB1911|wstitle=Cement |volume=5 |short=x}} * [[usgs.gov]] (Mineral Commodity Summaries 2025): [https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2025/mcs2025.pdf#page=54 Cement] {{Technology topics}} {{Concrete navbox}} {{Industries}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمينٽ]] [[زمرو:تعميري مواد]] [[زمرو:ڪنڪريٽ]] m2z85vitf9688p3jfas515o8va9pxci 401551 401550 2026-08-07T09:42:32Z Intisar Ali 8681 /* */ 401551 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد|موادن]] کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريتي]] ۽ [[بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''setting'') ۽ سخت ٿيڻ (''hardening'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. [[ايڪوفِس]] ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. ==گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ== ماحولياتي خدشن ۾ واڌ ۽ فوسلي ٻارڻن جي وڌندڙ قيمتن سبب ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ جي پيداوار لاءِ گهربل وسيلن ۽ آلودگيءَ (جهڙوڪ مٽي ۽ خارج ٿيندڙ گيسن) کي نمايان طور گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref name="groundwork.org.za">{{Cite web|title=Alternative fuels in cement manufacture – CEMBUREAU brochure, 1997|url=http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002040331/http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|archive-date=2 October 2013}}</ref> '''گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ''' (''رڊيوسڊ-فٽپرنٽ سيمنٽ'') اهڙو سيمينٽي مواد آهي، جيڪو [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي ڪارڪردگيءَ جي معيارن جي برابر يا انهن کان وڌيڪ ڪارڪردگي فراهم ڪري ٿو. اهڙي قسم جي سيمينٽ جي تياري لاءِ مختلف طريقا ترقي هيٺ آهن. انهن مان هڪ [[جيوپوليمر سيمينٽ]] آهي، جنهن ۾ ٻيهر استعمال لائق مواد شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان خام مال، پاڻي ۽ توانائيءَ جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي ٿي. ٻيو طريقو نقصانڪار آلودگين ۽ [[گرين هائوس گيس]]ن، خاص طور [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂)، جي پيداوار ۽ اخراج کي گهٽائڻ يا مڪمل طور ختم ڪرڻ تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web|title=Engineers develop cement with 97 percent smaller carbon dioxide and energy footprint – DrexelNow|url=http://drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|website=DrexelNow|date=20 February 2012|access-date=16 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218144742/http://www.drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|archive-date=18 December 2015}}</ref> پراڻي سيمينٽ کي [[برقي قوس بٺي]] (''اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس'') ۾ ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{Cite news|title=How to make low-carbon concrete from old cement|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2023/04/26/how-to-make-low-carbon-concrete-from-old-cement|access-date=27 April 2023|newspaper=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> [[ايڊنبرگ يونيورسٽي]] جي هڪ تحقيقي ٽيم ''DUPE'' نالي هڪ عمل تيار ڪيو آهي، جيڪو بيڪٽيريا ''[[اسپوروسارسينا پاسٽيوري]]'' (Sporosarcina pasteurii) جي حياتياتي سرگرمي تي ٻڌل آهي. هي بيڪٽيريا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پيدا ڪري ٿو، جيڪو [[ريت]] ۽ [[پيشاب]] سان ملائڻ تي اهڙا مارٽر جا بلاڪ تيار ڪري سگهي ٿو، جن جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ جي سگهه (''ڪمپريسو اسٽرينٿ'') عام [[ڪنڪريٽ]] جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو هوندي آهي.<ref>{{cite web|author=Monks, Kieron|date=22 May 2014|title=Would you live in a house made of sand and bacteria? It's a surprisingly good idea|url=https://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720051919/http://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|archive-date=20 July 2014|access-date=20 July 2014|publisher=CNN}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Div col}} * [[اسفالٽ ڪنڪريٽ]] * [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] * [[سيمينٽ ڪيمسٽ جي علامتي نوٽيشن]] * [[سيمينٽ پلستر]] * [[سينوسيل]] * [[توانائيءَ جي لحاظ کان تبديل ڪيل سيمينٽ]] (EMC) * [[فلائي ايش]] * [[جيوپوليمر سيمينٽ]] * [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] * [[روزينڊيل سيمينٽ]] * [[ڪنڪريٽ ۽ مارٽر ۾ سلفيٽ جو حملو]] * [[سلفر ڪنڪريٽ]] * [[Tiocem|ٽائيوسيم]] * [[ملڪن جي ماضي جي سيمينٽ پيداوار جي فهرست]] {{Div col end}} ==حوالا== {{reflist|refs <ref name="ty01">H. F. W. Taylor, Cement chemistry, 2nd ed. London: T. Telford, 1997.</ref> <ref name="scr01">Scrivener, K.L., Crumbie, A.K., and Laugesen P. (2004). "The Interfacial Transition Zone (ITZ) between cement paste and aggregate in concrete." Interface Science, '''12 (4)''', 411–421. doi: 10.1023/B:INTS.0000042339.92990.4c. </ref> }} ==وڌيڪ مطالعو== {{Refbegin}} * {{Cite book|last1=Taylor|first1=Harry F. W.|author-link=Harry F. W. Taylor|date=1997|title=Cement Chemistry|publisher=Thomas Telford|isbn=978-0-7277-2592-9|url={{google books|plainurl=y|id=1BOETtwi7mMC}}}} * {{cite book|author1=Peter Hewlett|author2=Martin Liska|date=2019|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-100795-2|url={{google books|plainurl=y|id=0cxPCgAAQBAJ}}}} * {{Cite journal|ref=none|last=Aitcin|first=Pierre-Claude|title=Cements of yesterday and today: Concrete of tomorrow|journal=Cement and Concrete Research|volume=30|issue=9|pages=1349–1359|doi=10.1016/S0008-8846(00)00365-3|year=2000}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part I: Chemistry and Technology|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=6|issue=1|pages=89–105|doi=10.1162/108819802320971650|year=2002|bibcode=2002JInEc...6...89O|s2cid=96660377}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part II: Environmental challenges and opportunities|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=7|issue=1|pages=93–126|doi=10.1162/108819803766729212|year=2003|bibcode=2003JInEc...7...93O|url=http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|citeseerx=10.1.1.469.2404|s2cid=44083686|access-date=24 October 2017|archive-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922012016/http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|url-status=usurped}} * {{Cite book|title=Designing green cement plants|last=Deolalkar, S. P.|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2016|isbn=9780128034354|location=Amsterdam|oclc=919920182|ref=none}} * Friedrich W. Locher: ''Cement : Principles of production and use'', Düsseldorf, Germany: Verlag Bau + Technik GmbH, 2006, {{ISBN|3-7640-0420-7}} * Javed I. Bhatty, F. MacGregor Miller, Steven H. Kosmatka; editors: ''Innovations in Portland Cement Manufacturing'', SP400, [[Portland Cement Association]], Skokie, Illinois, U.S., 2004, {{ISBN|0-89312-234-3}} * [https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change "Why cement emissions matter for climate change"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321070251/https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change |date=21 March 2019 }} ''Carbon Brief'' 2018 * {{Cite book|ref=none|last=Neville|first=A.M.|year=1996|title=Properties of concrete. Fourth and final edition standards|publisher=Pearson, Prentice Hall|isbn=978-0-582-23070-5|oclc=33837400}} * {{Cite book|ref=none|last=Taylor|first=H.F.W.|title=Cement chemistry|url=https://archive.org/details/cementchemistry00tayl|url-access=limited|year=1990|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-683900-5|page=[https://archive.org/details/cementchemistry00tayl/page/n490 475]}} * {{Cite journal|ref=none|last=Ulm|first=Franz-Josef|author2=Roland J.-M. Pellenq|author3=Akihiro Kushima|author4=Rouzbeh Shahsavari|author5=Krystyn J. Van Vliet|author6=Markus J. Buehler|author7=Sidney Yip|title=A realistic molecular model of cement hydrates|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=38|pages=16102–16107|doi=10.1073/pnas.0902180106|pmid=19805265|year=2009|bibcode=2009PNAS..10616102P|pmc=2739865|doi-access=free}} {{Refend}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Cement}} * {{Cite EB1911|wstitle=Cement |volume=5 |short=x}} * [[usgs.gov]] (Mineral Commodity Summaries 2025): [https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2025/mcs2025.pdf#page=54 Cement] {{Technology topics}} {{Concrete navbox}} {{Industries}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمينٽ]] [[زمرو:تعميري مواد]] [[زمرو:ڪنڪريٽ]] sm7g7ntif5zhqfqm3pwrfbgc20jkwbe 401552 401551 2026-08-07T09:43:44Z Intisar Ali 8681 401552 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد|موادن]] کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريتي]] ۽ [[بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''سيٽنگ'') ۽ سخت ٿيڻ (''ھارڊننگ'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هائڊريشن ردعمل|هائڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. [[ايڪوفِس]] ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. ==گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ== ماحولياتي خدشن ۾ واڌ ۽ فوسلي ٻارڻن جي وڌندڙ قيمتن سبب ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ جي پيداوار لاءِ گهربل وسيلن ۽ آلودگيءَ (جهڙوڪ مٽي ۽ خارج ٿيندڙ گيسن) کي نمايان طور گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref name="groundwork.org.za">{{Cite web|title=Alternative fuels in cement manufacture – CEMBUREAU brochure, 1997|url=http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002040331/http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|archive-date=2 October 2013}}</ref> '''گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ''' (''رڊيوسڊ-فٽپرنٽ سيمنٽ'') اهڙو سيمينٽي مواد آهي، جيڪو [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي ڪارڪردگيءَ جي معيارن جي برابر يا انهن کان وڌيڪ ڪارڪردگي فراهم ڪري ٿو. اهڙي قسم جي سيمينٽ جي تياري لاءِ مختلف طريقا ترقي هيٺ آهن. انهن مان هڪ [[جيوپوليمر سيمينٽ]] آهي، جنهن ۾ ٻيهر استعمال لائق مواد شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان خام مال، پاڻي ۽ توانائيءَ جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي ٿي. ٻيو طريقو نقصانڪار آلودگين ۽ [[گرين هائوس گيس]]ن، خاص طور [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂)، جي پيداوار ۽ اخراج کي گهٽائڻ يا مڪمل طور ختم ڪرڻ تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web|title=Engineers develop cement with 97 percent smaller carbon dioxide and energy footprint – DrexelNow|url=http://drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|website=DrexelNow|date=20 February 2012|access-date=16 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218144742/http://www.drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|archive-date=18 December 2015}}</ref> پراڻي سيمينٽ کي [[برقي قوس بٺي]] (''اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس'') ۾ ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{Cite news|title=How to make low-carbon concrete from old cement|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2023/04/26/how-to-make-low-carbon-concrete-from-old-cement|access-date=27 April 2023|newspaper=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> [[ايڊنبرگ يونيورسٽي]] جي هڪ تحقيقي ٽيم ''DUPE'' نالي هڪ عمل تيار ڪيو آهي، جيڪو بيڪٽيريا ''[[اسپوروسارسينا پاسٽيوري]]'' (Sporosarcina pasteurii) جي حياتياتي سرگرمي تي ٻڌل آهي. هي بيڪٽيريا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پيدا ڪري ٿو، جيڪو [[ريت]] ۽ [[پيشاب]] سان ملائڻ تي اهڙا مارٽر جا بلاڪ تيار ڪري سگهي ٿو، جن جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ جي سگهه (''ڪمپريسو اسٽرينٿ'') عام [[ڪنڪريٽ]] جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو هوندي آهي.<ref>{{cite web|author=Monks, Kieron|date=22 May 2014|title=Would you live in a house made of sand and bacteria? It's a surprisingly good idea|url=https://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720051919/http://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|archive-date=20 July 2014|access-date=20 July 2014|publisher=CNN}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Div col}} * [[اسفالٽ ڪنڪريٽ]] * [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] * [[سيمينٽ ڪيمسٽ جي علامتي نوٽيشن]] * [[سيمينٽ پلستر]] * [[سينوسيل]] * [[توانائيءَ جي لحاظ کان تبديل ڪيل سيمينٽ]] (EMC) * [[فلائي ايش]] * [[جيوپوليمر سيمينٽ]] * [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] * [[روزينڊيل سيمينٽ]] * [[ڪنڪريٽ ۽ مارٽر ۾ سلفيٽ جو حملو]] * [[سلفر ڪنڪريٽ]] * [[Tiocem|ٽائيوسيم]] * [[ملڪن جي ماضي جي سيمينٽ پيداوار جي فهرست]] {{Div col end}} ==حوالا== {{reflist|refs <ref name="ty01">H. F. W. Taylor, Cement chemistry, 2nd ed. London: T. Telford, 1997.</ref> <ref name="scr01">Scrivener, K.L., Crumbie, A.K., and Laugesen P. (2004). "The Interfacial Transition Zone (ITZ) between cement paste and aggregate in concrete." Interface Science, '''12 (4)''', 411–421. doi: 10.1023/B:INTS.0000042339.92990.4c. </ref> }} ==وڌيڪ مطالعو== {{Refbegin}} * {{Cite book|last1=Taylor|first1=Harry F. W.|author-link=Harry F. W. Taylor|date=1997|title=Cement Chemistry|publisher=Thomas Telford|isbn=978-0-7277-2592-9|url={{google books|plainurl=y|id=1BOETtwi7mMC}}}} * {{cite book|author1=Peter Hewlett|author2=Martin Liska|date=2019|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-100795-2|url={{google books|plainurl=y|id=0cxPCgAAQBAJ}}}} * {{Cite journal|ref=none|last=Aitcin|first=Pierre-Claude|title=Cements of yesterday and today: Concrete of tomorrow|journal=Cement and Concrete Research|volume=30|issue=9|pages=1349–1359|doi=10.1016/S0008-8846(00)00365-3|year=2000}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part I: Chemistry and Technology|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=6|issue=1|pages=89–105|doi=10.1162/108819802320971650|year=2002|bibcode=2002JInEc...6...89O|s2cid=96660377}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part II: Environmental challenges and opportunities|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=7|issue=1|pages=93–126|doi=10.1162/108819803766729212|year=2003|bibcode=2003JInEc...7...93O|url=http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|citeseerx=10.1.1.469.2404|s2cid=44083686|access-date=24 October 2017|archive-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922012016/http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|url-status=usurped}} * {{Cite book|title=Designing green cement plants|last=Deolalkar, S. P.|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2016|isbn=9780128034354|location=Amsterdam|oclc=919920182|ref=none}} * Friedrich W. Locher: ''Cement : Principles of production and use'', Düsseldorf, Germany: Verlag Bau + Technik GmbH, 2006, {{ISBN|3-7640-0420-7}} * Javed I. Bhatty, F. MacGregor Miller, Steven H. Kosmatka; editors: ''Innovations in Portland Cement Manufacturing'', SP400, [[Portland Cement Association]], Skokie, Illinois, U.S., 2004, {{ISBN|0-89312-234-3}} * [https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change "Why cement emissions matter for climate change"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321070251/https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change |date=21 March 2019 }} ''Carbon Brief'' 2018 * {{Cite book|ref=none|last=Neville|first=A.M.|year=1996|title=Properties of concrete. Fourth and final edition standards|publisher=Pearson, Prentice Hall|isbn=978-0-582-23070-5|oclc=33837400}} * {{Cite book|ref=none|last=Taylor|first=H.F.W.|title=Cement chemistry|url=https://archive.org/details/cementchemistry00tayl|url-access=limited|year=1990|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-683900-5|page=[https://archive.org/details/cementchemistry00tayl/page/n490 475]}} * {{Cite journal|ref=none|last=Ulm|first=Franz-Josef|author2=Roland J.-M. Pellenq|author3=Akihiro Kushima|author4=Rouzbeh Shahsavari|author5=Krystyn J. Van Vliet|author6=Markus J. Buehler|author7=Sidney Yip|title=A realistic molecular model of cement hydrates|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=38|pages=16102–16107|doi=10.1073/pnas.0902180106|pmid=19805265|year=2009|bibcode=2009PNAS..10616102P|pmc=2739865|doi-access=free}} {{Refend}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Cement}} * {{Cite EB1911|wstitle=Cement |volume=5 |short=x}} * [[usgs.gov]] (Mineral Commodity Summaries 2025): [https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2025/mcs2025.pdf#page=54 Cement] {{Technology topics}} {{Concrete navbox}} {{Industries}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمينٽ]] [[زمرو:تعميري مواد]] [[زمرو:ڪنڪريٽ]] o1r4ox0p0wgykhk8747yc08q4e3g87q 401553 401552 2026-08-07T09:44:17Z Intisar Ali 8681 /* ڪيميا */ 401553 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد|موادن]] کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريتي]] ۽ [[بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''سيٽنگ'') ۽ سخت ٿيڻ (''ھارڊننگ'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هائڊريشن ردعمل|هائڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. [[ايڪوفِس]] ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. ==گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ== ماحولياتي خدشن ۾ واڌ ۽ فوسلي ٻارڻن جي وڌندڙ قيمتن سبب ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ جي پيداوار لاءِ گهربل وسيلن ۽ آلودگيءَ (جهڙوڪ مٽي ۽ خارج ٿيندڙ گيسن) کي نمايان طور گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref name="groundwork.org.za">{{Cite web|title=Alternative fuels in cement manufacture – CEMBUREAU brochure, 1997|url=http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002040331/http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|archive-date=2 October 2013}}</ref> '''گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ''' (''رڊيوسڊ-فٽپرنٽ سيمنٽ'') اهڙو سيمينٽي مواد آهي، جيڪو [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي ڪارڪردگيءَ جي معيارن جي برابر يا انهن کان وڌيڪ ڪارڪردگي فراهم ڪري ٿو. اهڙي قسم جي سيمينٽ جي تياري لاءِ مختلف طريقا ترقي هيٺ آهن. انهن مان هڪ [[جيوپوليمر سيمينٽ]] آهي، جنهن ۾ ٻيهر استعمال لائق مواد شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان خام مال، پاڻي ۽ توانائيءَ جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي ٿي. ٻيو طريقو نقصانڪار آلودگين ۽ [[گرين هائوس گيس]]ن، خاص طور [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂)، جي پيداوار ۽ اخراج کي گهٽائڻ يا مڪمل طور ختم ڪرڻ تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web|title=Engineers develop cement with 97 percent smaller carbon dioxide and energy footprint – DrexelNow|url=http://drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|website=DrexelNow|date=20 February 2012|access-date=16 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218144742/http://www.drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|archive-date=18 December 2015}}</ref> پراڻي سيمينٽ کي [[برقي قوس بٺي]] (''اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس'') ۾ ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{Cite news|title=How to make low-carbon concrete from old cement|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2023/04/26/how-to-make-low-carbon-concrete-from-old-cement|access-date=27 April 2023|newspaper=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> [[ايڊنبرگ يونيورسٽي]] جي هڪ تحقيقي ٽيم ''DUPE'' نالي هڪ عمل تيار ڪيو آهي، جيڪو بيڪٽيريا ''[[اسپوروسارسينا پاسٽيوري]]'' (Sporosarcina pasteurii) جي حياتياتي سرگرمي تي ٻڌل آهي. هي بيڪٽيريا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پيدا ڪري ٿو، جيڪو [[ريت]] ۽ [[پيشاب]] سان ملائڻ تي اهڙا مارٽر جا بلاڪ تيار ڪري سگهي ٿو، جن جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ جي سگهه (''ڪمپريسو اسٽرينٿ'') عام [[ڪنڪريٽ]] جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو هوندي آهي.<ref>{{cite web|author=Monks, Kieron|date=22 May 2014|title=Would you live in a house made of sand and bacteria? It's a surprisingly good idea|url=https://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720051919/http://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|archive-date=20 July 2014|access-date=20 July 2014|publisher=CNN}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Div col}} * [[اسفالٽ ڪنڪريٽ]] * [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] * [[سيمينٽ ڪيمسٽ جي علامتي نوٽيشن]] * [[سيمينٽ پلستر]] * [[سينوسيل]] * [[توانائيءَ جي لحاظ کان تبديل ڪيل سيمينٽ]] (EMC) * [[فلائي ايش]] * [[جيوپوليمر سيمينٽ]] * [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] * [[روزينڊيل سيمينٽ]] * [[ڪنڪريٽ ۽ مارٽر ۾ سلفيٽ جو حملو]] * [[سلفر ڪنڪريٽ]] * [[Tiocem|ٽائيوسيم]] * [[ملڪن جي ماضي جي سيمينٽ پيداوار جي فهرست]] {{Div col end}} ==حوالا== {{reflist|refs <ref name="ty01">H. F. W. Taylor, Cement chemistry, 2nd ed. London: T. Telford, 1997.</ref> <ref name="scr01">Scrivener, K.L., Crumbie, A.K., and Laugesen P. (2004). "The Interfacial Transition Zone (ITZ) between cement paste and aggregate in concrete." Interface Science, '''12 (4)''', 411–421. doi: 10.1023/B:INTS.0000042339.92990.4c. </ref> }} ==وڌيڪ مطالعو== {{Refbegin}} * {{Cite book|last1=Taylor|first1=Harry F. W.|author-link=Harry F. W. Taylor|date=1997|title=Cement Chemistry|publisher=Thomas Telford|isbn=978-0-7277-2592-9|url={{google books|plainurl=y|id=1BOETtwi7mMC}}}} * {{cite book|author1=Peter Hewlett|author2=Martin Liska|date=2019|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-100795-2|url={{google books|plainurl=y|id=0cxPCgAAQBAJ}}}} * {{Cite journal|ref=none|last=Aitcin|first=Pierre-Claude|title=Cements of yesterday and today: Concrete of tomorrow|journal=Cement and Concrete Research|volume=30|issue=9|pages=1349–1359|doi=10.1016/S0008-8846(00)00365-3|year=2000}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part I: Chemistry and Technology|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=6|issue=1|pages=89–105|doi=10.1162/108819802320971650|year=2002|bibcode=2002JInEc...6...89O|s2cid=96660377}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part II: Environmental challenges and opportunities|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=7|issue=1|pages=93–126|doi=10.1162/108819803766729212|year=2003|bibcode=2003JInEc...7...93O|url=http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|citeseerx=10.1.1.469.2404|s2cid=44083686|access-date=24 October 2017|archive-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922012016/http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|url-status=usurped}} * {{Cite book|title=Designing green cement plants|last=Deolalkar, S. P.|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2016|isbn=9780128034354|location=Amsterdam|oclc=919920182|ref=none}} * Friedrich W. Locher: ''Cement : Principles of production and use'', Düsseldorf, Germany: Verlag Bau + Technik GmbH, 2006, {{ISBN|3-7640-0420-7}} * Javed I. Bhatty, F. MacGregor Miller, Steven H. Kosmatka; editors: ''Innovations in Portland Cement Manufacturing'', SP400, [[Portland Cement Association]], Skokie, Illinois, U.S., 2004, {{ISBN|0-89312-234-3}} * [https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change "Why cement emissions matter for climate change"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321070251/https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change |date=21 March 2019 }} ''Carbon Brief'' 2018 * {{Cite book|ref=none|last=Neville|first=A.M.|year=1996|title=Properties of concrete. Fourth and final edition standards|publisher=Pearson, Prentice Hall|isbn=978-0-582-23070-5|oclc=33837400}} * {{Cite book|ref=none|last=Taylor|first=H.F.W.|title=Cement chemistry|url=https://archive.org/details/cementchemistry00tayl|url-access=limited|year=1990|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-683900-5|page=[https://archive.org/details/cementchemistry00tayl/page/n490 475]}} * {{Cite journal|ref=none|last=Ulm|first=Franz-Josef|author2=Roland J.-M. Pellenq|author3=Akihiro Kushima|author4=Rouzbeh Shahsavari|author5=Krystyn J. Van Vliet|author6=Markus J. Buehler|author7=Sidney Yip|title=A realistic molecular model of cement hydrates|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=38|pages=16102–16107|doi=10.1073/pnas.0902180106|pmid=19805265|year=2009|bibcode=2009PNAS..10616102P|pmc=2739865|doi-access=free}} {{Refend}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Cement}} * {{Cite EB1911|wstitle=Cement |volume=5 |short=x}} * [[usgs.gov]] (Mineral Commodity Summaries 2025): [https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2025/mcs2025.pdf#page=54 Cement] {{Technology topics}} {{Concrete navbox}} {{Industries}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمينٽ]] [[زمرو:تعميري مواد]] [[زمرو:ڪنڪريٽ]] 7kie2pacvgdxwz0qmg1z6p52pdsuwtk 401554 401553 2026-08-07T09:44:45Z Intisar Ali 8681 401554 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد|موادن]] کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريتي]] ۽ [[بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''سيٽنگ'') ۽ سخت ٿيڻ (''ھارڊننگ'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هائڊريشن ردعمل|هائڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[بجهايل چونو]] (''Slaked lime'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. [[ايڪوفِس]] ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. ==گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ== ماحولياتي خدشن ۾ واڌ ۽ فوسلي ٻارڻن جي وڌندڙ قيمتن سبب ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ جي پيداوار لاءِ گهربل وسيلن ۽ آلودگيءَ (جهڙوڪ مٽي ۽ خارج ٿيندڙ گيسن) کي نمايان طور گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref name="groundwork.org.za">{{Cite web|title=Alternative fuels in cement manufacture – CEMBUREAU brochure, 1997|url=http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002040331/http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|archive-date=2 October 2013}}</ref> '''گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ''' (''رڊيوسڊ-فٽپرنٽ سيمنٽ'') اهڙو سيمينٽي مواد آهي، جيڪو [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي ڪارڪردگيءَ جي معيارن جي برابر يا انهن کان وڌيڪ ڪارڪردگي فراهم ڪري ٿو. اهڙي قسم جي سيمينٽ جي تياري لاءِ مختلف طريقا ترقي هيٺ آهن. انهن مان هڪ [[جيوپوليمر سيمينٽ]] آهي، جنهن ۾ ٻيهر استعمال لائق مواد شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان خام مال، پاڻي ۽ توانائيءَ جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي ٿي. ٻيو طريقو نقصانڪار آلودگين ۽ [[گرين هائوس گيس]]ن، خاص طور [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂)، جي پيداوار ۽ اخراج کي گهٽائڻ يا مڪمل طور ختم ڪرڻ تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web|title=Engineers develop cement with 97 percent smaller carbon dioxide and energy footprint – DrexelNow|url=http://drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|website=DrexelNow|date=20 February 2012|access-date=16 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218144742/http://www.drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|archive-date=18 December 2015}}</ref> پراڻي سيمينٽ کي [[برقي قوس بٺي]] (''اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس'') ۾ ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{Cite news|title=How to make low-carbon concrete from old cement|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2023/04/26/how-to-make-low-carbon-concrete-from-old-cement|access-date=27 April 2023|newspaper=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> [[ايڊنبرگ يونيورسٽي]] جي هڪ تحقيقي ٽيم ''DUPE'' نالي هڪ عمل تيار ڪيو آهي، جيڪو بيڪٽيريا ''[[اسپوروسارسينا پاسٽيوري]]'' (Sporosarcina pasteurii) جي حياتياتي سرگرمي تي ٻڌل آهي. هي بيڪٽيريا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پيدا ڪري ٿو، جيڪو [[ريت]] ۽ [[پيشاب]] سان ملائڻ تي اهڙا مارٽر جا بلاڪ تيار ڪري سگهي ٿو، جن جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ جي سگهه (''ڪمپريسو اسٽرينٿ'') عام [[ڪنڪريٽ]] جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو هوندي آهي.<ref>{{cite web|author=Monks, Kieron|date=22 May 2014|title=Would you live in a house made of sand and bacteria? It's a surprisingly good idea|url=https://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720051919/http://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|archive-date=20 July 2014|access-date=20 July 2014|publisher=CNN}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Div col}} * [[اسفالٽ ڪنڪريٽ]] * [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] * [[سيمينٽ ڪيمسٽ جي علامتي نوٽيشن]] * [[سيمينٽ پلستر]] * [[سينوسيل]] * [[توانائيءَ جي لحاظ کان تبديل ڪيل سيمينٽ]] (EMC) * [[فلائي ايش]] * [[جيوپوليمر سيمينٽ]] * [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] * [[روزينڊيل سيمينٽ]] * [[ڪنڪريٽ ۽ مارٽر ۾ سلفيٽ جو حملو]] * [[سلفر ڪنڪريٽ]] * [[Tiocem|ٽائيوسيم]] * [[ملڪن جي ماضي جي سيمينٽ پيداوار جي فهرست]] {{Div col end}} ==حوالا== {{reflist|refs <ref name="ty01">H. F. W. Taylor, Cement chemistry, 2nd ed. London: T. Telford, 1997.</ref> <ref name="scr01">Scrivener, K.L., Crumbie, A.K., and Laugesen P. (2004). "The Interfacial Transition Zone (ITZ) between cement paste and aggregate in concrete." Interface Science, '''12 (4)''', 411–421. doi: 10.1023/B:INTS.0000042339.92990.4c. </ref> }} ==وڌيڪ مطالعو== {{Refbegin}} * {{Cite book|last1=Taylor|first1=Harry F. W.|author-link=Harry F. W. Taylor|date=1997|title=Cement Chemistry|publisher=Thomas Telford|isbn=978-0-7277-2592-9|url={{google books|plainurl=y|id=1BOETtwi7mMC}}}} * {{cite book|author1=Peter Hewlett|author2=Martin Liska|date=2019|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-100795-2|url={{google books|plainurl=y|id=0cxPCgAAQBAJ}}}} * {{Cite journal|ref=none|last=Aitcin|first=Pierre-Claude|title=Cements of yesterday and today: Concrete of tomorrow|journal=Cement and Concrete Research|volume=30|issue=9|pages=1349–1359|doi=10.1016/S0008-8846(00)00365-3|year=2000}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part I: Chemistry and Technology|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=6|issue=1|pages=89–105|doi=10.1162/108819802320971650|year=2002|bibcode=2002JInEc...6...89O|s2cid=96660377}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part II: Environmental challenges and opportunities|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=7|issue=1|pages=93–126|doi=10.1162/108819803766729212|year=2003|bibcode=2003JInEc...7...93O|url=http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|citeseerx=10.1.1.469.2404|s2cid=44083686|access-date=24 October 2017|archive-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922012016/http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|url-status=usurped}} * {{Cite book|title=Designing green cement plants|last=Deolalkar, S. P.|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2016|isbn=9780128034354|location=Amsterdam|oclc=919920182|ref=none}} * Friedrich W. Locher: ''Cement : Principles of production and use'', Düsseldorf, Germany: Verlag Bau + Technik GmbH, 2006, {{ISBN|3-7640-0420-7}} * Javed I. Bhatty, F. MacGregor Miller, Steven H. Kosmatka; editors: ''Innovations in Portland Cement Manufacturing'', SP400, [[Portland Cement Association]], Skokie, Illinois, U.S., 2004, {{ISBN|0-89312-234-3}} * [https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change "Why cement emissions matter for climate change"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321070251/https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change |date=21 March 2019 }} ''Carbon Brief'' 2018 * {{Cite book|ref=none|last=Neville|first=A.M.|year=1996|title=Properties of concrete. Fourth and final edition standards|publisher=Pearson, Prentice Hall|isbn=978-0-582-23070-5|oclc=33837400}} * {{Cite book|ref=none|last=Taylor|first=H.F.W.|title=Cement chemistry|url=https://archive.org/details/cementchemistry00tayl|url-access=limited|year=1990|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-683900-5|page=[https://archive.org/details/cementchemistry00tayl/page/n490 475]}} * {{Cite journal|ref=none|last=Ulm|first=Franz-Josef|author2=Roland J.-M. Pellenq|author3=Akihiro Kushima|author4=Rouzbeh Shahsavari|author5=Krystyn J. Van Vliet|author6=Markus J. Buehler|author7=Sidney Yip|title=A realistic molecular model of cement hydrates|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=38|pages=16102–16107|doi=10.1073/pnas.0902180106|pmid=19805265|year=2009|bibcode=2009PNAS..10616102P|pmc=2739865|doi-access=free}} {{Refend}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Cement}} * {{Cite EB1911|wstitle=Cement |volume=5 |short=x}} * [[usgs.gov]] (Mineral Commodity Summaries 2025): [https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2025/mcs2025.pdf#page=54 Cement] {{Technology topics}} {{Concrete navbox}} {{Industries}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمينٽ]] [[زمرو:تعميري مواد]] [[زمرو:ڪنڪريٽ]] 0xjsk5vfid10c5i6yo275ak7tbywlah 401555 401554 2026-08-07T09:46:55Z Intisar Ali 8681 401555 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد|موادن]] کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريتي]] ۽ [[بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''سيٽنگ'') ۽ سخت ٿيڻ (''ھارڊننگ'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هائڊريشن ردعمل|هائڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[ڀڄايل چونو]] (''سليڪڊ لائيم'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف]]ن جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. [[ايڪوفِس]] ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. ==گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ== ماحولياتي خدشن ۾ واڌ ۽ فوسلي ٻارڻن جي وڌندڙ قيمتن سبب ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ جي پيداوار لاءِ گهربل وسيلن ۽ آلودگيءَ (جهڙوڪ مٽي ۽ خارج ٿيندڙ گيسن) کي نمايان طور گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref name="groundwork.org.za">{{Cite web|title=Alternative fuels in cement manufacture – CEMBUREAU brochure, 1997|url=http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002040331/http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|archive-date=2 October 2013}}</ref> '''گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ''' (''رڊيوسڊ-فٽپرنٽ سيمنٽ'') اهڙو سيمينٽي مواد آهي، جيڪو [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي ڪارڪردگيءَ جي معيارن جي برابر يا انهن کان وڌيڪ ڪارڪردگي فراهم ڪري ٿو. اهڙي قسم جي سيمينٽ جي تياري لاءِ مختلف طريقا ترقي هيٺ آهن. انهن مان هڪ [[جيوپوليمر سيمينٽ]] آهي، جنهن ۾ ٻيهر استعمال لائق مواد شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان خام مال، پاڻي ۽ توانائيءَ جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي ٿي. ٻيو طريقو نقصانڪار آلودگين ۽ [[گرين هائوس گيس]]ن، خاص طور [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂)، جي پيداوار ۽ اخراج کي گهٽائڻ يا مڪمل طور ختم ڪرڻ تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web|title=Engineers develop cement with 97 percent smaller carbon dioxide and energy footprint – DrexelNow|url=http://drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|website=DrexelNow|date=20 February 2012|access-date=16 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218144742/http://www.drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|archive-date=18 December 2015}}</ref> پراڻي سيمينٽ کي [[برقي قوس بٺي]] (''اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس'') ۾ ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{Cite news|title=How to make low-carbon concrete from old cement|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2023/04/26/how-to-make-low-carbon-concrete-from-old-cement|access-date=27 April 2023|newspaper=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> [[ايڊنبرگ يونيورسٽي]] جي هڪ تحقيقي ٽيم ''DUPE'' نالي هڪ عمل تيار ڪيو آهي، جيڪو بيڪٽيريا ''[[اسپوروسارسينا پاسٽيوري]]'' (Sporosarcina pasteurii) جي حياتياتي سرگرمي تي ٻڌل آهي. هي بيڪٽيريا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پيدا ڪري ٿو، جيڪو [[ريت]] ۽ [[پيشاب]] سان ملائڻ تي اهڙا مارٽر جا بلاڪ تيار ڪري سگهي ٿو، جن جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ جي سگهه (''ڪمپريسو اسٽرينٿ'') عام [[ڪنڪريٽ]] جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو هوندي آهي.<ref>{{cite web|author=Monks, Kieron|date=22 May 2014|title=Would you live in a house made of sand and bacteria? It's a surprisingly good idea|url=https://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720051919/http://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|archive-date=20 July 2014|access-date=20 July 2014|publisher=CNN}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Div col}} * [[اسفالٽ ڪنڪريٽ]] * [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] * [[سيمينٽ ڪيمسٽ جي علامتي نوٽيشن]] * [[سيمينٽ پلستر]] * [[سينوسيل]] * [[توانائيءَ جي لحاظ کان تبديل ڪيل سيمينٽ]] (EMC) * [[فلائي ايش]] * [[جيوپوليمر سيمينٽ]] * [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] * [[روزينڊيل سيمينٽ]] * [[ڪنڪريٽ ۽ مارٽر ۾ سلفيٽ جو حملو]] * [[سلفر ڪنڪريٽ]] * [[Tiocem|ٽائيوسيم]] * [[ملڪن جي ماضي جي سيمينٽ پيداوار جي فهرست]] {{Div col end}} ==حوالا== {{reflist|refs <ref name="ty01">H. F. W. Taylor, Cement chemistry, 2nd ed. London: T. Telford, 1997.</ref> <ref name="scr01">Scrivener, K.L., Crumbie, A.K., and Laugesen P. (2004). "The Interfacial Transition Zone (ITZ) between cement paste and aggregate in concrete." Interface Science, '''12 (4)''', 411–421. doi: 10.1023/B:INTS.0000042339.92990.4c. </ref> }} ==وڌيڪ مطالعو== {{Refbegin}} * {{Cite book|last1=Taylor|first1=Harry F. W.|author-link=Harry F. W. Taylor|date=1997|title=Cement Chemistry|publisher=Thomas Telford|isbn=978-0-7277-2592-9|url={{google books|plainurl=y|id=1BOETtwi7mMC}}}} * {{cite book|author1=Peter Hewlett|author2=Martin Liska|date=2019|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-100795-2|url={{google books|plainurl=y|id=0cxPCgAAQBAJ}}}} * {{Cite journal|ref=none|last=Aitcin|first=Pierre-Claude|title=Cements of yesterday and today: Concrete of tomorrow|journal=Cement and Concrete Research|volume=30|issue=9|pages=1349–1359|doi=10.1016/S0008-8846(00)00365-3|year=2000}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part I: Chemistry and Technology|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=6|issue=1|pages=89–105|doi=10.1162/108819802320971650|year=2002|bibcode=2002JInEc...6...89O|s2cid=96660377}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part II: Environmental challenges and opportunities|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=7|issue=1|pages=93–126|doi=10.1162/108819803766729212|year=2003|bibcode=2003JInEc...7...93O|url=http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|citeseerx=10.1.1.469.2404|s2cid=44083686|access-date=24 October 2017|archive-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922012016/http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|url-status=usurped}} * {{Cite book|title=Designing green cement plants|last=Deolalkar, S. P.|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2016|isbn=9780128034354|location=Amsterdam|oclc=919920182|ref=none}} * Friedrich W. Locher: ''Cement : Principles of production and use'', Düsseldorf, Germany: Verlag Bau + Technik GmbH, 2006, {{ISBN|3-7640-0420-7}} * Javed I. Bhatty, F. MacGregor Miller, Steven H. Kosmatka; editors: ''Innovations in Portland Cement Manufacturing'', SP400, [[Portland Cement Association]], Skokie, Illinois, U.S., 2004, {{ISBN|0-89312-234-3}} * [https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change "Why cement emissions matter for climate change"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321070251/https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change |date=21 March 2019 }} ''Carbon Brief'' 2018 * {{Cite book|ref=none|last=Neville|first=A.M.|year=1996|title=Properties of concrete. Fourth and final edition standards|publisher=Pearson, Prentice Hall|isbn=978-0-582-23070-5|oclc=33837400}} * {{Cite book|ref=none|last=Taylor|first=H.F.W.|title=Cement chemistry|url=https://archive.org/details/cementchemistry00tayl|url-access=limited|year=1990|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-683900-5|page=[https://archive.org/details/cementchemistry00tayl/page/n490 475]}} * {{Cite journal|ref=none|last=Ulm|first=Franz-Josef|author2=Roland J.-M. Pellenq|author3=Akihiro Kushima|author4=Rouzbeh Shahsavari|author5=Krystyn J. Van Vliet|author6=Markus J. Buehler|author7=Sidney Yip|title=A realistic molecular model of cement hydrates|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=38|pages=16102–16107|doi=10.1073/pnas.0902180106|pmid=19805265|year=2009|bibcode=2009PNAS..10616102P|pmc=2739865|doi-access=free}} {{Refend}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Cement}} * {{Cite EB1911|wstitle=Cement |volume=5 |short=x}} * [[usgs.gov]] (Mineral Commodity Summaries 2025): [https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2025/mcs2025.pdf#page=54 Cement] {{Technology topics}} {{Concrete navbox}} {{Industries}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمينٽ]] [[زمرو:تعميري مواد]] [[زمرو:ڪنڪريٽ]] 8vh0rsxzaoup8xvonzuae9qz4wbmpqa 401556 401555 2026-08-07T09:48:08Z Intisar Ali 8681 401556 wikitext text/x-wiki {{Short description|گاري ۽ ڪنڪريٽ جي تياري ۾ استعمال ٿيندڙ هائيڊرولڪ ڳنڍيندڙ مادو}} [[File:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|thumb|پاڻي ۽ [[ٺوس مجموعو|ٺوس مجموعي]] سان ملائڻ لاءِ ٿيلهي مان سيمينٽ جو پائوڊر ڪڍيو پيو وڃي.<ref>{{Cite web|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|date=22 May 2020|publisher=Draeger|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22 May 2020|access-date=22 May 2020}}</ref>]] '''سيمينٽ''' تعميراتي ڪم ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ [[ڳنڍيندڙ مادو]] (بائينڊر) آهي، جيڪو سخت ٿي ٻين [[مواد|موادن]] کي پاڻ ۾ مضبوط نموني ڳنڍي ٿو. سيمينٽ عام طور تي اڪيلو استعمال نه ڪيو ويندو آهي، پر [[ريتي]] ۽ [[بجري]] (ٺوس مجموعي) کي پاڻ ۾ ٻڌڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سيمينٽ کي نفيس مجموعي سان ملائڻ سان [[گارو]] تيار ٿيندو آهي، جڏهن ته ريت ۽ بجري سان ملائڻ سان [[ڪنڪريٽ]] ٺهندو آهي. ڪنڪريٽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ تعميراتي مواد آهي ۽ استعمال جي لحاظ کان صرف [[پاڻي]] کان پوءِ ٻئي نمبر تي اچي ٿو.<ref name="Rodgers-2018">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17 December 2018|publisher=BBC News|access-date=17 December 2018}}</ref> تعميراتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ اڪثر [[غير نامياتي]] هوندو آهي ۽ عام طور تي [[چونو]] يا [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] تي ٻڌل هوندو آهي. پاڻي جي موجودگيءَ ۾ سخت ٿيڻ جي صلاحيت جي بنياد تي سيمينٽ کي [[هائيڊرولڪ سيمينٽ|هائيڊرولڪ]] ۽ [[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ|غير هائيڊرولڪ]] قسمن ۾ ورهايو ويندو آهي. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙو هائيڊرولڪ سيمينٽ سڪي مواد ۽ پاڻي جي وچ ۾ ٿيندڙ [[ڪيميائي رد عمل]] جي نتيجي ۾ سخت ٿيندو آهي. هن عمل دوران معدني [[هائيڊريٽ]] ٺهن ٿا، جيڪي پاڻي ۾ تمام گهٽ حل ٿين ٿا، تنهنڪري اهڙو سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ به سخت ٿي سگهي ٿو ۽ ڪيميائي حملن جي بهتر مزاحمت ڪري ٿو. قديم [[رومي سلطنت|رومين]] آتش فشاني راک ([[پوزولانا]]) ۽ [[چونو|ساڙيل چوني]] کي گڏ ڪري هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪندا هئا. ان جي ابتڙ، غير هائيڊرولڪ سيمينٽ نمي يا پاڻي هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ سڪي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان رد عمل ڪرڻ کان پوءِ سخت ٿئي ٿو. لفظ '''سيمينٽ''' جي ابتدا قديم رومي اصطلاح '''اوپس ڪائيمينٽيڪيئم''' مان ٿي، جيڪو ساڙيل چونَي کي ڳنڍيندڙ مادو بڻائي، ٽٽل پٿرن سان ٺهيل اهڙي تعمير لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا اڄوڪي [[ڪنڪريٽ]] سان مشابهت رکي ٿي.<ref>{{Citation |last=Cement Analyst |first=Milan A |chapter=Opus Caementicium |date=2015 |title=Innovative Vaulting in the Architecture of the Roman Empire: 1st to 4th Centuries CE |pages=19–38 |editor-last=Lancaster |editor-first=Lynne C. |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/innovative-vaulting-in-the-architecture-of-the-roman-empire/opus-caementicium/F17A6BFF99071417F6E8B556BFDECCDA |access-date=2025-03-07 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05935-1}}</ref> بعد ۾ ساڙيل چوني ۾ شامل ڪيل آتش فشاني خاڪ ۽ سرن جي پائوڊر کي سيمينٽم ۽ سمينٽم سڏيو ويو، جن مان جديد لفظ ''سيمينٽ'' نڪتو. اڄڪلهه ڪن حالتن ۾ [[نامياتي پوليمر]] پڻ ڪنڪريٽ ۾ ڳنڍيندڙ مادو طور استعمال ڪيا وڃن ٿا. 2021ع جي اندازي موجب دنيا ۾ هر سال لڳ ڀڳ 4.4 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪيو ويندو آهي،<ref name=usgs_report>{{Cite web|title=Cement|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2022/mcs2022-cement.pdf|access-date=26 September 2023|publisher=United States Geological Survey (USGS)}}</ref><ref name=chathamhouse/> جنهن جو لڳ ڀڳ اڌ [[چين]] ۾ تيار ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته [[ڀارت]] ۽ [[ويٽنام]] ان کان پوءِ اهم پيدا ڪندڙ ملڪ آهن.<ref name=usgs_report/><ref name=Hargreaves/> سيمينٽ جي پيداوار عالمي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج جو لڳ ڀڳ 8 سيڪڙو (2018ع) ذميوار آهي.<ref name=chathamhouse/> اخراج جو وڏو حصو سيمينٽ جي ڀٺين ([[سيمينٽ ڀٺي]]) ۾ خام مال کي گرم ڪرڻ دوران ايندھن جي ساڙڻ ۽ [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي [[ڪيلسينيشن]] عمل ذريعي خارج ٿيندڙ CO₂ مان پيدا ٿئي ٿو. ٻئي طرف، سيمينٽ جي سخت ٿيل شين، جهڙوڪ [[ڪنڪريٽ]]، وقت سان گڏ هوا مان CO₂ ٻيهر جذب ڪن ٿيون (ڪاربونيشن)، جنهن سان شروعاتي اخراج جو لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو ٻيهر جذب ٿي وڃي ٿو.<ref>{{Cite journal|last1=Cao|first1=Zhi|last2=Myers|first2=Rupert J.|last3=Lupton|first3=Richard C.|last4=Duan|first4=Huabo|last5=Sacchi|first5=Romain|last6=Zhou|first6=Nan|last7=Reed Miller|first7=T.|last8=Cullen|first8=Jonathan M.|last9=Ge|first9=Quansheng|last10=Liu|first10=Gang|date=29 July 2020|title=The sponge effect and carbon emission mitigation potentials of the global cement cycle|journal=Nature Communications|volume=11|issue=1|pages=3777|doi=10.1038/s41467-020-17583-w|pmid=32728073|pmc=7392754|bibcode=2020NatCo..11.3777C|issn=2041-1723|doi-access=free}}</ref> [[File:Cement_02_(cropped).jpg | thumb | 220x124px | right | alt= سيمنٽ | سيمنٽ]] == ڪيميا == سيمينٽ جي مواد کي سندن سيٽ ٿيڻ (''سيٽنگ'') ۽ سخت ٿيڻ (''ھارڊننگ'') جي طريقيڪار جي بنياد تي ٻن مکيه قسمن ۾ ورهايو وڃي ٿو: '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' هائيڊرولڪ سيمينٽ پاڻي جي موجودگيءَ ۾ [[هائڊريشن ردعمل|هائڊريشن]] (''hydration'') جي ڪيميائي عمل وسيلي سخت ٿئي ٿو، جڏهن ته غير هائيڊرولڪ سيمينٽ صرف هوا ۾ موجود گئس، خاص طور تي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]]، سان ردعمل ڪري سخت ٿئي ٿو ۽ پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. === هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:LDClinkerScaled.jpg|thumb|[[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] جا داڻا، جيڪي تقريباً 1450 °C تي سنٽرنگ ذريعي تيار ڪيا ويندا آهن.]] سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ '''[[هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' آهي، جيڪو پاڻي ملائڻ سان [[هاڊريشن ردعمل|هاڊريشن]] جي عمل ذريعي سخت ٿئي ٿو. [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ان جو سڀ کان مشهور مثال آهي. هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[سيلڪيٽ]] ۽ [[آڪسائيڊ]] مرڪبن تي ٻڌل هوندو آهي. ان جي [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] ۾ چار اهم معدني مرحلا شامل هوندا آهن، جيڪي ''سيمينٽ ڪيمسٽ نوٽيشن'' ۾ هن ريت ظاهر ڪيا ويندا آهن: '''C₃S''' – [[اليٽ]] (3CaO·SiO₂) '''C₂S''' – [[بيليٽ]] (2CaO·SiO₂) '''C₃A''' – [[ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ]] (3CaO·Al₂O₃) '''C₄AF''' – [[ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ]] (4CaO·Al₂O₃·Fe₂O₃) سيلڪيٽ مرڪب سيمينٽ جي ميخانياتي مضبوطي جا ذميوار هوندا آهن، جڏهن ته ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ۽ ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ڪلنڪر جي تياري دوران [[سنٽرنگ]] جي مرحلي ۾ مائع مرحلي جي ٺهڻ لاءِ اهم هوندا آهن. هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري ۾ سڀ کان پهرين [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي گرم ڪيو ويندو آهي، جنهن سان [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ٿيندا آهن. هن عمل کي '''[[ڪيلسينيشن]]''' چيو ويندو آهي، جيڪو عالمي سطح تي ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي اخراج جو وڏو ذريعو آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[سيلڪون ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ملي ڊائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ۽ ٽرائي ڪيلشيم سيلڪيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|2CaO + SiO2 -> 2CaO.SiO2}} :{{chem2|3CaO + SiO2 -> 3CaO.SiO2}} ساڳي طرح ڪيلشيم آڪسائيڊ، [[ايلومينيم آڪسائيڊ]] سان ملي ٽرائي ڪيلشيم ايلومينيٽ ٺاهي ٿو. :{{chem2|3CaO + Al2O3 -> 3CaO.Al2O3}} آخري مرحلي ۾ ڪيلشيم آڪسائيڊ، ايلومينيم آڪسائيڊ ۽ [[فيرڪ آڪسائيڊ]] گڏجي ڪيلشيم ايلومينوفي‌رائيٽ ٺاهين ٿا. :{{chem2|4CaO + Al2O3 + Fe2O3 -> 4CaO.Al2O3.Fe2O3}} === غير هائيڊرولڪ سيمينٽ === [[File:Calcium oxide powder.JPG|thumb|تيز گرمي (825 °C کان وڌيڪ) تي [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] جي حرارتي تجزيي سان حاصل ٿيندڙ [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]].]] '''[[غير هائيڊرولڪ سيمينٽ]]''' جو سڀ کان عام مثال [[ڀڄايل چونو]] (''سليڪڊ لائيم'') آهي. هي سيمينٽ پاڻيءَ هيٺ سخت نٿو ٿئي، بلڪه هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان آهستي آهستي ردعمل ڪري سخت ٿيندو آهي. هن عمل ۾ سڀ کان پهرين [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] (چونو پٿر يا چاڪ) کي تقريباً 825 °C کان وڌيڪ گرمي تي گرم ڪري [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] حاصل ڪئي ويندي آهي. :{{chem2|CaCO3 -> CaO + CO2}} ان کان پوءِ ڪيلشيم آڪسائيڊ ۾ پاڻي ملائي [[ڪيلشيم هائيڊرو آڪسائيڊ]] (بجهايل چونو) تيار ڪيو ويندو آهي. :{{chem2|CaO + H2O -> Ca(OH)2}} جڏهن اضافي پاڻي ٻاڦ بڻجي نڪري ويندو آهي، تڏهن بجهايل چونو هوا ۾ موجود [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] سان ردعمل ڪري ٻيهر [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] ۾ تبديل ٿيندو آهي. :{{chem2|Ca(OH)2 + CO2 -> CaCO3 + H2O}} هن عمل کي '''[[ڪاربونيشن]]''' چيو ويندو آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ هوا ۾ ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ جي مقدار تمام گهٽ هوندي آهي، تنهن ڪري هي عمل سست رفتاري سان مڪمل ٿيندو آهي. انهيءَ سبب غير هائيڊرولڪ سيمينٽ کي سخت ٿيڻ لاءِ هوا جي ضرورت هوندي آهي، ۽ اهو پاڻيءَ هيٺ استعمال نٿو ڪري سگهجي. هي سمورو ڪيميائي عمل '''[[لائيم چڪر]]''' (''Lime cycle'') جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. == تاريخ == ممڪن آهي ته سيمينٽ جو سڀ کان قديم قدرتي وجود لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ ويهه لک (12 ملين) سال اڳ مليو هجي. اهڙو هڪ قدرتي سيمينٽ جو ذخيرو تڏهن ٺهيو، جڏهن [[تيل واري شيل]] (Oil shale) جا ذخيرا، جيڪي [[چونو پٿر]] جي تهن جي ڀرسان موجود هئا، قدرتي سببن جي ڪري سڙي ويا. انهن قديم ذخيرن جو 1960ع ۽ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ سائنسي جائزو ورتو ويو.<ref name=MAST>{{cite web|title=The History of Concrete|url=http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|publisher=Dept. of Materials Science and Engineering, University of Illinois, Urbana-Champaign|access-date=8 January 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127052951/http://matse1.matse.illinois.edu/concrete/hist.html|archive-date=27 November 2012}}</ref> === قديم زماني ۾ سيمينٽ جا متبادل === ڪيميائي لحاظ کان سيمينٽ اهڙو بندش پيدا ڪندڙ مادو آهي، جنهن جو بنيادي جز [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (چونو) هوندو آهي، پر اهو اهڙو پهريون مادو نه هو، جيڪو تعمير ۾ شين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ٿيو. قديم [[بابل]] ۽ [[آشوري سلطنت|آشوري]] تهذيبن ۾ [[بٽومين]] (اسفالٽ يا قدرتي تار) کي پڪين سرن ۽ [[البيسٽر]] جي تختين کي پاڻ ۾ ڳنڍڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو هو. [[قديم مصر]] ۾ وڏن پٿرن جي بلاڪن کي [[گارو (تعمير)|گاري]] ذريعي جوڙيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] ۽ جزوي طور ساڙيل [[جپسم]] (CaSO₄·2H₂O) مان تيار ٿيندو هو. هي مادو [[پيرس پلستر]] جي شروعاتي صورت هو ۽ ان ۾ گهڻو ڪري [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پڻ شامل هوندو هو.<ref name="Blezard"/> === قديم يونان ۽ روم === [[چونو]] (ڪيلشيم آڪسائيڊ) جو استعمال [[ڪريٽ]] ۽ [[قديم يونان]] ۾ ٿيندو هو. آثار قديمه مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪريٽ جي [[مينوئن تهذيب]] جا ماڻهو ڀڳل مٽيءَ جي ٿانون کي پيسي مصنوعي [[پوزولان]] طور استعمال ڪندا هئا، جنهن سان هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو ويندو هو.<ref name="Blezard"/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته پهريون ڀيرو ڪنهن اهو دريافت ڪيو ته [[بجهايل چونو]] ۽ [[پوزولان]] کي ملائڻ سان هائيڊرولڪ سيمينٽ ٺهي سگهي ٿو، پر اهڙي قسم جو ڪنڪريٽ قديم يونانين، خاص طور تي [[قديم مقدونيه|مقدونين]] استعمال ڪيو.<ref>Brabant, Malcolm (12 April 2011). [https://www.bbc.co.uk/news/av/world-europe-13046299 Macedonians created cement three centuries before the Romans], ''BBC News''.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|title=Heracles to Alexander The Great: Treasures From The Royal Capital of Macedon, A Hellenic Kingdom in the Age of Democracy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117164459/http://www.ashmolean.org/exhibitions/current/?timing=current&id=57&exhibitionYear=2011|archive-date=17 January 2012|publisher=Ashmolean Museum of Art and Archaeology, University of Oxford}}</ref> بعد ۾ رومي انجنيئرن ان کي وڏي پيماني تي ترقي ڏني.<ref>{{Cite book|last=Hill|first=Donald|title=A History of Engineering in Classical and Medieval Times|publisher=Routledge|date=2013|page=106}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.understanding-cement.com/history.html|title=History of cement}}</ref> {{Blockquote |text=قدرتي طور تي اهڙو هڪ قسم جو سفوف موجود آهي، جيڪو حيرت انگيز نتيجا پيدا ڪري ٿو. اهو [[بائيا]] ۽ [[ويسوويس جبل]] جي آس پاس وارن علائقن ۾ ملي ٿو. جڏهن هن سفوف کي چوني ۽ پٿر جي ٽڪرن سان ملايو وڃي ٿو ته اهو نه رڳو عمارتن کي مضبوط بڻائي ٿو، پر جيڪڏهن ان مان سمنڊ اندر بندرگاهه جا ٿنڀا به ٺاهيا وڃن ته اهي پاڻي هيٺ به سخت ٿي وڃن ٿا. |author=[[مارڪس وٽرويوس پوليو]] |source=''De Architectura'', ڪتاب II، باب VI }} يوناني [[ٿيرا]] ٻيٽ جي آتش فشاني [[ٽف]] کي پوزولان طور استعمال ڪندا هئا، جڏهن ته رومين [[نيپلز]] جي ويجهو [[پوتسولي]] مان حاصل ٿيندڙ آتش فشاني راک کي چوني سان ملائي هائيڊرولڪ سيمينٽ تيار ڪيو.<ref name="Natural Pozzolan Association">{{cite web|url=https://pozzolan.org/improve-concrete.html|title=How Natural Pozzolans Improve Concrete}}</ref><ref name=Ridi2010>{{Cite journal|first=Francesca|last=Ridi|title=Hydration of Cement: still a lot to be understood|journal=La Chimica & l'Industria|date=April 2010}}</ref> جتي قدرتي پوزولان موجود نه هوندو هو، اتي رومي ڀڳل سرن يا مٽيءَ جي ٿانون جي سفوف کي متبادل طور استعمال ڪندا هئا. ممڪن آهي ته قدرتي پوزولان دريافت ٿيڻ کان اڳ هو ٽٽل ڇتين جون ٽائلس به انهيءَ مقصد لاءِ استعمال ڪندا رهيا هجن.<ref name="Blezard"/> [[روم]] جو مشهور [[پينٿيون، روم|پينٿيون]]، جنهن جو وڏو گنبذ اڄ تائين قائم آهي، ۽ [[ڪاراڪالا جا حمام]]، قديم رومي ڪنڪريٽ جا نمايان مثال آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.chamorro.com/community/pagan/Azmar_Natural_Pozzolan.pdf|title=Pure natural pozzolan cement}}</ref><ref name="Rodgers-2018" /> ان کان علاوه، [[رومي آبي نهرون]] (رومن اَيڪوَيڊَڪٽس) پڻ وڏي پيماني تي هائيڊرولڪ سيمينٽ سان تعمير ڪيون ويون هيون.<ref>Russo, Ralph (2006) "Aqueduct Architecture: Moving Water to the Masses in Ancient Rome".</ref> رومي ڪنڪريٽ عام طور عمارتن جي ٻاهرين سطح تي استعمال نه ڪيو ويندو هو. ان جي بدران ٻاهرئين حصي ۾ سرن جي قطار کي قالب (فريم ورڪ) طور استعمال ڪري، اندر گاري ۽ ٽٽل پٿرن، سرن، مٽيءَ جي ٿانون جي ٽڪرن يا ٻين تعميراتي ملبي سان ڀريو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975">{{cite journal|title=An Historical Note on Concrete|journal=Architectural Science Review|volume=18|pages=10–13|year=1975|last1=Cowan|first1=Henry J.}}</ref> === ميسوامريڪا === [[ميسوامريڪا]] ۾ [[ڪولمبس کان اڳ وارو دور|ڪولمبس کان اڳ]] جي دور جي تعمير ڪندڙن [[ميڪسيڪو]] جي [[ايل تاجين]] (El Tajín) ۾ هلڪو وزن وارو [[ڪنڪريٽ]] تيار ڪري تعميراتي ڍانچن جي اڏاوت لاءِ استعمال ڪيو. هن علائقي جي تهذيب پنهنجي انجنيئرنگ ۽ تعميراتي مهارت سبب انتهائي ترقي يافته سمجهي وڃي ٿي. تحقيق مان معلوم ٿيو آهي ته هن ڪنڪريٽ ۾ استعمال ٿيل مجموعي مواد ([[ايگريگيٽ]]) بنيادي طور [[پومس]] (آتش فشاني هلڪو پٿر) تي مشتمل هو، جڏهن ته بندش پيدا ڪندڙ مادو ([[بائنڊر]]) [[آتش فشاني راک]] ۽ [[چونو]] مان تيار ڪيل [[پوزولاني سيمينٽ]] هو.<ref>{{Cite book|last1=Cabrera|first1=J. G.|last2=Rivera-Villarreal|first2=R.|last3=Sri Ravindrarajah|first3=R.|title=SP-170: Fourth CANMET/ACI International Conference on Durability of Concrete|chapter=Properties and Durability of a Pre-Columbian Lightweight Concrete|year=1997|volume=170|pages=1215–1230|doi=10.14359/6874|isbn=9780870316692|s2cid=138768044}}</ref> === وچون دور === [[وچئين دور]] بابت اهڙو ڪو واضح ادبي ثبوت موجود نه آهي، جنهن مان معلوم ٿئي ته قديم دور جي هائيڊرولڪ سيمينٽ بابت ڄاڻ محفوظ رهي هئي. تنهن هوندي به، وچئين دور جي [[معمار]]ن ۽ فوجي انجنيئرن [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] کي عملي طور مختلف تعميراتي منصوبن، جهڙوڪ [[واهه|واهن]]، قلعن، [[بندرگاهه|بندرگاهن]] ۽ [[ٻيڙين جي اڏاوت]] وارين سهولتن ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Sismondo">{{Cite book|last=Sismondo|first=Sergio|url={{google books|plainurl=y|id=LescwF8FBigC}}|title=An Introduction to Science and Technology Studies|date=20 November 2009|publisher=Wiley|isbn=978-1-4443-1512-7|language=en}}</ref><ref name="Mukerji">{{Cite book|last=Mukerji|first=Chandra|url={{google books|plainurl=y|id=fRwNRrFswv8C|page=121}}|title=Impossible Engineering: Technology and Territoriality on the Canal Du Midi|date=2009|page=121|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14032-2|language=en}}</ref> [[اوڀر رومي سلطنت]] ۽ يورپ جي اولهه وارن علائقن ۾ [[گوٿڪ معمار|گوٿڪ دور]] تائين [[چوني جي گاري]]، تعميراتي مجموعي مواد ۽ پٿر يا سرن جي ٻاهرين تهه سان گڏ استعمال ٿيندي رهي. [[جرمني]] جي [[رائين لينڊ]] علائقي ۾ وچئين دور دوران به [[هائيڊرولڪ گارو]] استعمال ٿيندو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اتي قدرتي [[پوزولان]] جا ذخيرا موجود هئا، جن کي '''[[ٽراس]]''' (Trass) سڏيو ويندو هو.<ref name="Cowan 1975"/> === 16هين صدي === '''[[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]]''' (Tabby) هڪ [[تعميراتي مواد]] آهي، جيڪو [[صدفي چونو]]، [[ريت]] ۽ سڄن [[صدف]]ن کي ملائي ڪنڪريٽ جهڙو مادو تيار ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويندو آهي. هي تعميراتي طريقو اسپينين 16هين صديءَ دوران [[آمريڪا]] ۽ [[فلپائن]] ۾ متعارف ڪرايو.<ref name="books.google.com">{{Cite journal|last=Taves|first=Loren Sickels|url={{google books|plainurl=y|id=VJY1hE0W9UoC|page=5}}|page=5|title=Tabby Houses of the South Atlantic Seaboard|journal=Old-House Journal|date=27 October 2015|publisher=Active Interest Media, Inc.|language=en}}</ref> === 18هين صدي === [[18هين صدي]] دوران [[فرانس]] ۽ [[برطانيا]] جي انجنيئرن هائيڊرولڪ سيمينٽ جي تياري بابت فني ڄاڻ کي منظم ۽ سائنسي شڪل ڏني.<ref name="Sismondo"/> [[جان سميٽن]] هائيڊرولڪ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن هن [[انگلش چينل]] ۾ ٽئين [[ايڊي اسٽون لائيٽ هائوس]] (1755–1759ع)، جيڪو اڄ [[سميٽن ٽاور]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جي تعمير جي رٿابندي ڪئي. هن کي اهڙي [[هائيڊرولڪ گارو|هائيڊرولڪ گاري]] جي ضرورت هئي، جيڪا ٻن لڳاتار [[مد و جزر|مدن]] جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ٻارهن ڪلاڪن اندر سخت ٿي وڃي ۽ ڪافي مضبوطي حاصل ڪري سگهي. ان مقصد لاءِ سميٽن مختلف قسمن جي [[چونو پٿر]]، [[ٽراس]] ۽ [[پوزولان]] جهڙن اضافي مواد سان تجربا ڪيا.<ref name="Blezard">{{Cite book|editor-last=Hewlett|editor-first=Peter|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC}}|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|date=12 November 2003|publisher=Elsevier|isbn=978-0-08-053541-8|language=en|last=Blezard|first=Robert G.|chapter=The History of Calcareous Cements|pages=1–24}}</ref> هن مختلف هنڌن تي وڃي هائيڊرولڪ چوني جي پيداوار جو جائزو ورتو ۽ اهو نتيجو ڪڍيو ته چوني جي ''هائيڊرولڪ خاصيت'' استعمال ٿيندڙ [[چونو پٿر]] ۾ موجود [[مٽي]] جي مقدار سان سڌيءَ ريت لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ سميٽن پيشي جي لحاظ کان سول انجنيئر هو، پر هن پنهنجي تحقيق کي وڌيڪ صنعتي ترقي تائين نه پهچايو. انهيءَ ئي صديءَ دوران [[آمريڪا]] جي [[ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪنارو|ڏکڻ ائٽلانٽڪ سامونڊي ڪناري]] تي [[ٽابي (سيمينٽ)|ٽابي]] تعميراتي مواد جو وسيع استعمال ٿيندو رهيو. هي مواد قديم [[مقامي آمريڪي]] آباديءَ جي ڇڏي ويل [[صدف|صدفن]] جي ڍيرن (Shell middens) مان حاصل ٿيندڙ صدفي چوني تي ٻڌل هوندو هو، ۽ 1730ع کان 1860ع تائين گهرن جي تعمير ۾ استعمال ڪيو ويو.<ref name="books.google.com"/> برطانيا ۾ ان دور ۾ معياري تعميراتي پٿر جي قيمت تيزيءَ سان وڌڻ لڳي، جنهن سبب عمارتون صنعتي سرن سان ٺاهڻ ۽ انهن جي مٿاڇري تي [[اسٽڪو]] (Stucco) لڳائي پٿر جهڙو ڏيک ڏيڻ عام روايت بڻجي وئي. اهڙي تعمير لاءِ هائيڊرولڪ چوني کي ترجيح ڏني ويندي هئي، پر جلد سخت ٿيندڙ گاري جي ضرورت سبب نون قسمن جي سيمينٽ جي ترقي شروع ٿي. انهن مان سڀ کان مشهور '''[[رومن سيمينٽ]]''' هو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 2.</ref> هن کي [[جيمس پارڪر]] 1780ع واري ڏهاڪي ۾ تيار ڪيو ۽ 1796ع ۾ ان جو پيٽنٽ حاصل ڪيو. نالي جي باوجود، هي قديم رومين جي سيمينٽ جهڙو نه هو، پر هڪ ''قدرتي سيمينٽ'' هو، جيڪو [[سيپٽيرين ڪنڪريشن]] (سيپٽيريا) نالي چوني ۽ مٽيءَ تي مشتمل قدرتي ڳوٺن کي ساڙي تيار ڪيو ويندو هو. ساڙيل ڳوٺن کي باريڪ سفوف ۾ پيسيو ويندو هو، جيڪو [[ريت]] سان ملائي گارو ٺاهڻ کان پوءِ صرف 5 کان 15 منٽن اندر سخت ٿي ويندو هو. [[رومن سيمينٽ]] جي وڏي ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻين ٺاهيندڙن پڻ [[مٽي]] ۽ [[چاڪ]] مان مصنوعي [[هائيڊرولڪ چونو]] تيار ڪري ساڳيا سيمينٽ ٺاهڻ شروع ڪيا. رومن سيمينٽ ٿوري ئي عرصي ۾ يورپ ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو، پر 1850ع واري ڏهاڪي کان پوءِ ان جي جاءِ آهستي آهستي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] والاري ورتي.<ref name="Blezard"/> === 19هين صدي === اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾، [[لوئي ويڪا]] (Louis Vicat) [[جان سميٽن]] جي تحقيق کان بي خبر رهندي، ساڳئي اصول کي ٻيهر دريافت ڪيو. هن [[چاڪ]] ۽ [[مٽي]] کي چڱيءَ طرح ملائي ساڙڻ جو طريقو تيار ڪيو ۽ 1817ع ۾ هڪ ''مصنوعي سيمينٽ'' تيار ڪيو،<ref>{{cite web|url=http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|title=Who Discovered Cement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130204131106/http://www.nationalcement.com/faq/who-discovered-cement|archive-date=4 February 2013|df=dmy-all|date=12 September 2012}}</ref> جنهن کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اهم اڳواڻ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> ان کان اڳ 1811ع ۾ [[ايڊگر ڊوبس]] ([[سائوٿ وارڪ]]) پڻ اهڙي قسم جي سيمينٽ جو پيٽنٽ حاصل ڪيو هو.<ref name="Blezard"/> [[روس]] ۾ [[ايگور چيليئف]] چوني ۽ مٽي کي ملائي هڪ نئون بندش وارو مادو تيار ڪيو. هن پنهنجي تحقيق 1822ع ۾ شايع ٿيل ڪتاب ''A Treatise on the Art to Prepare a Good Mortar'' ۾ پيش ڪئي. ڪجهه سالن بعد، 1825ع ۾، هن هڪ ٻيو ڪتاب شايع ڪيو، جنهن ۾ سيمينٽ ۽ [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ جا مختلف طريقا ۽ عمارتن توڙي بندن جي تعمير ۾ انهن جي فائدن جو بيان ڪيو ويو.<ref>{{cite book|author1=Znachko-Iavorskii|author2=I. L.|title=Egor Gerasimovich Chelidze, izobretatelʹ tsementa|url=http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201232847/http://catalog.hathitrust.org/Record/008851841|archive-date=1 February 2014|publisher=Sabchota Sakartvelo|year=1969}}</ref><ref>{{cite web|title=Lafarge History of Cement|url=http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202101113/http://cement-174.ru/stati/izobretenie.html|archive-date=2 February 2014}}</ref> [[File:William Aspdin Radford cyclopedia Volume 1.jpg|thumb|upright|[[وليم ايسپڊن]]، جنهن کي جديد [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو موجد سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="William Aspdin">{{cite book|last1=Courland|first1=Robert|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|location=Amherst, N.Y.|isbn=978-1616144814|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]}}</ref>]] اڄ جي دور ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]]، جيڪو [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ [[گروٽ]] جو بنيادي جزو آهي، اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري [[انگلينڊ]] ۾ تيار ڪيو ويو. ان جو بنيادي خام مال عام طور [[چونو پٿر]] هوندو آهي. ساڳئي دور ۾ [[جيمس فراسٽ]] ''برٽش سيمينٽ'' نالي هڪ مشابه پيداوار تيار ڪئي، پر ان جو پيٽنٽ کيس 1822ع ۾ مليو.<ref>Francis, A.J. (1977) ''The Cement Industry 1796–1914: A History'', David & Charles. {{ISBN|0-7153-7386-2}}, Ch. 5.</ref> 1824ع ۾ [[جوزف ايسپڊن]] پنهنجي تيار ڪيل مواد جو پيٽنٽ ''پورٽلينڊ سيمينٽ'' جي نالي سان ڪرايو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان ٺهيل پلستر جو رنگ [[پورٽلينڊ پٿر]] سان ملندڙ جلندڙ هو، جيڪو [[آئل آف پورٽلينڊ]]، [[ڊورسيٽ]] مان ڪڍيو ويندو هو. بهرحال، جوزف ايسپڊن جو سيمينٽ اڄ جي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙو نه هو، پر ان جي ترقيءَ جو ابتدائي مرحلو، جنهن کي ''پروٽو-پورٽلينڊ سيمينٽ'' چيو وڃي ٿو.<ref name="Blezard"/> جوزف ايسپڊن جو پٽ [[وليم ايسپڊن]]، پنهنجي والد جي ڪاروبار کان الڳ ٿيڻ بعد، 1840ع واري ڏهاڪي ۾ اتفاقاً اهڙو سيمينٽ تيار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جنهن ۾ [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] موجود هئا. هي جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جي ترقيءَ ۾ اهم وچولو مرحلو ثابت ٿيو. هن جي طريقي ۾ وڌيڪ [[چونو]]، وڌيڪ گرمي (تقريباً 1450°س) ۽ وڌيڪ ايندھن جي ضرورت پوندي هئي، جڏهن ته ٺهندڙ [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] تمام سخت هوندو هو، جنهن سبب ان کي پيسڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ [[چڪي]]ون جلدي گهسجي وينديون هيون. نتيجي ۾ پيداوار جي لاڳت وڌي وئي، پر سيمينٽ آهستي سخت ٿيندي به جلدي مضبوطي حاصل ڪندو هو، جنهن سبب [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال تيزيءَ سان وڌيو. 1850ع کان پوءِ تعميراتي صنعت ۾ [[ڪنڪريٽ]] جو استعمال وڏي پيماني تي ٿيڻ لڳو ۽ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] آهستي آهستي ٻين سڀني سيمينٽن تي غالب اچي ويو. بعد ۾ [[آئزڪ چارلس جانسن]] ان جي پيداوار ۾ وڌيڪ سڌارا آندا ۽ دعويٰ ڪئي ته جديد پورٽلينڊ سيمينٽ جو اصل باني هو.<ref>Hahn, Thomas F. and Kemp, Emory Leland (1994). ''Cement mills along the Potomac River''. Morgantown, WV: West Virginia University Press. p. 16. {{ISBN|9781885907004}}</ref> سيمينٽ جي اهم خاصيتن ۾ ''سخت ٿيڻ جو وقت'' ۽ ''ابتدائي مضبوطي'' شامل آهن. پراڻا [[هائيڊرولڪ چونو|هائيڊرولڪ چونا]]، ''قدرتي سيمينٽ'' ۽ ''مصنوعي سيمينٽ'' گهڻو ڪري [[بيليٽ]] (C₂S) تي دارومدار رکندا هئا، جيڪو آهستي آهستي مضبوطي پيدا ڪندو آهي. انهن کي نسبتاً گهٽ گرمي (1250°س کان گهٽ) تي ساڙيو ويندو هو، تنهن ڪري انهن ۾ [[ايلائيٽ]] (C₃S) موجود نه هوندو هو، جيڪو جديد پورٽلينڊ سيمينٽ ۾ ابتدائي مضبوطيءَ جو ذميوار معدني جزو آهي. 1840ع واري ڏهاڪي ۾ [[وليم ايسپڊن]] پهريون اهڙو سيمينٽ تيار ڪيو، جنهن ۾ ايلائيٽ مسلسل موجود هو، ۽ اهو ئي اڄ جي ''جديد پورٽلينڊ سيمينٽ'' جو بنياد بڻيو. جيتوڻيڪ [[لوئي ويڪا]] ۽ [[آئزڪ چارلس جانسن]] به هن ايجاد تي دعويٰ ڪندا رهيا، پر بعد ۾ سيمينٽ ۽ ڪنڪريٽ جي ڪيميائي تجزين مان ثابت ٿيو ته [[نارٿ فليٽ سيمينٽ ورڪس]] ۾ تيار ڪيل وليم ايسپڊن جو سيمينٽ ئي حقيقي ايلائيٽ تي ٻڌل پورٽلينڊ سيمينٽ هو.<ref>{{cite book|author=Hewlett, Peter|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|url={{google books|plainurl=y|id=v1JVu4iifnMC|page=1}}|year=2003|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-053541-8|page=Ch. 1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101041700/https://books.google.com/books?id=v1JVu4iifnMC|archive-date=1 November 2015}}</ref> [[آمريڪا]] ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندڙ پهريون سيمينٽ [[روزينڊيل سيمينٽ]] هو، جيڪو [[نيو يارڪ]] جي [[روزينڊيل]] علائقي ۾ موجود [[ڊولومائيٽ]] جي قدرتي ذخيرن مان حاصل ٿيندو هو. هي سيمينٽ [[آزاديءَ جو مجسمو]]، [[آمريڪي ڪئپيٽول]] ۽ [[بروڪلن پل]] سميت ڪيترين ئي مشهور عمارتن جي بنيادن ۽ پاڻيءَ جي نالن جي تعمير ۾ استعمال ٿيو.<ref name="Natural Cement Comes Back">{{Cite web|url={{google books|plainurl=y|id=VCcDAAAAMBAJ|page=118}}|title=Natural Cement Comes Back|work=Popular Science|date=October 1941|page=118|publisher=Bonnier Corporation|language=en}}</ref> 1867ع ۾ فرانسيسي سائنسدان [[استانيسلاس سوريل]] [[سوريل سيمينٽ]] (ميگنيشيا تي ٻڌل سيمينٽ) جو پيٽنٽ حاصل ڪيو.<ref name=sorel_1867>Stanislas Sorel (1867). "[https://archive.org/details/ComptesRendusAcademieDesSciences0065/page/n103 Sur un nouveau ciment magnésien]". ''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences'', volume 65, pages 102–104.</ref> هي پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ مضبوط هو، پر پاڻيءَ جي گهٽ مزاحمت ۽ [[زنگ]] لڳڻ واري خاصيتن سبب مضبوط ٿيل [[ڪنڪريٽ]] جي تعمير ۾ ان جو استعمال محدود رهيو.<ref name="WallingProvis2016">{{cite journal|last1=Walling|first1=Sam A.|last2=Provis|first2=John L.|title=Magnesia-based cements: A journey of 150 years, and cements for the future?|journal=Chemical Reviews|volume=116|issue=7|year=2016|pages=4170–4204|issn=0009-2665|doi=10.1021/acs.chemrev.5b00463|pmid=27002788|doi-access=free}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي آخر ۾ [[روٽري بٺي]] (Rotary kiln) جي ايجاد پورٽلينڊ سيمينٽ جي صنعت ۾ هڪ انقلابي تبديلي آندي. ان سان وڌيڪ يڪسان ۽ وڌيڪ مضبوط [[ڪلنڪر (سيمينٽ)|ڪلنڪر]] پيدا ٿيڻ لڳو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ گرميءَ تي [[ايلائيٽ]] جو مقدار وڌي ويندو هو. خام مال کي لڳاتار ڀٺي ۾ داخل ڪرڻ جي سهولت سبب روايتي بيچ پيداوار جي جاءِ تي مسلسل صنعتي پيداوار ممڪن ٿي وئي.<ref name="Blezard"/> === 20هين صدي === [[File:Ministry of Information First World War Official Collection Q28369.jpg|thumb|ڪارخاني ۾ سيمينٽ جون ٻوريون ڀريندڙ مزدور، [[اسڪاٽلينڊ]]، 1918ع]] [[File:Factory of National Cement Share Company.jpg|thumb|[[ايٿوپيا]] جي [[نيشنل سيمينٽ شيئر ڪمپني]] جو نئون ڪارخانو، [[دري دوا]]]] 1908ع ۾ فرانس ۾ [[جولس بيڊ]] [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] جو پيٽنٽ حاصل ڪيو، جنهن کي خاص طور [[سلفيٽ]] جي اثرن جي مزاحمت وڌائڻ لاءِ تيار ڪيو ويو هو.<ref>{{Cite book|url={{google books|plainurl=y|id=NAqkAgAAQBAJ|page=211}}|title=Engineering Materials Science: Properties, Uses, Degradation, Remediation|last1=McArthur|first1=H.|last2=Spalding|first2=D.|date=1 January 2004|publisher=Elsevier|isbn=9781782420491}}</ref> ساڳئي سال آمريڪي موجد [[ٿامس ايڊيسن]] [[نيو جرسي]] جي شهر [[يونين، نيو جرسي|يونين]] ۾ اڳواٽ تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] (Precast concrete) سان گهر تعمير ڪرڻ جا تجربا ڪيا.<ref>{{Cite web|url=https://science.howstuffworks.com/transport/engines-equipment/cement-mixer.htm|title=How Cement Mixers Work|date=26 January 2012|website=HowStuffWorks|language=en|access-date=2 April 2020}}</ref> [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ [[آمريڪا]] ۾ [[روزينڊيل سيمينٽ]] جي گهٽ ۾ گهٽ هڪ مهيني واري ڊگهي سخت ٿيڻ واري مدت سبب ان جي مقبوليت گهٽجي وئي، خاص طور شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾. نتيجي طور گهڻين رياستن ۽ تعميراتي ڪمپنين [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] کي اختيار ڪيو. 1920ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين روزينڊيل سيمينٽ ٺاهيندڙ 15 ڪمپنين مان رڳو هڪ ڪمپني باقي رهي. 1930ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ انجنيئرن محسوس ڪيو ته جيتوڻيڪ پورٽلينڊ سيمينٽ تيزيءَ سان سخت ٿيندو آهي، پر شاهراهن ۽ پلن جي ڊگهي عرصي واري پائيداريءَ ۾ اهو روزينڊيل سيمينٽ جيترو مضبوط نه آهي. انجنيئر [[برٽرين ايڇ. ويٽ]]، جنهن جي ڪمپني [[ڪيٽسڪل آبي نهر]] (Catskill Aqueduct) جي تعمير ۾ حصو ورتو هو، ٻنهي سيمينٽن کي ملائي هڪ نئون آمیزو تيار ڪيو، جنهن ۾ روزينڊيل سيمينٽ جو هڪ حصو ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ جا ڇهه حصا شامل هئا. هن آمیزي ۾ ٻنهي قسمن جا فائدا موجود هئا؛ اهو جلدي سخت ٿيندو هو ۽ گهڻو پائيدار پڻ هو. ويٽ [[نيو يارڪ]] جي شاهراهن واري کاتي کي قائل ڪيو ته [[نيو پالٽز]] ڀرسان هڪ آزمائشي شاهراهه هن آمیزي سان تعمير ڪئي وڃي. اهو تجربو ڪامياب ثابت ٿيو، ۽ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين روزينڊيل–پورٽلينڊ سيمينٽ جو آمیزو [[ڪنڪريٽ]] شاهراهن ۽ پلن جي تعمير ۾ استعمال ٿيندو رهيو.<ref name="Natural Cement Comes Back"/> ويهين صديءَ جي وچ ڌاري کان سيمينٽ تي ٻڌل مواد [[ايٽمي فضلو|ايٽمي فضلي]] کي محفوظ نموني بي اثر بڻائڻ (اموبلائيزيشن) لاءِ پڻ استعمال ٿيڻ لڳو. اڌ صديءَ کان وڌيڪ عرصي دوران ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ ذريعي ايٽمي فضلي کي محفوظ ڪرڻ جون صنعتي ٽيڪنالاجيون تيار ڪري عملي طور استعمال ڪيون ويون آهن.<ref>Glasser F. (2011). Application of inorganic cements to the conditioning and immobilisation of radioactive wastes. In: Ojovan M.I. (2011). Handbook of advanced radioactive waste conditioning technologies. Woodhead, Cambridge, 512 pp.</ref> هر قسم جي ايٽمي فضلي لاءِ مناسب سيمينٽي آمیزو تيار ڪرڻ لازمي هوندو آهي ته جيئن ڊگهي مدي واري ذخيرن ۽ نيڪالي جي سخت حفاظتي معيارن تي پورو لهي سگهي.<ref>Abdel Rahman R.O., Rahimov R.Z., Rahimova N.R., Ojovan M.I. (2015). Cementitious materials for nuclear waste immobilization. Wiley, Chichester 232 pp.</ref> تازين تحقيقن ۾ سيمينٽ کي [[برقي توانائي]] ذخيرو ڪرڻ واري مواد طور پڻ آزمايو ويو آهي، جتي ان کي [[بيٽري]] وانگر توانائي محفوظ ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ مواد طور ڏٺو پيو وڃي.<ref>https://www.science.org/content/article/electrified-cement-could-turn-houses-and-roads-nearly-limitless-batteries#</ref> == قسم == {{Components of Cement, Comparison of Chemical and Physical Characteristics}} جديد [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ترقي [[صنعتي انقلاب]] (تقريباً 1800ع) جي شروعات سان ٿي، جنهن جا بنيادي سبب هي هئا: * نمي وارن علائقن ۾ سرن جي عمارتن جي ٻاهرين سطح لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[سيمينٽ پلستر]] (Stucco) جي ضرورت. * سامونڊي پاڻيءَ سان رابطي ۾ رهندڙ بندرگاهن، گهاٽن ۽ ٻين تعميراتي منصوبن لاءِ [[هائيڊرولڪ]] [[گارو]] جي ضرورت. * وڌيڪ مضبوط [[ڪنڪريٽ]] جي تياري. اڄڪلهه تعميراتي ڪم ۾ سڀ کان وڌيڪ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ ان جا مختلف آمیزا استعمال ڪيا وڃن ٿا، جڏهن ته ڪجهه خاص صنعتي مقصدن لاءِ ٻين قسمن جا سيمينٽ پڻ استعمال ٿين ٿا. === پورٽلينڊ سيمينٽ === {{Main|پورٽلينڊ سيمينٽ}} [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي ۽ دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ آهي. ان جو سڀ کان عام استعمال [[ڪنڪريٽ]] جي تياري ۾ ٿيندو آهي، جڏهن ته اهو [[گارو]]، [[اسٽڪو]] ۽ ٻين تعميراتي مواد جي تياري ۾ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ عام طور سرمائي رنگ جو هوندو آهي، جڏهن ته [[اڇو پورٽلينڊ سيمينٽ]] پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪو خاص طور آرائشي ۽ تعميراتي جمالياتي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا === پورٽلينڊ سيمينٽ جا آمیزا (blends) عام طور سيمينٽ ٺاهيندڙ ڪمپنين طرفان تيار ٿيل گڏيل پيسيل (inter-ground) صورت ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر اهڙا ئي آمیزا [[ڪنڪريٽ]] جي تياري واري پلانٽ تي پڻ مختلف جزن کي ملائي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سليگ سيمينٽ هي سيمينٽ، جنهن کي ''بلاسٽ فرنس سيمينٽ'' پڻ چيو وڃي ٿو، ASTM C595 ۽ EN 197-1 معيارن موجب 95 سيڪڙو تائين [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، باقي [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] ۽ ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] تي مشتمل هوندو آهي. هن قسم جو سيمينٽ ڊگهي عرصي ۾ اعليٰ مضبوطي پيدا ڪري ٿو. سليگ جي مقدار وڌڻ سان ابتدائي مضبوطي گهٽجي وڃي ٿي، پر [[سلفيٽ]] جي مزاحمت وڌي ٿي ۽ سخت ٿيڻ دوران خارج ٿيندڙ گرمي گهٽجي وڃي ٿي. اهو [[سلفيٽ مزاحمتي پورٽلينڊ سيمينٽ]] ۽ گهٽ گرمي پيدا ڪندڙ سيمينٽ جو گهٽ خرچ وارو متبادل آهي. ; پورٽلينڊ فلائي ايش سيمينٽ ASTM C595 معيار موجب هن سيمينٽ ۾ 40 سيڪڙو تائين [[فلائي ايش]]، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب 35 سيڪڙو تائين فلائي ايش شامل ڪري سگهجي ٿي. فلائي ايش هڪ [[پوزولان]] آهي، جنهن سبب سيمينٽ جي آخري مضبوطي برقرار رهي ٿي. فلائي ايش جي موجودگي سان [[ڪنڪريٽ]] ۾ پاڻيءَ جي ضرورت گهٽجي ٿي، جنهن سان ابتدائي مضبوطي به مناسب رهي ٿي. جتي معياري ۽ سستي فلائي ايش موجود هجي، اتي هي عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو اقتصادي متبادل بڻجي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Fly Ash|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070621161733/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/flyash.htm|archive-date=21 June 2007|df=dmy-all}}</ref> ; پورٽلينڊ پوزولان سيمينٽ هن قسم ۾ [[فلائي ايش]] سان گڏ ٻيا قدرتي يا مصنوعي [[پوزولان]] پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن. [[اٽلي]]، [[چلي]]، [[ميڪسيڪو]] ۽ [[فلپائن]] جهڙن آتش فشاني علائقن ۾ هي سيمينٽ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. عام طور ان ۾ پوزولان جي وڌ ۾ وڌ مقدار فلائي ايش سيمينٽ جي معيارن مطابق هوندي آهي. ; پورٽلينڊ سليڪا فيوم سيمينٽ هن قسم ۾ [[سليڪا فيوم]] شامل ڪئي ويندي آهي، جنهن سان سيمينٽ جي مضبوطي نمايان طور وڌي وڃي ٿي. عام طور 5 کان 20 سيڪڙو تائين سليڪا فيوم استعمال ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته EN 197-1 معيار موجب وڌ ۾ وڌ 10 سيڪڙو اجازت آهي. عملي طور سليڪا فيوم گهڻو ڪري [[ڪنڪريٽ]] ملائڻ دوران شامل ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|author=U.S. Federal Highway Administration|author-link=Federal Highway Administration|title=Silica Fume|url=http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|access-date=24 January 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070122022403/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/materialsgrp/silica.htm|archive-date=22 January 2007|df=dmy-all}}</ref> ; ميسنري سيمينٽ هي سيمينٽ [[سرن]] جي اڏاوت لاءِ [[گارو]] ۽ [[اسٽڪو]] تيار ڪرڻ ۾ استعمال ٿيندو آهي، جڏهن ته [[ڪنڪريٽ]] ٺاهڻ لاءِ مناسب نه آهي. ان ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ [[چونو پٿر]]، [[هائيڊريٽيڊ چونو]]، هوا پيدا ڪندڙ جزا، سخت ٿيڻ کي سست ڪندڙ مادا، پاڻي روڪيندڙ مادا ۽ رنگ شامل ٿي سگهن ٿا. هي اهڙي نموني تيار ڪيو ويندو آهي جو گارو آساني سان استعمال لائق هجي ۽ تعميراتي ڪم تيزيءَ سان ٿي سگهي. ; توسيعي سيمينٽ هن قسم ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] سان گڏ توسيعي [[ڪلنڪر]] (اڪثر [[سلفو ايلومينيٽ]] ڪلنڪر) شامل هوندو آهي، جيڪو سخت ٿيڻ دوران ٿيندڙ سڪڙجڻ (Drying shrinkage) جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. ان سان 60 چورس ميٽر تائين جا [[ڪنڪريٽ]] فرش بغير توسيعي جوائنٽن جي تيار ڪري سگهجن ٿا. ; اڇو ۽ رنگين آمیزي سيمينٽ اڇو آمیزي سيمينٽ گهٽ يا نه هئڻ جي برابر [[لوهه]] واري [[اڇو ڪلنڪر|اڇي ڪلنڪر]] ۽ اعليٰ معيار جي مواد جهڙوڪ [[ميٽاڪاولن]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. رنگين سيمينٽ آرائشي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ڪجهه معيارن موجب رنگ شامل ڪرڻ جي اجازت آهي، جڏهن ته ٻين معيارن (جهڙوڪ ASTM) موجب رنگن جي اجازت نه آهي، تنهنڪري اهڙيون شيون ''آمیزي هائيڊرولڪ سيمينٽ'' طور وڪرو ڪيون وينديون آهن. ; انتهائي نفيس پيسيل سيمينٽ هن قسم ۾ سيمينٽ کي [[ريت]]، [[سليگ]] يا ٻين [[پوزولان]] معدنيات سان گڏ انتهائي نفيس پيسيو ويندو آهي. اهڙي سيمينٽ سان عام سيمينٽ جهڙيون ئي طبعياتي خاصيتون حاصل ٿينديون آهن، پر لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو گهٽ سيمينٽ استعمال ڪرڻي پوندي آهي. وڌيڪ نفيس ذرڙن سبب ڪيميائي عمل لاءِ سطح وڌي وڃي ٿي، جنهن سان پيداوار لاءِ گهربل توانائي ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج پڻ نمايان گهٽجي وڃي ٿو.<ref name=Justnes>{{cite journal|title=Mechanism for performance of energetically modified cement versus corresponding blended cement|url=http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710185446/http://www.emccement.com/Articles/EMC%20mechanism%20paper.pdf|archive-date=10 July 2011|journal=Cement and Concrete Research|volume=35|issue=2|year=2005|pages=315–323|doi=10.1016/j.cemconres.2004.05.022|last1=Justnes|first1=Harald|last2=Elfgren|first2=Lennart|last3=Ronin|first3=Vladimir}}</ref> === ٻيا قسم === ; پوزولان-چونو سيمينٽ پوزولان-چونو سيمينٽ [[پوزولاني راھ]] ۽ [[زرعي چونو|چوني]] جي پيسيل آمیزي تي مشتمل هوندو آهي. هي اهو ئي قسم جو سيمينٽ آهي، جيڪو [[قديم روم]] وارن استعمال ڪيو هو، ۽ اڄ به [[روم]] جي [[پينٿيون، روم|پينٿيون]] جهڙين باقي رهيل عمارتن ۾ موجود آهي. هي آهستي آهستي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، پر مڪمل سخت ٿيڻ کان پوءِ ان جي مضبوطي تمام گهڻي ٿي سگهي ٿي. ان ۾ مضبوطي پيدا ڪندڙ هائيڊريشن جا مرڪب بنيادي طور [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙا ئي هوندا آهن. ; سليگ-چونو سيمينٽ [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]] تي ٻڌل سليگ-چونو سيمينٽ پاڻمرادو هائيڊرولڪ نه هوندو آهي، پر الڪلي مرڪبن، خاص طور [[چونو|چوني]]، جي اضافي سان فعال بڻايو ويندو آهي. ان جون خاصيتون پوزولان-چوني سيمينٽ سان ملندڙ جلندڙ هونديون آهن. صرف پاڻيءَ سان تيزيءَ سان ٿڌي ڪيل شيشي جهڙي (granulated) سليگ ئي سيمينٽي جزو طور مؤثر ثابت ٿيندي آهي. ; سپر سلفيٽيڊ سيمينٽ هن قسم جي سيمينٽ ۾ لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو [[گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سليگ]]، 15 سيڪڙو [[جپسم]] يا [[اينهائيڊرائيٽ]]، ۽ ٿوري مقدار ۾ [[پورٽلينڊ ڪلنڪر]] يا [[چونو]] شامل هوندو آهي، جيڪو فعال ڪندڙ (ايڪٽيويٽر) طور ڪم ڪندو آهي. هي [[ايٽرنجائٽ]] جي ٺهڻ ذريعي مضبوطي حاصل ڪري ٿو، ۽ ان جي سخت ٿيڻ جي رفتار سست پورٽلينڊ سيمينٽ جهڙي هوندي آهي. هي [[سلفيٽ]] سميت ڪيترن ئي ڪيميائي حملن جي خلاف سٺي مزاحمت رکي ٿو. ; [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] هي هائيڊرولڪ سيمينٽ بنيادي طور [[چونو پٿر]] ۽ [[باڪسائيٽ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي. ان جا اهم فعال مرڪب ''مونوڪيلشيم ايلومينيٽ'' (CaAl₂O₄) ۽ [[مايينائيٽ]] (Ca₁₂Al₁₄O₃₃) آهن. پاڻيءَ سان عمل دوران ڪيلشيم ايلومينيٽ هائيڊريٽ ٺهن ٿا، جيڪي مضبوطي پيدا ڪن ٿا. هي سيمينٽ خاص طور تي اعليٰ گرمي برداشت ڪندڙ [[ريفريڪٽري ڪنڪريٽ]]، جهڙوڪ [[فرنس]] جي اندرين استرن، لاءِ موزون آهي. ; ڪيلشيم سلفو ايلومينيٽ سيمينٽ هي سيمينٽ اهڙي [[ڪلنڪر]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[ييليميٽ]] بنيادي معدني مرحلو هوندو آهي. ان جو استعمال توسيعي سيمينٽ، انتهائي تيز ابتدائي مضبوطي وارن سيمينٽن ۽ گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ سيمينٽن ۾ ڪيو ويندو آهي. پاڻيءَ سان عمل دوران [[ايٽرنجائٽ]] ٺهندو آهي، ۽ ڪيلشيم ۽ سلفيٽ آئنن جي دستيابي کي ترتيب ڏئي خاص خاصيتون، جهڙوڪ توسيع يا تيز سخت ٿيڻ، حاصل ڪيون وينديون آهن. چين ۾ هن قسم جي سيمينٽ کي [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي گهٽ توانائي استعمال ڪندڙ متبادل طور وڏي پيماني تي اختيار ڪيو ويو آهي، جتي هر سال لکين ٽن پيداوار ٿئي ٿي.<ref>Bye, G.C. (1999). ''Portland Cement''. 2nd Ed., Thomas Telford. pp. 206–208. {{ISBN|0-7277-2766-4}}</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1680/adcr.1999.11.1.15|title=Development of the use of sulfo- and ferroaluminate cements in China|journal=Advances in Cement Research|volume=11|pages=15–21|year=1999|last1=Zhang|first1=Liang|last2=Su|first2=Muzhen|last3=Wang|first3=Yanmou}}</ref> هن جي تياري لاءِ گهٽ گرمي پد جي ضرورت هوندي آهي ۽ [[چونو پٿر]] جي مقدار به گهٽ هوندي آهي، جنهن سبب [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج تقريباً اڌ رهجي ويندو آهي، جيتوڻيڪ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جو اخراج نسبتاً وڌيڪ هوندو آهي. ; قدرتي سيمينٽ قدرتي سيمينٽ، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ کان اڳ واري دور جي ڪجهه سيمينٽن سان مشابهت رکي ٿو، وچولي گرمي پد تي [[مٽيالا چونو پٿر]] ساڙي تيار ڪيو ويندو آهي. چونو پٿر ۾ لڳ ڀڳ 30–35 سيڪڙو مٽي هجڻ سبب وڏي مقدار ۾ [[بيلايٽ]] ٺهندو آهي، جڏهن ته آزاد چوني جي مقدار گهٽ رهندي آهي. قدرتي مواد مان تيار ٿيڻ سبب هن قسم جي سيمينٽ جون خاصيتون هڪجهڙيون نه هونديون آهن. ; [[جيوپوليمر سيمينٽ]] هي سيمينٽ پاڻيءَ ۾ حل ٿيندڙ الڪلي ڌاتي سليڪيٽن ۽ ايلومينو سليڪيٽ معدني سفوف، جهڙوڪ [[فلائي ايش]] ۽ [[ميٽاڪاولن]]، جي آمیزي مان تيار ڪيو ويندو آهي. ; پوليمر سيمينٽ پوليمر سيمينٽ نامياتي ڪيميائي مرڪبن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي پوليمرائزيشن جي عمل ذريعي سخت ٿيندا آهن. عام طور تي [[ٿرموسيٽ]] مواد استعمال ڪيا ويندا آهن. جيتوڻيڪ هي سيمينٽ روايتي سيمينٽ کان مهانگو هوندو آهي، پر پاڻي نه ڇڏيندڙ ۽ سٺي ڇڪائي مضبوطي (Tensile strength) رکندڙ مواد مهيا ڪندو آهي. ; [[سوريل سيمينٽ]] سوريل سيمينٽ هڪ سخت ۽ پائيدار سيمينٽ آهي، جيڪو [[ميگنيشيم آڪسائيڊ]] ۽ [[ميگنيشيم ڪلورائيڊ]] جي محلول کي ملائي تيار ڪيو ويندو آهي. ; برقي سيمينٽ برقي سيمينٽ (اليڪٽرڪ سيمينٽ) هڪ تجويز ڪيل قسم آهي، جيڪو ڊهندڙ عمارتن مان حاصل ڪيل سيمينٽ کي [[برقي قوسي بٺي]] (اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس) ۾ [[فولاد سازي]] جي عمل دوران ٻيهر استعمال ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. ان جو مقصد فولاد سازيءَ ۾ استعمال ٿيندڙ [[چونو]] کي جزوي يا مڪمل طور مٽائڻ آهي، جنهن سان اهڙو سليگ جهڙو مواد ٺهي ٿو، جيڪو معدني بناوت ۾ [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] سان مشابهت رکي ٿو ۽ ان سان لاڳاپيل ڪاربان جي اخراج کي وڏي حد تائين گهٽائي سگهي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Barnard|first=Michael|date=30 May 2024|title=Many Green Cement Roads Lead Through Electric Arc Steel Furnaces|url=https://cleantechnica.com/2024/05/30/many-green-cement-roads-lead-through-electric-arc-steel-furnaces/|access-date=11 June 2024|website=CleanTechnica|language=en-US}}</ref> == تياري == [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] [[چونو پٿر]] (ڪيلشيم ڪاربونيٽ) کي ٻين خام مالن، جهڙوڪ [[مٽي]]، سان گڏ [[سيمينٽ ڀٺي]] ۾ لڳ ڀڳ {{convert|1450|C}} تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. هن عمل کي [[ڪيلسينيشن]] (Calcination) چيو ويندو آهي، جنهن دوران [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] مان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] خارج ٿي [[ڪيلشيم آڪسائيڊ]] (جلندڙ چونو) ٺهندو آهي. بعد ۾ هي ڪيلشيم آڪسائيڊ ٻين جزن سان ڪيميائي عمل ڪري [[ڪيلشيم سليڪيٽ]] ۽ ٻين سيمينٽي مرڪبن ۾ تبديل ٿي ويندو آهي. هن عمل مان حاصل ٿيندڙ سخت مادو، جنهن کي [[ڪلنڪر]] چيو ويندو آهي، ان کي ٿوري مقدار ۾ [[جپسم]] ({{chem2|CaSO4*2H2O}}) سان گڏ بارڪ پيسيو ويندو آهي، جنهن سان سفوف جي صورت ۾ '''عام پورٽلينڊ سيمينٽ''' (Ordinary Portland Cement، '''OPC''') تيار ٿيندي آهي. هي دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ سيمينٽ جو قسم آهي. پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪنڪريٽ]]، [[گارو]] ۽ گهڻن غير خصوصي [[گروٽ]] (Grout) جو بنيادي جزو آهي. == سخت ٿيڻ ۽ سنڀال == [[سيمينٽ]] ۾ پاڻي ملائڻ سان اهو سخت ٿيڻ شروع ڪندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دوران [[هائيڊريشن]] جا ڪيميائي ردعمل (ھائڊريشن ريئيڪشن) شروع ٿيندا آهن. سيمينٽ جا مختلف جزا آهستي آهستي پاڻي جذب ڪري هائيڊريٽس ۾ تبديل ٿيندا آهن، جيڪي پوءِ سخت ٿي هڪ ٻئي سان ڳنڍجي وڃن ٿا. انهن هائيڊريٽس جي پاڻ ۾ جڙڻ سبب سيمينٽ کي مضبوطي حاصل ٿئي ٿي. عام تصور جي ابتڙ، [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] صرف سڪي وڃڻ سان سخت نه ٿيندو آهي، بلڪه صحيح سخت ٿيڻ لاءِ مناسب نمي برقرار رکڻ ضروري هوندي آهي، جيئن هائيڊريشن جا ڪيميائي عمل مڪمل ٿي سگهن. جيڪڏهن سخت ٿيڻ واري مرحلي دوران سيمينٽ يا [[ڪنڪريٽ]] خشڪ ٿي وڃي ته هائيڊريشن مڪمل نه ٿيندي، جنهن سبب تيار ٿيل مواد جي مضبوطي نمايان طور گهٽجي سگهي ٿي. سيمينٽ جي صحيح سنڀال (Curing) لاءِ گهٽ ۾ گهٽ {{convert|5|C}} ۽ وڌ ۾ وڌ {{convert|30|C}} گرمي پد مناسب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|title=Using cement based products during winter months|date=29 May 2018|website=sovchem.co.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529203647/https://www.sovchem.co.uk/profile/news/read/id/206/|archive-date=29 May 2018|url-status=dead}}</ref> ابتدائي مرحلي ۾ [[ڪنڪريٽ]] کي سڌي سج جي روشني، وڌيڪ گرمي پد، گهٽ [[نسبتي نمي]] ۽ تيز هوا سبب پاڻي جي ٻاڦ بڻجي وڃڻ کان محفوظ رکڻ گهرجي. === بين الوجهي منتقلي وارو علائقو === '''بين الوجهي منتقلي وارو علائقو''' (انٽرفيشل ٽرانزيشن زون، '''ITZ''') [[ڪنڪريٽ]] ۾ [[سيمينٽ]] جي پيسٽ ۽ [[ايگريگيٽ]] جي ذرڙن جي وچ وارو علائقو هوندو آهي. هن حصي ۾ مائڪروساخت (مائڪرو اسٽرڪچر) جون خاصيتون تدريجي طور تبديل ٿينديون آهن.<ref name="scr01" /> هن علائقي جي ويڪر عام طور تي 35 مائڪروميٽر تائين هوندي آهي،{{r|ty01|p=351}} جڏهن ته ڪجهه تحقيقن موجب اها 50 مائڪروميٽر تائين به ٿي سگهي ٿي. ITZ ۾ [[ڪلنڪر]] جي غير ردعمل ٿيل مرحلن جي مقدار آهستي آهستي گهٽجندي آهي ۽ [[مساميت]] (Porosity) به ايگريگيٽ جي سطح ڏانهن گهٽ ٿيندي ويندي آهي. ان جي ابتڙ، [[ايٽرنجائٽ]] جي مقدار هن علائقي ۾ وڌندي آهي،{{r|ty01|p=352}} جيڪا ڪنڪريٽ جي مائڪروساخت ۽ ڪارڪردگي تي اثرانداز ٿيندي آهي. == حفاظتي پهلو == سيمينٽ جي ٿيلهن تي عام طور صحت ۽ حفاظت بابت خبرداريون ڇاپيون وينديون آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ سيمينٽ نه رڳو تمام گهڻو [[الڪلي]] هوندو آهي، پر ان جو سخت ٿيڻ وارو عمل پڻ [[خارجي گرمي وارو ڪيميائي عمل]] (ايگزوٿرمڪ پراسيس) آهي. ان ڪري آلو سيمينٽ انتهائي [[ڪاسٽڪ]] (pH لڳ ڀڳ 13.5) هوندو آهي، ۽ جيڪڏهن جلد تي لڳڻ کان پوءِ فوري طور پاڻي سان نه ڌوئجي ته سخت [[جلدي ساڙ]] پيدا ڪري سگهي ٿو. ساڳيءَ طرح، خشڪ سيمينٽ جو سفوف جيڪڏهن [[ميوڪس جھلي]] (ميوڪس ميمبرين)، خاص طور [[اک]] يا [[ساهه جي نالن]] سان رابطي ۾ اچي، ته شديد جلن ۽ سوزش جو سبب بڻجي سگهي ٿو. سيمينٽ جي خام مال ۾ قدرتي طور موجود ڪجهه جزا، جهڙوڪ [[ڪروميم]]، حساس ماڻهن ۾ [[الرجي سان لاڳاپيل جلد جي سوزش]] (الرجڪ ڪانٽيڪٽ ڊرميٽائٽس) پيدا ڪري سگهن ٿا.<ref name="hse.gov.uk">{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=Construction Information Sheet No 26 (revision2)|access-date=15 February 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|publisher=hse.gov.uk|archive-date=4 June 2011}}</ref> هن خطري کي گهٽائڻ لاءِ سيمينٽ ۾ اڪثر [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) جهڙا گهٽائيندڙ مرڪب شامل ڪيا ويندا آهن، جيڪي زهريلي [[هيڪساويلنٽ ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) کي نسبتاً گهٽ زهريلي [[ٽرائي ويلنٽ ڪروميم]] (Cr³⁺) ۾ تبديل ڪندا آهن. سيمينٽ سان ڪم ڪندڙ ماڻهن لاءِ مناسب [[دستانا]]، حفاظتي لباس، اکين جي حفاظت لاءِ عينڪ ۽ ضرورت موجب ساهه جي حفاظت وارو سامان استعمال ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|title=CIS26 – cement|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604222509/http://www.hse.gov.uk/pubns/cis26.pdf|archive-date=4 June 2011|access-date=5 May 2011}}</ref> == عالمي سيمينٽ صنعت == [[File:Cement Production 2022.png|thumb|right|عالمي سيمينٽ جي پيداوار (2022)]] [[File:Clinker Capacity 2022.png|thumb|right|عالمي ڪلنڪر جي پيداواري گنجائش (2022)]] {{See also|ملڪن جي سيمينٽ جي پيداوار جي فهرست|آمريڪا ۾ سيمينٽ صنعت}} 2010ع ۾ دنيا ۾ [[هائيڊرولڪ سيمينٽ]] جي ڪل پيداوار لڳ ڀڳ {{convert|3300|Mt|e6ST}} هئي. ان وقت سڀ کان وڏا پيدا ڪندڙ ملڪ [[چين]] (1,800 ملين ٽن)، [[ڀارت]] (220 ملين ٽن) ۽ [[آمريڪا]] (63.5 ملين ٽن) هئا. گڏيل طور اهي ٽي ملڪ دنيا جي ڪل پيداوار جو اڌ کان وڌيڪ حصو پيدا ڪندا هئا.<ref>{{cite web|author=United States Geological Survey|title=USGS Mineral Program Cement Report. (Jan 2011)|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008062123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/cement/mcs-2011-cemen.pdf|archive-date=8 October 2011|df=dmy-all}}</ref> 2010ع ۾ عالمي سيمينٽ جي پيداواري گنجائش پڻ تقريباً ساڳي صورتحال ظاهر ڪئي، جتي [[چين]]، [[ڀارت]] ۽ [[آمريڪا]] گڏجي دنيا جي لڳ ڀڳ اڌ پيداواري صلاحيت جا مالڪ هئا.<ref>Edwards, P; McCaffrey, R. Global Cement Directory 2010. [http://www.globalcement.com/ PRo Publications] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140103095700/http://globalcement.com/ |date=3 January 2014 }}. Epsom, UK, 2010.</ref> 2011ع ۽ 2012ع دوران عالمي سيمينٽ جي استعمال ۾ واڌ جاري رهي. 2011ع ۾ استعمال 3,585 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 3,736 ملين ٽن تائين پهتو، جڏهن ته سالياني واڌ جي شرح ترتيبوار 8.3 سيڪڙو ۽ 4.2 سيڪڙو رهي. [[چين]] عالمي سيمينٽ جي استعمال جو سڀ کان وڏو مرڪز رهيو. 2012ع ۾ چين جي طلب 2,160 ملين ٽن تائين پهتي، جيڪا دنيا جي ڪل استعمال جو لڳ ڀڳ 58 سيڪڙو هئي. 2010ع ۾ 16 سيڪڙو واڌ جي ڀيٽ ۾، 2011ع ۽ 2012ع دوران واڌ جي شرح 5–6 سيڪڙو تائين گهٽجي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ چين جي معيشت وڌيڪ پائيدار ترقي ڏانهن وڌڻ لڳي. چين کان ٻاهر، دنيا جي باقي حصي ۾ سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 1,462 ملين ٽن، 2011ع ۾ 1,535 ملين ٽن ۽ 2012ع ۾ 1,576 ملين ٽن تائين وڌيو. 2011ع تائين [[ايران]] دنيا جو ٽيون وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ملڪ بڻجي ويو، ۽ 2008ع کان 2011ع تائين ان جي پيداوار ۾ 10 سيڪڙو کان وڌيڪ اضافو ٿيو.<ref>{{Cite web|date=2012-08-20|title=Pakistan loses Afghan cement market share to Iran|url=https://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|access-date=2 November 2024|website=International Cement Review|archive-url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html|archive-date=22 September 2013}}</ref> پنهنجي گهريلو توانائي وسيلن جي ڪري ايران وچ اوڀر ۾ سيمينٽ جي صنعت ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو ۽ علائقائي منڊين ۾ پنهنجي موجودگي وڌائيندو رهيو آهي.<ref>ICR Newsroom. [http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html Pakistan loses Afghan cement market share to Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922070531/http://www.cemnet.com/News/story/150426/pakistan-loses-afghan-cement-market-share-to-iran.html |date=22 September 2013 }}.</ref> 2010ع کان 2012ع تائين [[اتر آمريڪا]] ۽ [[يورپ]] ۾ سيمينٽ جي صنعت تي [[2008ع جو عالمي مالي بحران]] ۽ ان کانپوءِ پيدا ٿيل معاشي سستي جا اثر نمايان رهيا. هن عرصي دوران سيمينٽ جو استعمال 2010ع ۾ 445 ملين ٽن تائين گهٽجي ويو، 2011ع ۾ ڪجهه بحال ٿيو، پر 2012ع ۾ ٻيهر گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[ايشيا]]، [[آفريڪا]] ۽ [[لاطيني آمريڪا]] جي ڪيترن ئي اڀرندڙ ملڪن ۾ سيمينٽ جي طلب ۾ مسلسل واڌ ڏسڻ ۾ آئي، جنهن عالمي مارڪيٽ ۾ مثبت واڌ برقرار رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 2012ع جي آخر تائين دنيا ۾ سيمينٽ جي پيداوار جون 5,673 صنعتون موجود هيون، جن مان 3,900 [[چين]] ۾ ۽ 1,773 باقي دنيا ۾ واقع هيون. ان وقت عالمي سيمينٽ جي ڪل پيداواري گنجائش 5,245 ملين ٽن هئي، جنهن مان 2,950 ملين ٽن چين ۽ 2,295 ملين ٽن باقي دنيا ۾ موجود هئي.<ref name=Hargreaves>{{cite journal|author=Hargreaves, David|journal=International Cement Review|title=The Global Cement Report 10th Edition|date=March 2013|url=http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131126060704/http://www.cemnet.com/content/publications/GCR10Worldoverview.pdf|archive-date=26 November 2013|df=dmy-all}}</ref> === چين === {{Main|چين ۾ سيمينٽ صنعت}} [[چين]] دنيا جو سڀ کان وڏو سيمينٽ پيدا ڪندڙ ۽ استعمال ڪندڙ ملڪ آهي. 2006ع ۾ چين لڳ ڀڳ 1.235 ارب ٽن سيمينٽ پيدا ڪئي، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو 44 سيڪڙو هئي.<ref name="NEAA070619b">{{cite web|url=http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|title=China now no. 1 in {{chem|CO|}} emissions; USA in second position: more info|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703030047/http://www.mnp.nl/en/dossiers/Climatechange/moreinfo/Chinanowno1inCO2emissionsUSAinsecondposition.html|archive-date=3 July 2007|publisher=[[Netherlands Environmental Assessment Agency|NEAA]]|date=19 June 2007}}</ref> اندازو لڳايو ويو هو ته 2008ع تائين چين ۾ سيمينٽ جي طلب هر سال 5.4 سيڪڙو جي شرح سان وڌندي ۽ هڪ ارب ٽن کان وڌي ويندي، جنهن جو بنيادي سبب تعميراتي شعبي ۾ مسلسل واڌ هئي.<ref>{{cite news|archive-url=https://web.archive.org/web/20090427075804/http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|url=http://cementamericas.com/mag/cement_chinas_cement_demand/|title=China's cement demand to top 1 billion tonnes in 2008|work=CementAmericas|date=November 2004|archive-date=27 April 2009 }}</ref> 2010ع ۾ دنيا ۾ مجموعي طور 3.3 ارب ٽن سيمينٽ استعمال ڪئي وئي، جنهن مان 1.8 ارب ٽن، يعني اڌ کان وڌيڪ، صرف چين ۾ استعمال ٿي.<ref name=worldcoal>{{cite web|url=http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|title=Uses of Coal and Cement|publisher=World Coal Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20110808003702/http://www.worldcoal.org/coal/uses-of-coal/coal-cement/|archive-date=8 August 2011}}</ref> == ماحولياتي اثر == {{Further|ڪنڪريٽ جو ماحولياتي اثر}} سيمينٽ جي تياري جي هر مرحلي دوران ماحولياتي اثر پيدا ٿيندا آهن. انهن ۾ [[کوٽائي]] دوران ۽ سيمينٽ جي تياري وقت مشينري هلائڻ ۽ ڌماڪا ڪرڻ سبب مٽي، گيسن، شور ۽ وائبريشن جي صورت ۾ هوا جي آلودگي، ۽ کاڻين جي کوٽائي سبب قدرتي ماحول کي پهچندڙ نقصان شامل آهن. کوٽائي ۽ سيمينٽ جي تياري دوران مٽي جي اخراج کي گهٽائڻ لاءِ جديد سامان وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته نڪرندڙ گيسن کي پڪڙڻ ۽ الڳ ڪرڻ لاءِ پڻ خاص اوزار وڌندڙ استعمال هيٺ آهن. ماحولياتي تحفظ ۾ انهن کاڻين کي، سندن استعمال ختم ٿيڻ کان پوءِ، ٻيهر قدرتي حالت ۾ آڻڻ يا زرعي استعمال لاءِ بحال ڪرڻ پڻ شامل آهي. ==={{chem|CO|2}} جو اخراج=== [[File:Co2-emissions-by-fuel-line1800-2018.svg|right|400px|2018ع تائين ايندھن جي قسمن موجب عالمي ڪاربن جو اخراج]] سيمينٽ ۾ ڪاربن جو مقدار سيمينٽ جي اڏاوتن ۾ لڳ ڀڳ 5٪ کان وٺي سيمينٽ سان ٺهيل رستن ۾ لڳ ڀڳ 8٪ تائين هوندو آهي.<ref>{{cite journal|title=Influence of 150 years of land use on anthropogenic and natural carbon stocks in Emilia-Romagna Region (Italy)|author1=Scalenghe, R.|author2=Malucelli, F.|author3=Ungaro, F.|author4=Perazzone, L.|author5=Filippi, N.|author6=Edwards, A.C.|year=2011|volume=45|issue=12|pages=5112–5117|doi=10.1021/es1039437|pmid=21609007|journal=Environmental Science & Technology|bibcode=2011EnST...45.5112S}}</ref> سيمينٽ جي تياري دوران {{CO2|link=yes}} سڌيءَ طرح به فضا ۾ خارج ٿئي ٿي، جڏهن [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] کي گرم ڪري [[چونو (معدن)|چونو]] ۽ [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|title=EIA – Emissions of Greenhouse Gases in the U.S. 2006-Carbon Dioxide Emissions|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523061426/http://www.eia.doe.gov/oiaf/1605/ggrpt/carbon.html|archive-date=23 May 2011|publisher=US Department of Energy}}</ref><ref>{{cite journal|title=Striking a balance between profit and carbon dioxide emissions in the Saudi cement industry|author1=Matar, W.|author2=Elshurafa, A. M.|year=2017|volume=61|pages=111–123|doi=10.1016/j.ijggc.2017.03.031|journal=International Journal of Greenhouse Gas Control|bibcode=2017IJGGC..61..111M|doi-access=free}}</ref> ۽ اڻسڌيءَ طرح به، جيڪڏهن ان جي تياري لاءِ استعمال ٿيندڙ توانائي جي پيداوار دوران {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. سيمينٽ جي صنعت انساني سرگرمين سبب پيدا ٿيندڙ عالمي {{chem|CO|2}} جي اخراج جو لڳ ڀڳ 10٪ ذميوار آهي، جنهن مان 60٪ ڪيميائي عملن ۽ 40٪ ٻارڻ ساڙڻ سبب ٿيندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|title=Trends in global {{chem|CO|2}} emissions: 2014 Report|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014143722/http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/PBL_2014_Trends_in_global_CO2_emisions_2014_1490_0.pdf|archive-date=14 October 2016|publisher=PBL Netherlands Environmental Assessment Agency & European Commission Joint Research Centre|year=2014}}</ref> [[چيٿم هائوس]] جي 2018ع واري مطالعي مطابق، هر سال تيار ٿيندڙ تقريباً 4 ارب ٽن سيمينٽ دنيا جي مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو لڳ ڀڳ 8٪ آهي.<ref name=chathamhouse>{{Cite web|url=https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|title=Making Concrete Change: Innovation in Low-carbon Cement and Concrete|website=Chatham House|date=13 June 2018|access-date=17 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219161129/https://reader.chathamhouse.org/making-concrete-change-innovation-low-carbon-cement-and-concrete|archive-date=19 December 2018|url-status=live}}</ref> هر 1000 ڪلوگرام پورٽلينڊ سيمينٽ جي پيداوار تي لڳ ڀڳ 900 ڪلوگرام {{chem|CO|2}} خارج ٿئي ٿي. يورپي يونين ۾ 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي سيمينٽ ڪلنڪر جي پيداوار لاءِ مخصوص توانائي جي استعمال ۾ تقريباً 30٪ گهٽتائي آئي آهي. بنيادي توانائي جي گهرج ۾ هيءَ گهٽتائي هر سال لڳ ڀڳ 11 ملين ٽن ڪوئلي جي بچت جي برابر آهي، جنهن سان {{chem|CO|2}} جي اخراج ۾ پڻ نمايان گهٽتائي اچي ٿي. اها انساني سرگرمين سبب ٿيندڙ مجموعي {{chem|CO|2}} اخراج جو تقريباً 5٪ حصو آهي.<ref> {{Cite book|last=Mahasenan|first=Natesan|author2=Smith, Steve|author3=Humphreysm Kenneth|author4=Kaya, Y.|title=Greenhouse Gas Control Technologies – 6th International Conference|chapter=The Cement Industry and Global Climate Change: Current and Potential Future Cement Industry {{chem|CO|2}} Emissions|publisher=Pergamon|isbn=978-0-08-044276-1|pages=995–1000|location=Oxford|year=2003|chapter-url=http://www.sciencedirect.com/science/article/B873D-4P9MYFN-BK/2/c58323fdf4cbc244856fe80c96447f44}} </ref> پورٽلينڊ سيمينٽ جي تياري دوران ٿيندڙ {{chem|CO|2}} اخراج جو وڏو حصو (تقريباً 60٪) چون پٿر جي ڪيميائي ٽٽڻ (ڊيڪمپوزيشن) مان پيدا ٿئي ٿو، جنهن ۾ اهو چوني ۾ تبديل ٿئي ٿو، جيڪو پورٽلينڊ سيمينٽ ڪلنڪر جو بنيادي جزو آهي. انهن اخراجن کي سيمينٽ ۾ ڪلنڪر جو تناسب گهٽائي گهٽائي سگهجي ٿو. ان کان علاوه، سيمينٽ کي واري، سليگ يا ٻين [[پوزولان]] قسم جي معدنيات سان انتهائي نفيس پيسائي ذريعي تيار ڪرڻ جهڙن متبادل طريقن سان به اخراج گهٽائي سگهجي ٿو.<ref name="Science Direct 2015">{{cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/blended-cement|title=Blended Cement|work=Science Direct|date=2015|access-date=7 April 2021}}</ref> ڇو ته ڳرا خام مال ڊگهي فاصلي تائين منتقل ڪرڻ مهانگو پوي ٿو، تنهنڪري سيمينٽ جا ڪارخانا عام طور تي چون پٿر جي کاڻين جي ويجهو قائم ڪرڻ وڌيڪ اقتصادي هوندو آهي، نه ڪي صارفن جي مرڪزن جي ويجهو.<ref>{{cite web|last=Chandak|first=Shobhit|title=Report on cement industry in India|url=https://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|publisher=scribd|access-date=21 July 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222124243/http://www.scribd.com/doc/13378451/Cement-Industry-In-India|archive-date=22 February 2012}}</ref> 2025ع مطابق، [[ڪاربان پڪڙ ۽ ذخيرو ڪرڻ]] (CCS) سيمينٽ جي پيداوار کي ڪاربان کان پاڪ بڻائڻ جو هڪ اهم طريقو بڻجي رهيو آهي. فرانسيسي ڪمپني ايئر لڪئڊي کي پولينڊ جي ڪوياوي (Kujawy) ۽ فرانس جي لومبر (Lumbres) ۾ K6 پروگرام سميت ٻن CCS منصوبن لاءِ يورپي يونين کان مالي مدد ملي آهي. انهن منصوبن جو مقصد يورپ ۾ پهريون تقريباً ڪاربان-غيرجانبدار سيمينٽ تيار ڪرڻ آهي. اميد آهي ته اهي منصوبا 2028ع تائين ڪم شروع ڪندا ۽ ڏهن سالن ۾ لڳ ڀڳ 18.1 ملين ٽن {{chem|CO|2}} جي اخراج کي پڪڙيندا.<ref>{{cite web | title=Cement | url=https://www.iea.org/energy-system/industry/cement }}</ref> ===هوا ۾ ڳرن ڌاتن جو اخراج=== ڪجهه حالتن ۾، خاص طور تي استعمال ٿيندڙ خام مال جي اصل ۽ ان جي جوڙجڪ تي دارومدار رکندي، چُوني پٿر ۽ مٽيءَ جي معدنيات جي تيز گرمي تي [[ڪيلسينيشن]] واري عمل دوران فضا ۾ اهڙيون گيسون ۽ مٽي خارج ٿي سگهن ٿيون، جن ۾ اڏامندڙ [[ڳرو ڌاتو (علم ڪيميا)|ڳريون ڌاتون]]، جهڙوڪ [[Thallium#Thallium pollution|ٿيليم]]،<ref>{{cite web|url=http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|access-date=15 September 2009|title=Factsheet on: Thallium|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111232626/http://www.epa.gov/safewater/pdfs/factsheets/ioc/thallium.pdf|archive-date=11 January 2012|df=dmy-all}}</ref> [[ڪيڊميم]] ۽ [[پارو (عنصر)|پارو (مرڪري)]] شامل ٿي سگهن ٿا، جيڪي سڀ کان وڌيڪ زهريليون ڳريون ڌاتون سمجهيون وڃن ٿيون. ڳريون ڌاتون (Tl، Cd، Hg وغيره) ۽ [[سيلينيم]] اڪثر عام ڌاتي [[سلفائيڊ|سلفائيڊن]]، جهڙوڪ [[پائرائٽ]] (FeS₂)، [[سفاليرائٽ|زنڪ بلينڊ (ZnS)]] ۽ [[گيلينا]] (PbS)، ۾ معمولي مقدار (ٽريس ايليمينٽس) طور موجود هونديون آهن، جيڪي گهڻن خام مالن ۾ ثانوي معدنيات جي صورت ۾ ملن ٿيون. انهن اخراجن کي محدود ڪرڻ لاءِ ڪيترن ئي ملڪن ۾ ماحولياتي ضابطا لاڳو آهن. 2011ع تائين آمريڪا ۾ سيمينٽ جي ڀٺين کي قانوني طور تي [[خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺي|خطرناڪ فضلي کي ساڙيندڙ بٺين]] جي ڀيٽ ۾ هوا ۾ وڌيڪ [[زهريلا مادا]] خارج ڪرڻ جي اجازت هئي.<ref>{{cite web|last=Berkes, Howard|title=EPA Regulations Give Kilns Permission To Pollute : NPR|work=NPR.org|access-date=17 November 2011|date=10 November 2011|url=https://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111117112612/http://www.npr.org/2011/11/10/142183546/epa-regulations-give-kilns-permission-to-pollute|archive-date=17 November 2011|df=dmy-all}}</ref> ===ڪلنڪر ۾ ڳرين ڌاتن جي موجودگي=== [[ڪلنڪر]] ۾ [[ڳريون ڌاتون|ڳرين ڌاتن]] جي موجودگي جو سبب قدرتي خام مال سان گڏوگڏ ٻيهر استعمال ٿيندڙ ضمني شين يا [[متبادل ٻارڻ]]ن جو استعمال پڻ آهي. سيمينٽ جي سوراخي پاڻي (''پور واٽر'') ۾ موجود وڌيڪ pH (12.5 < pH < 13.5) ڪيترين ئي ڳرين ڌاتن جي حل پذيري گهٽائي ۽ انهن جي سيمينٽ جي معدني مرحلن تي جذب (''سارپشن'') وڌائي، انهن جي حرڪت (''موبلٽي'') کي محدود ڪري ٿو. [[نڪيل]]، [[زنڪ]] ۽ [[سيهو]] عام طور سيمينٽ ۾ قابلِ ذڪر مقدار ۾ موجود هوندا آهن. [[ڪروميم]] پڻ خام مال ۾ قدرتي نجاست طور يا [[بال مل]]ن ۾ [[ڪلنڪر]] کي پيسڻ دوران سخت ڪروميم وارن فولادي مصرعن جي گهسجڻ سبب پيدا ٿيندڙ ثانوي آلودگي جي صورت ۾ شامل ٿي سگهي ٿو. ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪروميٽ آئن|ڪروميٽ]] (CrO₄²⁻) زهريلو هوندو آهي ۽ انتهائي گهٽ مقدار تي به سخت [[جلدي الرجي]] جو سبب بڻجي سگهي ٿو، تنهن ڪري ان کي ڪڏهن ڪڏهن [[فيرس سلفيٽ]] (FeSO₄) شامل ڪري ٽن ظرفيتي ڪروميم Cr(III) ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. ===متبادل ٻارڻ ۽ ضمني مواد جو استعمال=== هڪ سيمينٽ جو ڪارخانو تيار ڪيل [[ڪلنڪر]] جي هر ٽن لاءِ، استعمال ٿيندڙ خام مال ۽ پيداوار جي طريقيڪار موجب، لڳ ڀڳ 3 کان 6 [[گيگا جول]] (GJ) ٻارڻ استعمال ڪري ٿو. اڄڪلهه گهڻا سيمينٽ ڀٺا بنيادي ٻارڻ طور ڪوئلو ۽ پيٽروليم ڪوڪ استعمال ڪن ٿا، جڏهن⁠تہ گهٽ مقدار ۾ قدرتي گئس ۽ فيول آئل پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا. چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ ٻيهر حاصل ڪري سگهجندڙ [[حرارتي قدر]] (''ڪيلوريفڪ ويليو'') موجود هجي، کي سيمينٽ جي ڀٺي ۾ ٻارڻ طور استعمال ڪري سگهجي ٿو. هن عمل کي [[ڪو-پروسيسنگ]] چيو وڃي ٿو، جيڪو مقرر معيارن تي پورو لهڻ جي صورت ۾ روايتي [[فوسلي ٻارڻ]]، جهڙوڪ ڪوئلي، جي هڪ حصي جي جاءِ وٺي سگهي ٿو. اهڙيءَ طرح، چونڊيل فضلي ۽ ضمني شين، جن ۾ [[ڪيلشيم]]، [[سيلڪا]]، [[ايلومينا]] ۽ [[لوھ]] جهڙا ڪارآمد معدنيات موجود هجن، کي خام مال طور استعمال ڪري سگهجي ٿو، جنهن سان [[مٽي]]، [[شيل (پٿر)|شيل]] ۽ [[چونن جو پٿر]] جهڙن روايتي خام مال جي ضرورت گهٽجي ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ ڪجهه موادن ۾ معدني جزا ۽ حرارتي قدر ٻئي موجود هوندا آهن، تنهنڪري متبادل ٻارڻ ۽ خام مال جي وچ ۾ فرق هميشه واضح نه هوندو آهي. مثال طور، [[گندي پاڻي جو ڪچرو|گندي پاڻي جي ڪچري]] (''sewage sludge'') ۾ حرارتي قدر گهٽ هوندو آهي، پر ايترو هوندو آهي جو ساڙڻ کان پوءِ پيدا ٿيندڙ راک ۾ اهڙا معدنيات موجود هوندا آهن، جيڪي [[ڪلنڪر]] جي بناوت (''ميٽرڪس'') لاءِ ڪارآمد هوندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|title=Guidelines for the selection and use of fuels and raw materials in the cement manufacturing process|archive-url=https://web.archive.org/web/20080910015447/http://www.wbcsd.org/DocRoot/Vjft3qGjo1v6HREH7jM6/tf2-guidelines.pdf|archive-date=10 September 2008|publisher=World Business Council for Sustainable Development|date=1 June 2005}}</ref> پراڻا ڪار ۽ ٽرڪ جا ٽائر پڻ سيمينٽ جي صنعت ۾ ڪارآمد آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جو حرارتي قدر وڌيڪ هوندو آهي ۽ انهن ۾ موجود لوهه خام مال طور استعمال ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite web|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/cb361035-1872-4566-a7e7-d3d1441ad3ac/Alternative_Fuels_08+04.pdf|title=Increasing the use of alternative fuels at cement plants: International best practice|publisher=International Finance Corporation, World Bank Group|date=2017}}</ref>{{rp|p. 27}} [[ڪلنڪر]] کي ڀٺي جي مکيه برنر ۾ خام مال کي 1,450 °C تائين گرم ڪري تيار ڪيو ويندو آهي. باهه جو شعلو تقريباً 1,800 °C تائين پهچي ٿو. مواد کي 1,200 °C کان وڌيڪ گرمي تي، يا 1,800 °C تي لڳ ڀڳ 12 کان 15 سيڪنڊن تائين، ۽ ڪڏهن ڪڏهن 5 کان 8 سيڪنڊن تائين (جنهن کي ''رهائشي وقت'' ''(ريزيڊنس ٽائيم)'' چيو وڃي ٿو) رکيو ويندو آهي. ڪلنڪر جي ڀٺي جون اهي خاصيتون ڪيترائي فائدا فراهم ڪن ٿيون؛ انهن جي نتيجي ۾ نامياتي مرڪبن جي مڪمل تباهي، تيزابي گيسن، سلفر آڪسائيڊن ۽ هائيڊروجن ڪلورائيڊ جي مڪمل بي اثر ٿيڻ کي يقيني بڻايو وڃي ٿو. ان کان علاوه، ڳرين ڌاتن جا نشان [[ڪلنڪر]] جي بناوت ۾ جذب ٿي وڃن ٿا ۽ راک يا ٻين بچيل مادَن جهڙا ضمني فضلا پيدا نٿا ٿين.<ref>{{cite web|url=https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|title=Cement, concrete & the circular economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181112223510/https://cembureau.eu/media/1229/9062_cembureau_cementconcretecirculareconomy_coprocessing_2016-09-01-04.pdf|archive-date=12 November 2018|website=cembureau.eu}}</ref> يورپي يونين (EU) جي سيمينٽ صنعت هن وقت سرمائي [[ڪلنڪر]] جي تياري لاءِ گهربل حرارتي توانائي جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو فضلي ۽ حياتياتي مادَن (''بايو ماس'') مان حاصل ٿيندڙ ٻارڻن ذريعي پورو ڪري ٿي. جيتوڻيڪ انهن نام نهاد متبادل ٻارڻن (AF) جو انتخاب گهڻو ڪري لاڳت جي بنياد تي ڪيو ويندو آهي، پر هاڻي ٻيا عنصر به اهم بڻجي رهيا آهن. متبادل ٻارڻن جي استعمال سان سماج ۽ صنعت ٻنهي کي فائدو ملي ٿو: [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جو اخراج فوسلي ٻارڻن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿو، فضلي کي وڌيڪ ڪارائتي ۽ پائيدار طريقي سان استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ نئين قدرتي خام مال جي طلب ۾ به گهٽتائي اچي ٿي. تنهن هوندي به، يورپي يونين جي ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي استعمال جو تناسب تمام گهڻو مختلف آهي. جيڪڏهن وڌيڪ ميمبر ملڪ متبادل ٻارڻن جو حصو وڌائين، ته سماجي فائدا پڻ وڌي سگهن ٿا. [[ايڪوفِس]] ''Ecofys'' جي هڪ مطالعي<ref>de Beer, Jeroen et al. (2017) [https://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf Status and prospects of co-processing of waste in EU cement plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201230172551/http://www.cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923223026/http://cembureau.eu/media/2lte1jte/11603-ecofys-executive-summary_cembureau-2017-04-26.pdf |archive-date=23 September 2020 |url-status=live |date=30 December 2020 }}. ECOFYS study.</ref> يورپي يونين جي 14 ميمبر ملڪن ۾ متبادل ٻارڻن جي وڌيڪ استعمال ۾ رڪاوٽن ۽ موقعن جو جائزو ورتو. هن مطالعي مان معلوم ٿيو ته مقامي عنصر، سيمينٽ صنعت جي فني ۽ اقتصادي صلاحيت جي ڀيٽ ۾، مارڪيٽ جي امڪانن کي گهڻو وڌيڪ محدود ڪن ٿا. ==گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ== ماحولياتي خدشن ۾ واڌ ۽ فوسلي ٻارڻن جي وڌندڙ قيمتن سبب ڪيترن ئي ملڪن ۾ سيمينٽ جي پيداوار لاءِ گهربل وسيلن ۽ آلودگيءَ (جهڙوڪ مٽي ۽ خارج ٿيندڙ گيسن) کي نمايان طور گهٽائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون آهن.<ref name="groundwork.org.za">{{Cite web|title=Alternative fuels in cement manufacture – CEMBUREAU brochure, 1997|url=http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002040331/http://www.groundwork.org.za/Cement/Alternative_Fuels_in_Cement_Manufacture_CEMBUREAU_Brochure_EN.pdf|archive-date=2 October 2013}}</ref> '''گهٽ ماحولياتي اثر وارو سيمينٽ''' (''رڊيوسڊ-فٽپرنٽ سيمنٽ'') اهڙو سيمينٽي مواد آهي، جيڪو [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جي ڪارڪردگيءَ جي معيارن جي برابر يا انهن کان وڌيڪ ڪارڪردگي فراهم ڪري ٿو. اهڙي قسم جي سيمينٽ جي تياري لاءِ مختلف طريقا ترقي هيٺ آهن. انهن مان هڪ [[جيوپوليمر سيمينٽ]] آهي، جنهن ۾ ٻيهر استعمال لائق مواد شامل ڪيو ويندو آهي، جنهن سان خام مال، پاڻي ۽ توانائيءَ جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي ٿي. ٻيو طريقو نقصانڪار آلودگين ۽ [[گرين هائوس گيس]]ن، خاص طور [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂)، جي پيداوار ۽ اخراج کي گهٽائڻ يا مڪمل طور ختم ڪرڻ تي ٻڌل آهي.<ref>{{cite web|title=Engineers develop cement with 97 percent smaller carbon dioxide and energy footprint – DrexelNow|url=http://drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|website=DrexelNow|date=20 February 2012|access-date=16 January 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151218144742/http://www.drexel.edu/now/archive/2012/February/Engineers-Develop-Cement-With-97-Percent-Smaller-Carbon-Dioxide-and-Energy-Footprint/|archive-date=18 December 2015}}</ref> پراڻي سيمينٽ کي [[برقي قوس بٺي]] (''اليڪٽرڪ آرڪ فرنيس'') ۾ ٻيهر استعمال ڪرڻ پڻ هڪ ٻيو طريقو آهي.<ref>{{Cite news|title=How to make low-carbon concrete from old cement|url=https://www.economist.com/science-and-technology/2023/04/26/how-to-make-low-carbon-concrete-from-old-cement|access-date=27 April 2023|newspaper=The Economist|issn=0013-0613}}</ref> [[ايڊنبرگ يونيورسٽي]] جي هڪ تحقيقي ٽيم ''DUPE'' نالي هڪ عمل تيار ڪيو آهي، جيڪو بيڪٽيريا ''[[اسپوروسارسينا پاسٽيوري]]'' (Sporosarcina pasteurii) جي حياتياتي سرگرمي تي ٻڌل آهي. هي بيڪٽيريا [[ڪيلشيم ڪاربونيٽ]] پيدا ڪري ٿو، جيڪو [[ريت]] ۽ [[پيشاب]] سان ملائڻ تي اهڙا مارٽر جا بلاڪ تيار ڪري سگهي ٿو، جن جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ جي سگهه (''ڪمپريسو اسٽرينٿ'') عام [[ڪنڪريٽ]] جي لڳ ڀڳ 70 سيڪڙو هوندي آهي.<ref>{{cite web|author=Monks, Kieron|date=22 May 2014|title=Would you live in a house made of sand and bacteria? It's a surprisingly good idea|url=https://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720051919/http://edition.cnn.com/2014/05/21/tech/innovation/would-you-live-in-a-house-made-of-urine-and-bacteria/index.html|archive-date=20 July 2014|access-date=20 July 2014|publisher=CNN}}</ref> == پڻ ڏسو == {{Div col}} * [[اسفالٽ ڪنڪريٽ]] * [[ڪيلشيم ايلومينيٽ سيمينٽ]] * [[سيمينٽ ڪيمسٽ جي علامتي نوٽيشن]] * [[سيمينٽ پلستر]] * [[سينوسيل]] * [[توانائيءَ جي لحاظ کان تبديل ڪيل سيمينٽ]] (EMC) * [[فلائي ايش]] * [[جيوپوليمر سيمينٽ]] * [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] * [[روزينڊيل سيمينٽ]] * [[ڪنڪريٽ ۽ مارٽر ۾ سلفيٽ جو حملو]] * [[سلفر ڪنڪريٽ]] * [[Tiocem|ٽائيوسيم]] * [[ملڪن جي ماضي جي سيمينٽ پيداوار جي فهرست]] {{Div col end}} ==حوالا== {{reflist|refs <ref name="ty01">H. F. W. Taylor, Cement chemistry, 2nd ed. London: T. Telford, 1997.</ref> <ref name="scr01">Scrivener, K.L., Crumbie, A.K., and Laugesen P. (2004). "The Interfacial Transition Zone (ITZ) between cement paste and aggregate in concrete." Interface Science, '''12 (4)''', 411–421. doi: 10.1023/B:INTS.0000042339.92990.4c. </ref> }} ==وڌيڪ مطالعو== {{Refbegin}} * {{Cite book|last1=Taylor|first1=Harry F. W.|author-link=Harry F. W. Taylor|date=1997|title=Cement Chemistry|publisher=Thomas Telford|isbn=978-0-7277-2592-9|url={{google books|plainurl=y|id=1BOETtwi7mMC}}}} * {{cite book|author1=Peter Hewlett|author2=Martin Liska|date=2019|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=978-0-08-100795-2|url={{google books|plainurl=y|id=0cxPCgAAQBAJ}}}} * {{Cite journal|ref=none|last=Aitcin|first=Pierre-Claude|title=Cements of yesterday and today: Concrete of tomorrow|journal=Cement and Concrete Research|volume=30|issue=9|pages=1349–1359|doi=10.1016/S0008-8846(00)00365-3|year=2000}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part I: Chemistry and Technology|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=6|issue=1|pages=89–105|doi=10.1162/108819802320971650|year=2002|bibcode=2002JInEc...6...89O|s2cid=96660377}} * {{Cite journal|ref=none|last=van Oss|first=Hendrik G.|author2=Padovani, Amy C.|title=Cement manufacture and the environment, Part II: Environmental challenges and opportunities|journal=Journal of Industrial Ecology|volume=7|issue=1|pages=93–126|doi=10.1162/108819803766729212|year=2003|bibcode=2003JInEc...7...93O|url=http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|citeseerx=10.1.1.469.2404|s2cid=44083686|access-date=24 October 2017|archive-date=22 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922012016/http://wbcsdcement.org/pdf/tf4/JIE-article-winter-2003-part-2.pdf|url-status=usurped}} * {{Cite book|title=Designing green cement plants|last=Deolalkar, S. P.|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2016|isbn=9780128034354|location=Amsterdam|oclc=919920182|ref=none}} * Friedrich W. Locher: ''Cement : Principles of production and use'', Düsseldorf, Germany: Verlag Bau + Technik GmbH, 2006, {{ISBN|3-7640-0420-7}} * Javed I. Bhatty, F. MacGregor Miller, Steven H. Kosmatka; editors: ''Innovations in Portland Cement Manufacturing'', SP400, [[Portland Cement Association]], Skokie, Illinois, U.S., 2004, {{ISBN|0-89312-234-3}} * [https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change "Why cement emissions matter for climate change"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190321070251/https://www.carbonbrief.org/qa-why-cement-emissions-matter-for-climate-change |date=21 March 2019 }} ''Carbon Brief'' 2018 * {{Cite book|ref=none|last=Neville|first=A.M.|year=1996|title=Properties of concrete. Fourth and final edition standards|publisher=Pearson, Prentice Hall|isbn=978-0-582-23070-5|oclc=33837400}} * {{Cite book|ref=none|last=Taylor|first=H.F.W.|title=Cement chemistry|url=https://archive.org/details/cementchemistry00tayl|url-access=limited|year=1990|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-683900-5|page=[https://archive.org/details/cementchemistry00tayl/page/n490 475]}} * {{Cite journal|ref=none|last=Ulm|first=Franz-Josef|author2=Roland J.-M. Pellenq|author3=Akihiro Kushima|author4=Rouzbeh Shahsavari|author5=Krystyn J. Van Vliet|author6=Markus J. Buehler|author7=Sidney Yip|title=A realistic molecular model of cement hydrates|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=38|pages=16102–16107|doi=10.1073/pnas.0902180106|pmid=19805265|year=2009|bibcode=2009PNAS..10616102P|pmc=2739865|doi-access=free}} {{Refend}} ==خارجي ڳنڍڻا== {{Commons category|Cement}} * {{Cite EB1911|wstitle=Cement |volume=5 |short=x}} * [[usgs.gov]] (Mineral Commodity Summaries 2025): [https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2025/mcs2025.pdf#page=54 Cement] {{Technology topics}} {{Concrete navbox}} {{Industries}} {{Authority control}} [[زمرو:سيمينٽ]] [[زمرو:تعميري مواد]] [[زمرو:ڪنڪريٽ]] 58b4udltflyhies8przh1acv6c6vt3n 0 39324 401557 252283 2026-08-07T09:53:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 401557 wikitext text/x-wiki '''اڇو سيمينٽ''' ({{lang-en|White cement}}) [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جو هڪ قسم آهي، جيڪو اڇي رنگ ۽ آرائشي استعمالن لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. هن جي تياري ۾ اهڙو خام مال استعمال ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ [[لوهه جي آڪسائيڊ]]، [[مينگنيز]] ۽ ٻيون رنگ پيدا ڪندڙ نجاستون تمام گهٽ مقدار ۾ هونديون آهن. عام طور تي اهو اعليٰ خالص [[چونن جو پٿر]] ({{lang-en|Limestone}} يا {{lang-en|Chalk}}) ۽ [[ڪائولن]] ({{lang-en|Kaolin}}) يا ٻين گهٽ لوهه وارن مٽيءَ جي قسمن مان تيار ڪيو ويندو آهي. اڇو سيمينٽ تعميراتي آرائش، اڳواٽ ٺهيل آرائشي ڪنڪريٽ جي شين، موزائيڪ، ٽيرازو، رنگين ڪنڪريٽ ۽ اڏاوتي سجاوٽ جي ڪمن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو ويندو آهي. ان جون ميخانياتي خاصيتون عام [[پورٽلينڊ سيمينٽ]] جهڙيون هونديون آهن، پر ان جي پيداوار لاءِ وڌيڪ صاف خام مال ۽ خاص پيداوار وارو عمل گهربل هوندو آهي، جنهن سبب ان جي قيمت عام پورٽلينڊ سيمينٽ کان وڌيڪ هوندي آهي.<ref>{{cite book|last=Hewlett|first=Peter C.|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|edition=5th|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2019|isbn=9780081007952}}</ref> ===سلئگ سيمينٽ=== '''سلئگ سيمينٽ''' ({{lang-en|Slag cement}}) يا '''پورٽلينڊ بلاسٽ فرنس سلئگ سيمينٽ'''، [[گرائونڊ گرينوليٽيڊ بلاسٽ فرنس سلئگ]] (GGBFS) ۽ پورٽلينڊ سيمينٽ [[ڪلنڪر]] جي ملاوٽ سان تيار ڪيو ويندو آهي. هن قسم جي سيمينٽ ۾ [[جپسم]] پڻ شامل ڪئي ويندي آهي ته جيئن سيٽ ٿيڻ جي رفتار تي ضابطو رکيو وڃي. سلئگ سيمينٽ ۾ ابتدائي طاقت حاصل ٿيڻ نسبتاً سست هوندي آهي، تنهنڪري ان مان تيار ٿيل [[ڪنڪريٽ]] کي مناسب ترائي ({{lang-en|curing}}) جي وڌيڪ ضرورت پوندي آهي. بهرحال، وقت سان گڏ ان جي آخري مضبوطي عام پورٽلينڊ سيمينٽ جي برابر يا ان کان وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. هي سيمينٽ گهٽ گرمي پيدا ڪندو آهي، [[سلفيٽ]] جي حملي جي خلاف وڌيڪ مزاحمت رکي ٿو ۽ سامونڊي يا صنعتي ماحول ۾ وڌيڪ پائيدار سمجهيو ويندو آهي. ان کان علاوه، صنعتي ضمني پيداوار (بلاسٽ فرنس سلئگ) جي استعمال سبب ان جي تياري سان [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] (CO₂) جي اخراج ۾ پڻ گهٽتائي اچي ٿي.<ref>{{cite book|last=Hewlett|first=Peter C.|title=Lea's Chemistry of Cement and Concrete|edition=5th|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2019|isbn=9780081007952}}</ref><ref>{{cite web|title=Ground Granulated Blast Furnace Slag (GGBFS)|url=https://www.sciencedirect.com/topics/engineering/ground-granulated-blast-furnace-slag|website=ScienceDirect}}</ref> <ref>ڪتاب: ''عمارت سازي''؛ ليکڪ: ضياءُالدين انصاري؛ سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو، 1990ع.</ref> == حوالا == {{حوالا}} 8arwb6qgisj6kaabkujmknza5rht8vd 0 39325 401558 105499 2026-08-07T10:01:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 401558 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> == حوالا == {{حوالا}} 68fyrvo4hikcp8c96nbhiwk6n7sz35e 401561 401558 2026-08-07T10:08:47Z Intisar Ali 8681 /* */ 401561 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''لمبر''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ٽمبر''' (Timber) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل لمبر=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] ( {{Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ريساءُ''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 6brq4berysjcbg5fzricwt6ktg5q2gn 401562 401561 2026-08-07T10:11:40Z Intisar Ali 8681 401562 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''لمبر''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ٽمبر''' (Timber) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل لمبر=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] ( {{Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ريساءُ''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 8t2gewk0vs042w49nwlhhs65wgfn0y6 401563 401562 2026-08-07T10:14:18Z Intisar Ali 8681 401563 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''لمبر''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ٽمبر''' (Timber) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل لمبر=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] ( {{Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ريساءُ''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي لمبر ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[لمبر]] ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، [[هٿ سان چهبو]] ({{lang-en|Hewing}}) يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] ({{lang-en|Rip saw}}) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (Knots) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''پلين ساون''' ({{lang-en|Plain sawn}})، جنهن کي '''فليٽ ساون''' ({{lang-en|Flat sawn}})، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' ({{lang-en|Through and through}}) يا '''باسٽرڊ ساون''' ({{lang-en|Bastard sawn}}) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر ساون]]''' ({{lang-en|Quarter sawn}}) ۽ '''[[رفٽ ساون]]''' ({{lang-en|Rift sawn}}) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي (Perpendicular) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ''' ({{lang-en|Boxed heart}}) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[Pith]]) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' ({{lang-en|Heart center}}) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' ({{lang-en|Free of heart center}}، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' ({{lang-en|Free of knots}}، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == حوالا == {{حوالا}} dows8j4593rt91oz5xldkk752fe59i7 401564 401563 2026-08-07T10:28:20Z Intisar Ali 8681 401564 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''لمبر''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ٽمبر''' (Timber) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل لمبر=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] ( {{Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ريساءُ''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي لمبر ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[لمبر]] ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر ساون]]''' ({{lang-en|Quarter sawn}}) ۽ '''[[رفٽ ساون]]''' ({{lang-en|Rift sawn}}) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي (Perpendicular) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ''' ({{lang-en|Boxed heart}}) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[Pith]]) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' ({{lang-en|Heart center}}) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' ({{lang-en|Free of heart center}}، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' ({{lang-en|Free of knots}}، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == حوالا == {{حوالا}} 3xcrekv86wf8i1qcza7z1t1q2s3k88q 401565 401564 2026-08-07T10:45:24Z Intisar Ali 8681 401565 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''لمبر''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ٽمبر''' (Timber) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل لمبر=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] ( {{Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ريساءُ''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي لمبر ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[لمبر]] ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == حوالا == {{حوالا}} pxdk0t6kw00thflmpbdbxkx6igoiup3 401566 401565 2026-08-07T10:46:41Z Intisar Ali 8681 401566 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''لمبر''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ٽمبر''' (Timber) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل لمبر=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] ( {{Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ريساءُ''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == حوالا == {{حوالا}} 0wvplo2j2zpc3c6noqg5p0t3plh27re 401567 401566 2026-08-07T10:50:19Z Intisar Ali 8681 401567 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''لمبر''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ٽمبر''' (Timber) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل لمبر=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] ( {{Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ريساءُ''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي چيريل بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[چيريل بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == حوالا == {{حوالا}} e0jxzp2xe3lcbnbwjgdy598b5ht2x79 401568 401567 2026-08-07T10:54:17Z Intisar Ali 8681 401568 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''چيريل بنڊ''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ڪٽيل ٿڙ''' (ٽمبر) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ يا لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] (Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ٻيھر چيرائي''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي چيريل بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[چيريل بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == حوالا == {{حوالا}} hcf0ub3um0bqlijq1cbd68ur8rqtpgf 401578 401568 2026-08-07T11:10:40Z Intisar Ali 8681 401578 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''چيريل بنڊ''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ڪٽيل ٿڙ''' (ٽمبر) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ يا لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] (Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ٻيھر چيرائي''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي چيريل بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[چيريل بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == معياري ماپن وارو ڪاٺ (ڊامينشنل لمبر) == [[File:2 By 4 Clue Stick.jpg|thumb|هڪ عام {{convert|2|by|4|inch|mm|round=5|order=flip|abbr=in|adj=on}} تختو]] '''معياري ماپن وارو ڪاٺ''' (Dimensional lumber) اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا معياري ويڪر ۽ ٿولهه (کوٽائي) موجب ڪٽي تيار ڪئي ويندي آهي. اهي ماپون عام طور ملي ميٽرن يا انچن ۾ بيان ڪيون وينديون آهن (پر هيٺ ''نامي ماپن'' (نامينل ڊائمينشنس) ۽ ''حقيقي ماپن'' (ايڪچوئل ڊائمينشنس) بابت وضاحت ڏسو). [[واڍو|واڍا]] ۽ [[ڪارپينٽر]] ڪاٺ جي اڏاوتن جي [[فريمنگ (تعميرات)|فريمنگ]] ۾ اهڙي ڪاٺ جو وڏي پيماني تي استعمال ڪندا آهن. عام ماپن ۾ ''2×4'' (تصوير ۾ ڏيکاريل)، ''2×6'' ۽ ''4×4'' شامل آهن. آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ برطانيا ۾ ''2×4'' کي ڪڏهن ڪڏهن ''چار-باء-ٻہ'' پڻ چيو ويندو آهي. ڪنهن تختي جي ڊيگهه عام طور ان جي ويڪر ۽ ٿولهه کان الڳ بيان ڪئي ويندي آهي. تنهنڪري 2×4 ماپ واري ڪاٺ 4، 8 يا 12 فوٽ ڊگهي به ملي سگهي ٿي. ڪينيڊا ۽ آمريڪا ۾ ڪاٺ جون معياري ڊيگهيون {{convert|6|,|8|,|10|,|12|,|14|,|16|,|18|,|20|,|22|and|24|ft|m}} هونديون آهن. ڀتين جي فريمنگ لاءِ اڳواٽ ڪٽيل [[ديوار جو تختو|تختا]] (وال اسٽڊ) پڻ موجود هوندا آهن، جيڪي وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن. {{convert|8|,|9|or|10|ft|m}} اوچين ڇتين لاءِ تختا (اسٽڊ) {{convert|92+5/8|in|m}}، {{convert|104+5/8|in|m}} ۽ {{convert|116+5/8|in|m}} ڊيگهه ۾ تيار ڪيا ويندا آهن.{{citation needed|date=August 2020}} === اتر آمريڪي نرم ڪاٺيون === معياري ماپن واري ڪاٺ جي هڪ ٽڪري جي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه ان وڻ جي اوچائي ۽ ٿولهه تي دارومدار رکي ٿي، جنهن مان اها تيار ڪئي وڃي ٿي. عام طور تي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه {{convert|24|ft|m|2|abbr=on}} هوندي آهي. [[انجنيري ڪاٺ]] جون تيار ڪيل شيون، جيڪي ڪاٺ جي ريشن، ذرڙن، فائبرن يا وينيرن کي چنبڙائيندڙ مادو استعمال ڪري گڏائي ٺاهيون وينديون آهن، روايتي ڪاٺيءَ جي تعميراتي مواد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوطي، بهتر ساختي صلاحيت ۽ ڊيزائن ۾ وڌيڪ لچڪ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522030232/http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> اڳواٽ ڪٽيل اسٽڊ واڍن ۽ ڪارپينٽرن جو گهڻو وقت بچائيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ٺاهيندڙ ڪمپني انهن کي 8، 9 ۽ 10 فوٽ اوچين ڇتين لاءِ اڳ ئي مناسب ڊيگهه ۾ تيار ڪري ٿي. انهن مان ڪجهه انچ يا سينٽي ميٽر گهٽ رکيا ويندا آهن، جيئن هيٺين ''سل پليٽ'' ۽ مٿين ٻيڻي ''ٽاپ پليٽ'' لڳائڻ کان پوءِ ڀت جي مجموعي اوچائي صحيح رهي ۽ وڌيڪ ڪٽائي جي ضرورت نه پوي. آمريڪا ۾ ''ٻہ-ضربيان'' (جهڙوڪ 2×4، 2×6، 2×8، 2×10 ۽ 2×12) ۽ 4×4 ({{convert|3.5|×|3.5|in|mm|0|disp=out}}) جديد تعمير ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڪاٺيءَ جون معياري ماپون آهن. اهي [[بالون فريمنگ|بالون فريمنگ]] (balloon) ۽ [[پليٽفارم فريمنگ]] جهڙين رهائشي اڏاوتن جا بنيادي تعميراتي جزا آهن. [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيل معياري ڪاٺ گهڻو ڪري تعميراتي ڪم لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ [[سخت ڪاٺ]] مان ٺهيل تختا عام طور فرنيچر ۽ ڪٻٽن جي تياري لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪاٺ جون '''نامي ماپون''' (نامينل ڊائمينشنس) ان جي حقيقي معياري ماپن کان وڏيون هونديون آهن. تاريخي طور، اهي نامي ماپون سائي (اڃا نه سڪيل) ۽ اڻ رٿيل (رف) ڪاٺ جون اصل ماپون هونديون هيون، جيڪي سڪائڻ ۽ رٿڻ (پلاننگ) کان پوءِ ننڍيون ٿي وينديون هيون. اڄڪلهه معيارن ۾ صرف آخري تيار ٿيل ماپون مقرر ڪيون وينديون آهن، ۽ آرا مشينون ڪاٺ کي اهڙي ماپ ۾ ڪٽينديون آهن، جيڪا آخرڪار گهربل معياري ماپ حاصل ڪري. مثال طور، ماضي ۾ ''2×4'' تختو شروعات ۾ حقيقت ۾ {{convert|2|×|4|in}} ماپ جو هوندو هو. سڪائڻ ۽ رٿڻ کان پوءِ اهو ڪجهه ننڍو ٿي ويندو هو. اڄڪلهه ''2×4'' تختو شروعات کان ئي 2×4 انچ کان ڪجهه ننڍو ڪٽيو ويندو آهي، ۽ سڪائڻ ۽ رٿڻ کان پوءِ ان جي گهٽ ۾ گهٽ حقيقي ماپ {{convert|1+1/2|×|3+1/2|in}} هوندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://roofonline.com/american-softwood-lumber-standard|title=American Softwood Lumber Standard|website=Roof Online|language=en-US|access-date=2018-07-27}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} s0b6dd3qcgi6roy9x5ecyphe597htqd 401579 401578 2026-08-07T11:15:04Z Intisar Ali 8681 401579 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''چيريل بنڊ''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ڪٽيل ٿڙ''' (ٽمبر) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ يا لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] (Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ٻيھر چيرائي''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي چيريل بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[چيريل بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == معياري ماپن وارو ڪاٺ (ڊامينشنل لمبر) == [[File:2 By 4 Clue Stick.jpg|thumb|هڪ عام {{convert|2|by|4|inch|mm|round=5|order=flip|abbr=in|adj=on}} تختو]] '''معياري ماپن وارو ڪاٺ''' (Dimensional lumber) اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا معياري ويڪر ۽ ٿولهه (کوٽائي) موجب ڪٽي تيار ڪئي ويندي آهي. اهي ماپون عام طور ملي ميٽرن يا انچن ۾ بيان ڪيون وينديون آهن (پر هيٺ ''نامي ماپن'' (نامينل ڊائمينشنس) ۽ ''حقيقي ماپن'' (ايڪچوئل ڊائمينشنس) بابت وضاحت ڏسو). [[واڍو|واڍا]] ۽ [[ڪارپينٽر]] ڪاٺ جي اڏاوتن جي [[فريمنگ (تعميرات)|فريمنگ]] ۾ اهڙي ڪاٺ جو وڏي پيماني تي استعمال ڪندا آهن. عام ماپن ۾ ''2×4'' (تصوير ۾ ڏيکاريل)، ''2×6'' ۽ ''4×4'' شامل آهن. آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ برطانيا ۾ ''2×4'' کي ڪڏهن ڪڏهن ''چار-باء-ٻہ'' پڻ چيو ويندو آهي. ڪنهن تختي جي ڊيگهه عام طور ان جي ويڪر ۽ ٿولهه کان الڳ بيان ڪئي ويندي آهي. تنهنڪري 2×4 ماپ واري ڪاٺ 4، 8 يا 12 فوٽ ڊگهي به ملي سگهي ٿي. ڪينيڊا ۽ آمريڪا ۾ ڪاٺ جون معياري ڊيگهيون {{convert|6|,|8|,|10|,|12|,|14|,|16|,|18|,|20|,|22|and|24|ft|m}} هونديون آهن. ڀتين جي فريمنگ لاءِ اڳواٽ ڪٽيل [[ديوار جو تختو|تختا]] (وال اسٽڊ) پڻ موجود هوندا آهن، جيڪي وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن. {{convert|8|,|9|or|10|ft|m}} اوچين ڇتين لاءِ تختا (اسٽڊ) {{convert|92+5/8|in|m}}، {{convert|104+5/8|in|m}} ۽ {{convert|116+5/8|in|m}} ڊيگهه ۾ تيار ڪيا ويندا آهن.{{citation needed|date=August 2020}} === اتر آمريڪي نرم ڪاٺيون === معياري ماپن واري ڪاٺ جي هڪ ٽڪري جي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه ان وڻ جي اوچائي ۽ ٿولهه تي دارومدار رکي ٿي، جنهن مان اها تيار ڪئي وڃي ٿي. عام طور تي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه {{convert|24|ft|m|2|abbr=on}} هوندي آهي. [[انجنيري ڪاٺ]] جون تيار ڪيل شيون، جيڪي ڪاٺ جي ريشن، ذرڙن، فائبرن يا وينيرن کي چنبڙائيندڙ مادو استعمال ڪري گڏائي ٺاهيون وينديون آهن، روايتي ڪاٺيءَ جي تعميراتي مواد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوطي، بهتر ساختي صلاحيت ۽ ڊيزائن ۾ وڌيڪ لچڪ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522030232/http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> اڳواٽ ڪٽيل اسٽڊ واڍن ۽ ڪارپينٽرن جو گهڻو وقت بچائيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ٺاهيندڙ ڪمپني انهن کي 8، 9 ۽ 10 فوٽ اوچين ڇتين لاءِ اڳ ئي مناسب ڊيگهه ۾ تيار ڪري ٿي. انهن مان ڪجهه انچ يا سينٽي ميٽر گهٽ رکيا ويندا آهن، جيئن هيٺين ''سل پليٽ'' ۽ مٿين ٻيڻي ''ٽاپ پليٽ'' لڳائڻ کان پوءِ ڀت جي مجموعي اوچائي صحيح رهي ۽ وڌيڪ ڪٽائي جي ضرورت نه پوي. آمريڪا ۾ ''ٻہ-ضربيان'' (جهڙوڪ 2×4، 2×6، 2×8، 2×10 ۽ 2×12) ۽ 4×4 ({{convert|3.5|×|3.5|in|mm|0|disp=out}}) جديد تعمير ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڪاٺيءَ جون معياري ماپون آهن. اهي [[بالون فريمنگ|بالون فريمنگ]] (balloon) ۽ [[پليٽفارم فريمنگ]] جهڙين رهائشي اڏاوتن جا بنيادي تعميراتي جزا آهن. [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيل معياري ڪاٺ گهڻو ڪري تعميراتي ڪم لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ [[سخت ڪاٺ]] مان ٺهيل تختا عام طور فرنيچر ۽ ڪٻٽن جي تياري لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪاٺ جون [[حقيقي ۽ نامي قدر#انجنيئرنگ|'''نامي ماپون''']] (''Nominal dimensions'') تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي معياري ماپن کان وڏيون هونديون آهن. تاريخي طور، نامي ماپون سائي (اڃا نه سڪيل) ۽ کُرڙي (اڻ رٿيل) تختن جون اصل ماپون هونديون هيون، جيڪي سڪائڻ ۽ رندڻ (ڪاٺ جي مٿاڇري هموار ڪرڻ) کان پوءِ تيار ٿيل ڪاٺ جي صورت ۾ ڪجهه ننڍيون ٿي وينديون هيون. اڄڪلهه معيارن ۾ تيار ٿيل ڪاٺ جون آخري ماپون مقرر ڪيل هونديون آهن، ۽ آري جون ملون ڪاٺ جي ٿڙن کي اهڙي ماپ ۾ ڪٽينديون آهن، جيڪا رندڻ ۽ سڪائڻ کان پوءِ گهربل معياري ماپ حاصل ڪري سگهي. عام طور شروعاتي ڪٽ نامي ماپن کان ننڍي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جديد ٽيڪنالاجي جي مدد سان ڪاٺ جي ٿڙن مان وڌيڪ مؤثر نموني ڪاٺ حاصل ڪري سگهجي ٿي. مثال طور، ماضيءَ ۾ '''2×4''' تختو اصل ۾ {{convert|2|×|4|in}} ماپ وارو سائو ۽ کُرڙو تختو هوندو هو. سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جون ماپون غير معياري مقدار ۾ گهٽجي وينديون هيون. اڄڪلهه '''2×4''' تختو شروعات کان ئي 2×4 انچ کان ڪجهه ننڍو ڪٽيو ويندو آهي، جنهن جي ابتدائي ماپ معيارن ۾ مقرر نه هوندي آهي، ۽ سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جي گهٽ ۾ گهٽ حقيقي ماپ {{convert|1+1/2|×|3+1/2|in}} هوندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://roofonline.com/american-softwood-lumber-standard|title=American Softwood Lumber Standard|website=Roof Online|language=en-US|access-date=2018-07-27}}</ref> {| class="wikitable" style="clear:both; text-align:center" + اتر آمريڪي نرم ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز ! نامي ماپ ! style="border-right-style:solid; border-right-width:3px;" colspan="2" ! نامي ماپ ! style="border-right-style:solid; border-right-width:3px;" colspan="2" ! نامي ماپ ! style="border-right-style:solid; border-right-width:3px;" colspan="2" ! نامي ماپ ! style="border-right-style:solid; border-right-width:3px;" colspan="2" ! نامي ماپ ! colspan="2" |- ! انچ ! انچ ! style="border-right-style:solid; border-right-width:3px;" | ملي ميٽر ! انچ ! انچ ! style="border-right-style:solid; border-right-width:3px;" | ملي ميٽر ! انچ ! انچ ! style="border-right-style:solid; border-right-width:3px;" | ملي ميٽر ! انچ ! انچ ! style="border-right-style:solid; border-right-width:3px;" | ملي ميٽر ! انچ ! انچ ! ملي ميٽر |- | '''1 × 2''' | {{frac|3|4}} × {{frac|1|1|2}} | 19 × 38 | '''2 × 2''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|1|1|2}} | 38 × 38 | colspan="3" rowspan="2" |   | colspan="3" rowspan="4" |   | colspan="3" rowspan="5" |   |- | '''1 × 3''' | {{frac|3|4}} × {{frac|2|1|2}} | 19 × 64 | '''2 × 3''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|2|1|2}} 38 × 64 '''1 × 4''' {{frac 19 × 89 '''2 × 4''' {{frac 38 × 89 '''4 × 4''' {{frac 89 × 89 - '''1 × 5''' {{frac 19 × 114 colspan="3" colspan="3" - '''1 × 6''' {{frac 19 × 140 '''2 × 6''' {{frac 38 × 140 '''4 × 6''' {{frac 89 × 140 '''6 × 6''' {{frac 140 × 140 - '''1 × 8''' {{frac 19 × 184 '''2 × 8''' {{frac 38 × 184 '''4 × 8''' {{frac 89 × 184 colspan="3" rowspan="3" '''8 × 8''' {{frac 191 × 191 - '''1 × 10''' {{frac 19 × 235 '''2 × 10''' {{frac 38 × 235 colspan="3" rowspan="2" colspan="3" rowspan="2" - '''1 × 12''' {{frac 19 × 286 '''2 × 12''' {{frac 38 × 286 } جيئن اڳ ذڪر ڪيو ويو آهي، اڄڪلهه ڪنهن مقرر تيار ٿيل ماپ جي ڪاٺ تيار ڪرڻ لاءِ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪاٺ جي ضرورت پوي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ معيارن موجب سائي ڪاٺ کي مڪمل نامي ماپن مطابق رکيو ويندو هو. بهرحال، وقت سان گڏ تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي ماپن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. 1910ع ۾ عام طور تي تيار ٿيل {{convert|1|in|mm|adj=on}} تختي جي ٿولهه {{convert|13/16|in|mm|abbr=on}} هوندي هئي. 1928ع ۾ ان کي 4 سيڪڙو گهٽايو ويو، ۽ 1956ع ۾ وري وڌيڪ 4 سيڪڙو گهٽايو ويو. 1961ع ۾ ''Committee on Grade Simplification and Standardization'' موجوده آمريڪي معيار تي اتفاق ڪيو، جنهن تحت 1 انچ (نامي) تختي جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|3|4}} انچ مقرر ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ 2 انچ (نامي) ڪاٺ جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|1|5|8}} انچ مان گهٽائي موجوده {{frac|1|1|2}} انچ ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.fpl.fs.fed.us/documnts/misc/miscpub_6409.pdf|author=Smith, L. W. and L. W. Wood|date=1964|title=History of yard lumber size standards|publisher=USDA Forest Service, Forest Product Laboratory}}</ref> 1964ع ۾ رسالي ''[[Popular Mechanics]]'' هڪ آزاد اداري کي مختلف ماپن وارن 2×4 نمونن جي تقابلي مضبوطي جا تجربا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ۾ (A) مڪمل 2×4 انچ، (B) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|5|8}} انچ، (C) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|1|2}} انچ، ۽ (D) {{frac|1|1|2}}×{{frac|3|1|2}} انچ (اڄ جو معيار) شامل هئا. جيڪڏهن (A) جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي کي 100٪ سمجهيو وڃي، ته (B)، (C) ۽ (D) جي مضبوطي ترتيبوار 90.7٪، 82.2٪ ۽ 73.6٪ هئي. ٻين لفظن ۾، 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪاٺ جي ننڍي پاسي جي ماپ {{frac|1|5|8}} انچ مان {{frac|1|1|2}} انچ ڪرڻ سان دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي ۾ 10.46٪ گهٽتائي آئي.<ref>Mikesell, Arthur. “They May Trim the 2×4 Some More.” Popular Mechanics 121:1 (January 1964), 113–115.</ref> معياري ماپن واري ڪاٺ سائي ۽ اڻ رٿيل حالت ۾ پڻ دستياب هوندي آهي، ۽ اهڙي قسم جي ڪاٺ لاءِ نامي ماپون ئي ان جون حقيقي ماپون هونديون آهن. == حوالا == {{حوالا}} lf0u9cfe9h95al7wy0imvz7vbmqusj3 401580 401579 2026-08-07T11:17:02Z Intisar Ali 8681 401580 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''چيريل بنڊ''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ڪٽيل ٿڙ''' (ٽمبر) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ يا لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] (Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ٻيھر چيرائي''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي چيريل بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[چيريل بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == معياري ماپن وارو ڪاٺ (ڊامينشنل لمبر) == [[File:2 By 4 Clue Stick.jpg|thumb|هڪ عام {{convert|2|by|4|inch|mm|round=5|order=flip|abbr=in|adj=on}} تختو]] '''معياري ماپن وارو ڪاٺ''' (Dimensional lumber) اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا معياري ويڪر ۽ ٿولهه (کوٽائي) موجب ڪٽي تيار ڪئي ويندي آهي. اهي ماپون عام طور ملي ميٽرن يا انچن ۾ بيان ڪيون وينديون آهن (پر هيٺ ''نامي ماپن'' (نامينل ڊائمينشنس) ۽ ''حقيقي ماپن'' (ايڪچوئل ڊائمينشنس) بابت وضاحت ڏسو). [[واڍو|واڍا]] ۽ [[ڪارپينٽر]] ڪاٺ جي اڏاوتن جي [[فريمنگ (تعميرات)|فريمنگ]] ۾ اهڙي ڪاٺ جو وڏي پيماني تي استعمال ڪندا آهن. عام ماپن ۾ ''2×4'' (تصوير ۾ ڏيکاريل)، ''2×6'' ۽ ''4×4'' شامل آهن. آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ برطانيا ۾ ''2×4'' کي ڪڏهن ڪڏهن ''چار-باء-ٻہ'' پڻ چيو ويندو آهي. ڪنهن تختي جي ڊيگهه عام طور ان جي ويڪر ۽ ٿولهه کان الڳ بيان ڪئي ويندي آهي. تنهنڪري 2×4 ماپ واري ڪاٺ 4، 8 يا 12 فوٽ ڊگهي به ملي سگهي ٿي. ڪينيڊا ۽ آمريڪا ۾ ڪاٺ جون معياري ڊيگهيون {{convert|6|,|8|,|10|,|12|,|14|,|16|,|18|,|20|,|22|and|24|ft|m}} هونديون آهن. ڀتين جي فريمنگ لاءِ اڳواٽ ڪٽيل [[ديوار جو تختو|تختا]] (وال اسٽڊ) پڻ موجود هوندا آهن، جيڪي وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن. {{convert|8|,|9|or|10|ft|m}} اوچين ڇتين لاءِ تختا (اسٽڊ) {{convert|92+5/8|in|m}}، {{convert|104+5/8|in|m}} ۽ {{convert|116+5/8|in|m}} ڊيگهه ۾ تيار ڪيا ويندا آهن.{{citation needed|date=August 2020}} === اتر آمريڪي نرم ڪاٺيون === معياري ماپن واري ڪاٺ جي هڪ ٽڪري جي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه ان وڻ جي اوچائي ۽ ٿولهه تي دارومدار رکي ٿي، جنهن مان اها تيار ڪئي وڃي ٿي. عام طور تي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه {{convert|24|ft|m|2|abbr=on}} هوندي آهي. [[انجنيري ڪاٺ]] جون تيار ڪيل شيون، جيڪي ڪاٺ جي ريشن، ذرڙن، فائبرن يا وينيرن کي چنبڙائيندڙ مادو استعمال ڪري گڏائي ٺاهيون وينديون آهن، روايتي ڪاٺيءَ جي تعميراتي مواد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوطي، بهتر ساختي صلاحيت ۽ ڊيزائن ۾ وڌيڪ لچڪ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522030232/http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> اڳواٽ ڪٽيل اسٽڊ واڍن ۽ ڪارپينٽرن جو گهڻو وقت بچائيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ٺاهيندڙ ڪمپني انهن کي 8، 9 ۽ 10 فوٽ اوچين ڇتين لاءِ اڳ ئي مناسب ڊيگهه ۾ تيار ڪري ٿي. انهن مان ڪجهه انچ يا سينٽي ميٽر گهٽ رکيا ويندا آهن، جيئن هيٺين ''سل پليٽ'' ۽ مٿين ٻيڻي ''ٽاپ پليٽ'' لڳائڻ کان پوءِ ڀت جي مجموعي اوچائي صحيح رهي ۽ وڌيڪ ڪٽائي جي ضرورت نه پوي. آمريڪا ۾ ''ٻہ-ضربيان'' (جهڙوڪ 2×4، 2×6، 2×8، 2×10 ۽ 2×12) ۽ 4×4 ({{convert|3.5|×|3.5|in|mm|0|disp=out}}) جديد تعمير ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڪاٺيءَ جون معياري ماپون آهن. اهي [[بالون فريمنگ|بالون فريمنگ]] (balloon) ۽ [[پليٽفارم فريمنگ]] جهڙين رهائشي اڏاوتن جا بنيادي تعميراتي جزا آهن. [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيل معياري ڪاٺ گهڻو ڪري تعميراتي ڪم لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ [[سخت ڪاٺ]] مان ٺهيل تختا عام طور فرنيچر ۽ ڪٻٽن جي تياري لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪاٺ جون [[حقيقي ۽ نامي قدر#انجنيئرنگ|'''نامي ماپون''']] (''Nominal dimensions'') تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي معياري ماپن کان وڏيون هونديون آهن. تاريخي طور، نامي ماپون سائي (اڃا نه سڪيل) ۽ کُرڙي (اڻ رٿيل) تختن جون اصل ماپون هونديون هيون، جيڪي سڪائڻ ۽ رندڻ (ڪاٺ جي مٿاڇري هموار ڪرڻ) کان پوءِ تيار ٿيل ڪاٺ جي صورت ۾ ڪجهه ننڍيون ٿي وينديون هيون. اڄڪلهه معيارن ۾ تيار ٿيل ڪاٺ جون آخري ماپون مقرر ڪيل هونديون آهن، ۽ آري جون ملون ڪاٺ جي ٿڙن کي اهڙي ماپ ۾ ڪٽينديون آهن، جيڪا رندڻ ۽ سڪائڻ کان پوءِ گهربل معياري ماپ حاصل ڪري سگهي. عام طور شروعاتي ڪٽ نامي ماپن کان ننڍي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جديد ٽيڪنالاجي جي مدد سان ڪاٺ جي ٿڙن مان وڌيڪ مؤثر نموني ڪاٺ حاصل ڪري سگهجي ٿي. مثال طور، ماضيءَ ۾ '''2×4''' تختو اصل ۾ {{convert|2|×|4|in}} ماپ وارو سائو ۽ کُرڙو تختو هوندو هو. سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جون ماپون غير معياري مقدار ۾ گهٽجي وينديون هيون. اڄڪلهه '''2×4''' تختو شروعات کان ئي 2×4 انچ کان ڪجهه ننڍو ڪٽيو ويندو آهي، جنهن جي ابتدائي ماپ معيارن ۾ مقرر نه هوندي آهي، ۽ سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جي گهٽ ۾ گهٽ حقيقي ماپ {{convert|1+1/2|×|3+1/2|in}} هوندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://roofonline.com/american-softwood-lumber-standard|title=American Softwood Lumber Standard|website=Roof Online|language=en-US|access-date=2018-07-27}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:110%;" | اتر آمريڪي نرم ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ |- ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر |- | '''1 × 2''' | {{frac|3|4}} × {{frac|1|1|2}} | 19 × 38 | '''2 × 2''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|1|1|2}} | 38 × 38 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="4" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="5" | &nbsp; |- | '''1 × 3''' | {{frac|3|4}} × {{frac|2|1|2}} | 19 × 64 | '''2 × 3''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|2|1|2}} | 38 × 64 |- | '''1 × 4''' | {{frac|3|4}} × {{frac|3|1|2}} | 19 × 89 | '''2 × 4''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 38 × 89 | '''4 × 4''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 89 × 89 |- | '''1 × 5''' | {{frac|3|4}} × {{frac|4|1|2}} | 19 × 114 | colspan="3" | &nbsp; | colspan="3" | &nbsp; |- | '''1 × 6''' | {{frac|3|4}} × {{frac|5|1|2}} | 19 × 140 | '''2 × 6''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 38 × 140 | '''4 × 6''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 89 × 140 | '''6 × 6''' | {{frac|5|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 140 × 140 |- | '''1 × 8''' | {{frac|3|4}} × {{frac|7|1|4}} | 19 × 184 | '''2 × 8''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 38 × 184 | '''4 × 8''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 89 × 184 | colspan="3" rowspan="3" | &nbsp; | '''8 × 8''' | {{frac|7|1|2}} × {{frac|7|1|2}} | 191 × 191 |- | '''1 × 10''' | {{frac|3|4}} × {{frac|9|1|4}} | 19 × 235 | '''2 × 10''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|9|1|4}} | 38 × 235 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; |- | '''1 × 12''' | {{frac|3|4}} × {{frac|11|1|4}} | 19 × 286 | '''2 × 12''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|11|1|4}} | 38 × 286 |} جيئن اڳ ذڪر ڪيو ويو آهي، اڄڪلهه ڪنهن مقرر تيار ٿيل ماپ جي ڪاٺ تيار ڪرڻ لاءِ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪاٺ جي ضرورت پوي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ معيارن موجب سائي ڪاٺ کي مڪمل نامي ماپن مطابق رکيو ويندو هو. بهرحال، وقت سان گڏ تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي ماپن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. 1910ع ۾ عام طور تي تيار ٿيل {{convert|1|in|mm|adj=on}} تختي جي ٿولهه {{convert|13/16|in|mm|abbr=on}} هوندي هئي. 1928ع ۾ ان کي 4 سيڪڙو گهٽايو ويو، ۽ 1956ع ۾ وري وڌيڪ 4 سيڪڙو گهٽايو ويو. 1961ع ۾ ''Committee on Grade Simplification and Standardization'' موجوده آمريڪي معيار تي اتفاق ڪيو، جنهن تحت 1 انچ (نامي) تختي جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|3|4}} انچ مقرر ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ 2 انچ (نامي) ڪاٺ جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|1|5|8}} انچ مان گهٽائي موجوده {{frac|1|1|2}} انچ ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.fpl.fs.fed.us/documnts/misc/miscpub_6409.pdf|author=Smith, L. W. and L. W. Wood|date=1964|title=History of yard lumber size standards|publisher=USDA Forest Service, Forest Product Laboratory}}</ref> 1964ع ۾ رسالي ''[[Popular Mechanics]]'' هڪ آزاد اداري کي مختلف ماپن وارن 2×4 نمونن جي تقابلي مضبوطي جا تجربا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ۾ (A) مڪمل 2×4 انچ، (B) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|5|8}} انچ، (C) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|1|2}} انچ، ۽ (D) {{frac|1|1|2}}×{{frac|3|1|2}} انچ (اڄ جو معيار) شامل هئا. جيڪڏهن (A) جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي کي 100٪ سمجهيو وڃي، ته (B)، (C) ۽ (D) جي مضبوطي ترتيبوار 90.7٪، 82.2٪ ۽ 73.6٪ هئي. ٻين لفظن ۾، 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪاٺ جي ننڍي پاسي جي ماپ {{frac|1|5|8}} انچ مان {{frac|1|1|2}} انچ ڪرڻ سان دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي ۾ 10.46٪ گهٽتائي آئي.<ref>Mikesell, Arthur. “They May Trim the 2×4 Some More.” Popular Mechanics 121:1 (January 1964), 113–115.</ref> معياري ماپن واري ڪاٺ سائي ۽ اڻ رٿيل حالت ۾ پڻ دستياب هوندي آهي، ۽ اهڙي قسم جي ڪاٺ لاءِ نامي ماپون ئي ان جون حقيقي ماپون هونديون آهن. == حوالا == {{حوالا}} 74gmhoqdk06hqulcav7xqrtfd1baqq3 401581 401580 2026-08-07T11:20:35Z Intisar Ali 8681 401581 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''چيريل بنڊ''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ڪٽيل ٿڙ''' (ٽمبر) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ يا لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] (Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ٻيھر چيرائي''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي چيريل بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[چيريل بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == معياري ماپن وارو ڪاٺ (ڊامينشنل لمبر) == [[File:2 By 4 Clue Stick.jpg|thumb|هڪ عام {{convert|2|by|4|inch|mm|round=5|order=flip|abbr=in|adj=on}} تختو]] '''معياري ماپن وارو ڪاٺ''' (Dimensional lumber) اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا معياري ويڪر ۽ ٿولهه (کوٽائي) موجب ڪٽي تيار ڪئي ويندي آهي. اهي ماپون عام طور ملي ميٽرن يا انچن ۾ بيان ڪيون وينديون آهن (پر هيٺ ''نامي ماپن'' (نامينل ڊائمينشنس) ۽ ''حقيقي ماپن'' (ايڪچوئل ڊائمينشنس) بابت وضاحت ڏسو). [[واڍو|واڍا]] ۽ [[ڪارپينٽر]] ڪاٺ جي اڏاوتن جي [[فريمنگ (تعميرات)|فريمنگ]] ۾ اهڙي ڪاٺ جو وڏي پيماني تي استعمال ڪندا آهن. عام ماپن ۾ ''2×4'' (تصوير ۾ ڏيکاريل)، ''2×6'' ۽ ''4×4'' شامل آهن. آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ برطانيا ۾ ''2×4'' کي ڪڏهن ڪڏهن ''چار-باء-ٻہ'' پڻ چيو ويندو آهي. ڪنهن تختي جي ڊيگهه عام طور ان جي ويڪر ۽ ٿولهه کان الڳ بيان ڪئي ويندي آهي. تنهنڪري 2×4 ماپ واري ڪاٺ 4، 8 يا 12 فوٽ ڊگهي به ملي سگهي ٿي. ڪينيڊا ۽ آمريڪا ۾ ڪاٺ جون معياري ڊيگهيون {{convert|6|,|8|,|10|,|12|,|14|,|16|,|18|,|20|,|22|and|24|ft|m}} هونديون آهن. ڀتين جي فريمنگ لاءِ اڳواٽ ڪٽيل [[ديوار جو تختو|تختا]] (وال اسٽڊ) پڻ موجود هوندا آهن، جيڪي وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن. {{convert|8|,|9|or|10|ft|m}} اوچين ڇتين لاءِ تختا (اسٽڊ) {{convert|92+5/8|in|m}}، {{convert|104+5/8|in|m}} ۽ {{convert|116+5/8|in|m}} ڊيگهه ۾ تيار ڪيا ويندا آهن.{{citation needed|date=August 2020}} === اتر آمريڪي نرم ڪاٺيون === معياري ماپن واري ڪاٺ جي هڪ ٽڪري جي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه ان وڻ جي اوچائي ۽ ٿولهه تي دارومدار رکي ٿي، جنهن مان اها تيار ڪئي وڃي ٿي. عام طور تي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه {{convert|24|ft|m|2|abbr=on}} هوندي آهي. [[انجنيري ڪاٺ]] جون تيار ڪيل شيون، جيڪي ڪاٺ جي ريشن، ذرڙن، فائبرن يا وينيرن کي چنبڙائيندڙ مادو استعمال ڪري گڏائي ٺاهيون وينديون آهن، روايتي ڪاٺيءَ جي تعميراتي مواد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوطي، بهتر ساختي صلاحيت ۽ ڊيزائن ۾ وڌيڪ لچڪ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522030232/http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> اڳواٽ ڪٽيل اسٽڊ واڍن ۽ ڪارپينٽرن جو گهڻو وقت بچائيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ٺاهيندڙ ڪمپني انهن کي 8، 9 ۽ 10 فوٽ اوچين ڇتين لاءِ اڳ ئي مناسب ڊيگهه ۾ تيار ڪري ٿي. انهن مان ڪجهه انچ يا سينٽي ميٽر گهٽ رکيا ويندا آهن، جيئن هيٺين ''سل پليٽ'' ۽ مٿين ٻيڻي ''ٽاپ پليٽ'' لڳائڻ کان پوءِ ڀت جي مجموعي اوچائي صحيح رهي ۽ وڌيڪ ڪٽائي جي ضرورت نه پوي. آمريڪا ۾ ''ٻہ-ضربيان'' (جهڙوڪ 2×4، 2×6، 2×8، 2×10 ۽ 2×12) ۽ 4×4 ({{convert|3.5|×|3.5|in|mm|0|disp=out}}) جديد تعمير ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڪاٺيءَ جون معياري ماپون آهن. اهي [[بالون فريمنگ|بالون فريمنگ]] (balloon) ۽ [[پليٽفارم فريمنگ]] جهڙين رهائشي اڏاوتن جا بنيادي تعميراتي جزا آهن. [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيل معياري ڪاٺ گهڻو ڪري تعميراتي ڪم لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ [[سخت ڪاٺ]] مان ٺهيل تختا عام طور فرنيچر ۽ ڪٻٽن جي تياري لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪاٺ جون [[حقيقي ۽ نامي قدر#انجنيئرنگ|'''نامي ماپون''']] (''Nominal dimensions'') تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي معياري ماپن کان وڏيون هونديون آهن. تاريخي طور، نامي ماپون سائي (اڃا نه سڪيل) ۽ کُرڙي (اڻ رٿيل) تختن جون اصل ماپون هونديون هيون، جيڪي سڪائڻ ۽ رندڻ (ڪاٺ جي مٿاڇري هموار ڪرڻ) کان پوءِ تيار ٿيل ڪاٺ جي صورت ۾ ڪجهه ننڍيون ٿي وينديون هيون. اڄڪلهه معيارن ۾ تيار ٿيل ڪاٺ جون آخري ماپون مقرر ڪيل هونديون آهن، ۽ آري جون ملون ڪاٺ جي ٿڙن کي اهڙي ماپ ۾ ڪٽينديون آهن، جيڪا رندڻ ۽ سڪائڻ کان پوءِ گهربل معياري ماپ حاصل ڪري سگهي. عام طور شروعاتي ڪٽ نامي ماپن کان ننڍي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جديد ٽيڪنالاجي جي مدد سان ڪاٺ جي ٿڙن مان وڌيڪ مؤثر نموني ڪاٺ حاصل ڪري سگهجي ٿي. مثال طور، ماضيءَ ۾ '''2×4''' تختو اصل ۾ {{convert|2|×|4|in}} ماپ وارو سائو ۽ کُرڙو تختو هوندو هو. سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جون ماپون غير معياري مقدار ۾ گهٽجي وينديون هيون. اڄڪلهه '''2×4''' تختو شروعات کان ئي 2×4 انچ کان ڪجهه ننڍو ڪٽيو ويندو آهي، جنهن جي ابتدائي ماپ معيارن ۾ مقرر نه هوندي آهي، ۽ سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جي گهٽ ۾ گهٽ حقيقي ماپ {{convert|1+1/2|×|3+1/2|in}} هوندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://roofonline.com/american-softwood-lumber-standard|title=American Softwood Lumber Standard|website=Roof Online|language=en-US|access-date=2018-07-27}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:110%;" | اتر آمريڪي نرم ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ |- ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر |- | '''1 × 2''' | {{frac|3|4}} × {{frac|1|1|2}} | 19 × 38 | '''2 × 2''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|1|1|2}} | 38 × 38 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="4" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="5" | &nbsp; |- | '''1 × 3''' | {{frac|3|4}} × {{frac|2|1|2}} | 19 × 64 | '''2 × 3''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|2|1|2}} | 38 × 64 |- | '''1 × 4''' | {{frac|3|4}} × {{frac|3|1|2}} | 19 × 89 | '''2 × 4''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 38 × 89 | '''4 × 4''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 89 × 89 |- | '''1 × 5''' | {{frac|3|4}} × {{frac|4|1|2}} | 19 × 114 | colspan="3" | &nbsp; | colspan="3" | &nbsp; |- | '''1 × 6''' | {{frac|3|4}} × {{frac|5|1|2}} | 19 × 140 | '''2 × 6''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 38 × 140 | '''4 × 6''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 89 × 140 | '''6 × 6''' | {{frac|5|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 140 × 140 |- | '''1 × 8''' | {{frac|3|4}} × {{frac|7|1|4}} | 19 × 184 | '''2 × 8''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 38 × 184 | '''4 × 8''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 89 × 184 | colspan="3" rowspan="3" | &nbsp; | '''8 × 8''' | {{frac|7|1|2}} × {{frac|7|1|2}} | 191 × 191 |- | '''1 × 10''' | {{frac|3|4}} × {{frac|9|1|4}} | 19 × 235 | '''2 × 10''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|9|1|4}} | 38 × 235 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; |- | '''1 × 12''' | {{frac|3|4}} × {{frac|11|1|4}} | 19 × 286 | '''2 × 12''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|11|1|4}} | 38 × 286 |} جيئن اڳ ذڪر ڪيو ويو آهي، اڄڪلهه ڪنهن مقرر تيار ٿيل ماپ جي ڪاٺ تيار ڪرڻ لاءِ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪاٺ جي ضرورت پوي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ معيارن موجب سائي ڪاٺ کي مڪمل نامي ماپن مطابق رکيو ويندو هو. بهرحال، وقت سان گڏ تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي ماپن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. 1910ع ۾ عام طور تي تيار ٿيل {{convert|1|in|mm|adj=on}} تختي جي ٿولهه {{convert|13/16|in|mm|abbr=on}} هوندي هئي. 1928ع ۾ ان کي 4 سيڪڙو گهٽايو ويو، ۽ 1956ع ۾ وري وڌيڪ 4 سيڪڙو گهٽايو ويو. 1961ع ۾ ''ڪاميٽي آن گريڊ سمپليفڪيشن اينڊ اسٽينڊرڊائيزيشن'' موجوده آمريڪي معيار تي اتفاق ڪيو، جنهن تحت 1 انچ (نامي) تختي جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|3|4}} انچ مقرر ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ 2 انچ (نامي) ڪاٺ جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|1|5|8}} انچ مان گهٽائي موجوده {{frac|1|1|2}} انچ ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.fpl.fs.fed.us/documnts/misc/miscpub_6409.pdf|author=Smith, L. W. and L. W. Wood|date=1964|title=History of yard lumber size standards|publisher=USDA Forest Service, Forest Product Laboratory}}</ref> 1964ع ۾ رسالي ''[[پاپولر ميڪينڪس]]'' هڪ آزاد اداري کي مختلف ماپن وارن 2×4 نمونن جي تقابلي مضبوطي جا تجربا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ۾ (A) مڪمل 2×4 انچ، (B) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|5|8}} انچ، (C) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|1|2}} انچ، ۽ (D) {{frac|1|1|2}}×{{frac|3|1|2}} انچ (اڄ جو معيار) شامل هئا. جيڪڏهن (A) جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي کي 100٪ سمجهيو وڃي، ته (B)، (C) ۽ (D) جي مضبوطي ترتيبوار 90.7٪، 82.2٪ ۽ 73.6٪ هئي. ٻين لفظن ۾، 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪاٺ جي ننڍي پاسي جي ماپ {{frac|1|5|8}} انچ مان {{frac|1|1|2}} انچ ڪرڻ سان دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي ۾ 10.46٪ گهٽتائي آئي.<ref>Mikesell, Arthur. “They May Trim the 2×4 Some More.” Popular Mechanics 121:1 (January 1964), 113–115.</ref> معياري ماپن واري ڪاٺ سائي ۽ اڻ رٿيل حالت ۾ پڻ دستياب هوندي آهي، ۽ اهڙي قسم جي ڪاٺ لاءِ نامي ماپون ئي ان جون حقيقي ماپون هونديون آهن. == حوالا == {{حوالا}} hxu6lgrh8imz3mxryqakfv61nnjr3v5 401582 401581 2026-08-07T11:26:43Z Intisar Ali 8681 401582 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''چيريل بنڊ''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ڪٽيل ٿڙ''' (ٽمبر) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ يا لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] (Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ٻيھر چيرائي''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي چيريل بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[چيريل بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == معياري ماپن وارو ڪاٺ (ڊامينشنل لمبر) == [[File:2 By 4 Clue Stick.jpg|thumb|هڪ عام {{convert|2|by|4|inch|mm|round=5|order=flip|abbr=in|adj=on}} تختو]] '''معياري ماپن وارو ڪاٺ''' (Dimensional lumber) اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا معياري ويڪر ۽ ٿولهه (کوٽائي) موجب ڪٽي تيار ڪئي ويندي آهي. اهي ماپون عام طور ملي ميٽرن يا انچن ۾ بيان ڪيون وينديون آهن (پر هيٺ ''نامي ماپن'' (نامينل ڊائمينشنس) ۽ ''حقيقي ماپن'' (ايڪچوئل ڊائمينشنس) بابت وضاحت ڏسو). [[واڍو|واڍا]] ۽ [[ڪارپينٽر]] ڪاٺ جي اڏاوتن جي [[فريمنگ (تعميرات)|فريمنگ]] ۾ اهڙي ڪاٺ جو وڏي پيماني تي استعمال ڪندا آهن. عام ماپن ۾ ''2×4'' (تصوير ۾ ڏيکاريل)، ''2×6'' ۽ ''4×4'' شامل آهن. آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ برطانيا ۾ ''2×4'' کي ڪڏهن ڪڏهن ''چار-باء-ٻہ'' پڻ چيو ويندو آهي. ڪنهن تختي جي ڊيگهه عام طور ان جي ويڪر ۽ ٿولهه کان الڳ بيان ڪئي ويندي آهي. تنهنڪري 2×4 ماپ واري ڪاٺ 4، 8 يا 12 فوٽ ڊگهي به ملي سگهي ٿي. ڪينيڊا ۽ آمريڪا ۾ ڪاٺ جون معياري ڊيگهيون {{convert|6|,|8|,|10|,|12|,|14|,|16|,|18|,|20|,|22|and|24|ft|m}} هونديون آهن. ڀتين جي فريمنگ لاءِ اڳواٽ ڪٽيل [[ديوار جو تختو|تختا]] (وال اسٽڊ) پڻ موجود هوندا آهن، جيڪي وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن. {{convert|8|,|9|or|10|ft|m}} اوچين ڇتين لاءِ تختا (اسٽڊ) {{convert|92+5/8|in|m}}، {{convert|104+5/8|in|m}} ۽ {{convert|116+5/8|in|m}} ڊيگهه ۾ تيار ڪيا ويندا آهن.{{citation needed|date=August 2020}} === اتر آمريڪي نرم ڪاٺيون === معياري ماپن واري ڪاٺ جي هڪ ٽڪري جي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه ان وڻ جي اوچائي ۽ ٿولهه تي دارومدار رکي ٿي، جنهن مان اها تيار ڪئي وڃي ٿي. عام طور تي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه {{convert|24|ft|m|2|abbr=on}} هوندي آهي. [[انجنيري ڪاٺ]] جون تيار ڪيل شيون، جيڪي ڪاٺ جي ريشن، ذرڙن، فائبرن يا وينيرن کي چنبڙائيندڙ مادو استعمال ڪري گڏائي ٺاهيون وينديون آهن، روايتي ڪاٺيءَ جي تعميراتي مواد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوطي، بهتر ساختي صلاحيت ۽ ڊيزائن ۾ وڌيڪ لچڪ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522030232/http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> اڳواٽ ڪٽيل اسٽڊ واڍن ۽ ڪارپينٽرن جو گهڻو وقت بچائيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ٺاهيندڙ ڪمپني انهن کي 8، 9 ۽ 10 فوٽ اوچين ڇتين لاءِ اڳ ئي مناسب ڊيگهه ۾ تيار ڪري ٿي. انهن مان ڪجهه انچ يا سينٽي ميٽر گهٽ رکيا ويندا آهن، جيئن هيٺين ''سل پليٽ'' ۽ مٿين ٻيڻي ''ٽاپ پليٽ'' لڳائڻ کان پوءِ ڀت جي مجموعي اوچائي صحيح رهي ۽ وڌيڪ ڪٽائي جي ضرورت نه پوي. آمريڪا ۾ ''ٻہ-ضربيان'' (جهڙوڪ 2×4، 2×6، 2×8، 2×10 ۽ 2×12) ۽ 4×4 ({{convert|3.5|×|3.5|in|mm|0|disp=out}}) جديد تعمير ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڪاٺيءَ جون معياري ماپون آهن. اهي [[بالون فريمنگ|بالون فريمنگ]] (balloon) ۽ [[پليٽفارم فريمنگ]] جهڙين رهائشي اڏاوتن جا بنيادي تعميراتي جزا آهن. [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيل معياري ڪاٺ گهڻو ڪري تعميراتي ڪم لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ [[سخت ڪاٺ]] مان ٺهيل تختا عام طور فرنيچر ۽ ڪٻٽن جي تياري لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪاٺ جون [[حقيقي ۽ نامي قدر#انجنيئرنگ|'''نامي ماپون''']] (''Nominal dimensions'') تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي معياري ماپن کان وڏيون هونديون آهن. تاريخي طور، نامي ماپون سائي (اڃا نه سڪيل) ۽ کُرڙي (اڻ رٿيل) تختن جون اصل ماپون هونديون هيون، جيڪي سڪائڻ ۽ رندڻ (ڪاٺ جي مٿاڇري هموار ڪرڻ) کان پوءِ تيار ٿيل ڪاٺ جي صورت ۾ ڪجهه ننڍيون ٿي وينديون هيون. اڄڪلهه معيارن ۾ تيار ٿيل ڪاٺ جون آخري ماپون مقرر ڪيل هونديون آهن، ۽ آري جون ملون ڪاٺ جي ٿڙن کي اهڙي ماپ ۾ ڪٽينديون آهن، جيڪا رندڻ ۽ سڪائڻ کان پوءِ گهربل معياري ماپ حاصل ڪري سگهي. عام طور شروعاتي ڪٽ نامي ماپن کان ننڍي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جديد ٽيڪنالاجي جي مدد سان ڪاٺ جي ٿڙن مان وڌيڪ مؤثر نموني ڪاٺ حاصل ڪري سگهجي ٿي. مثال طور، ماضيءَ ۾ '''2×4''' تختو اصل ۾ {{convert|2|×|4|in}} ماپ وارو سائو ۽ کُرڙو تختو هوندو هو. سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جون ماپون غير معياري مقدار ۾ گهٽجي وينديون هيون. اڄڪلهه '''2×4''' تختو شروعات کان ئي 2×4 انچ کان ڪجهه ننڍو ڪٽيو ويندو آهي، جنهن جي ابتدائي ماپ معيارن ۾ مقرر نه هوندي آهي، ۽ سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جي گهٽ ۾ گهٽ حقيقي ماپ {{convert|1+1/2|×|3+1/2|in}} هوندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://roofonline.com/american-softwood-lumber-standard|title=American Softwood Lumber Standard|website=Roof Online|language=en-US|access-date=2018-07-27}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:110%;" | اتر آمريڪي نرم ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ |- ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر |- | '''1 × 2''' | {{frac|3|4}} × {{frac|1|1|2}} | 19 × 38 | '''2 × 2''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|1|1|2}} | 38 × 38 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="4" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="5" | &nbsp; |- | '''1 × 3''' | {{frac|3|4}} × {{frac|2|1|2}} | 19 × 64 | '''2 × 3''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|2|1|2}} | 38 × 64 |- | '''1 × 4''' | {{frac|3|4}} × {{frac|3|1|2}} | 19 × 89 | '''2 × 4''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 38 × 89 | '''4 × 4''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 89 × 89 |- | '''1 × 5''' | {{frac|3|4}} × {{frac|4|1|2}} | 19 × 114 | colspan="3" | &nbsp; | colspan="3" | &nbsp; |- | '''1 × 6''' | {{frac|3|4}} × {{frac|5|1|2}} | 19 × 140 | '''2 × 6''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 38 × 140 | '''4 × 6''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 89 × 140 | '''6 × 6''' | {{frac|5|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 140 × 140 |- | '''1 × 8''' | {{frac|3|4}} × {{frac|7|1|4}} | 19 × 184 | '''2 × 8''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 38 × 184 | '''4 × 8''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 89 × 184 | colspan="3" rowspan="3" | &nbsp; | '''8 × 8''' | {{frac|7|1|2}} × {{frac|7|1|2}} | 191 × 191 |- | '''1 × 10''' | {{frac|3|4}} × {{frac|9|1|4}} | 19 × 235 | '''2 × 10''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|9|1|4}} | 38 × 235 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; |- | '''1 × 12''' | {{frac|3|4}} × {{frac|11|1|4}} | 19 × 286 | '''2 × 12''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|11|1|4}} | 38 × 286 |} جيئن اڳ ذڪر ڪيو ويو آهي، اڄڪلهه ڪنهن مقرر تيار ٿيل ماپ جي ڪاٺ تيار ڪرڻ لاءِ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪاٺ جي ضرورت پوي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ معيارن موجب سائي ڪاٺ کي مڪمل نامي ماپن مطابق رکيو ويندو هو. بهرحال، وقت سان گڏ تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي ماپن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. 1910ع ۾ عام طور تي تيار ٿيل {{convert|1|in|mm|adj=on}} تختي جي ٿولهه {{convert|13/16|in|mm|abbr=on}} هوندي هئي. 1928ع ۾ ان کي 4 سيڪڙو گهٽايو ويو، ۽ 1956ع ۾ وري وڌيڪ 4 سيڪڙو گهٽايو ويو. 1961ع ۾ ''ڪاميٽي آن گريڊ سمپليفڪيشن اينڊ اسٽينڊرڊائيزيشن'' موجوده آمريڪي معيار تي اتفاق ڪيو، جنهن تحت 1 انچ (نامي) تختي جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|3|4}} انچ مقرر ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ 2 انچ (نامي) ڪاٺ جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|1|5|8}} انچ مان گهٽائي موجوده {{frac|1|1|2}} انچ ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.fpl.fs.fed.us/documnts/misc/miscpub_6409.pdf|author=Smith, L. W. and L. W. Wood|date=1964|title=History of yard lumber size standards|publisher=USDA Forest Service, Forest Product Laboratory}}</ref> 1964ع ۾ رسالي ''[[پاپولر ميڪينڪس]]'' هڪ آزاد اداري کي مختلف ماپن وارن 2×4 نمونن جي تقابلي مضبوطي جا تجربا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ۾ (A) مڪمل 2×4 انچ، (B) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|5|8}} انچ، (C) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|1|2}} انچ، ۽ (D) {{frac|1|1|2}}×{{frac|3|1|2}} انچ (اڄ جو معيار) شامل هئا. جيڪڏهن (A) جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي کي 100٪ سمجهيو وڃي، ته (B)، (C) ۽ (D) جي مضبوطي ترتيبوار 90.7٪، 82.2٪ ۽ 73.6٪ هئي. ٻين لفظن ۾، 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪاٺ جي ننڍي پاسي جي ماپ {{frac|1|5|8}} انچ مان {{frac|1|1|2}} انچ ڪرڻ سان دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي ۾ 10.46٪ گهٽتائي آئي.<ref>Mikesell, Arthur. “They May Trim the 2×4 Some More.” Popular Mechanics 121:1 (January 1964), 113–115.</ref> معياري ماپن واري ڪاٺ سائي ۽ اڻ رٿيل حالت ۾ پڻ دستياب هوندي آهي، ۽ اهڙي قسم جي ڪاٺ لاءِ نامي ماپون ئي ان جون حقيقي ماپون هونديون آهن. === درجا ۽ معيار === {{main|ڪاٺ جي درجابندي}} [[File:The longest board in the world (2002).jpg|thumb|دنيا جو سڀ کان ڊگهو تختو (2002ع) پولينڊ ۾، [[شمبارڪ، پوميرانين وئويوڊشپ|شمبارڪ]] جي ويجهو، موجود آهي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|36.83|m|ftin|sp=us}} آهي.]] ڪاٺ جي الڳ الڳ ٽڪرن جي معيار ۽ ظاهري صورت ۾ ڳنڍن، ڪاٺ جي رڳن جي لاڙي، ڏارن ۽ ٻين قدرتي خاصيتن جي لحاظ کان گهڻو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. تنهنڪري انهن جي مضبوطي، استعمال جي صلاحيت ۽ قيمت پڻ گهڻي حد تائين مختلف هوندي آهي. آمريڪا ۾ ڪاٺ لاءِ قومي معيار مقرر ڪرڻ جي ڪوشش 1924ع ۾ ''آمريڪي ڪاٺ جو معيار'' جي اشاعت سان شروع ٿي، جنهن ۾ ڪاٺ جي ماپن، درجي ۽ نميءَ جي مقدار بابت وضاحتون مقرر ڪيون ويون؛ ان سان گڏ جاچ ۽ تصديق جا پروگرام پڻ تيار ڪيا ويا. ٺاهيندڙن ۽ ورهائيندڙن جي بدلجندڙ ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وقت سان گڏ انهن معيارن ۾ تبديليون ڪيون ويون، جنهن جو مقصد ڪاٺ کي ٻين تعميراتي شين جي مقابلي ۾ مسابقتي رکڻ هو. هاڻوڪا معيار [[آمريڪي ڪاٺ جي معيار ڪميٽي]] مقرر ڪري ٿي، جنهن کي [[آمريڪا جو واپار وارو سيڪريٽري|آمريڪي واپار وارو سيڪريٽري]] مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.alsc.org/geninfo_history_mod.htm|title=American Lumber Standard Committee: History|website=www.alsc.org}}</ref> اکين سان درجابندي ڪيل گهڻين ساختي ڪاٺين جي قسمن ۽ درجن لاءِ ڊيزائن قدر [[ بين الاقوامي ايس ٽي ايم |اي ايس ٽي ايم]] جي معيارن موجب مقرر ڪيا ويندا آهن. انهن معيارن ۾ مضبوطي گهٽائيندڙ خاصيتن، بار رهڻ جي مدي، حفاظت ۽ ٻين اثرانداز ٿيندڙ عنصرن کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. لاڳو ٿيندڙ معيار انهن تجربن جي نتيجن تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪا جو زراعت کاتو|آمريڪي زراعت کاتي]] جي ''ٻيلي جي شين واري تجربيگاهه'' سان سهڪار ۾ ڪيا ويندا آهن. ''ڪاٺ جي تعمير لاءِ ڊيزائن قدر''، جيڪو ''اي اين ايس آءِ/اي ايف اينڊ پي اي قومي ڪاٺ تعمير ڊيزائن وضاحت'' جو ضميمو آهي، ڪاٺ جا اهي ڊيزائن قدر مهيا ڪري ٿو، جيڪي نمونياتي عمارت سازي ضابطن ۾ تسليم ڪيا وڃن ٿا.<ref name="WoodWorks Structural Properties and Performance">{{cite web|title=Structural Properties and Performance|url=http://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|website=woodworks.org|publisher=WoodWorks|access-date=7 May 2017|archive-date=26 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326010734/https://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|url-status=dead}}</ref> ڪينيڊا ۾ اهڙا درجابندي ضابطا موجود آهن، جيڪي هڪجهڙي قسم جي ڪاٺ تيار ڪندڙ ملن ۾ هڪجهڙو معيار برقرار رکن ٿا، جيئن خريدارن کي يڪسان معيار جي ضمانت ملي سگهي. درجا ڪاٺ جي معيار کي مختلف سطحن تي معياري بڻائين ٿا ۽ اهي درجابندي، موڪلڻ ۽ خريدار پاران سامان لاهڻ وقت نميءَ جي مقدار، ماپ ۽ تياري جي معيار تي ٻڌل هوندا آهن. ''قومي ڪاٺ درجا اٿارٽي'' (اين ايل جي اي)<ref>{{cite web|url=http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|title=National Lumber Grades Authority (Canada)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811113224/http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|archive-date=2011-08-11}}</ref> ڪينيڊا ۾ ڪاٺ جي درجابندي بابت ضابطا ۽ معيار لکڻ، انهن جي تشريح ڪرڻ ۽ انهن کي برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. ''ڪينيڊين ڪاٺ جي معيار جو تصديق بورڊ'' (سي ايل ايس اي بي)<ref>{{cite web|url=http://www.clsab.ca/|title=CLSAB and Lumber Grading Quality |publisher= Canadian Lumber Standards Accreditation Board|website=www.clsab.ca}}</ref> ڪينيڊا جي ڪاٺ جي درجابندي ۽ سڃاڻپ واري نظام جي معيار جي نگراني ڪري ٿو. انهن جو عام درجابندي مخفف ''سي ايل ايس''، يعني [[ڪينيڊين ڪاٺ جو معيار]]، تعميراتي صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Homebuilding">{{cite web | last=Jenkins | first=Steve | title=What is CLS timber and what DIY projects is it good for? | website=Homebuilding & Renovating | date=2023-09-03 | url=https://www.homebuilding.co.uk/advice/what-is-cls-timber | access-date=2024-08-22}}</ref> وقت سان گڏ ڪاٺ جو معيار برقرار رکڻ جون ڪوششون آمريڪا جي ڪاٺي وسيلن ۾ آيل تاريخي تبديلين سبب ڏکيون ٿيون آهن—هڪ صدي کان وڌيڪ اڳ عام آهستي وڌندڙ [[اڻ ڇهيل ٻيلو|اڻ ڇهيل ٻيلن]] کان وٺي اڄ جي واپاري ٻيلن ۾ عام تيزيءَ سان وڌندڙ [[ٻيلو#ٻيلن جي پوک|پوکيل ٻيلن]] تائين. ان جي نتيجي ۾ ڪاٺ جي معيار ۾ آيل گهٽتائي [[ڪاٺ جي صنعت]] ۽ صارفن ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻجي آهي، ۽ ان سبب متبادل تعميراتي شين جو استعمال وڌيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|title=Minimizing the use of lumber products in residential construction|publisher=Nebraska Energy Office|website=www.neo.ne.gov|access-date=2009-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320140257/http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|archive-date=2017-03-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cfr.washington.edu/Research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|title=Material substitution in the U.S. residential construction industry|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]]، ''اسڪول آف فاريسٽ ريسورسز''|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620142144/http://www.cfr.washington.edu/research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|archive-date=2010-06-20}}</ref> مشيني دٻاءَ جي بنياد تي درجابندي ڪيل ۽ مشيني طريقي سان جائزو ورتل ڪاٺ اهڙن استعمالن لاءِ آسانيءَ سان دستياب آهي، جتي تمام گهڻي مضبوطي ضروري هجي، جهڙوڪ [[ٽرس]]، [[رافٽر]]، ليمينيٽ ڪرڻ لاءِ ڪاٺ، [[آءِ-جوئسٽ|آءِ-بيم]] ۽ ويب جوڙ. مشيني درجابندي اهڙي خاصيت، جهڙوڪ سختي يا ڪثافت، ماپي ٿي، جيڪا گهربل ساختي خاصيتن، جهڙوڪ [[موڙڻ واري مضبوطي]]، سان لاڳاپيل هجي. ان طريقي سان ڪاٺ جي هر ٽڪري جي مضبوطي بابت اکين سان درجابندي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ڄاڻ ملي ٿي، جنهن سان ڊيزائنر مڪمل ڊيزائن مضبوطي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ ضرورت کان وڌيڪ مضبوط اڏاوت کان بچي سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522205856/http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> يورپ ۾ مستطيل آري سان ڪٽيل ڪاٺ، جنهن ۾ نرم ۽ سخت ٻئي قسم شامل آهن، جي مضبوطيءَ جي درجابندي EN-14081<ref>{{cite journal|title=Strength grading of sawn lumber/timber in Europe: an explanation for engineers and researchers|first1=Dan|last1=Ridley-Ellis|first2=Peter|last2=Stapel|first3=Vanesa|last3=Baño|s2cid=18860384|date=1 May 2016|journal=European Journal of Wood and Wood Products|volume=74|issue=3|pages=291–306|doi=10.1007/s00107-016-1034-1|url=https://napier-surface.worktribe.com/169717/1/EJWP%20ridleyellis%20et%20al%20submission%20Mar%202016%20revised%20after%20proofing%20check.pdf}}</ref> موجب ڪئي ويندي آهي ۽ عام طور EN-338 ۾ مقرر ڪيل درجن ۾ ورهائي ويندي آهي. نرم ڪاٺين لاءِ عام درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، C16، C18، C24 ۽ C30 آهن. سخت ڪاٺين لاءِ پڻ الڳ درجا موجود آهن، جن مان عام استعمال ٿيندڙ درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، D24، D30، D40، D50، D60 ۽ D70 آهن. انهن درجن ۾ انگ نئينٽن في چورس ملي ميٽر ۾ گهربل پنجين پرسينٽائل موڙڻ واري مضبوطيءَ کي ظاهر ڪري ٿو. ان کان سواءِ ٻيا مضبوطي درجا پڻ آهن، جن ۾ ڇڪتاڻ تي ٻڌل T-درجا شامل آهن، جيڪي [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال لاءِ مقرر ڪيا ويا آهن. * '''C14''' — [[پٽراٺ]] ۽ [[سانچو ڪم]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي. * '''C16 ۽ C24''' — عام تعمير لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * '''C30''' — اڳواٽ تيار ڪيل ڇت جي ٽرسن ۽ اهڙين جڳهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڊيزائن ۾ C24 جي ڀيٽ ۾ ڪجهه وڌيڪ مضبوط [[جوئسٽ]] گهربل هجن. TR26 پڻ ٽرس ٿيل رافٽرن لاءِ هڪ عام مضبوطي درجو آهي، جيڪو برطانيا ۾ گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو پيو اچي.<ref>{{cite web|url=http://blogs.napier.ac.uk/cwst/what-is-tr26/|title=What is TR26? |publisher= Centre for Wood Science & Technology|date=1 December 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ridley-Ellis |first1=Dan |last2=Gil-Moreno |first2=David |last3=Harte |first3=Annette M. |title=Strength grading of timber in the UK and Ireland in 2021 |journal=International Wood Products Journal |date=19 March 2022 |volume=13 |issue=2 |pages=127–136 |doi=10.1080/20426445.2022.2050549 |s2cid=247578984 |issn=2042-6445|doi-access=free |hdl=10379/17124 |hdl-access=free }}</ref> * '''C40''' — عام طور [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آفريقي ۽ ڏکڻ آمريڪي آري سان ڪٽيل ڪاٺ لاءِ درجابندي جا ضابطا ''اي ٽي آءِ بي ٽي''<ref>{{Cite web |url=http://www.atibt.com/ |title=ATIBT |access-date=23 July 2014 |archive-date=16 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140516233446/http://atibt.com/ |url-status=dead }}</ref> پاران ''سياژ اَوي وي ٽروپيڪو آفريڪين'' (SATA) جي ضابطن موجب تيار ڪيا ويا آهن، ۽ اهي [[مڪمل وڻ ڪٽائي|صاف ڪٽائي]] تي ٻڌل آهن، جيڪا صاف مٿاڇري جي سيڪڙو جي بنياد تي مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="fordaq">{{cite web|title=African and South American sawn timber|url=http://www.fordaq.com/fordaq/html/quality_africa_sata_En.htm|website=www.fordaq.com|publisher=Fordaq S.A., The Timber Network|access-date=7 May 2017}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} bt6ase42800dq0xg4df13enkgw3fy32 401583 401582 2026-08-07T11:29:00Z Intisar Ali 8681 /* درجا ۽ معيار */ 401583 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''چيريل بنڊ''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ڪٽيل ٿڙ''' (ٽمبر) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ يا لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] (Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ٻيھر چيرائي''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي چيريل بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[چيريل بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == معياري ماپن وارو ڪاٺ (ڊامينشنل لمبر) == [[File:2 By 4 Clue Stick.jpg|thumb|هڪ عام {{convert|2|by|4|inch|mm|round=5|order=flip|abbr=in|adj=on}} تختو]] '''معياري ماپن وارو ڪاٺ''' (Dimensional lumber) اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا معياري ويڪر ۽ ٿولهه (کوٽائي) موجب ڪٽي تيار ڪئي ويندي آهي. اهي ماپون عام طور ملي ميٽرن يا انچن ۾ بيان ڪيون وينديون آهن (پر هيٺ ''نامي ماپن'' (نامينل ڊائمينشنس) ۽ ''حقيقي ماپن'' (ايڪچوئل ڊائمينشنس) بابت وضاحت ڏسو). [[واڍو|واڍا]] ۽ [[ڪارپينٽر]] ڪاٺ جي اڏاوتن جي [[فريمنگ (تعميرات)|فريمنگ]] ۾ اهڙي ڪاٺ جو وڏي پيماني تي استعمال ڪندا آهن. عام ماپن ۾ ''2×4'' (تصوير ۾ ڏيکاريل)، ''2×6'' ۽ ''4×4'' شامل آهن. آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ برطانيا ۾ ''2×4'' کي ڪڏهن ڪڏهن ''چار-باء-ٻہ'' پڻ چيو ويندو آهي. ڪنهن تختي جي ڊيگهه عام طور ان جي ويڪر ۽ ٿولهه کان الڳ بيان ڪئي ويندي آهي. تنهنڪري 2×4 ماپ واري ڪاٺ 4، 8 يا 12 فوٽ ڊگهي به ملي سگهي ٿي. ڪينيڊا ۽ آمريڪا ۾ ڪاٺ جون معياري ڊيگهيون {{convert|6|,|8|,|10|,|12|,|14|,|16|,|18|,|20|,|22|and|24|ft|m}} هونديون آهن. ڀتين جي فريمنگ لاءِ اڳواٽ ڪٽيل [[ديوار جو تختو|تختا]] (وال اسٽڊ) پڻ موجود هوندا آهن، جيڪي وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن. {{convert|8|,|9|or|10|ft|m}} اوچين ڇتين لاءِ تختا (اسٽڊ) {{convert|92+5/8|in|m}}، {{convert|104+5/8|in|m}} ۽ {{convert|116+5/8|in|m}} ڊيگهه ۾ تيار ڪيا ويندا آهن.{{citation needed|date=August 2020}} === اتر آمريڪي نرم ڪاٺيون === معياري ماپن واري ڪاٺ جي هڪ ٽڪري جي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه ان وڻ جي اوچائي ۽ ٿولهه تي دارومدار رکي ٿي، جنهن مان اها تيار ڪئي وڃي ٿي. عام طور تي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه {{convert|24|ft|m|2|abbr=on}} هوندي آهي. [[انجنيري ڪاٺ]] جون تيار ڪيل شيون، جيڪي ڪاٺ جي ريشن، ذرڙن، فائبرن يا وينيرن کي چنبڙائيندڙ مادو استعمال ڪري گڏائي ٺاهيون وينديون آهن، روايتي ڪاٺيءَ جي تعميراتي مواد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوطي، بهتر ساختي صلاحيت ۽ ڊيزائن ۾ وڌيڪ لچڪ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522030232/http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> اڳواٽ ڪٽيل اسٽڊ واڍن ۽ ڪارپينٽرن جو گهڻو وقت بچائيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ٺاهيندڙ ڪمپني انهن کي 8، 9 ۽ 10 فوٽ اوچين ڇتين لاءِ اڳ ئي مناسب ڊيگهه ۾ تيار ڪري ٿي. انهن مان ڪجهه انچ يا سينٽي ميٽر گهٽ رکيا ويندا آهن، جيئن هيٺين ''سل پليٽ'' ۽ مٿين ٻيڻي ''ٽاپ پليٽ'' لڳائڻ کان پوءِ ڀت جي مجموعي اوچائي صحيح رهي ۽ وڌيڪ ڪٽائي جي ضرورت نه پوي. آمريڪا ۾ ''ٻہ-ضربيان'' (جهڙوڪ 2×4، 2×6، 2×8، 2×10 ۽ 2×12) ۽ 4×4 ({{convert|3.5|×|3.5|in|mm|0|disp=out}}) جديد تعمير ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڪاٺيءَ جون معياري ماپون آهن. اهي [[بالون فريمنگ|بالون فريمنگ]] (balloon) ۽ [[پليٽفارم فريمنگ]] جهڙين رهائشي اڏاوتن جا بنيادي تعميراتي جزا آهن. [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيل معياري ڪاٺ گهڻو ڪري تعميراتي ڪم لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ [[سخت ڪاٺ]] مان ٺهيل تختا عام طور فرنيچر ۽ ڪٻٽن جي تياري لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪاٺ جون [[حقيقي ۽ نامي قدر#انجنيئرنگ|'''نامي ماپون''']] (''Nominal dimensions'') تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي معياري ماپن کان وڏيون هونديون آهن. تاريخي طور، نامي ماپون سائي (اڃا نه سڪيل) ۽ کُرڙي (اڻ رٿيل) تختن جون اصل ماپون هونديون هيون، جيڪي سڪائڻ ۽ رندڻ (ڪاٺ جي مٿاڇري هموار ڪرڻ) کان پوءِ تيار ٿيل ڪاٺ جي صورت ۾ ڪجهه ننڍيون ٿي وينديون هيون. اڄڪلهه معيارن ۾ تيار ٿيل ڪاٺ جون آخري ماپون مقرر ڪيل هونديون آهن، ۽ آري جون ملون ڪاٺ جي ٿڙن کي اهڙي ماپ ۾ ڪٽينديون آهن، جيڪا رندڻ ۽ سڪائڻ کان پوءِ گهربل معياري ماپ حاصل ڪري سگهي. عام طور شروعاتي ڪٽ نامي ماپن کان ننڍي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جديد ٽيڪنالاجي جي مدد سان ڪاٺ جي ٿڙن مان وڌيڪ مؤثر نموني ڪاٺ حاصل ڪري سگهجي ٿي. مثال طور، ماضيءَ ۾ '''2×4''' تختو اصل ۾ {{convert|2|×|4|in}} ماپ وارو سائو ۽ کُرڙو تختو هوندو هو. سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جون ماپون غير معياري مقدار ۾ گهٽجي وينديون هيون. اڄڪلهه '''2×4''' تختو شروعات کان ئي 2×4 انچ کان ڪجهه ننڍو ڪٽيو ويندو آهي، جنهن جي ابتدائي ماپ معيارن ۾ مقرر نه هوندي آهي، ۽ سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جي گهٽ ۾ گهٽ حقيقي ماپ {{convert|1+1/2|×|3+1/2|in}} هوندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://roofonline.com/american-softwood-lumber-standard|title=American Softwood Lumber Standard|website=Roof Online|language=en-US|access-date=2018-07-27}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:110%;" | اتر آمريڪي نرم ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ |- ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر |- | '''1 × 2''' | {{frac|3|4}} × {{frac|1|1|2}} | 19 × 38 | '''2 × 2''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|1|1|2}} | 38 × 38 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="4" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="5" | &nbsp; |- | '''1 × 3''' | {{frac|3|4}} × {{frac|2|1|2}} | 19 × 64 | '''2 × 3''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|2|1|2}} | 38 × 64 |- | '''1 × 4''' | {{frac|3|4}} × {{frac|3|1|2}} | 19 × 89 | '''2 × 4''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 38 × 89 | '''4 × 4''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 89 × 89 |- | '''1 × 5''' | {{frac|3|4}} × {{frac|4|1|2}} | 19 × 114 | colspan="3" | &nbsp; | colspan="3" | &nbsp; |- | '''1 × 6''' | {{frac|3|4}} × {{frac|5|1|2}} | 19 × 140 | '''2 × 6''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 38 × 140 | '''4 × 6''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 89 × 140 | '''6 × 6''' | {{frac|5|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 140 × 140 |- | '''1 × 8''' | {{frac|3|4}} × {{frac|7|1|4}} | 19 × 184 | '''2 × 8''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 38 × 184 | '''4 × 8''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 89 × 184 | colspan="3" rowspan="3" | &nbsp; | '''8 × 8''' | {{frac|7|1|2}} × {{frac|7|1|2}} | 191 × 191 |- | '''1 × 10''' | {{frac|3|4}} × {{frac|9|1|4}} | 19 × 235 | '''2 × 10''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|9|1|4}} | 38 × 235 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; |- | '''1 × 12''' | {{frac|3|4}} × {{frac|11|1|4}} | 19 × 286 | '''2 × 12''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|11|1|4}} | 38 × 286 |} جيئن اڳ ذڪر ڪيو ويو آهي، اڄڪلهه ڪنهن مقرر تيار ٿيل ماپ جي ڪاٺ تيار ڪرڻ لاءِ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪاٺ جي ضرورت پوي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ معيارن موجب سائي ڪاٺ کي مڪمل نامي ماپن مطابق رکيو ويندو هو. بهرحال، وقت سان گڏ تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي ماپن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. 1910ع ۾ عام طور تي تيار ٿيل {{convert|1|in|mm|adj=on}} تختي جي ٿولهه {{convert|13/16|in|mm|abbr=on}} هوندي هئي. 1928ع ۾ ان کي 4 سيڪڙو گهٽايو ويو، ۽ 1956ع ۾ وري وڌيڪ 4 سيڪڙو گهٽايو ويو. 1961ع ۾ ''ڪاميٽي آن گريڊ سمپليفڪيشن اينڊ اسٽينڊرڊائيزيشن'' موجوده آمريڪي معيار تي اتفاق ڪيو، جنهن تحت 1 انچ (نامي) تختي جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|3|4}} انچ مقرر ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ 2 انچ (نامي) ڪاٺ جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|1|5|8}} انچ مان گهٽائي موجوده {{frac|1|1|2}} انچ ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.fpl.fs.fed.us/documnts/misc/miscpub_6409.pdf|author=Smith, L. W. and L. W. Wood|date=1964|title=History of yard lumber size standards|publisher=USDA Forest Service, Forest Product Laboratory}}</ref> 1964ع ۾ رسالي ''[[پاپولر ميڪينڪس]]'' هڪ آزاد اداري کي مختلف ماپن وارن 2×4 نمونن جي تقابلي مضبوطي جا تجربا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ۾ (A) مڪمل 2×4 انچ، (B) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|5|8}} انچ، (C) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|1|2}} انچ، ۽ (D) {{frac|1|1|2}}×{{frac|3|1|2}} انچ (اڄ جو معيار) شامل هئا. جيڪڏهن (A) جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي کي 100٪ سمجهيو وڃي، ته (B)، (C) ۽ (D) جي مضبوطي ترتيبوار 90.7٪، 82.2٪ ۽ 73.6٪ هئي. ٻين لفظن ۾، 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪاٺ جي ننڍي پاسي جي ماپ {{frac|1|5|8}} انچ مان {{frac|1|1|2}} انچ ڪرڻ سان دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي ۾ 10.46٪ گهٽتائي آئي.<ref>Mikesell, Arthur. “They May Trim the 2×4 Some More.” Popular Mechanics 121:1 (January 1964), 113–115.</ref> معياري ماپن واري ڪاٺ سائي ۽ اڻ رٿيل حالت ۾ پڻ دستياب هوندي آهي، ۽ اهڙي قسم جي ڪاٺ لاءِ نامي ماپون ئي ان جون حقيقي ماپون هونديون آهن. === درجا ۽ معيار === {{main|ڪاٺ جي درجابندي}} [[File:The longest board in the world (2002).jpg|thumb|دنيا جو سڀ کان ڊگهو تختو (2002ع) پولينڊ ۾، [[شمبارڪ، پوميرانين وئويوڊشپ|شمبارڪ]] جي ويجهو، موجود آهي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|36.83|m|ftin|sp=us}} آهي.]] ڪاٺ جي الڳ الڳ ٽڪرن جي معيار ۽ ظاهري صورت ۾ ڳنڍن، ڪاٺ جي رڳن جي لاڙي، ڏارن ۽ ٻين قدرتي خاصيتن جي لحاظ کان گهڻو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. تنهنڪري انهن جي مضبوطي، استعمال جي صلاحيت ۽ قيمت پڻ گهڻي حد تائين مختلف هوندي آهي. آمريڪا ۾ ڪاٺ لاءِ قومي معيار مقرر ڪرڻ جي ڪوشش 1924ع ۾ ''آمريڪي ڪاٺ جو معيار'' جي اشاعت سان شروع ٿي، جنهن ۾ ڪاٺ جي ماپن، درجي ۽ نميءَ جي مقدار بابت وضاحتون مقرر ڪيون ويون؛ ان سان گڏ جاچ ۽ تصديق جا پروگرام پڻ تيار ڪيا ويا. ٺاهيندڙن ۽ ورهائيندڙن جي بدلجندڙ ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وقت سان گڏ انهن معيارن ۾ تبديليون ڪيون ويون، جنهن جو مقصد ڪاٺ کي ٻين تعميراتي شين جي مقابلي ۾ مسابقتي رکڻ هو. هاڻوڪا معيار [[آمريڪي ڪاٺ جي معيار ڪميٽي]] مقرر ڪري ٿي، جنهن کي [[آمريڪا جو واپار وارو سيڪريٽري|آمريڪي واپار وارو سيڪريٽري]] مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.alsc.org/geninfo_history_mod.htm|title=American Lumber Standard Committee: History|website=www.alsc.org}}</ref> اکين سان درجابندي ڪيل گهڻين ساختي ڪاٺين جي قسمن ۽ درجن لاءِ ڊيزائن قدر [[ بين الاقوامي ايس ٽي ايم |اي ايس ٽي ايم]] جي معيارن موجب مقرر ڪيا ويندا آهن. انهن معيارن ۾ مضبوطي گهٽائيندڙ خاصيتن، بار رهڻ جي مدي، حفاظت ۽ ٻين اثرانداز ٿيندڙ عنصرن کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. لاڳو ٿيندڙ معيار انهن تجربن جي نتيجن تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪا جو زراعت کاتو|آمريڪي زراعت کاتي]] جي ''ٻيلي جي شين واري تجربيگاهه'' سان سهڪار ۾ ڪيا ويندا آهن. ''ڪاٺ جي تعمير لاءِ ڊيزائن قدر''، جيڪو ''اي اين ايس آءِ/اي ايف اينڊ پي اي قومي ڪاٺ تعمير ڊيزائن وضاحت'' جو ضميمو آهي، ڪاٺ جا اهي ڊيزائن قدر مهيا ڪري ٿو، جيڪي نمونياتي عمارت سازي ضابطن ۾ تسليم ڪيا وڃن ٿا.<ref name="WoodWorks Structural Properties and Performance">{{cite web|title=Structural Properties and Performance|url=http://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|website=woodworks.org|publisher=WoodWorks|access-date=7 May 2017|archive-date=26 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326010734/https://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|url-status=dead}}</ref> ڪينيڊا ۾ اهڙا درجابندي ضابطا موجود آهن، جيڪي هڪجهڙي قسم جي ڪاٺ تيار ڪندڙ ملن ۾ هڪجهڙو معيار برقرار رکن ٿا، جيئن خريدارن کي يڪسان معيار جي ضمانت ملي سگهي. درجا ڪاٺ جي معيار کي مختلف سطحن تي معياري بڻائين ٿا ۽ اهي درجابندي، موڪلڻ ۽ خريدار پاران سامان لاهڻ وقت نميءَ جي مقدار، ماپ ۽ تياري جي معيار تي ٻڌل هوندا آهن. ''قومي ڪاٺ درجا اٿارٽي'' (اين ايل جي اي)<ref>{{cite web|url=http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|title=National Lumber Grades Authority (Canada)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811113224/http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|archive-date=2011-08-11}}</ref> ڪينيڊا ۾ ڪاٺ جي درجابندي بابت ضابطا ۽ معيار لکڻ، انهن جي تشريح ڪرڻ ۽ انهن کي برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. ''ڪينيڊين ڪاٺ جي معيار جو تصديق بورڊ'' (سي ايل ايس اي بي)<ref>{{cite web|url=http://www.clsab.ca/|title=CLSAB and Lumber Grading Quality |publisher= Canadian Lumber Standards Accreditation Board|website=www.clsab.ca}}</ref> ڪينيڊا جي ڪاٺ جي درجابندي ۽ سڃاڻپ واري نظام جي معيار جي نگراني ڪري ٿو. انهن جو عام درجابندي مخفف ''سي ايل ايس''، يعني [[ڪينيڊين ڪاٺ جو معيار]]، تعميراتي صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Homebuilding">{{cite web | last=Jenkins | first=Steve | title=What is CLS timber and what DIY projects is it good for? | website=Homebuilding & Renovating | date=2023-09-03 | url=https://www.homebuilding.co.uk/advice/what-is-cls-timber | access-date=2024-08-22}}</ref> وقت سان گڏ ڪاٺ جو معيار برقرار رکڻ جون ڪوششون آمريڪا جي ڪاٺي وسيلن ۾ آيل تاريخي تبديلين سبب ڏکيون ٿيون آهن—هڪ صدي کان وڌيڪ اڳ عام آهستي وڌندڙ [[اڻ ڇهيل ٻيلو|اڻ ڇهيل ٻيلن]] کان وٺي اڄ جي واپاري ٻيلن ۾ عام تيزيءَ سان وڌندڙ [[ٻيلو#ٻيلن جي پوک|پوکيل ٻيلن]] تائين. ان جي نتيجي ۾ ڪاٺ جي معيار ۾ آيل گهٽتائي [[ڪاٺ جي صنعت]] ۽ صارفن ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻجي آهي، ۽ ان سبب متبادل تعميراتي شين جو استعمال وڌيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|title=Minimizing the use of lumber products in residential construction|publisher=Nebraska Energy Office|website=www.neo.ne.gov|access-date=2009-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320140257/http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|archive-date=2017-03-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cfr.washington.edu/Research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|title=Material substitution in the U.S. residential construction industry|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]]، ''اسڪول آف فاريسٽ ريسورسز''|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620142144/http://www.cfr.washington.edu/research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|archive-date=2010-06-20}}</ref> مشيني دٻاءَ جي بنياد تي درجابندي ڪيل ۽ مشيني طريقي سان جائزو ورتل ڪاٺ اهڙن استعمالن لاءِ آسانيءَ سان دستياب آهي، جتي تمام گهڻي مضبوطي ضروري هجي، جهڙوڪ [[ٽرس]]، [[رافٽر]]، ليمينيٽ ڪرڻ لاءِ ڪاٺ، [[آءِ-جوئسٽ|آءِ-بيم]] ۽ ويب جوڙ. مشيني درجابندي اهڙي خاصيت، جهڙوڪ سختي يا ڪثافت، ماپي ٿي، جيڪا گهربل ساختي خاصيتن، جهڙوڪ [[موڙڻ واري مضبوطي]]، سان لاڳاپيل هجي. ان طريقي سان ڪاٺ جي هر ٽڪري جي مضبوطي بابت اکين سان درجابندي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ڄاڻ ملي ٿي، جنهن سان ڊيزائنر مڪمل ڊيزائن مضبوطي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ ضرورت کان وڌيڪ مضبوط اڏاوت کان بچي سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522205856/http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> يورپ ۾ مستطيل آري سان ڪٽيل ڪاٺ، جنهن ۾ نرم ۽ سخت ٻئي قسم شامل آهن، جي مضبوطيءَ جي درجابندي EN-14081<ref>{{cite journal|title=Strength grading of sawn lumber/timber in Europe: an explanation for engineers and researchers|first1=Dan|last1=Ridley-Ellis|first2=Peter|last2=Stapel|first3=Vanesa|last3=Baño|s2cid=18860384|date=1 May 2016|journal=European Journal of Wood and Wood Products|volume=74|issue=3|pages=291–306|doi=10.1007/s00107-016-1034-1|url=https://napier-surface.worktribe.com/169717/1/EJWP%20ridleyellis%20et%20al%20submission%20Mar%202016%20revised%20after%20proofing%20check.pdf}}</ref> موجب ڪئي ويندي آهي ۽ عام طور EN-338 ۾ مقرر ڪيل درجن ۾ ورهائي ويندي آهي. نرم ڪاٺين لاءِ عام درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، C16، C18، C24 ۽ C30 آهن. سخت ڪاٺين لاءِ پڻ الڳ درجا موجود آهن، جن مان عام استعمال ٿيندڙ درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، D24، D30، D40، D50، D60 ۽ D70 آهن. انهن درجن ۾ انگ نئينٽن في چورس ملي ميٽر ۾ گهربل پنجين پرسينٽائل موڙڻ واري مضبوطيءَ کي ظاهر ڪري ٿو. ان کان سواءِ ٻيا مضبوطي درجا پڻ آهن، جن ۾ ڇڪتاڻ تي ٻڌل T-درجا شامل آهن، جيڪي [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال لاءِ مقرر ڪيا ويا آهن. * '''C14''' — [[پٽراٺ]] ۽ [[سانچو ڪم]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي. * '''C16 ۽ C24''' — عام تعمير لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * '''C30''' — اڳواٽ تيار ڪيل ڇت جي ٽرسن ۽ اهڙين جڳهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڊيزائن ۾ C24 جي ڀيٽ ۾ ڪجهه وڌيڪ مضبوط [[جوئسٽ]] گهربل هجن. TR26 پڻ ٽرس ٿيل رافٽرن لاءِ هڪ عام مضبوطي درجو آهي، جيڪو برطانيا ۾ گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو پيو اچي.<ref>{{cite web|url=http://blogs.napier.ac.uk/cwst/what-is-tr26/|title=What is TR26? |publisher= Centre for Wood Science & Technology|date=1 December 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ridley-Ellis |first1=Dan |last2=Gil-Moreno |first2=David |last3=Harte |first3=Annette M. |title=Strength grading of timber in the UK and Ireland in 2021 |journal=International Wood Products Journal |date=19 March 2022 |volume=13 |issue=2 |pages=127–136 |doi=10.1080/20426445.2022.2050549 |s2cid=247578984 |issn=2042-6445|doi-access=free |hdl=10379/17124 |hdl-access=free }}</ref> * '''C40''' — عام طور [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آفريقي ۽ ڏکڻ آمريڪي آري سان ڪٽيل ڪاٺ لاءِ درجابندي جا ضابطا ''اي ٽي آءِ بي ٽي''<ref>{{Cite web |url=http://www.atibt.com/ |title=ATIBT |access-date=23 July 2014 |archive-date=16 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140516233446/http://atibt.com/ |url-status=dead }}</ref> پاران ''سياژ اَوي وي ٽروپيڪو آفريڪين'' (SATA) جي ضابطن موجب تيار ڪيا ويا آهن، ۽ اهي [[مڪمل وڻ ڪٽائي|صاف ڪٽائي]] تي ٻڌل آهن، جيڪا صاف مٿاڇري جي سيڪڙو جي بنياد تي مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="fordaq">{{cite web|title=African and South American sawn timber|url=http://www.fordaq.com/fordaq/html/quality_africa_sata_En.htm|website=www.fordaq.com|publisher=Fordaq S.A., The Timber Network|access-date=7 May 2017}}</ref> === اتر آمريڪي سخت ڪاٺيون === اتر آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ مان تيار ٿيندڙ معياري ماپن واري ڪاٺ جي مارڪيٽ جا طريقا{{efn |قيمتي سخت ڪاٺ تي ڪم ڪرڻ نرم ڪاٺ جي ڀيٽ ۾ گهڻو ڏکيو ۽ مهانگو هوندو آهي، ۽ ڪنهن غير معمولي ويڪر واري تختي کي بچائي رکڻ ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪٻٽ جي پاسي يا ڪيترن ننڍن ويڪرن کي [[جوڙيندڙ اوزار|جوڙي]] ٺاهيل ميز جي مٿاڇري جهڙن ڪمن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿي. انهيءَ ڪري صنعت عام طور تي رڳو گهٽ ۾ گهٽ مشيني پروسيسنگ ڪندي آهي ۽ ممڪن حد تائين تختي جي اصل ويڪر برقرار رکندي آهي. نتيجي ۾ ڇانٽي ڪرڻ ۽ ويڪر بابت آخري فيصلو مڪمل طور ان ڪاريگر جي هٿ ۾ رهندو آهي، جيڪو انهن تختن مان [[ڪٻٽ سازي|ڪٻٽ]] يا فرنيچر تيار ڪندو آهي. }} نرم ڪاٺ جي وڪري ۽ وضاحتن لاءِ استعمال ٿيندڙ باقاعده ۽ معياري [[معياري ماپن واري ڪاٺ|معياري ماپن]] کان گهڻو مختلف هوندا آهن. سخت ڪاٺ جا تختا اڪثر مڪمل طور کُرڙي حالت ۾ آري سان ڪٽيل وڪرو ڪيا ويندا آهن،{{efn |چوٿائي-ڪٽ ٿولهين ۾، يعني ٿولهه ۽ ويڪر جون اهي ماپون جيڪي آرا مل جي ميز تان نڪرڻ وقت هونديون آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيگهه گرمي پد جي تبديليءَ سان سڀ کان وڌيڪ بدلجندي آهي، تنهنڪري آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ جي تختن ۾ اڪثر ٿوري وڌيڪ ڊيگهه ڇڏي ويندي آهي. }} يا رڳو ٻنهي وڏين مٿاڇرين تان مشيني رند سان هموار ڪيا ويندا آهن. جڏهن سخت ڪاٺ جا تختا هموار ڪيل مٿاڇرين سان فراهم ڪيا وڃن ٿا، تڏهن عام طور انهن جي ٿولهه مقرر ٿيل هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري نرم ڪاٺ جي معياري مشيني ڪٽائيءَ جي برابر هوندي آهي، جڏهن⁠تہ ويڪر ۽ ڊيگهه ڪجهه حد تائين بي ترتيب هونديون آهن. بهرحال، انهن پراڻن، روايتي ۽ عام طريقن کان علاوه، تازن سالن ۾ ڪجهه شين جي سلسلن کي وڌائي معياري اسٽاڪ ماپن وارا تختا پڻ وڪرو ڪرڻ شروع ڪيا ويا آهن. اهي عام طور [[وڏو پرچون دڪان|وڏن پرچون دڪانن]] ۾ وڪامندا آهن ۽ رڳو ڪجهه مقرر ڊيگهن ۾ دستياب هوندا آهن؛{{efn |مقرر ڊيگهن جو ننڍو سلسلو: آمريڪا ۾ مقرر ڊيگهه وارا سخت ڪاٺ جا تختا گهڻو ڪري {{convert|4|–|6|ft|abbr=on}} ڊيگهه ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ مختلف ويڪرن ۾ {{convert|8|ft|abbr=on}} ڊيگهه وارا تختا پڻ عام آهن، ۽ ڪجهه ويڪرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|12|ft|abbr=on}} تائين معياري ماپون پڻ ملن ٿيون. وڌيڪ ڊگهيون ماپون اڪثر خاص آرڊر تي گهرائڻيون پونديون آهن. }} هر حالت ۾ سخت ڪاٺ صارف کي [[تختي-فوٽ]] ({{convert|144|cuin|disp=or}}) جي حساب سان وڪرو ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ اهو [[ماپ جو نظام|ماپو]] پرچون سطح تي نرم ڪاٺ جي وڪري لاءِ عام طور استعمال نه ڪيو ويندو آهي.{{efn |name=On Australia|1= مقرر تختي ڊيگهه سڀني ملڪن ۾ لاڳو نٿي ٿئي؛ مثال طور، آسٽريليا ۽ آمريڪا ۾ ڪيترائي سخت ڪاٺ جا تختا ڪاٺ جي گودامن کي اهڙن ڳٺن ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، جن جي ويڪر هڪجهڙي هوندي آهي، پر انهن ۾ شامل تختن جون ڊيگهيون لازمي طور هڪجهڙيون نه هونديون آهن. }} {| class="wikitable" style="text-align:center" + اتر آمريڪي سخت ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز ! نامي ماپ (کُرڙي آري سان ڪٽيل ماپ) ! هڪ پاسي هموار ! ٻن پاسن کان هموار - {{frac {{convert {{convert - {{frac {{convert {{convert - {{frac {{convert {{convert - 1 انچ يا {{frac {{convert {{convert - {{frac {{convert {{convert - {{frac {{convert {{convert - 2 انچ يا {{frac {{convert {{convert - 3 انچ يا {{frac {{convert {{convert - 4 انچ يا {{frac {{convert {{convert } اتر آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ جي ٿولهه بيان ڪرڻ لاءِ عام طور ''چوٿائي نظام'' پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. 4/4 (چار چوٿايون) مان مراد {{convert|1|in|mm|adj=mid|-thick}} ٿلهو تختو هوندو آهي، جڏهن⁠تہ 8/4 (اٺ چوٿايون) مان مراد {{convert|2|in|mm|adj=mid|-thick}} ٿلهو تختو هوندو آهي، وغيره. هي ''چوٿائي نظام'' نرم ڪاٺ لاءِ تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي، جيتوڻيڪ نرم ڪاٺ جي ڊيڪنگ ڪڏهن ڪڏهن 5/4 طور وڪرو ڪئي ويندي آهي، حالانڪه ان جي حقيقي ٿولهه هڪ انچ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ تياري دوران موٽر سان هلندڙ [[ٿولهه رند|رندڻ]] واري مرحلي ۾ هر پاسي کان {{convert|1/8|in|abbr=on|disp=or}} ڪاٺ هٽايو ويندو آهي. ''چوٿائي نظام'' اتر آمريڪي ڪاٺ جي صنعت ۾ روايتي نالي وارو طريقو آهي، جيڪو خاص طور کُرڙي آري سان ڪٽيل سخت ڪاٺ جي ٿولهه ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. کُرڙي آري سان ڪٽيل ڪاٺ ۾ هي نظام فوري طور واضح ڪري ٿو ته ڪاٺ اڃا مشيني نموني تيار يا رنديل نه آهي، ۽ اهڙيءَ طرح تيار ٿيل معياري ڪاٺ سان مونجهاري کان بچائي ٿو، جنهن جي ٿولهه مشيني پروسيسنگ کان پوءِ حقيقي ماپ طور ڏني ويندي آهي. مثالن ۾ {{frac|3|4}} انچ، 19 ملي ميٽر، يا 1x شامل آهن. تازن سالن ۾{{when|date=February 2020}} معمارن، ڊيزائنرن ۽ اڏاوت ڪندڙن{{who|date=September 2023}} وضاحتن ۾ ''چوٿائي نظام'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جيئن صنعت اندروني ڄاڻ جي هڪ رواج طور، جيتوڻيڪ بيان ڪيل مواد تيار ٿيل ڪاٺ هوندو آهي. ان سان ٻن الڳ ماپ نظامن کي پاڻ ۾ ملائڻ سبب مونجهارو پيدا ٿيندو آهي. فرنيچر لاءِ استعمال ٿيندڙ سخت ڪاٺ عام طور سرءُ ۽ سياري ۾ ڪٽي ويندي آهي، جڏهن وڻن ۾ رس جي وهڪري گهٽجي يا بند ٿي وڃي. جيڪڏهن سخت ڪاٺ بهار يا اونهاري ۾ ڪٽي وڃي، ته رس ڪاٺ جي قدرتي رنگ کي خراب ڪري سگهي ٿو ۽ فرنيچر ٺاهڻ لاءِ ان جي قيمت گهٽائي سگهي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} m7ye3y9xkkp5gt6fkj7tqbjibn5wid7 401584 401583 2026-08-07T11:30:59Z Intisar Ali 8681 /* اتر آمريڪي سخت ڪاٺيون */ 401584 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''چيريل بنڊ''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ڪٽيل ٿڙ''' (ٽمبر) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ يا لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] (Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ٻيھر چيرائي''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي چيريل بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[چيريل بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == معياري ماپن وارو ڪاٺ (ڊامينشنل لمبر) == [[File:2 By 4 Clue Stick.jpg|thumb|هڪ عام {{convert|2|by|4|inch|mm|round=5|order=flip|abbr=in|adj=on}} تختو]] '''معياري ماپن وارو ڪاٺ''' (Dimensional lumber) اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا معياري ويڪر ۽ ٿولهه (کوٽائي) موجب ڪٽي تيار ڪئي ويندي آهي. اهي ماپون عام طور ملي ميٽرن يا انچن ۾ بيان ڪيون وينديون آهن (پر هيٺ ''نامي ماپن'' (نامينل ڊائمينشنس) ۽ ''حقيقي ماپن'' (ايڪچوئل ڊائمينشنس) بابت وضاحت ڏسو). [[واڍو|واڍا]] ۽ [[ڪارپينٽر]] ڪاٺ جي اڏاوتن جي [[فريمنگ (تعميرات)|فريمنگ]] ۾ اهڙي ڪاٺ جو وڏي پيماني تي استعمال ڪندا آهن. عام ماپن ۾ ''2×4'' (تصوير ۾ ڏيکاريل)، ''2×6'' ۽ ''4×4'' شامل آهن. آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ برطانيا ۾ ''2×4'' کي ڪڏهن ڪڏهن ''چار-باء-ٻہ'' پڻ چيو ويندو آهي. ڪنهن تختي جي ڊيگهه عام طور ان جي ويڪر ۽ ٿولهه کان الڳ بيان ڪئي ويندي آهي. تنهنڪري 2×4 ماپ واري ڪاٺ 4، 8 يا 12 فوٽ ڊگهي به ملي سگهي ٿي. ڪينيڊا ۽ آمريڪا ۾ ڪاٺ جون معياري ڊيگهيون {{convert|6|,|8|,|10|,|12|,|14|,|16|,|18|,|20|,|22|and|24|ft|m}} هونديون آهن. ڀتين جي فريمنگ لاءِ اڳواٽ ڪٽيل [[ديوار جو تختو|تختا]] (وال اسٽڊ) پڻ موجود هوندا آهن، جيڪي وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن. {{convert|8|,|9|or|10|ft|m}} اوچين ڇتين لاءِ تختا (اسٽڊ) {{convert|92+5/8|in|m}}، {{convert|104+5/8|in|m}} ۽ {{convert|116+5/8|in|m}} ڊيگهه ۾ تيار ڪيا ويندا آهن.{{citation needed|date=August 2020}} === اتر آمريڪي نرم ڪاٺيون === معياري ماپن واري ڪاٺ جي هڪ ٽڪري جي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه ان وڻ جي اوچائي ۽ ٿولهه تي دارومدار رکي ٿي، جنهن مان اها تيار ڪئي وڃي ٿي. عام طور تي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه {{convert|24|ft|m|2|abbr=on}} هوندي آهي. [[انجنيري ڪاٺ]] جون تيار ڪيل شيون، جيڪي ڪاٺ جي ريشن، ذرڙن، فائبرن يا وينيرن کي چنبڙائيندڙ مادو استعمال ڪري گڏائي ٺاهيون وينديون آهن، روايتي ڪاٺيءَ جي تعميراتي مواد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوطي، بهتر ساختي صلاحيت ۽ ڊيزائن ۾ وڌيڪ لچڪ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522030232/http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> اڳواٽ ڪٽيل اسٽڊ واڍن ۽ ڪارپينٽرن جو گهڻو وقت بچائيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ٺاهيندڙ ڪمپني انهن کي 8، 9 ۽ 10 فوٽ اوچين ڇتين لاءِ اڳ ئي مناسب ڊيگهه ۾ تيار ڪري ٿي. انهن مان ڪجهه انچ يا سينٽي ميٽر گهٽ رکيا ويندا آهن، جيئن هيٺين ''سل پليٽ'' ۽ مٿين ٻيڻي ''ٽاپ پليٽ'' لڳائڻ کان پوءِ ڀت جي مجموعي اوچائي صحيح رهي ۽ وڌيڪ ڪٽائي جي ضرورت نه پوي. آمريڪا ۾ ''ٻہ-ضربيان'' (جهڙوڪ 2×4، 2×6، 2×8، 2×10 ۽ 2×12) ۽ 4×4 ({{convert|3.5|×|3.5|in|mm|0|disp=out}}) جديد تعمير ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڪاٺيءَ جون معياري ماپون آهن. اهي [[بالون فريمنگ|بالون فريمنگ]] (balloon) ۽ [[پليٽفارم فريمنگ]] جهڙين رهائشي اڏاوتن جا بنيادي تعميراتي جزا آهن. [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيل معياري ڪاٺ گهڻو ڪري تعميراتي ڪم لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ [[سخت ڪاٺ]] مان ٺهيل تختا عام طور فرنيچر ۽ ڪٻٽن جي تياري لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪاٺ جون [[حقيقي ۽ نامي قدر#انجنيئرنگ|'''نامي ماپون''']] (''Nominal dimensions'') تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي معياري ماپن کان وڏيون هونديون آهن. تاريخي طور، نامي ماپون سائي (اڃا نه سڪيل) ۽ کُرڙي (اڻ رٿيل) تختن جون اصل ماپون هونديون هيون، جيڪي سڪائڻ ۽ رندڻ (ڪاٺ جي مٿاڇري هموار ڪرڻ) کان پوءِ تيار ٿيل ڪاٺ جي صورت ۾ ڪجهه ننڍيون ٿي وينديون هيون. اڄڪلهه معيارن ۾ تيار ٿيل ڪاٺ جون آخري ماپون مقرر ڪيل هونديون آهن، ۽ آري جون ملون ڪاٺ جي ٿڙن کي اهڙي ماپ ۾ ڪٽينديون آهن، جيڪا رندڻ ۽ سڪائڻ کان پوءِ گهربل معياري ماپ حاصل ڪري سگهي. عام طور شروعاتي ڪٽ نامي ماپن کان ننڍي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جديد ٽيڪنالاجي جي مدد سان ڪاٺ جي ٿڙن مان وڌيڪ مؤثر نموني ڪاٺ حاصل ڪري سگهجي ٿي. مثال طور، ماضيءَ ۾ '''2×4''' تختو اصل ۾ {{convert|2|×|4|in}} ماپ وارو سائو ۽ کُرڙو تختو هوندو هو. سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جون ماپون غير معياري مقدار ۾ گهٽجي وينديون هيون. اڄڪلهه '''2×4''' تختو شروعات کان ئي 2×4 انچ کان ڪجهه ننڍو ڪٽيو ويندو آهي، جنهن جي ابتدائي ماپ معيارن ۾ مقرر نه هوندي آهي، ۽ سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جي گهٽ ۾ گهٽ حقيقي ماپ {{convert|1+1/2|×|3+1/2|in}} هوندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://roofonline.com/american-softwood-lumber-standard|title=American Softwood Lumber Standard|website=Roof Online|language=en-US|access-date=2018-07-27}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:110%;" | اتر آمريڪي نرم ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ |- ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر |- | '''1 × 2''' | {{frac|3|4}} × {{frac|1|1|2}} | 19 × 38 | '''2 × 2''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|1|1|2}} | 38 × 38 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="4" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="5" | &nbsp; |- | '''1 × 3''' | {{frac|3|4}} × {{frac|2|1|2}} | 19 × 64 | '''2 × 3''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|2|1|2}} | 38 × 64 |- | '''1 × 4''' | {{frac|3|4}} × {{frac|3|1|2}} | 19 × 89 | '''2 × 4''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 38 × 89 | '''4 × 4''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 89 × 89 |- | '''1 × 5''' | {{frac|3|4}} × {{frac|4|1|2}} | 19 × 114 | colspan="3" | &nbsp; | colspan="3" | &nbsp; |- | '''1 × 6''' | {{frac|3|4}} × {{frac|5|1|2}} | 19 × 140 | '''2 × 6''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 38 × 140 | '''4 × 6''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 89 × 140 | '''6 × 6''' | {{frac|5|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 140 × 140 |- | '''1 × 8''' | {{frac|3|4}} × {{frac|7|1|4}} | 19 × 184 | '''2 × 8''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 38 × 184 | '''4 × 8''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 89 × 184 | colspan="3" rowspan="3" | &nbsp; | '''8 × 8''' | {{frac|7|1|2}} × {{frac|7|1|2}} | 191 × 191 |- | '''1 × 10''' | {{frac|3|4}} × {{frac|9|1|4}} | 19 × 235 | '''2 × 10''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|9|1|4}} | 38 × 235 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; |- | '''1 × 12''' | {{frac|3|4}} × {{frac|11|1|4}} | 19 × 286 | '''2 × 12''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|11|1|4}} | 38 × 286 |} جيئن اڳ ذڪر ڪيو ويو آهي، اڄڪلهه ڪنهن مقرر تيار ٿيل ماپ جي ڪاٺ تيار ڪرڻ لاءِ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪاٺ جي ضرورت پوي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ معيارن موجب سائي ڪاٺ کي مڪمل نامي ماپن مطابق رکيو ويندو هو. بهرحال، وقت سان گڏ تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي ماپن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. 1910ع ۾ عام طور تي تيار ٿيل {{convert|1|in|mm|adj=on}} تختي جي ٿولهه {{convert|13/16|in|mm|abbr=on}} هوندي هئي. 1928ع ۾ ان کي 4 سيڪڙو گهٽايو ويو، ۽ 1956ع ۾ وري وڌيڪ 4 سيڪڙو گهٽايو ويو. 1961ع ۾ ''ڪاميٽي آن گريڊ سمپليفڪيشن اينڊ اسٽينڊرڊائيزيشن'' موجوده آمريڪي معيار تي اتفاق ڪيو، جنهن تحت 1 انچ (نامي) تختي جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|3|4}} انچ مقرر ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ 2 انچ (نامي) ڪاٺ جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|1|5|8}} انچ مان گهٽائي موجوده {{frac|1|1|2}} انچ ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.fpl.fs.fed.us/documnts/misc/miscpub_6409.pdf|author=Smith, L. W. and L. W. Wood|date=1964|title=History of yard lumber size standards|publisher=USDA Forest Service, Forest Product Laboratory}}</ref> 1964ع ۾ رسالي ''[[پاپولر ميڪينڪس]]'' هڪ آزاد اداري کي مختلف ماپن وارن 2×4 نمونن جي تقابلي مضبوطي جا تجربا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ۾ (A) مڪمل 2×4 انچ، (B) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|5|8}} انچ، (C) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|1|2}} انچ، ۽ (D) {{frac|1|1|2}}×{{frac|3|1|2}} انچ (اڄ جو معيار) شامل هئا. جيڪڏهن (A) جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي کي 100٪ سمجهيو وڃي، ته (B)، (C) ۽ (D) جي مضبوطي ترتيبوار 90.7٪، 82.2٪ ۽ 73.6٪ هئي. ٻين لفظن ۾، 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪاٺ جي ننڍي پاسي جي ماپ {{frac|1|5|8}} انچ مان {{frac|1|1|2}} انچ ڪرڻ سان دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي ۾ 10.46٪ گهٽتائي آئي.<ref>Mikesell, Arthur. “They May Trim the 2×4 Some More.” Popular Mechanics 121:1 (January 1964), 113–115.</ref> معياري ماپن واري ڪاٺ سائي ۽ اڻ رٿيل حالت ۾ پڻ دستياب هوندي آهي، ۽ اهڙي قسم جي ڪاٺ لاءِ نامي ماپون ئي ان جون حقيقي ماپون هونديون آهن. === درجا ۽ معيار === {{main|ڪاٺ جي درجابندي}} [[File:The longest board in the world (2002).jpg|thumb|دنيا جو سڀ کان ڊگهو تختو (2002ع) پولينڊ ۾، [[شمبارڪ، پوميرانين وئويوڊشپ|شمبارڪ]] جي ويجهو، موجود آهي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|36.83|m|ftin|sp=us}} آهي.]] ڪاٺ جي الڳ الڳ ٽڪرن جي معيار ۽ ظاهري صورت ۾ ڳنڍن، ڪاٺ جي رڳن جي لاڙي، ڏارن ۽ ٻين قدرتي خاصيتن جي لحاظ کان گهڻو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. تنهنڪري انهن جي مضبوطي، استعمال جي صلاحيت ۽ قيمت پڻ گهڻي حد تائين مختلف هوندي آهي. آمريڪا ۾ ڪاٺ لاءِ قومي معيار مقرر ڪرڻ جي ڪوشش 1924ع ۾ ''آمريڪي ڪاٺ جو معيار'' جي اشاعت سان شروع ٿي، جنهن ۾ ڪاٺ جي ماپن، درجي ۽ نميءَ جي مقدار بابت وضاحتون مقرر ڪيون ويون؛ ان سان گڏ جاچ ۽ تصديق جا پروگرام پڻ تيار ڪيا ويا. ٺاهيندڙن ۽ ورهائيندڙن جي بدلجندڙ ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وقت سان گڏ انهن معيارن ۾ تبديليون ڪيون ويون، جنهن جو مقصد ڪاٺ کي ٻين تعميراتي شين جي مقابلي ۾ مسابقتي رکڻ هو. هاڻوڪا معيار [[آمريڪي ڪاٺ جي معيار ڪميٽي]] مقرر ڪري ٿي، جنهن کي [[آمريڪا جو واپار وارو سيڪريٽري|آمريڪي واپار وارو سيڪريٽري]] مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.alsc.org/geninfo_history_mod.htm|title=American Lumber Standard Committee: History|website=www.alsc.org}}</ref> اکين سان درجابندي ڪيل گهڻين ساختي ڪاٺين جي قسمن ۽ درجن لاءِ ڊيزائن قدر [[ بين الاقوامي ايس ٽي ايم |اي ايس ٽي ايم]] جي معيارن موجب مقرر ڪيا ويندا آهن. انهن معيارن ۾ مضبوطي گهٽائيندڙ خاصيتن، بار رهڻ جي مدي، حفاظت ۽ ٻين اثرانداز ٿيندڙ عنصرن کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. لاڳو ٿيندڙ معيار انهن تجربن جي نتيجن تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪا جو زراعت کاتو|آمريڪي زراعت کاتي]] جي ''ٻيلي جي شين واري تجربيگاهه'' سان سهڪار ۾ ڪيا ويندا آهن. ''ڪاٺ جي تعمير لاءِ ڊيزائن قدر''، جيڪو ''اي اين ايس آءِ/اي ايف اينڊ پي اي قومي ڪاٺ تعمير ڊيزائن وضاحت'' جو ضميمو آهي، ڪاٺ جا اهي ڊيزائن قدر مهيا ڪري ٿو، جيڪي نمونياتي عمارت سازي ضابطن ۾ تسليم ڪيا وڃن ٿا.<ref name="WoodWorks Structural Properties and Performance">{{cite web|title=Structural Properties and Performance|url=http://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|website=woodworks.org|publisher=WoodWorks|access-date=7 May 2017|archive-date=26 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326010734/https://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|url-status=dead}}</ref> ڪينيڊا ۾ اهڙا درجابندي ضابطا موجود آهن، جيڪي هڪجهڙي قسم جي ڪاٺ تيار ڪندڙ ملن ۾ هڪجهڙو معيار برقرار رکن ٿا، جيئن خريدارن کي يڪسان معيار جي ضمانت ملي سگهي. درجا ڪاٺ جي معيار کي مختلف سطحن تي معياري بڻائين ٿا ۽ اهي درجابندي، موڪلڻ ۽ خريدار پاران سامان لاهڻ وقت نميءَ جي مقدار، ماپ ۽ تياري جي معيار تي ٻڌل هوندا آهن. ''قومي ڪاٺ درجا اٿارٽي'' (اين ايل جي اي)<ref>{{cite web|url=http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|title=National Lumber Grades Authority (Canada)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811113224/http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|archive-date=2011-08-11}}</ref> ڪينيڊا ۾ ڪاٺ جي درجابندي بابت ضابطا ۽ معيار لکڻ، انهن جي تشريح ڪرڻ ۽ انهن کي برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. ''ڪينيڊين ڪاٺ جي معيار جو تصديق بورڊ'' (سي ايل ايس اي بي)<ref>{{cite web|url=http://www.clsab.ca/|title=CLSAB and Lumber Grading Quality |publisher= Canadian Lumber Standards Accreditation Board|website=www.clsab.ca}}</ref> ڪينيڊا جي ڪاٺ جي درجابندي ۽ سڃاڻپ واري نظام جي معيار جي نگراني ڪري ٿو. انهن جو عام درجابندي مخفف ''سي ايل ايس''، يعني [[ڪينيڊين ڪاٺ جو معيار]]، تعميراتي صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Homebuilding">{{cite web | last=Jenkins | first=Steve | title=What is CLS timber and what DIY projects is it good for? | website=Homebuilding & Renovating | date=2023-09-03 | url=https://www.homebuilding.co.uk/advice/what-is-cls-timber | access-date=2024-08-22}}</ref> وقت سان گڏ ڪاٺ جو معيار برقرار رکڻ جون ڪوششون آمريڪا جي ڪاٺي وسيلن ۾ آيل تاريخي تبديلين سبب ڏکيون ٿيون آهن—هڪ صدي کان وڌيڪ اڳ عام آهستي وڌندڙ [[اڻ ڇهيل ٻيلو|اڻ ڇهيل ٻيلن]] کان وٺي اڄ جي واپاري ٻيلن ۾ عام تيزيءَ سان وڌندڙ [[ٻيلو#ٻيلن جي پوک|پوکيل ٻيلن]] تائين. ان جي نتيجي ۾ ڪاٺ جي معيار ۾ آيل گهٽتائي [[ڪاٺ جي صنعت]] ۽ صارفن ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻجي آهي، ۽ ان سبب متبادل تعميراتي شين جو استعمال وڌيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|title=Minimizing the use of lumber products in residential construction|publisher=Nebraska Energy Office|website=www.neo.ne.gov|access-date=2009-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320140257/http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|archive-date=2017-03-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cfr.washington.edu/Research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|title=Material substitution in the U.S. residential construction industry|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]]، ''اسڪول آف فاريسٽ ريسورسز''|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620142144/http://www.cfr.washington.edu/research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|archive-date=2010-06-20}}</ref> مشيني دٻاءَ جي بنياد تي درجابندي ڪيل ۽ مشيني طريقي سان جائزو ورتل ڪاٺ اهڙن استعمالن لاءِ آسانيءَ سان دستياب آهي، جتي تمام گهڻي مضبوطي ضروري هجي، جهڙوڪ [[ٽرس]]، [[رافٽر]]، ليمينيٽ ڪرڻ لاءِ ڪاٺ، [[آءِ-جوئسٽ|آءِ-بيم]] ۽ ويب جوڙ. مشيني درجابندي اهڙي خاصيت، جهڙوڪ سختي يا ڪثافت، ماپي ٿي، جيڪا گهربل ساختي خاصيتن، جهڙوڪ [[موڙڻ واري مضبوطي]]، سان لاڳاپيل هجي. ان طريقي سان ڪاٺ جي هر ٽڪري جي مضبوطي بابت اکين سان درجابندي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ڄاڻ ملي ٿي، جنهن سان ڊيزائنر مڪمل ڊيزائن مضبوطي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ ضرورت کان وڌيڪ مضبوط اڏاوت کان بچي سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522205856/http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> يورپ ۾ مستطيل آري سان ڪٽيل ڪاٺ، جنهن ۾ نرم ۽ سخت ٻئي قسم شامل آهن، جي مضبوطيءَ جي درجابندي EN-14081<ref>{{cite journal|title=Strength grading of sawn lumber/timber in Europe: an explanation for engineers and researchers|first1=Dan|last1=Ridley-Ellis|first2=Peter|last2=Stapel|first3=Vanesa|last3=Baño|s2cid=18860384|date=1 May 2016|journal=European Journal of Wood and Wood Products|volume=74|issue=3|pages=291–306|doi=10.1007/s00107-016-1034-1|url=https://napier-surface.worktribe.com/169717/1/EJWP%20ridleyellis%20et%20al%20submission%20Mar%202016%20revised%20after%20proofing%20check.pdf}}</ref> موجب ڪئي ويندي آهي ۽ عام طور EN-338 ۾ مقرر ڪيل درجن ۾ ورهائي ويندي آهي. نرم ڪاٺين لاءِ عام درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، C16، C18، C24 ۽ C30 آهن. سخت ڪاٺين لاءِ پڻ الڳ درجا موجود آهن، جن مان عام استعمال ٿيندڙ درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، D24، D30، D40، D50، D60 ۽ D70 آهن. انهن درجن ۾ انگ نئينٽن في چورس ملي ميٽر ۾ گهربل پنجين پرسينٽائل موڙڻ واري مضبوطيءَ کي ظاهر ڪري ٿو. ان کان سواءِ ٻيا مضبوطي درجا پڻ آهن، جن ۾ ڇڪتاڻ تي ٻڌل T-درجا شامل آهن، جيڪي [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال لاءِ مقرر ڪيا ويا آهن. * '''C14''' — [[پٽراٺ]] ۽ [[سانچو ڪم]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي. * '''C16 ۽ C24''' — عام تعمير لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * '''C30''' — اڳواٽ تيار ڪيل ڇت جي ٽرسن ۽ اهڙين جڳهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڊيزائن ۾ C24 جي ڀيٽ ۾ ڪجهه وڌيڪ مضبوط [[جوئسٽ]] گهربل هجن. TR26 پڻ ٽرس ٿيل رافٽرن لاءِ هڪ عام مضبوطي درجو آهي، جيڪو برطانيا ۾ گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو پيو اچي.<ref>{{cite web|url=http://blogs.napier.ac.uk/cwst/what-is-tr26/|title=What is TR26? |publisher= Centre for Wood Science & Technology|date=1 December 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ridley-Ellis |first1=Dan |last2=Gil-Moreno |first2=David |last3=Harte |first3=Annette M. |title=Strength grading of timber in the UK and Ireland in 2021 |journal=International Wood Products Journal |date=19 March 2022 |volume=13 |issue=2 |pages=127–136 |doi=10.1080/20426445.2022.2050549 |s2cid=247578984 |issn=2042-6445|doi-access=free |hdl=10379/17124 |hdl-access=free }}</ref> * '''C40''' — عام طور [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آفريقي ۽ ڏکڻ آمريڪي آري سان ڪٽيل ڪاٺ لاءِ درجابندي جا ضابطا ''اي ٽي آءِ بي ٽي''<ref>{{Cite web |url=http://www.atibt.com/ |title=ATIBT |access-date=23 July 2014 |archive-date=16 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140516233446/http://atibt.com/ |url-status=dead }}</ref> پاران ''سياژ اَوي وي ٽروپيڪو آفريڪين'' (SATA) جي ضابطن موجب تيار ڪيا ويا آهن، ۽ اهي [[مڪمل وڻ ڪٽائي|صاف ڪٽائي]] تي ٻڌل آهن، جيڪا صاف مٿاڇري جي سيڪڙو جي بنياد تي مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="fordaq">{{cite web|title=African and South American sawn timber|url=http://www.fordaq.com/fordaq/html/quality_africa_sata_En.htm|website=www.fordaq.com|publisher=Fordaq S.A., The Timber Network|access-date=7 May 2017}}</ref> === اتر آمريڪي سخت ڪاٺيون === اتر آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ مان تيار ٿيندڙ معياري ماپن واري ڪاٺ جي مارڪيٽ جا طريقا{{efn |قيمتي سخت ڪاٺ تي ڪم ڪرڻ نرم ڪاٺ جي ڀيٽ ۾ گهڻو ڏکيو ۽ مهانگو هوندو آهي، ۽ ڪنهن غير معمولي ويڪر واري تختي کي بچائي رکڻ ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪٻٽ جي پاسي يا ڪيترن ننڍن ويڪرن کي [[جوڙيندڙ اوزار|جوڙي]] ٺاهيل ميز جي مٿاڇري جهڙن ڪمن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿي. انهيءَ ڪري صنعت عام طور تي رڳو گهٽ ۾ گهٽ مشيني پروسيسنگ ڪندي آهي ۽ ممڪن حد تائين تختي جي اصل ويڪر برقرار رکندي آهي. نتيجي ۾ ڇانٽي ڪرڻ ۽ ويڪر بابت آخري فيصلو مڪمل طور ان ڪاريگر جي هٿ ۾ رهندو آهي، جيڪو انهن تختن مان [[ڪٻٽ سازي|ڪٻٽ]] يا فرنيچر تيار ڪندو آهي. }} نرم ڪاٺ جي وڪري ۽ وضاحتن لاءِ استعمال ٿيندڙ باقاعده ۽ معياري [[معياري ماپن واري ڪاٺ|معياري ماپن]] کان گهڻو مختلف هوندا آهن. سخت ڪاٺ جا تختا اڪثر مڪمل طور کُرڙي حالت ۾ آري سان ڪٽيل وڪرو ڪيا ويندا آهن،{{efn |چوٿائي-ڪٽ ٿولهين ۾، يعني ٿولهه ۽ ويڪر جون اهي ماپون جيڪي آرا مل جي ميز تان نڪرڻ وقت هونديون آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيگهه گرمي پد جي تبديليءَ سان سڀ کان وڌيڪ بدلجندي آهي، تنهنڪري آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ جي تختن ۾ اڪثر ٿوري وڌيڪ ڊيگهه ڇڏي ويندي آهي. }} يا رڳو ٻنهي وڏين مٿاڇرين تان مشيني رند سان هموار ڪيا ويندا آهن. جڏهن سخت ڪاٺ جا تختا هموار ڪيل مٿاڇرين سان فراهم ڪيا وڃن ٿا، تڏهن عام طور انهن جي ٿولهه مقرر ٿيل هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري نرم ڪاٺ جي معياري مشيني ڪٽائيءَ جي برابر هوندي آهي، جڏهن⁠تہ ويڪر ۽ ڊيگهه ڪجهه حد تائين بي ترتيب هونديون آهن. بهرحال، انهن پراڻن، روايتي ۽ عام طريقن کان علاوه، تازن سالن ۾ ڪجهه شين جي سلسلن کي وڌائي معياري اسٽاڪ ماپن وارا تختا پڻ وڪرو ڪرڻ شروع ڪيا ويا آهن. اهي عام طور [[وڏو پرچون دڪان|وڏن پرچون دڪانن]] ۾ وڪامندا آهن ۽ رڳو ڪجهه مقرر ڊيگهن ۾ دستياب هوندا آهن؛{{efn |مقرر ڊيگهن جو ننڍو سلسلو: آمريڪا ۾ مقرر ڊيگهه وارا سخت ڪاٺ جا تختا گهڻو ڪري {{convert|4|–|6|ft|abbr=on}} ڊيگهه ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ مختلف ويڪرن ۾ {{convert|8|ft|abbr=on}} ڊيگهه وارا تختا پڻ عام آهن، ۽ ڪجهه ويڪرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|12|ft|abbr=on}} تائين معياري ماپون پڻ ملن ٿيون. وڌيڪ ڊگهيون ماپون اڪثر خاص آرڊر تي گهرائڻيون پونديون آهن. }} هر حالت ۾ سخت ڪاٺ صارف کي [[تختي-فوٽ]] ({{convert|144|cuin|disp=or}}) جي حساب سان وڪرو ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ اهو [[ماپ جو نظام|ماپو]] پرچون سطح تي نرم ڪاٺ جي وڪري لاءِ عام طور استعمال نه ڪيو ويندو آهي.{{efn |name=On Australia|1= مقرر تختي ڊيگهه سڀني ملڪن ۾ لاڳو نٿي ٿئي؛ مثال طور، آسٽريليا ۽ آمريڪا ۾ ڪيترائي سخت ڪاٺ جا تختا ڪاٺ جي گودامن کي اهڙن ڳٺن ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، جن جي ويڪر هڪجهڙي هوندي آهي، پر انهن ۾ شامل تختن جون ڊيگهيون لازمي طور هڪجهڙيون نه هونديون آهن. }} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:#ffffff; font-size:110%;" | اتر آمريڪي سخت ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ (کُرڙي آري سان ڪٽيل) ! style="background:#E8F5E9;" | S1S (هڪ پاسي کان هموار) ! style="background:#E8F5E9;" | S2S (ٻنهي پاسن کان هموار) |- | {{frac|1|2}} انچ | {{convert|3/8|in|abbr=on}} | {{convert|5/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|5|8}} انچ | {{convert|1/2|in|abbr=on}} | {{convert|7/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|3|4}} انچ | {{convert|5/8|in|abbr=on}} | {{convert|9/16|in|abbr=on}} |- | 1 انچ يا {{frac|4|4}} انچ | {{convert|7/8|in|abbr=on}} | {{convert|13/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|1|1|4}} انچ يا {{frac|5|4}} انچ | {{convert|1+1/8|in|abbr=on}} | {{convert|1+1/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|1|1|2}} انچ يا {{frac|6|4}} انچ | {{convert|1+3/8|in|abbr=on}} | {{convert|1+5/16|in|abbr=on}} |- | 2 انچ يا {{frac|8|4}} انچ | {{convert|1+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|1+3/4|in|abbr=on}} |- | 3 انچ يا {{frac|12|4}} انچ | {{convert|2+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|2+3/4|in|abbr=on}} |- | 4 انچ يا {{frac|16|4}} انچ | {{convert|3+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|3+3/4|in|abbr=on}} |} اتر آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ جي ٿولهه بيان ڪرڻ لاءِ عام طور ''چوٿائي نظام'' پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. 4/4 (چار چوٿايون) مان مراد {{convert|1|in|mm|adj=mid|-thick}} ٿلهو تختو هوندو آهي، جڏهن⁠تہ 8/4 (اٺ چوٿايون) مان مراد {{convert|2|in|mm|adj=mid|-thick}} ٿلهو تختو هوندو آهي، وغيره. هي ''چوٿائي نظام'' نرم ڪاٺ لاءِ تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي، جيتوڻيڪ نرم ڪاٺ جي ڊيڪنگ ڪڏهن ڪڏهن 5/4 طور وڪرو ڪئي ويندي آهي، حالانڪه ان جي حقيقي ٿولهه هڪ انچ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ تياري دوران موٽر سان هلندڙ [[ٿولهه رند|رندڻ]] واري مرحلي ۾ هر پاسي کان {{convert|1/8|in|abbr=on|disp=or}} ڪاٺ هٽايو ويندو آهي. ''چوٿائي نظام'' اتر آمريڪي ڪاٺ جي صنعت ۾ روايتي نالي وارو طريقو آهي، جيڪو خاص طور کُرڙي آري سان ڪٽيل سخت ڪاٺ جي ٿولهه ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. کُرڙي آري سان ڪٽيل ڪاٺ ۾ هي نظام فوري طور واضح ڪري ٿو ته ڪاٺ اڃا مشيني نموني تيار يا رنديل نه آهي، ۽ اهڙيءَ طرح تيار ٿيل معياري ڪاٺ سان مونجهاري کان بچائي ٿو، جنهن جي ٿولهه مشيني پروسيسنگ کان پوءِ حقيقي ماپ طور ڏني ويندي آهي. مثالن ۾ {{frac|3|4}} انچ، 19 ملي ميٽر، يا 1x شامل آهن. تازن سالن ۾{{when|date=February 2020}} معمارن، ڊيزائنرن ۽ اڏاوت ڪندڙن{{who|date=September 2023}} وضاحتن ۾ ''چوٿائي نظام'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جيئن صنعت اندروني ڄاڻ جي هڪ رواج طور، جيتوڻيڪ بيان ڪيل مواد تيار ٿيل ڪاٺ هوندو آهي. ان سان ٻن الڳ ماپ نظامن کي پاڻ ۾ ملائڻ سبب مونجهارو پيدا ٿيندو آهي. فرنيچر لاءِ استعمال ٿيندڙ سخت ڪاٺ عام طور سرءُ ۽ سياري ۾ ڪٽي ويندي آهي، جڏهن وڻن ۾ رس جي وهڪري گهٽجي يا بند ٿي وڃي. جيڪڏهن سخت ڪاٺ بهار يا اونهاري ۾ ڪٽي وڃي، ته رس ڪاٺ جي قدرتي رنگ کي خراب ڪري سگهي ٿو ۽ فرنيچر ٺاهڻ لاءِ ان جي قيمت گهٽائي سگهي ٿو. == حوالا == {{حوالا}} mm8u264fw67hhix9c8xtefrhm3trjwq 401586 401584 2026-08-07T11:34:34Z Intisar Ali 8681 401586 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''چيريل بنڊ''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ڪٽيل ٿڙ''' (ٽمبر) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ يا لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] (Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ٻيھر چيرائي''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي چيريل بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[چيريل بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == معياري ماپن وارو ڪاٺ (ڊامينشنل لمبر) == [[File:2 By 4 Clue Stick.jpg|thumb|هڪ عام {{convert|2|by|4|inch|mm|round=5|order=flip|abbr=in|adj=on}} تختو]] '''معياري ماپن وارو ڪاٺ''' (Dimensional lumber) اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا معياري ويڪر ۽ ٿولهه (کوٽائي) موجب ڪٽي تيار ڪئي ويندي آهي. اهي ماپون عام طور ملي ميٽرن يا انچن ۾ بيان ڪيون وينديون آهن (پر هيٺ ''نامي ماپن'' (نامينل ڊائمينشنس) ۽ ''حقيقي ماپن'' (ايڪچوئل ڊائمينشنس) بابت وضاحت ڏسو). [[واڍو|واڍا]] ۽ [[ڪارپينٽر]] ڪاٺ جي اڏاوتن جي [[فريمنگ (تعميرات)|فريمنگ]] ۾ اهڙي ڪاٺ جو وڏي پيماني تي استعمال ڪندا آهن. عام ماپن ۾ ''2×4'' (تصوير ۾ ڏيکاريل)، ''2×6'' ۽ ''4×4'' شامل آهن. آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ برطانيا ۾ ''2×4'' کي ڪڏهن ڪڏهن ''چار-باء-ٻہ'' پڻ چيو ويندو آهي. ڪنهن تختي جي ڊيگهه عام طور ان جي ويڪر ۽ ٿولهه کان الڳ بيان ڪئي ويندي آهي. تنهنڪري 2×4 ماپ واري ڪاٺ 4، 8 يا 12 فوٽ ڊگهي به ملي سگهي ٿي. ڪينيڊا ۽ آمريڪا ۾ ڪاٺ جون معياري ڊيگهيون {{convert|6|,|8|,|10|,|12|,|14|,|16|,|18|,|20|,|22|and|24|ft|m}} هونديون آهن. ڀتين جي فريمنگ لاءِ اڳواٽ ڪٽيل [[ديوار جو تختو|تختا]] (وال اسٽڊ) پڻ موجود هوندا آهن، جيڪي وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن. {{convert|8|,|9|or|10|ft|m}} اوچين ڇتين لاءِ تختا (اسٽڊ) {{convert|92+5/8|in|m}}، {{convert|104+5/8|in|m}} ۽ {{convert|116+5/8|in|m}} ڊيگهه ۾ تيار ڪيا ويندا آهن.{{citation needed|date=August 2020}} === اتر آمريڪي نرم ڪاٺيون === معياري ماپن واري ڪاٺ جي هڪ ٽڪري جي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه ان وڻ جي اوچائي ۽ ٿولهه تي دارومدار رکي ٿي، جنهن مان اها تيار ڪئي وڃي ٿي. عام طور تي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه {{convert|24|ft|m|2|abbr=on}} هوندي آهي. [[انجنيري ڪاٺ]] جون تيار ڪيل شيون، جيڪي ڪاٺ جي ريشن، ذرڙن، فائبرن يا وينيرن کي چنبڙائيندڙ مادو استعمال ڪري گڏائي ٺاهيون وينديون آهن، روايتي ڪاٺيءَ جي تعميراتي مواد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوطي، بهتر ساختي صلاحيت ۽ ڊيزائن ۾ وڌيڪ لچڪ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522030232/http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> اڳواٽ ڪٽيل اسٽڊ واڍن ۽ ڪارپينٽرن جو گهڻو وقت بچائيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ٺاهيندڙ ڪمپني انهن کي 8، 9 ۽ 10 فوٽ اوچين ڇتين لاءِ اڳ ئي مناسب ڊيگهه ۾ تيار ڪري ٿي. انهن مان ڪجهه انچ يا سينٽي ميٽر گهٽ رکيا ويندا آهن، جيئن هيٺين ''سل پليٽ'' ۽ مٿين ٻيڻي ''ٽاپ پليٽ'' لڳائڻ کان پوءِ ڀت جي مجموعي اوچائي صحيح رهي ۽ وڌيڪ ڪٽائي جي ضرورت نه پوي. آمريڪا ۾ ''ٻہ-ضربيان'' (جهڙوڪ 2×4، 2×6، 2×8، 2×10 ۽ 2×12) ۽ 4×4 ({{convert|3.5|×|3.5|in|mm|0|disp=out}}) جديد تعمير ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڪاٺيءَ جون معياري ماپون آهن. اهي [[بالون فريمنگ|بالون فريمنگ]] (balloon) ۽ [[پليٽفارم فريمنگ]] جهڙين رهائشي اڏاوتن جا بنيادي تعميراتي جزا آهن. [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيل معياري ڪاٺ گهڻو ڪري تعميراتي ڪم لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ [[سخت ڪاٺ]] مان ٺهيل تختا عام طور فرنيچر ۽ ڪٻٽن جي تياري لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪاٺ جون [[حقيقي ۽ نامي قدر#انجنيئرنگ|'''نامي ماپون''']] (''Nominal dimensions'') تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي معياري ماپن کان وڏيون هونديون آهن. تاريخي طور، نامي ماپون سائي (اڃا نه سڪيل) ۽ کُرڙي (اڻ رٿيل) تختن جون اصل ماپون هونديون هيون، جيڪي سڪائڻ ۽ رندڻ (ڪاٺ جي مٿاڇري هموار ڪرڻ) کان پوءِ تيار ٿيل ڪاٺ جي صورت ۾ ڪجهه ننڍيون ٿي وينديون هيون. اڄڪلهه معيارن ۾ تيار ٿيل ڪاٺ جون آخري ماپون مقرر ڪيل هونديون آهن، ۽ آري جون ملون ڪاٺ جي ٿڙن کي اهڙي ماپ ۾ ڪٽينديون آهن، جيڪا رندڻ ۽ سڪائڻ کان پوءِ گهربل معياري ماپ حاصل ڪري سگهي. عام طور شروعاتي ڪٽ نامي ماپن کان ننڍي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جديد ٽيڪنالاجي جي مدد سان ڪاٺ جي ٿڙن مان وڌيڪ مؤثر نموني ڪاٺ حاصل ڪري سگهجي ٿي. مثال طور، ماضيءَ ۾ '''2×4''' تختو اصل ۾ {{convert|2|×|4|in}} ماپ وارو سائو ۽ کُرڙو تختو هوندو هو. سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جون ماپون غير معياري مقدار ۾ گهٽجي وينديون هيون. اڄڪلهه '''2×4''' تختو شروعات کان ئي 2×4 انچ کان ڪجهه ننڍو ڪٽيو ويندو آهي، جنهن جي ابتدائي ماپ معيارن ۾ مقرر نه هوندي آهي، ۽ سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جي گهٽ ۾ گهٽ حقيقي ماپ {{convert|1+1/2|×|3+1/2|in}} هوندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://roofonline.com/american-softwood-lumber-standard|title=American Softwood Lumber Standard|website=Roof Online|language=en-US|access-date=2018-07-27}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:110%;" | اتر آمريڪي نرم ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ |- ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر |- | '''1 × 2''' | {{frac|3|4}} × {{frac|1|1|2}} | 19 × 38 | '''2 × 2''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|1|1|2}} | 38 × 38 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="4" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="5" | &nbsp; |- | '''1 × 3''' | {{frac|3|4}} × {{frac|2|1|2}} | 19 × 64 | '''2 × 3''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|2|1|2}} | 38 × 64 |- | '''1 × 4''' | {{frac|3|4}} × {{frac|3|1|2}} | 19 × 89 | '''2 × 4''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 38 × 89 | '''4 × 4''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 89 × 89 |- | '''1 × 5''' | {{frac|3|4}} × {{frac|4|1|2}} | 19 × 114 | colspan="3" | &nbsp; | colspan="3" | &nbsp; |- | '''1 × 6''' | {{frac|3|4}} × {{frac|5|1|2}} | 19 × 140 | '''2 × 6''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 38 × 140 | '''4 × 6''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 89 × 140 | '''6 × 6''' | {{frac|5|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 140 × 140 |- | '''1 × 8''' | {{frac|3|4}} × {{frac|7|1|4}} | 19 × 184 | '''2 × 8''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 38 × 184 | '''4 × 8''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 89 × 184 | colspan="3" rowspan="3" | &nbsp; | '''8 × 8''' | {{frac|7|1|2}} × {{frac|7|1|2}} | 191 × 191 |- | '''1 × 10''' | {{frac|3|4}} × {{frac|9|1|4}} | 19 × 235 | '''2 × 10''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|9|1|4}} | 38 × 235 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; |- | '''1 × 12''' | {{frac|3|4}} × {{frac|11|1|4}} | 19 × 286 | '''2 × 12''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|11|1|4}} | 38 × 286 |} جيئن اڳ ذڪر ڪيو ويو آهي، اڄڪلهه ڪنهن مقرر تيار ٿيل ماپ جي ڪاٺ تيار ڪرڻ لاءِ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪاٺ جي ضرورت پوي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ معيارن موجب سائي ڪاٺ کي مڪمل نامي ماپن مطابق رکيو ويندو هو. بهرحال، وقت سان گڏ تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي ماپن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. 1910ع ۾ عام طور تي تيار ٿيل {{convert|1|in|mm|adj=on}} تختي جي ٿولهه {{convert|13/16|in|mm|abbr=on}} هوندي هئي. 1928ع ۾ ان کي 4 سيڪڙو گهٽايو ويو، ۽ 1956ع ۾ وري وڌيڪ 4 سيڪڙو گهٽايو ويو. 1961ع ۾ ''ڪاميٽي آن گريڊ سمپليفڪيشن اينڊ اسٽينڊرڊائيزيشن'' موجوده آمريڪي معيار تي اتفاق ڪيو، جنهن تحت 1 انچ (نامي) تختي جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|3|4}} انچ مقرر ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ 2 انچ (نامي) ڪاٺ جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|1|5|8}} انچ مان گهٽائي موجوده {{frac|1|1|2}} انچ ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.fpl.fs.fed.us/documnts/misc/miscpub_6409.pdf|author=Smith, L. W. and L. W. Wood|date=1964|title=History of yard lumber size standards|publisher=USDA Forest Service, Forest Product Laboratory}}</ref> 1964ع ۾ رسالي ''[[پاپولر ميڪينڪس]]'' هڪ آزاد اداري کي مختلف ماپن وارن 2×4 نمونن جي تقابلي مضبوطي جا تجربا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ۾ (A) مڪمل 2×4 انچ، (B) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|5|8}} انچ، (C) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|1|2}} انچ، ۽ (D) {{frac|1|1|2}}×{{frac|3|1|2}} انچ (اڄ جو معيار) شامل هئا. جيڪڏهن (A) جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي کي 100٪ سمجهيو وڃي، ته (B)، (C) ۽ (D) جي مضبوطي ترتيبوار 90.7٪، 82.2٪ ۽ 73.6٪ هئي. ٻين لفظن ۾، 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪاٺ جي ننڍي پاسي جي ماپ {{frac|1|5|8}} انچ مان {{frac|1|1|2}} انچ ڪرڻ سان دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي ۾ 10.46٪ گهٽتائي آئي.<ref>Mikesell, Arthur. “They May Trim the 2×4 Some More.” Popular Mechanics 121:1 (January 1964), 113–115.</ref> معياري ماپن واري ڪاٺ سائي ۽ اڻ رٿيل حالت ۾ پڻ دستياب هوندي آهي، ۽ اهڙي قسم جي ڪاٺ لاءِ نامي ماپون ئي ان جون حقيقي ماپون هونديون آهن. === درجا ۽ معيار === {{main|ڪاٺ جي درجابندي}} [[File:The longest board in the world (2002).jpg|thumb|دنيا جو سڀ کان ڊگهو تختو (2002ع) پولينڊ ۾، [[شمبارڪ، پوميرانين وئويوڊشپ|شمبارڪ]] جي ويجهو، موجود آهي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|36.83|m|ftin|sp=us}} آهي.]] ڪاٺ جي الڳ الڳ ٽڪرن جي معيار ۽ ظاهري صورت ۾ ڳنڍن، ڪاٺ جي رڳن جي لاڙي، ڏارن ۽ ٻين قدرتي خاصيتن جي لحاظ کان گهڻو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. تنهنڪري انهن جي مضبوطي، استعمال جي صلاحيت ۽ قيمت پڻ گهڻي حد تائين مختلف هوندي آهي. آمريڪا ۾ ڪاٺ لاءِ قومي معيار مقرر ڪرڻ جي ڪوشش 1924ع ۾ ''آمريڪي ڪاٺ جو معيار'' جي اشاعت سان شروع ٿي، جنهن ۾ ڪاٺ جي ماپن، درجي ۽ نميءَ جي مقدار بابت وضاحتون مقرر ڪيون ويون؛ ان سان گڏ جاچ ۽ تصديق جا پروگرام پڻ تيار ڪيا ويا. ٺاهيندڙن ۽ ورهائيندڙن جي بدلجندڙ ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وقت سان گڏ انهن معيارن ۾ تبديليون ڪيون ويون، جنهن جو مقصد ڪاٺ کي ٻين تعميراتي شين جي مقابلي ۾ مسابقتي رکڻ هو. هاڻوڪا معيار [[آمريڪي ڪاٺ جي معيار ڪميٽي]] مقرر ڪري ٿي، جنهن کي [[آمريڪا جو واپار وارو سيڪريٽري|آمريڪي واپار وارو سيڪريٽري]] مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.alsc.org/geninfo_history_mod.htm|title=American Lumber Standard Committee: History|website=www.alsc.org}}</ref> اکين سان درجابندي ڪيل گهڻين ساختي ڪاٺين جي قسمن ۽ درجن لاءِ ڊيزائن قدر [[ بين الاقوامي ايس ٽي ايم |اي ايس ٽي ايم]] جي معيارن موجب مقرر ڪيا ويندا آهن. انهن معيارن ۾ مضبوطي گهٽائيندڙ خاصيتن، بار رهڻ جي مدي، حفاظت ۽ ٻين اثرانداز ٿيندڙ عنصرن کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. لاڳو ٿيندڙ معيار انهن تجربن جي نتيجن تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪا جو زراعت کاتو|آمريڪي زراعت کاتي]] جي ''ٻيلي جي شين واري تجربيگاهه'' سان سهڪار ۾ ڪيا ويندا آهن. ''ڪاٺ جي تعمير لاءِ ڊيزائن قدر''، جيڪو ''اي اين ايس آءِ/اي ايف اينڊ پي اي قومي ڪاٺ تعمير ڊيزائن وضاحت'' جو ضميمو آهي، ڪاٺ جا اهي ڊيزائن قدر مهيا ڪري ٿو، جيڪي نمونياتي عمارت سازي ضابطن ۾ تسليم ڪيا وڃن ٿا.<ref name="WoodWorks Structural Properties and Performance">{{cite web|title=Structural Properties and Performance|url=http://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|website=woodworks.org|publisher=WoodWorks|access-date=7 May 2017|archive-date=26 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326010734/https://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|url-status=dead}}</ref> ڪينيڊا ۾ اهڙا درجابندي ضابطا موجود آهن، جيڪي هڪجهڙي قسم جي ڪاٺ تيار ڪندڙ ملن ۾ هڪجهڙو معيار برقرار رکن ٿا، جيئن خريدارن کي يڪسان معيار جي ضمانت ملي سگهي. درجا ڪاٺ جي معيار کي مختلف سطحن تي معياري بڻائين ٿا ۽ اهي درجابندي، موڪلڻ ۽ خريدار پاران سامان لاهڻ وقت نميءَ جي مقدار، ماپ ۽ تياري جي معيار تي ٻڌل هوندا آهن. ''قومي ڪاٺ درجا اٿارٽي'' (اين ايل جي اي)<ref>{{cite web|url=http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|title=National Lumber Grades Authority (Canada)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811113224/http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|archive-date=2011-08-11}}</ref> ڪينيڊا ۾ ڪاٺ جي درجابندي بابت ضابطا ۽ معيار لکڻ، انهن جي تشريح ڪرڻ ۽ انهن کي برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. ''ڪينيڊين ڪاٺ جي معيار جو تصديق بورڊ'' (سي ايل ايس اي بي)<ref>{{cite web|url=http://www.clsab.ca/|title=CLSAB and Lumber Grading Quality |publisher= Canadian Lumber Standards Accreditation Board|website=www.clsab.ca}}</ref> ڪينيڊا جي ڪاٺ جي درجابندي ۽ سڃاڻپ واري نظام جي معيار جي نگراني ڪري ٿو. انهن جو عام درجابندي مخفف ''سي ايل ايس''، يعني [[ڪينيڊين ڪاٺ جو معيار]]، تعميراتي صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Homebuilding">{{cite web | last=Jenkins | first=Steve | title=What is CLS timber and what DIY projects is it good for? | website=Homebuilding & Renovating | date=2023-09-03 | url=https://www.homebuilding.co.uk/advice/what-is-cls-timber | access-date=2024-08-22}}</ref> وقت سان گڏ ڪاٺ جو معيار برقرار رکڻ جون ڪوششون آمريڪا جي ڪاٺي وسيلن ۾ آيل تاريخي تبديلين سبب ڏکيون ٿيون آهن—هڪ صدي کان وڌيڪ اڳ عام آهستي وڌندڙ [[اڻ ڇهيل ٻيلو|اڻ ڇهيل ٻيلن]] کان وٺي اڄ جي واپاري ٻيلن ۾ عام تيزيءَ سان وڌندڙ [[ٻيلو#ٻيلن جي پوک|پوکيل ٻيلن]] تائين. ان جي نتيجي ۾ ڪاٺ جي معيار ۾ آيل گهٽتائي [[ڪاٺ جي صنعت]] ۽ صارفن ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻجي آهي، ۽ ان سبب متبادل تعميراتي شين جو استعمال وڌيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|title=Minimizing the use of lumber products in residential construction|publisher=Nebraska Energy Office|website=www.neo.ne.gov|access-date=2009-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320140257/http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|archive-date=2017-03-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cfr.washington.edu/Research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|title=Material substitution in the U.S. residential construction industry|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]]، ''اسڪول آف فاريسٽ ريسورسز''|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620142144/http://www.cfr.washington.edu/research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|archive-date=2010-06-20}}</ref> مشيني دٻاءَ جي بنياد تي درجابندي ڪيل ۽ مشيني طريقي سان جائزو ورتل ڪاٺ اهڙن استعمالن لاءِ آسانيءَ سان دستياب آهي، جتي تمام گهڻي مضبوطي ضروري هجي، جهڙوڪ [[ٽرس]]، [[رافٽر]]، ليمينيٽ ڪرڻ لاءِ ڪاٺ، [[آءِ-جوئسٽ|آءِ-بيم]] ۽ ويب جوڙ. مشيني درجابندي اهڙي خاصيت، جهڙوڪ سختي يا ڪثافت، ماپي ٿي، جيڪا گهربل ساختي خاصيتن، جهڙوڪ [[موڙڻ واري مضبوطي]]، سان لاڳاپيل هجي. ان طريقي سان ڪاٺ جي هر ٽڪري جي مضبوطي بابت اکين سان درجابندي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ڄاڻ ملي ٿي، جنهن سان ڊيزائنر مڪمل ڊيزائن مضبوطي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ ضرورت کان وڌيڪ مضبوط اڏاوت کان بچي سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522205856/http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> يورپ ۾ مستطيل آري سان ڪٽيل ڪاٺ، جنهن ۾ نرم ۽ سخت ٻئي قسم شامل آهن، جي مضبوطيءَ جي درجابندي EN-14081<ref>{{cite journal|title=Strength grading of sawn lumber/timber in Europe: an explanation for engineers and researchers|first1=Dan|last1=Ridley-Ellis|first2=Peter|last2=Stapel|first3=Vanesa|last3=Baño|s2cid=18860384|date=1 May 2016|journal=European Journal of Wood and Wood Products|volume=74|issue=3|pages=291–306|doi=10.1007/s00107-016-1034-1|url=https://napier-surface.worktribe.com/169717/1/EJWP%20ridleyellis%20et%20al%20submission%20Mar%202016%20revised%20after%20proofing%20check.pdf}}</ref> موجب ڪئي ويندي آهي ۽ عام طور EN-338 ۾ مقرر ڪيل درجن ۾ ورهائي ويندي آهي. نرم ڪاٺين لاءِ عام درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، C16، C18، C24 ۽ C30 آهن. سخت ڪاٺين لاءِ پڻ الڳ درجا موجود آهن، جن مان عام استعمال ٿيندڙ درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، D24، D30، D40، D50، D60 ۽ D70 آهن. انهن درجن ۾ انگ نئينٽن في چورس ملي ميٽر ۾ گهربل پنجين پرسينٽائل موڙڻ واري مضبوطيءَ کي ظاهر ڪري ٿو. ان کان سواءِ ٻيا مضبوطي درجا پڻ آهن، جن ۾ ڇڪتاڻ تي ٻڌل T-درجا شامل آهن، جيڪي [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال لاءِ مقرر ڪيا ويا آهن. * '''C14''' — [[پٽراٺ]] ۽ [[سانچو ڪم]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي. * '''C16 ۽ C24''' — عام تعمير لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * '''C30''' — اڳواٽ تيار ڪيل ڇت جي ٽرسن ۽ اهڙين جڳهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڊيزائن ۾ C24 جي ڀيٽ ۾ ڪجهه وڌيڪ مضبوط [[جوئسٽ]] گهربل هجن. TR26 پڻ ٽرس ٿيل رافٽرن لاءِ هڪ عام مضبوطي درجو آهي، جيڪو برطانيا ۾ گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو پيو اچي.<ref>{{cite web|url=http://blogs.napier.ac.uk/cwst/what-is-tr26/|title=What is TR26? |publisher= Centre for Wood Science & Technology|date=1 December 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ridley-Ellis |first1=Dan |last2=Gil-Moreno |first2=David |last3=Harte |first3=Annette M. |title=Strength grading of timber in the UK and Ireland in 2021 |journal=International Wood Products Journal |date=19 March 2022 |volume=13 |issue=2 |pages=127–136 |doi=10.1080/20426445.2022.2050549 |s2cid=247578984 |issn=2042-6445|doi-access=free |hdl=10379/17124 |hdl-access=free }}</ref> * '''C40''' — عام طور [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آفريقي ۽ ڏکڻ آمريڪي آري سان ڪٽيل ڪاٺ لاءِ درجابندي جا ضابطا ''اي ٽي آءِ بي ٽي''<ref>{{Cite web |url=http://www.atibt.com/ |title=ATIBT |access-date=23 July 2014 |archive-date=16 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140516233446/http://atibt.com/ |url-status=dead }}</ref> پاران ''سياژ اَوي وي ٽروپيڪو آفريڪين'' (SATA) جي ضابطن موجب تيار ڪيا ويا آهن، ۽ اهي [[مڪمل وڻ ڪٽائي|صاف ڪٽائي]] تي ٻڌل آهن، جيڪا صاف مٿاڇري جي سيڪڙو جي بنياد تي مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="fordaq">{{cite web|title=African and South American sawn timber|url=http://www.fordaq.com/fordaq/html/quality_africa_sata_En.htm|website=www.fordaq.com|publisher=Fordaq S.A., The Timber Network|access-date=7 May 2017}}</ref> === اتر آمريڪي سخت ڪاٺيون === اتر آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ مان تيار ٿيندڙ معياري ماپن واري ڪاٺ جي مارڪيٽ جا طريقا{{efn |قيمتي سخت ڪاٺ تي ڪم ڪرڻ نرم ڪاٺ جي ڀيٽ ۾ گهڻو ڏکيو ۽ مهانگو هوندو آهي، ۽ ڪنهن غير معمولي ويڪر واري تختي کي بچائي رکڻ ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪٻٽ جي پاسي يا ڪيترن ننڍن ويڪرن کي [[جوڙيندڙ اوزار|جوڙي]] ٺاهيل ميز جي مٿاڇري جهڙن ڪمن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿي. انهيءَ ڪري صنعت عام طور تي رڳو گهٽ ۾ گهٽ مشيني پروسيسنگ ڪندي آهي ۽ ممڪن حد تائين تختي جي اصل ويڪر برقرار رکندي آهي. نتيجي ۾ ڇانٽي ڪرڻ ۽ ويڪر بابت آخري فيصلو مڪمل طور ان ڪاريگر جي هٿ ۾ رهندو آهي، جيڪو انهن تختن مان [[ڪٻٽ سازي|ڪٻٽ]] يا فرنيچر تيار ڪندو آهي. }} نرم ڪاٺ جي وڪري ۽ وضاحتن لاءِ استعمال ٿيندڙ باقاعده ۽ معياري [[معياري ماپن واري ڪاٺ|معياري ماپن]] کان گهڻو مختلف هوندا آهن. سخت ڪاٺ جا تختا اڪثر مڪمل طور کُرڙي حالت ۾ آري سان ڪٽيل وڪرو ڪيا ويندا آهن،{{efn |چوٿائي-ڪٽ ٿولهين ۾، يعني ٿولهه ۽ ويڪر جون اهي ماپون جيڪي آرا مل جي ميز تان نڪرڻ وقت هونديون آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيگهه گرمي پد جي تبديليءَ سان سڀ کان وڌيڪ بدلجندي آهي، تنهنڪري آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ جي تختن ۾ اڪثر ٿوري وڌيڪ ڊيگهه ڇڏي ويندي آهي. }} يا رڳو ٻنهي وڏين مٿاڇرين تان مشيني رند سان هموار ڪيا ويندا آهن. جڏهن سخت ڪاٺ جا تختا هموار ڪيل مٿاڇرين سان فراهم ڪيا وڃن ٿا، تڏهن عام طور انهن جي ٿولهه مقرر ٿيل هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري نرم ڪاٺ جي معياري مشيني ڪٽائيءَ جي برابر هوندي آهي، جڏهن⁠تہ ويڪر ۽ ڊيگهه ڪجهه حد تائين بي ترتيب هونديون آهن. بهرحال، انهن پراڻن، روايتي ۽ عام طريقن کان علاوه، تازن سالن ۾ ڪجهه شين جي سلسلن کي وڌائي معياري اسٽاڪ ماپن وارا تختا پڻ وڪرو ڪرڻ شروع ڪيا ويا آهن. اهي عام طور [[وڏو پرچون دڪان|وڏن پرچون دڪانن]] ۾ وڪامندا آهن ۽ رڳو ڪجهه مقرر ڊيگهن ۾ دستياب هوندا آهن؛{{efn |مقرر ڊيگهن جو ننڍو سلسلو: آمريڪا ۾ مقرر ڊيگهه وارا سخت ڪاٺ جا تختا گهڻو ڪري {{convert|4|–|6|ft|abbr=on}} ڊيگهه ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ مختلف ويڪرن ۾ {{convert|8|ft|abbr=on}} ڊيگهه وارا تختا پڻ عام آهن، ۽ ڪجهه ويڪرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|12|ft|abbr=on}} تائين معياري ماپون پڻ ملن ٿيون. وڌيڪ ڊگهيون ماپون اڪثر خاص آرڊر تي گهرائڻيون پونديون آهن. }} هر حالت ۾ سخت ڪاٺ صارف کي [[تختي-فوٽ]] ({{convert|144|cuin|disp=or}}) جي حساب سان وڪرو ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ اهو [[ماپ جو نظام|ماپو]] پرچون سطح تي نرم ڪاٺ جي وڪري لاءِ عام طور استعمال نه ڪيو ويندو آهي.{{efn |name=On Australia|1= مقرر تختي ڊيگهه سڀني ملڪن ۾ لاڳو نٿي ٿئي؛ مثال طور، آسٽريليا ۽ آمريڪا ۾ ڪيترائي سخت ڪاٺ جا تختا ڪاٺ جي گودامن کي اهڙن ڳٺن ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، جن جي ويڪر هڪجهڙي هوندي آهي، پر انهن ۾ شامل تختن جون ڊيگهيون لازمي طور هڪجهڙيون نه هونديون آهن. }} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:#ffffff; font-size:110%;" | اتر آمريڪي سخت ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ (کُرڙي آري سان ڪٽيل) ! style="background:#E8F5E9;" | S1S (هڪ پاسي کان هموار) ! style="background:#E8F5E9;" | S2S (ٻنهي پاسن کان هموار) |- | {{frac|1|2}} انچ | {{convert|3/8|in|abbr=on}} | {{convert|5/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|5|8}} انچ | {{convert|1/2|in|abbr=on}} | {{convert|7/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|3|4}} انچ | {{convert|5/8|in|abbr=on}} | {{convert|9/16|in|abbr=on}} |- | 1 انچ يا {{frac|4|4}} انچ | {{convert|7/8|in|abbr=on}} | {{convert|13/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|1|1|4}} انچ يا {{frac|5|4}} انچ | {{convert|1+1/8|in|abbr=on}} | {{convert|1+1/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|1|1|2}} انچ يا {{frac|6|4}} انچ | {{convert|1+3/8|in|abbr=on}} | {{convert|1+5/16|in|abbr=on}} |- | 2 انچ يا {{frac|8|4}} انچ | {{convert|1+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|1+3/4|in|abbr=on}} |- | 3 انچ يا {{frac|12|4}} انچ | {{convert|2+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|2+3/4|in|abbr=on}} |- | 4 انچ يا {{frac|16|4}} انچ | {{convert|3+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|3+3/4|in|abbr=on}} |} اتر آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ جي ٿولهه بيان ڪرڻ لاءِ عام طور ''چوٿائي نظام'' پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. 4/4 (چار چوٿايون) مان مراد {{convert|1|in|mm|adj=mid|-thick}} ٿلهو تختو هوندو آهي، جڏهن⁠تہ 8/4 (اٺ چوٿايون) مان مراد {{convert|2|in|mm|adj=mid|-thick}} ٿلهو تختو هوندو آهي، وغيره. هي ''چوٿائي نظام'' نرم ڪاٺ لاءِ تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي، جيتوڻيڪ نرم ڪاٺ جي ڊيڪنگ ڪڏهن ڪڏهن 5/4 طور وڪرو ڪئي ويندي آهي، حالانڪه ان جي حقيقي ٿولهه هڪ انچ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ تياري دوران موٽر سان هلندڙ [[ٿولهه رند|رندڻ]] واري مرحلي ۾ هر پاسي کان {{convert|1/8|in|abbr=on|disp=or}} ڪاٺ هٽايو ويندو آهي. ''چوٿائي نظام'' اتر آمريڪي ڪاٺ جي صنعت ۾ روايتي نالي وارو طريقو آهي، جيڪو خاص طور کُرڙي آري سان ڪٽيل سخت ڪاٺ جي ٿولهه ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. کُرڙي آري سان ڪٽيل ڪاٺ ۾ هي نظام فوري طور واضح ڪري ٿو ته ڪاٺ اڃا مشيني نموني تيار يا رنديل نه آهي، ۽ اهڙيءَ طرح تيار ٿيل معياري ڪاٺ سان مونجهاري کان بچائي ٿو، جنهن جي ٿولهه مشيني پروسيسنگ کان پوءِ حقيقي ماپ طور ڏني ويندي آهي. مثالن ۾ {{frac|3|4}} انچ، 19 ملي ميٽر، يا 1x شامل آهن. تازن سالن ۾{{when|date=February 2020}} معمارن، ڊيزائنرن ۽ اڏاوت ڪندڙن{{who|date=September 2023}} وضاحتن ۾ ''چوٿائي نظام'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جيئن صنعت اندروني ڄاڻ جي هڪ رواج طور، جيتوڻيڪ بيان ڪيل مواد تيار ٿيل ڪاٺ هوندو آهي. ان سان ٻن الڳ ماپ نظامن کي پاڻ ۾ ملائڻ سبب مونجهارو پيدا ٿيندو آهي. فرنيچر لاءِ استعمال ٿيندڙ سخت ڪاٺ عام طور سرءُ ۽ سياري ۾ ڪٽي ويندي آهي، جڏهن وڻن ۾ رس جي وهڪري گهٽجي يا بند ٿي وڃي. جيڪڏهن سخت ڪاٺ بهار يا اونهاري ۾ ڪٽي وڃي، ته رس ڪاٺ جي قدرتي رنگ کي خراب ڪري سگهي ٿو ۽ فرنيچر ٺاهڻ لاءِ ان جي قيمت گهٽائي سگهي ٿو. === انجنيئري ڪاٺ === {{main|انجنيئري ڪاٺ}} [[انجنيئري ڪاٺ]] اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا ڪارخاني ۾ تيار ڪئي ويندي آهي ۽ خاص ساختي مقصدن لاءِ ڊزائن ڪئي ويندي آهي. انجنيئرنگ ٿيل ڪاٺ جا مکيه قسم هي آهن:<ref>{{cite web|title=Austin Energy page describing engineered structural lumber|url=http://www.austinenergy.com/Energy%20Efficiency/Programs/Green%20Building/Sourcebook/engineeredStructuralProducts.htm|access-date=2006-09-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822023120/http://www.austinenergy.com/Energy%20Efficiency/Programs/Green%20Building/Sourcebook/engineeredStructuralProducts.htm|archive-date=2006-08-22}}</ref> * [[پرتي چادرن مان تيار ڪيل ڪاٺ]] (LVL) – ايل وي ايل عام طور {{convert|1+3/4|in|adj=on}} ٿولهه ۾ تيار ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ ان جي کوٽائي {{convert|9+1/2|,|11+7/8|,|14|,|16|,|18|and|24|in}} تائين ٿي سگهي ٿي. گهڻو ڪري ٻه يا ٽي ٽڪرا پاڻ ۾ ڳنڍي استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي وڏن وٿيَن تي سهارو مهيا ڪرڻ لاءِ شعاعن (بيم) طور ڪم ڪندا آهن، جهڙوڪ سهارو ڏيندڙ ڀت هٽائڻ کان پوءِ، گيراج جي دروازن جي مٿان، يا اهڙين جڳهن تي جتي معياري ماپن واري ڪاٺ ڪافي نه هجي. اهي اتي به استعمال ٿيندا آهن، جتي مٿئين فرش، ڀت يا ڇت مان وڏو بار نسبتاً ننڍي وٿيءَ تي پوي ۽ عام ڪاٺ عملي طور مناسب نه هجي. جيڪڏهن هن ڪاٺ ۾ وٿيءَ جي وچ يا پڇاڙيءَ ۾ سوراخ يا چير ڪيا وڃن ته ان جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي، پر ضرورت مطابق ان ۾ ميخون هڻي شعاع کي ٻڌي سگهجي ٿو يا [[آءِ-جوئسٽ]] ۽ عام [[جوئسٽ]] لاءِ هينگر لڳائي سگهجن ٿا، جيڪي ايل وي ايل شعاع تي ختم ٿيندا آهن. * ڪاٺ جا [[آءِ-جوئسٽ]] – جن کي ڪڏهن ''TJI''، ''ٽرس جوئسٽ'' يا ''BCI'' پڻ چيو ويندو آهي (اهي سڀ واپاري نالا آهن). اهي مٿين ماڙن جي فرشن ۾ ۽ روايتي بنيادن واري پهرين ماڙ جي اڏاوت ۾ استعمال ٿيندا آهن. انهن کي ڊگهي وٿيءَ لاءِ انجنيئر ڪيو ويندو آهي، ۽ جتي مٿان ڀت اچي ٿي اتي ٻه گڏ، ۽ جتي تمام ڳري باربردار ڀت هجي اتي ٽي گڏ لڳايا ويندا آهن. اهي مٿئين ۽ هيٺئين پٽي (Flange) مان ٺهيل هوندا آهن، جيڪي معياري ڪاٺ جون هونديون آهن، جڏهن⁠تہ وچ وارو حصو [[رخ ڏنل ڪاٺي چِپ بورڊ]] (OSB) مان تيار ٿيندو آهي (يا جديد قسمن ۾ اسٽيل جي جالي مان، جيڪا خدمتي پائپن وغيره جي گذر جي سهولت ڏئي ٿي). ٺاهيندڙ يا انجنيئر جي هدايتن موجب وچئين حصي مان محدود سائيز جا سوراخ ڪري سگهجن ٿا. ننڍن سوراخن لاءِ اڳواٽ ٺهيل ''ناڪ آئوٽس'' پڻ هوندا آهن، جتي انجنيئر جي منظوري کان سواءِ سوراخ ڪري سگهجن ٿا. وڏا سوراخ صرف وچئين حصي جي وچئين ٽئين حصي ۾ ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي. جيڪڏهن مٿيون يا هيٺيون حصو ڪٽيو وڃي ته جوئسٽ جي مضبوطي ختم ٿي ويندي آهي. سوراخ جي ماپ، شڪل ۽ هنڌ عام طور اڳواٽ انجنيئر کان منظور ڪرائڻا پوندا آهن، ۽ ڪيترن علائقن ۾ تعميراتي جاچ ڪندڙ اداري کي انجنيئر جا حساب پڻ پيش ڪرڻا پوندا آهن. ڪجهه آءِ-جوئسٽ ''W'' شڪل واري جالي سان ٺهندا آهن، جيئن ڪٽائي کان سواءِ هوا جي نالن يا ٻين خدمتن کي گذارڻ جي سهولت ملي. * [[آڱري-جوڙيل ڪاٺ]] – عام مضبوط ڪاٺ جا ٽڪرا اڪثر {{convert|22|to(-)|24|ft}} کان وڌيڪ ڊگها ناهن هوندا، پر ''آڱري-جوڙ'' (Finger-jointing) جي طريقي سان انهن کي وڌيڪ ڊگهو بڻائي سگهجي ٿو. ان لاءِ عام طور {{convert|18|to(-)|24|in}} ڊگها ننڍا ڪاٺ جا ٽڪرا آڱري نما ڳانڍاپن ۽ گوند سان ڳنڍي {{convert|36|ft}} تائين ڊگها 2×6 تختا تيار ڪيا ويندا آهن. اڳواٽ تيار ٿيل ڀتين جي اسٽڊن ۾ به هي طريقو وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. رنگ ٿيڻ واري غير ساختي سخت ڪاٺ لاءِ هي هڪ سستو متبادل پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن ان تي داغ (Stain) هنيا وڃن ته ڳانڍاپا نمايان نظر ايندا. تعمير دوران ڌيان رکيو ويندو آهي ته گوند لڳل ڳانڍاپي ۾ سڌي ميخ نه هنئي وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان اسٽڊ ڀڄي سگهي ٿو. * [[گوند سان پرتيل ڪاٺ]] (گليولم) – هي 2×4 يا 2×6 ڪاٺ جا ٽڪرا هڪٻئي سان گوند ذريعي ڳنڍي 4×12 يا 6×16 جهڙا وڏا شعاع تيار ڪيا ويندا آهن. اهڙي طرح شعاع هڪ وڏي ڪاٺ جي ٽڪري وانگر ڪم ڪندو آهي، جنهن سان ساڳي ماپ حاصل ڪرڻ لاءِ تمام وڏا ۽ پراڻا وڻ ڪاٽڻ جي ضرورت گهٽجي ويندي آهي. * [[ٺهيل ٽرس]] – گهرن جي اڏاوت ۾ ٽرس اڳواٽ تيار ٿيل حصن طور استعمال ٿيندا آهن، جيڪي ڇت جي رافٽرن ۽ ڇت جي جوئسٽن جي روايتي اڏاوت جو متبادل هوندا آهن. انهن جي لڳائڻ کي آسان ۽ ڇت کي سهارو ڏيڻ لاءِ عام ڪاٺ جي اسٽرٽن ۽ پرلنن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مناسب سمجهيو ويندو آهي. آمريڪا جي ڏاکڻين رياستن ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ اڃا تائين روايتي ڪاٺي رافٽرن واري اڏاوت وڌيڪ عام آهي. ٽرس جا بنيادي نقصان اٽاري جي گهٽ جڳهه، انجنيئرنگ ۽ آرڊر تي وڌيڪ وقت لڳڻ، ۽ روايتي ڪاٺي فريمنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ خرچ آهن. جڏهن⁠تہ انهن جا اهم فائدا مزدوريءَ جي خرچ ۾ نمايان گهٽتائي، تيز تنصيب، هڪجهڙو معيار ۽ مجموعي تعميراتي وقت ۾ بچت آهن. == حوالا == {{حوالا}} 49fp32uiq1o81hstaj4wad512hs2k88 401587 401586 2026-08-07T11:38:48Z Intisar Ali 8681 401587 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''چيريل بنڊ''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ڪٽيل ٿڙ''' (ٽمبر) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ يا لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] (Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ٻيھر چيرائي''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي چيريل بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[چيريل بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == معياري ماپن وارو ڪاٺ (ڊامينشنل لمبر) == [[File:2 By 4 Clue Stick.jpg|thumb|هڪ عام {{convert|2|by|4|inch|mm|round=5|order=flip|abbr=in|adj=on}} تختو]] '''معياري ماپن وارو ڪاٺ''' (Dimensional lumber) اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا معياري ويڪر ۽ ٿولهه (کوٽائي) موجب ڪٽي تيار ڪئي ويندي آهي. اهي ماپون عام طور ملي ميٽرن يا انچن ۾ بيان ڪيون وينديون آهن (پر هيٺ ''نامي ماپن'' (نامينل ڊائمينشنس) ۽ ''حقيقي ماپن'' (ايڪچوئل ڊائمينشنس) بابت وضاحت ڏسو). [[واڍو|واڍا]] ۽ [[ڪارپينٽر]] ڪاٺ جي اڏاوتن جي [[فريمنگ (تعميرات)|فريمنگ]] ۾ اهڙي ڪاٺ جو وڏي پيماني تي استعمال ڪندا آهن. عام ماپن ۾ ''2×4'' (تصوير ۾ ڏيکاريل)، ''2×6'' ۽ ''4×4'' شامل آهن. آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ برطانيا ۾ ''2×4'' کي ڪڏهن ڪڏهن ''چار-باء-ٻہ'' پڻ چيو ويندو آهي. ڪنهن تختي جي ڊيگهه عام طور ان جي ويڪر ۽ ٿولهه کان الڳ بيان ڪئي ويندي آهي. تنهنڪري 2×4 ماپ واري ڪاٺ 4، 8 يا 12 فوٽ ڊگهي به ملي سگهي ٿي. ڪينيڊا ۽ آمريڪا ۾ ڪاٺ جون معياري ڊيگهيون {{convert|6|,|8|,|10|,|12|,|14|,|16|,|18|,|20|,|22|and|24|ft|m}} هونديون آهن. ڀتين جي فريمنگ لاءِ اڳواٽ ڪٽيل [[ديوار جو تختو|تختا]] (وال اسٽڊ) پڻ موجود هوندا آهن، جيڪي وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن. {{convert|8|,|9|or|10|ft|m}} اوچين ڇتين لاءِ تختا (اسٽڊ) {{convert|92+5/8|in|m}}، {{convert|104+5/8|in|m}} ۽ {{convert|116+5/8|in|m}} ڊيگهه ۾ تيار ڪيا ويندا آهن.{{citation needed|date=August 2020}} === اتر آمريڪي نرم ڪاٺيون === معياري ماپن واري ڪاٺ جي هڪ ٽڪري جي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه ان وڻ جي اوچائي ۽ ٿولهه تي دارومدار رکي ٿي، جنهن مان اها تيار ڪئي وڃي ٿي. عام طور تي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه {{convert|24|ft|m|2|abbr=on}} هوندي آهي. [[انجنيري ڪاٺ]] جون تيار ڪيل شيون، جيڪي ڪاٺ جي ريشن، ذرڙن، فائبرن يا وينيرن کي چنبڙائيندڙ مادو استعمال ڪري گڏائي ٺاهيون وينديون آهن، روايتي ڪاٺيءَ جي تعميراتي مواد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوطي، بهتر ساختي صلاحيت ۽ ڊيزائن ۾ وڌيڪ لچڪ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522030232/http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> اڳواٽ ڪٽيل اسٽڊ واڍن ۽ ڪارپينٽرن جو گهڻو وقت بچائيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ٺاهيندڙ ڪمپني انهن کي 8، 9 ۽ 10 فوٽ اوچين ڇتين لاءِ اڳ ئي مناسب ڊيگهه ۾ تيار ڪري ٿي. انهن مان ڪجهه انچ يا سينٽي ميٽر گهٽ رکيا ويندا آهن، جيئن هيٺين ''سل پليٽ'' ۽ مٿين ٻيڻي ''ٽاپ پليٽ'' لڳائڻ کان پوءِ ڀت جي مجموعي اوچائي صحيح رهي ۽ وڌيڪ ڪٽائي جي ضرورت نه پوي. آمريڪا ۾ ''ٻہ-ضربيان'' (جهڙوڪ 2×4، 2×6، 2×8، 2×10 ۽ 2×12) ۽ 4×4 ({{convert|3.5|×|3.5|in|mm|0|disp=out}}) جديد تعمير ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڪاٺيءَ جون معياري ماپون آهن. اهي [[بالون فريمنگ|بالون فريمنگ]] (balloon) ۽ [[پليٽفارم فريمنگ]] جهڙين رهائشي اڏاوتن جا بنيادي تعميراتي جزا آهن. [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيل معياري ڪاٺ گهڻو ڪري تعميراتي ڪم لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ [[سخت ڪاٺ]] مان ٺهيل تختا عام طور فرنيچر ۽ ڪٻٽن جي تياري لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪاٺ جون [[حقيقي ۽ نامي قدر#انجنيئرنگ|'''نامي ماپون''']] (''Nominal dimensions'') تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي معياري ماپن کان وڏيون هونديون آهن. تاريخي طور، نامي ماپون سائي (اڃا نه سڪيل) ۽ کُرڙي (اڻ رٿيل) تختن جون اصل ماپون هونديون هيون، جيڪي سڪائڻ ۽ رندڻ (ڪاٺ جي مٿاڇري هموار ڪرڻ) کان پوءِ تيار ٿيل ڪاٺ جي صورت ۾ ڪجهه ننڍيون ٿي وينديون هيون. اڄڪلهه معيارن ۾ تيار ٿيل ڪاٺ جون آخري ماپون مقرر ڪيل هونديون آهن، ۽ آري جون ملون ڪاٺ جي ٿڙن کي اهڙي ماپ ۾ ڪٽينديون آهن، جيڪا رندڻ ۽ سڪائڻ کان پوءِ گهربل معياري ماپ حاصل ڪري سگهي. عام طور شروعاتي ڪٽ نامي ماپن کان ننڍي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جديد ٽيڪنالاجي جي مدد سان ڪاٺ جي ٿڙن مان وڌيڪ مؤثر نموني ڪاٺ حاصل ڪري سگهجي ٿي. مثال طور، ماضيءَ ۾ '''2×4''' تختو اصل ۾ {{convert|2|×|4|in}} ماپ وارو سائو ۽ کُرڙو تختو هوندو هو. سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جون ماپون غير معياري مقدار ۾ گهٽجي وينديون هيون. اڄڪلهه '''2×4''' تختو شروعات کان ئي 2×4 انچ کان ڪجهه ننڍو ڪٽيو ويندو آهي، جنهن جي ابتدائي ماپ معيارن ۾ مقرر نه هوندي آهي، ۽ سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جي گهٽ ۾ گهٽ حقيقي ماپ {{convert|1+1/2|×|3+1/2|in}} هوندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://roofonline.com/american-softwood-lumber-standard|title=American Softwood Lumber Standard|website=Roof Online|language=en-US|access-date=2018-07-27}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:110%;" | اتر آمريڪي نرم ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ |- ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر |- | '''1 × 2''' | {{frac|3|4}} × {{frac|1|1|2}} | 19 × 38 | '''2 × 2''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|1|1|2}} | 38 × 38 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="4" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="5" | &nbsp; |- | '''1 × 3''' | {{frac|3|4}} × {{frac|2|1|2}} | 19 × 64 | '''2 × 3''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|2|1|2}} | 38 × 64 |- | '''1 × 4''' | {{frac|3|4}} × {{frac|3|1|2}} | 19 × 89 | '''2 × 4''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 38 × 89 | '''4 × 4''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 89 × 89 |- | '''1 × 5''' | {{frac|3|4}} × {{frac|4|1|2}} | 19 × 114 | colspan="3" | &nbsp; | colspan="3" | &nbsp; |- | '''1 × 6''' | {{frac|3|4}} × {{frac|5|1|2}} | 19 × 140 | '''2 × 6''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 38 × 140 | '''4 × 6''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 89 × 140 | '''6 × 6''' | {{frac|5|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 140 × 140 |- | '''1 × 8''' | {{frac|3|4}} × {{frac|7|1|4}} | 19 × 184 | '''2 × 8''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 38 × 184 | '''4 × 8''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 89 × 184 | colspan="3" rowspan="3" | &nbsp; | '''8 × 8''' | {{frac|7|1|2}} × {{frac|7|1|2}} | 191 × 191 |- | '''1 × 10''' | {{frac|3|4}} × {{frac|9|1|4}} | 19 × 235 | '''2 × 10''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|9|1|4}} | 38 × 235 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; |- | '''1 × 12''' | {{frac|3|4}} × {{frac|11|1|4}} | 19 × 286 | '''2 × 12''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|11|1|4}} | 38 × 286 |} جيئن اڳ ذڪر ڪيو ويو آهي، اڄڪلهه ڪنهن مقرر تيار ٿيل ماپ جي ڪاٺ تيار ڪرڻ لاءِ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪاٺ جي ضرورت پوي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ معيارن موجب سائي ڪاٺ کي مڪمل نامي ماپن مطابق رکيو ويندو هو. بهرحال، وقت سان گڏ تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي ماپن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. 1910ع ۾ عام طور تي تيار ٿيل {{convert|1|in|mm|adj=on}} تختي جي ٿولهه {{convert|13/16|in|mm|abbr=on}} هوندي هئي. 1928ع ۾ ان کي 4 سيڪڙو گهٽايو ويو، ۽ 1956ع ۾ وري وڌيڪ 4 سيڪڙو گهٽايو ويو. 1961ع ۾ ''ڪاميٽي آن گريڊ سمپليفڪيشن اينڊ اسٽينڊرڊائيزيشن'' موجوده آمريڪي معيار تي اتفاق ڪيو، جنهن تحت 1 انچ (نامي) تختي جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|3|4}} انچ مقرر ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ 2 انچ (نامي) ڪاٺ جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|1|5|8}} انچ مان گهٽائي موجوده {{frac|1|1|2}} انچ ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.fpl.fs.fed.us/documnts/misc/miscpub_6409.pdf|author=Smith, L. W. and L. W. Wood|date=1964|title=History of yard lumber size standards|publisher=USDA Forest Service, Forest Product Laboratory}}</ref> 1964ع ۾ رسالي ''[[پاپولر ميڪينڪس]]'' هڪ آزاد اداري کي مختلف ماپن وارن 2×4 نمونن جي تقابلي مضبوطي جا تجربا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ۾ (A) مڪمل 2×4 انچ، (B) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|5|8}} انچ، (C) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|1|2}} انچ، ۽ (D) {{frac|1|1|2}}×{{frac|3|1|2}} انچ (اڄ جو معيار) شامل هئا. جيڪڏهن (A) جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي کي 100٪ سمجهيو وڃي، ته (B)، (C) ۽ (D) جي مضبوطي ترتيبوار 90.7٪، 82.2٪ ۽ 73.6٪ هئي. ٻين لفظن ۾، 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪاٺ جي ننڍي پاسي جي ماپ {{frac|1|5|8}} انچ مان {{frac|1|1|2}} انچ ڪرڻ سان دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي ۾ 10.46٪ گهٽتائي آئي.<ref>Mikesell, Arthur. “They May Trim the 2×4 Some More.” Popular Mechanics 121:1 (January 1964), 113–115.</ref> معياري ماپن واري ڪاٺ سائي ۽ اڻ رٿيل حالت ۾ پڻ دستياب هوندي آهي، ۽ اهڙي قسم جي ڪاٺ لاءِ نامي ماپون ئي ان جون حقيقي ماپون هونديون آهن. === درجا ۽ معيار === {{main|ڪاٺ جي درجابندي}} [[File:The longest board in the world (2002).jpg|thumb|دنيا جو سڀ کان ڊگهو تختو (2002ع) پولينڊ ۾، [[شمبارڪ، پوميرانين وئويوڊشپ|شمبارڪ]] جي ويجهو، موجود آهي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|36.83|m|ftin|sp=us}} آهي.]] ڪاٺ جي الڳ الڳ ٽڪرن جي معيار ۽ ظاهري صورت ۾ ڳنڍن، ڪاٺ جي رڳن جي لاڙي، ڏارن ۽ ٻين قدرتي خاصيتن جي لحاظ کان گهڻو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. تنهنڪري انهن جي مضبوطي، استعمال جي صلاحيت ۽ قيمت پڻ گهڻي حد تائين مختلف هوندي آهي. آمريڪا ۾ ڪاٺ لاءِ قومي معيار مقرر ڪرڻ جي ڪوشش 1924ع ۾ ''آمريڪي ڪاٺ جو معيار'' جي اشاعت سان شروع ٿي، جنهن ۾ ڪاٺ جي ماپن، درجي ۽ نميءَ جي مقدار بابت وضاحتون مقرر ڪيون ويون؛ ان سان گڏ جاچ ۽ تصديق جا پروگرام پڻ تيار ڪيا ويا. ٺاهيندڙن ۽ ورهائيندڙن جي بدلجندڙ ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وقت سان گڏ انهن معيارن ۾ تبديليون ڪيون ويون، جنهن جو مقصد ڪاٺ کي ٻين تعميراتي شين جي مقابلي ۾ مسابقتي رکڻ هو. هاڻوڪا معيار [[آمريڪي ڪاٺ جي معيار ڪميٽي]] مقرر ڪري ٿي، جنهن کي [[آمريڪا جو واپار وارو سيڪريٽري|آمريڪي واپار وارو سيڪريٽري]] مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.alsc.org/geninfo_history_mod.htm|title=American Lumber Standard Committee: History|website=www.alsc.org}}</ref> اکين سان درجابندي ڪيل گهڻين ساختي ڪاٺين جي قسمن ۽ درجن لاءِ ڊيزائن قدر [[ بين الاقوامي ايس ٽي ايم |اي ايس ٽي ايم]] جي معيارن موجب مقرر ڪيا ويندا آهن. انهن معيارن ۾ مضبوطي گهٽائيندڙ خاصيتن، بار رهڻ جي مدي، حفاظت ۽ ٻين اثرانداز ٿيندڙ عنصرن کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. لاڳو ٿيندڙ معيار انهن تجربن جي نتيجن تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪا جو زراعت کاتو|آمريڪي زراعت کاتي]] جي ''ٻيلي جي شين واري تجربيگاهه'' سان سهڪار ۾ ڪيا ويندا آهن. ''ڪاٺ جي تعمير لاءِ ڊيزائن قدر''، جيڪو ''اي اين ايس آءِ/اي ايف اينڊ پي اي قومي ڪاٺ تعمير ڊيزائن وضاحت'' جو ضميمو آهي، ڪاٺ جا اهي ڊيزائن قدر مهيا ڪري ٿو، جيڪي نمونياتي عمارت سازي ضابطن ۾ تسليم ڪيا وڃن ٿا.<ref name="WoodWorks Structural Properties and Performance">{{cite web|title=Structural Properties and Performance|url=http://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|website=woodworks.org|publisher=WoodWorks|access-date=7 May 2017|archive-date=26 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326010734/https://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|url-status=dead}}</ref> ڪينيڊا ۾ اهڙا درجابندي ضابطا موجود آهن، جيڪي هڪجهڙي قسم جي ڪاٺ تيار ڪندڙ ملن ۾ هڪجهڙو معيار برقرار رکن ٿا، جيئن خريدارن کي يڪسان معيار جي ضمانت ملي سگهي. درجا ڪاٺ جي معيار کي مختلف سطحن تي معياري بڻائين ٿا ۽ اهي درجابندي، موڪلڻ ۽ خريدار پاران سامان لاهڻ وقت نميءَ جي مقدار، ماپ ۽ تياري جي معيار تي ٻڌل هوندا آهن. ''قومي ڪاٺ درجا اٿارٽي'' (اين ايل جي اي)<ref>{{cite web|url=http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|title=National Lumber Grades Authority (Canada)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811113224/http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|archive-date=2011-08-11}}</ref> ڪينيڊا ۾ ڪاٺ جي درجابندي بابت ضابطا ۽ معيار لکڻ، انهن جي تشريح ڪرڻ ۽ انهن کي برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. ''ڪينيڊين ڪاٺ جي معيار جو تصديق بورڊ'' (سي ايل ايس اي بي)<ref>{{cite web|url=http://www.clsab.ca/|title=CLSAB and Lumber Grading Quality |publisher= Canadian Lumber Standards Accreditation Board|website=www.clsab.ca}}</ref> ڪينيڊا جي ڪاٺ جي درجابندي ۽ سڃاڻپ واري نظام جي معيار جي نگراني ڪري ٿو. انهن جو عام درجابندي مخفف ''سي ايل ايس''، يعني [[ڪينيڊين ڪاٺ جو معيار]]، تعميراتي صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Homebuilding">{{cite web | last=Jenkins | first=Steve | title=What is CLS timber and what DIY projects is it good for? | website=Homebuilding & Renovating | date=2023-09-03 | url=https://www.homebuilding.co.uk/advice/what-is-cls-timber | access-date=2024-08-22}}</ref> وقت سان گڏ ڪاٺ جو معيار برقرار رکڻ جون ڪوششون آمريڪا جي ڪاٺي وسيلن ۾ آيل تاريخي تبديلين سبب ڏکيون ٿيون آهن—هڪ صدي کان وڌيڪ اڳ عام آهستي وڌندڙ [[اڻ ڇهيل ٻيلو|اڻ ڇهيل ٻيلن]] کان وٺي اڄ جي واپاري ٻيلن ۾ عام تيزيءَ سان وڌندڙ [[ٻيلو#ٻيلن جي پوک|پوکيل ٻيلن]] تائين. ان جي نتيجي ۾ ڪاٺ جي معيار ۾ آيل گهٽتائي [[ڪاٺ جي صنعت]] ۽ صارفن ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻجي آهي، ۽ ان سبب متبادل تعميراتي شين جو استعمال وڌيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|title=Minimizing the use of lumber products in residential construction|publisher=Nebraska Energy Office|website=www.neo.ne.gov|access-date=2009-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320140257/http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|archive-date=2017-03-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cfr.washington.edu/Research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|title=Material substitution in the U.S. residential construction industry|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]]، ''اسڪول آف فاريسٽ ريسورسز''|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620142144/http://www.cfr.washington.edu/research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|archive-date=2010-06-20}}</ref> مشيني دٻاءَ جي بنياد تي درجابندي ڪيل ۽ مشيني طريقي سان جائزو ورتل ڪاٺ اهڙن استعمالن لاءِ آسانيءَ سان دستياب آهي، جتي تمام گهڻي مضبوطي ضروري هجي، جهڙوڪ [[ٽرس]]، [[رافٽر]]، ليمينيٽ ڪرڻ لاءِ ڪاٺ، [[آءِ-جوئسٽ|آءِ-بيم]] ۽ ويب جوڙ. مشيني درجابندي اهڙي خاصيت، جهڙوڪ سختي يا ڪثافت، ماپي ٿي، جيڪا گهربل ساختي خاصيتن، جهڙوڪ [[موڙڻ واري مضبوطي]]، سان لاڳاپيل هجي. ان طريقي سان ڪاٺ جي هر ٽڪري جي مضبوطي بابت اکين سان درجابندي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ڄاڻ ملي ٿي، جنهن سان ڊيزائنر مڪمل ڊيزائن مضبوطي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ ضرورت کان وڌيڪ مضبوط اڏاوت کان بچي سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522205856/http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> يورپ ۾ مستطيل آري سان ڪٽيل ڪاٺ، جنهن ۾ نرم ۽ سخت ٻئي قسم شامل آهن، جي مضبوطيءَ جي درجابندي EN-14081<ref>{{cite journal|title=Strength grading of sawn lumber/timber in Europe: an explanation for engineers and researchers|first1=Dan|last1=Ridley-Ellis|first2=Peter|last2=Stapel|first3=Vanesa|last3=Baño|s2cid=18860384|date=1 May 2016|journal=European Journal of Wood and Wood Products|volume=74|issue=3|pages=291–306|doi=10.1007/s00107-016-1034-1|url=https://napier-surface.worktribe.com/169717/1/EJWP%20ridleyellis%20et%20al%20submission%20Mar%202016%20revised%20after%20proofing%20check.pdf}}</ref> موجب ڪئي ويندي آهي ۽ عام طور EN-338 ۾ مقرر ڪيل درجن ۾ ورهائي ويندي آهي. نرم ڪاٺين لاءِ عام درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، C16، C18، C24 ۽ C30 آهن. سخت ڪاٺين لاءِ پڻ الڳ درجا موجود آهن، جن مان عام استعمال ٿيندڙ درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، D24، D30، D40، D50، D60 ۽ D70 آهن. انهن درجن ۾ انگ نئينٽن في چورس ملي ميٽر ۾ گهربل پنجين پرسينٽائل موڙڻ واري مضبوطيءَ کي ظاهر ڪري ٿو. ان کان سواءِ ٻيا مضبوطي درجا پڻ آهن، جن ۾ ڇڪتاڻ تي ٻڌل T-درجا شامل آهن، جيڪي [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال لاءِ مقرر ڪيا ويا آهن. * '''C14''' — [[پٽراٺ]] ۽ [[سانچو ڪم]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي. * '''C16 ۽ C24''' — عام تعمير لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * '''C30''' — اڳواٽ تيار ڪيل ڇت جي ٽرسن ۽ اهڙين جڳهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڊيزائن ۾ C24 جي ڀيٽ ۾ ڪجهه وڌيڪ مضبوط [[جوئسٽ]] گهربل هجن. TR26 پڻ ٽرس ٿيل رافٽرن لاءِ هڪ عام مضبوطي درجو آهي، جيڪو برطانيا ۾ گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو پيو اچي.<ref>{{cite web|url=http://blogs.napier.ac.uk/cwst/what-is-tr26/|title=What is TR26? |publisher= Centre for Wood Science & Technology|date=1 December 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ridley-Ellis |first1=Dan |last2=Gil-Moreno |first2=David |last3=Harte |first3=Annette M. |title=Strength grading of timber in the UK and Ireland in 2021 |journal=International Wood Products Journal |date=19 March 2022 |volume=13 |issue=2 |pages=127–136 |doi=10.1080/20426445.2022.2050549 |s2cid=247578984 |issn=2042-6445|doi-access=free |hdl=10379/17124 |hdl-access=free }}</ref> * '''C40''' — عام طور [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آفريقي ۽ ڏکڻ آمريڪي آري سان ڪٽيل ڪاٺ لاءِ درجابندي جا ضابطا ''اي ٽي آءِ بي ٽي''<ref>{{Cite web |url=http://www.atibt.com/ |title=ATIBT |access-date=23 July 2014 |archive-date=16 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140516233446/http://atibt.com/ |url-status=dead }}</ref> پاران ''سياژ اَوي وي ٽروپيڪو آفريڪين'' (SATA) جي ضابطن موجب تيار ڪيا ويا آهن، ۽ اهي [[مڪمل وڻ ڪٽائي|صاف ڪٽائي]] تي ٻڌل آهن، جيڪا صاف مٿاڇري جي سيڪڙو جي بنياد تي مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="fordaq">{{cite web|title=African and South American sawn timber|url=http://www.fordaq.com/fordaq/html/quality_africa_sata_En.htm|website=www.fordaq.com|publisher=Fordaq S.A., The Timber Network|access-date=7 May 2017}}</ref> === اتر آمريڪي سخت ڪاٺيون === اتر آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ مان تيار ٿيندڙ معياري ماپن واري ڪاٺ جي مارڪيٽ جا طريقا{{efn |قيمتي سخت ڪاٺ تي ڪم ڪرڻ نرم ڪاٺ جي ڀيٽ ۾ گهڻو ڏکيو ۽ مهانگو هوندو آهي، ۽ ڪنهن غير معمولي ويڪر واري تختي کي بچائي رکڻ ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪٻٽ جي پاسي يا ڪيترن ننڍن ويڪرن کي [[جوڙيندڙ اوزار|جوڙي]] ٺاهيل ميز جي مٿاڇري جهڙن ڪمن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿي. انهيءَ ڪري صنعت عام طور تي رڳو گهٽ ۾ گهٽ مشيني پروسيسنگ ڪندي آهي ۽ ممڪن حد تائين تختي جي اصل ويڪر برقرار رکندي آهي. نتيجي ۾ ڇانٽي ڪرڻ ۽ ويڪر بابت آخري فيصلو مڪمل طور ان ڪاريگر جي هٿ ۾ رهندو آهي، جيڪو انهن تختن مان [[ڪٻٽ سازي|ڪٻٽ]] يا فرنيچر تيار ڪندو آهي. }} نرم ڪاٺ جي وڪري ۽ وضاحتن لاءِ استعمال ٿيندڙ باقاعده ۽ معياري [[معياري ماپن واري ڪاٺ|معياري ماپن]] کان گهڻو مختلف هوندا آهن. سخت ڪاٺ جا تختا اڪثر مڪمل طور کُرڙي حالت ۾ آري سان ڪٽيل وڪرو ڪيا ويندا آهن،{{efn |چوٿائي-ڪٽ ٿولهين ۾، يعني ٿولهه ۽ ويڪر جون اهي ماپون جيڪي آرا مل جي ميز تان نڪرڻ وقت هونديون آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيگهه گرمي پد جي تبديليءَ سان سڀ کان وڌيڪ بدلجندي آهي، تنهنڪري آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ جي تختن ۾ اڪثر ٿوري وڌيڪ ڊيگهه ڇڏي ويندي آهي. }} يا رڳو ٻنهي وڏين مٿاڇرين تان مشيني رند سان هموار ڪيا ويندا آهن. جڏهن سخت ڪاٺ جا تختا هموار ڪيل مٿاڇرين سان فراهم ڪيا وڃن ٿا، تڏهن عام طور انهن جي ٿولهه مقرر ٿيل هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري نرم ڪاٺ جي معياري مشيني ڪٽائيءَ جي برابر هوندي آهي، جڏهن⁠تہ ويڪر ۽ ڊيگهه ڪجهه حد تائين بي ترتيب هونديون آهن. بهرحال، انهن پراڻن، روايتي ۽ عام طريقن کان علاوه، تازن سالن ۾ ڪجهه شين جي سلسلن کي وڌائي معياري اسٽاڪ ماپن وارا تختا پڻ وڪرو ڪرڻ شروع ڪيا ويا آهن. اهي عام طور [[وڏو پرچون دڪان|وڏن پرچون دڪانن]] ۾ وڪامندا آهن ۽ رڳو ڪجهه مقرر ڊيگهن ۾ دستياب هوندا آهن؛{{efn |مقرر ڊيگهن جو ننڍو سلسلو: آمريڪا ۾ مقرر ڊيگهه وارا سخت ڪاٺ جا تختا گهڻو ڪري {{convert|4|–|6|ft|abbr=on}} ڊيگهه ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ مختلف ويڪرن ۾ {{convert|8|ft|abbr=on}} ڊيگهه وارا تختا پڻ عام آهن، ۽ ڪجهه ويڪرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|12|ft|abbr=on}} تائين معياري ماپون پڻ ملن ٿيون. وڌيڪ ڊگهيون ماپون اڪثر خاص آرڊر تي گهرائڻيون پونديون آهن. }} هر حالت ۾ سخت ڪاٺ صارف کي [[تختي-فوٽ]] ({{convert|144|cuin|disp=or}}) جي حساب سان وڪرو ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ اهو [[ماپ جو نظام|ماپو]] پرچون سطح تي نرم ڪاٺ جي وڪري لاءِ عام طور استعمال نه ڪيو ويندو آهي.{{efn |name=On Australia|1= مقرر تختي ڊيگهه سڀني ملڪن ۾ لاڳو نٿي ٿئي؛ مثال طور، آسٽريليا ۽ آمريڪا ۾ ڪيترائي سخت ڪاٺ جا تختا ڪاٺ جي گودامن کي اهڙن ڳٺن ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، جن جي ويڪر هڪجهڙي هوندي آهي، پر انهن ۾ شامل تختن جون ڊيگهيون لازمي طور هڪجهڙيون نه هونديون آهن. }} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:#ffffff; font-size:110%;" | اتر آمريڪي سخت ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ (کُرڙي آري سان ڪٽيل) ! style="background:#E8F5E9;" | S1S (هڪ پاسي کان هموار) ! style="background:#E8F5E9;" | S2S (ٻنهي پاسن کان هموار) |- | {{frac|1|2}} انچ | {{convert|3/8|in|abbr=on}} | {{convert|5/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|5|8}} انچ | {{convert|1/2|in|abbr=on}} | {{convert|7/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|3|4}} انچ | {{convert|5/8|in|abbr=on}} | {{convert|9/16|in|abbr=on}} |- | 1 انچ يا {{frac|4|4}} انچ | {{convert|7/8|in|abbr=on}} | {{convert|13/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|1|1|4}} انچ يا {{frac|5|4}} انچ | {{convert|1+1/8|in|abbr=on}} | {{convert|1+1/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|1|1|2}} انچ يا {{frac|6|4}} انچ | {{convert|1+3/8|in|abbr=on}} | {{convert|1+5/16|in|abbr=on}} |- | 2 انچ يا {{frac|8|4}} انچ | {{convert|1+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|1+3/4|in|abbr=on}} |- | 3 انچ يا {{frac|12|4}} انچ | {{convert|2+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|2+3/4|in|abbr=on}} |- | 4 انچ يا {{frac|16|4}} انچ | {{convert|3+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|3+3/4|in|abbr=on}} |} اتر آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ جي ٿولهه بيان ڪرڻ لاءِ عام طور ''چوٿائي نظام'' پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. 4/4 (چار چوٿايون) مان مراد {{convert|1|in|mm|adj=mid|-thick}} ٿلهو تختو هوندو آهي، جڏهن⁠تہ 8/4 (اٺ چوٿايون) مان مراد {{convert|2|in|mm|adj=mid|-thick}} ٿلهو تختو هوندو آهي، وغيره. هي ''چوٿائي نظام'' نرم ڪاٺ لاءِ تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي، جيتوڻيڪ نرم ڪاٺ جي ڊيڪنگ ڪڏهن ڪڏهن 5/4 طور وڪرو ڪئي ويندي آهي، حالانڪه ان جي حقيقي ٿولهه هڪ انچ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ تياري دوران موٽر سان هلندڙ [[ٿولهه رند|رندڻ]] واري مرحلي ۾ هر پاسي کان {{convert|1/8|in|abbr=on|disp=or}} ڪاٺ هٽايو ويندو آهي. ''چوٿائي نظام'' اتر آمريڪي ڪاٺ جي صنعت ۾ روايتي نالي وارو طريقو آهي، جيڪو خاص طور کُرڙي آري سان ڪٽيل سخت ڪاٺ جي ٿولهه ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. کُرڙي آري سان ڪٽيل ڪاٺ ۾ هي نظام فوري طور واضح ڪري ٿو ته ڪاٺ اڃا مشيني نموني تيار يا رنديل نه آهي، ۽ اهڙيءَ طرح تيار ٿيل معياري ڪاٺ سان مونجهاري کان بچائي ٿو، جنهن جي ٿولهه مشيني پروسيسنگ کان پوءِ حقيقي ماپ طور ڏني ويندي آهي. مثالن ۾ {{frac|3|4}} انچ، 19 ملي ميٽر، يا 1x شامل آهن. تازن سالن ۾{{when|date=February 2020}} معمارن، ڊيزائنرن ۽ اڏاوت ڪندڙن{{who|date=September 2023}} وضاحتن ۾ ''چوٿائي نظام'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جيئن صنعت اندروني ڄاڻ جي هڪ رواج طور، جيتوڻيڪ بيان ڪيل مواد تيار ٿيل ڪاٺ هوندو آهي. ان سان ٻن الڳ ماپ نظامن کي پاڻ ۾ ملائڻ سبب مونجهارو پيدا ٿيندو آهي. فرنيچر لاءِ استعمال ٿيندڙ سخت ڪاٺ عام طور سرءُ ۽ سياري ۾ ڪٽي ويندي آهي، جڏهن وڻن ۾ رس جي وهڪري گهٽجي يا بند ٿي وڃي. جيڪڏهن سخت ڪاٺ بهار يا اونهاري ۾ ڪٽي وڃي، ته رس ڪاٺ جي قدرتي رنگ کي خراب ڪري سگهي ٿو ۽ فرنيچر ٺاهڻ لاءِ ان جي قيمت گهٽائي سگهي ٿو. === انجنيئري ڪاٺ === {{main|انجنيئري ڪاٺ}} [[انجنيئري ڪاٺ]] اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا ڪارخاني ۾ تيار ڪئي ويندي آهي ۽ خاص ساختي مقصدن لاءِ ڊزائن ڪئي ويندي آهي. انجنيئرنگ ٿيل ڪاٺ جا مکيه قسم هي آهن:<ref>{{cite web|title=Austin Energy page describing engineered structural lumber|url=http://www.austinenergy.com/Energy%20Efficiency/Programs/Green%20Building/Sourcebook/engineeredStructuralProducts.htm|access-date=2006-09-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822023120/http://www.austinenergy.com/Energy%20Efficiency/Programs/Green%20Building/Sourcebook/engineeredStructuralProducts.htm|archive-date=2006-08-22}}</ref> * [[پرتي چادرن مان تيار ڪيل ڪاٺ]] (LVL) – ايل وي ايل عام طور {{convert|1+3/4|in|adj=on}} ٿولهه ۾ تيار ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ ان جي کوٽائي {{convert|9+1/2|,|11+7/8|,|14|,|16|,|18|and|24|in}} تائين ٿي سگهي ٿي. گهڻو ڪري ٻه يا ٽي ٽڪرا پاڻ ۾ ڳنڍي استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي وڏن وٿيَن تي سهارو مهيا ڪرڻ لاءِ شعاعن (بيم) طور ڪم ڪندا آهن، جهڙوڪ سهارو ڏيندڙ ڀت هٽائڻ کان پوءِ، گيراج جي دروازن جي مٿان، يا اهڙين جڳهن تي جتي معياري ماپن واري ڪاٺ ڪافي نه هجي. اهي اتي به استعمال ٿيندا آهن، جتي مٿئين فرش، ڀت يا ڇت مان وڏو بار نسبتاً ننڍي وٿيءَ تي پوي ۽ عام ڪاٺ عملي طور مناسب نه هجي. جيڪڏهن هن ڪاٺ ۾ وٿيءَ جي وچ يا پڇاڙيءَ ۾ سوراخ يا چير ڪيا وڃن ته ان جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي، پر ضرورت مطابق ان ۾ ميخون هڻي شعاع کي ٻڌي سگهجي ٿو يا [[آءِ-جوئسٽ]] ۽ عام [[جوئسٽ]] لاءِ هينگر لڳائي سگهجن ٿا، جيڪي ايل وي ايل شعاع تي ختم ٿيندا آهن. * ڪاٺ جا [[آءِ-جوئسٽ]] – جن کي ڪڏهن ''TJI''، ''ٽرس جوئسٽ'' يا ''BCI'' پڻ چيو ويندو آهي (اهي سڀ واپاري نالا آهن). اهي مٿين ماڙن جي فرشن ۾ ۽ روايتي بنيادن واري پهرين ماڙ جي اڏاوت ۾ استعمال ٿيندا آهن. انهن کي ڊگهي وٿيءَ لاءِ انجنيئر ڪيو ويندو آهي، ۽ جتي مٿان ڀت اچي ٿي اتي ٻه گڏ، ۽ جتي تمام ڳري باربردار ڀت هجي اتي ٽي گڏ لڳايا ويندا آهن. اهي مٿئين ۽ هيٺئين پٽي (Flange) مان ٺهيل هوندا آهن، جيڪي معياري ڪاٺ جون هونديون آهن، جڏهن⁠تہ وچ وارو حصو [[رخ ڏنل ڪاٺي چِپ بورڊ]] (OSB) مان تيار ٿيندو آهي (يا جديد قسمن ۾ اسٽيل جي جالي مان، جيڪا خدمتي پائپن وغيره جي گذر جي سهولت ڏئي ٿي). ٺاهيندڙ يا انجنيئر جي هدايتن موجب وچئين حصي مان محدود سائيز جا سوراخ ڪري سگهجن ٿا. ننڍن سوراخن لاءِ اڳواٽ ٺهيل ''ناڪ آئوٽس'' پڻ هوندا آهن، جتي انجنيئر جي منظوري کان سواءِ سوراخ ڪري سگهجن ٿا. وڏا سوراخ صرف وچئين حصي جي وچئين ٽئين حصي ۾ ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي. جيڪڏهن مٿيون يا هيٺيون حصو ڪٽيو وڃي ته جوئسٽ جي مضبوطي ختم ٿي ويندي آهي. سوراخ جي ماپ، شڪل ۽ هنڌ عام طور اڳواٽ انجنيئر کان منظور ڪرائڻا پوندا آهن، ۽ ڪيترن علائقن ۾ تعميراتي جاچ ڪندڙ اداري کي انجنيئر جا حساب پڻ پيش ڪرڻا پوندا آهن. ڪجهه آءِ-جوئسٽ ''W'' شڪل واري جالي سان ٺهندا آهن، جيئن ڪٽائي کان سواءِ هوا جي نالن يا ٻين خدمتن کي گذارڻ جي سهولت ملي. * [[آڱري-جوڙيل ڪاٺ]] – عام مضبوط ڪاٺ جا ٽڪرا اڪثر {{convert|22|to(-)|24|ft}} کان وڌيڪ ڊگها ناهن هوندا، پر ''آڱري-جوڙ'' (Finger-jointing) جي طريقي سان انهن کي وڌيڪ ڊگهو بڻائي سگهجي ٿو. ان لاءِ عام طور {{convert|18|to(-)|24|in}} ڊگها ننڍا ڪاٺ جا ٽڪرا آڱري نما ڳانڍاپن ۽ گوند سان ڳنڍي {{convert|36|ft}} تائين ڊگها 2×6 تختا تيار ڪيا ويندا آهن. اڳواٽ تيار ٿيل ڀتين جي اسٽڊن ۾ به هي طريقو وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. رنگ ٿيڻ واري غير ساختي سخت ڪاٺ لاءِ هي هڪ سستو متبادل پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن ان تي داغ (Stain) هنيا وڃن ته ڳانڍاپا نمايان نظر ايندا. تعمير دوران ڌيان رکيو ويندو آهي ته گوند لڳل ڳانڍاپي ۾ سڌي ميخ نه هنئي وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان اسٽڊ ڀڄي سگهي ٿو. * [[گوند سان پرتيل ڪاٺ]] (گليولم) – هي 2×4 يا 2×6 ڪاٺ جا ٽڪرا هڪٻئي سان گوند ذريعي ڳنڍي 4×12 يا 6×16 جهڙا وڏا شعاع تيار ڪيا ويندا آهن. اهڙي طرح شعاع هڪ وڏي ڪاٺ جي ٽڪري وانگر ڪم ڪندو آهي، جنهن سان ساڳي ماپ حاصل ڪرڻ لاءِ تمام وڏا ۽ پراڻا وڻ ڪاٽڻ جي ضرورت گهٽجي ويندي آهي. * [[ٺهيل ٽرس]] – گهرن جي اڏاوت ۾ ٽرس اڳواٽ تيار ٿيل حصن طور استعمال ٿيندا آهن، جيڪي ڇت جي رافٽرن ۽ ڇت جي جوئسٽن جي روايتي اڏاوت جو متبادل هوندا آهن. انهن جي لڳائڻ کي آسان ۽ ڇت کي سهارو ڏيڻ لاءِ عام ڪاٺ جي اسٽرٽن ۽ پرلنن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مناسب سمجهيو ويندو آهي. آمريڪا جي ڏاکڻين رياستن ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ اڃا تائين روايتي ڪاٺي رافٽرن واري اڏاوت وڌيڪ عام آهي. ٽرس جا بنيادي نقصان اٽاري جي گهٽ جڳهه، انجنيئرنگ ۽ آرڊر تي وڌيڪ وقت لڳڻ، ۽ روايتي ڪاٺي فريمنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ خرچ آهن. جڏهن⁠تہ انهن جا اهم فائدا مزدوريءَ جي خرچ ۾ نمايان گهٽتائي، تيز تنصيب، هڪجهڙو معيار ۽ مجموعي تعميراتي وقت ۾ بچت آهن. == ڪاٺ جا عيب == ڪاٺ ۾ پيدا ٿيندڙ عيبن کي عام طور هيٺين چئن ڀاڱن ۾ ورهايو ويندو آهي: === ڪٽائي دوران پيدا ٿيندڙ عيب === ڪاٺ کي واپاري استعمال لاءِ مختلف شڪلين ۾ ڪٽڻ ۽ تيار ڪرڻ دوران هيٺيان عيب پيدا ٿي سگهن ٿا: * '''چِپ جا نشان''' (Chip mark): تيار ٿيل ڪاٺ جي مٿاڇري تي ڪٽيل چِپن يا اوزار جي اثر سبب رهجي ويل نشان. * '''ترڇيون رڳون''' (Diagonal grain): ڪاٺ کي غلط رخ ۾ آري سان ڪٽڻ سبب رڳن جو ترڇو ٿيڻ. * '''ڦاٽل رڳون''' (Torn grain): اوزار لڳڻ يا ڪاٺ جا ننڍڙا حصا نڪري وڃڻ سبب تيار ٿيل مٿاڇري تي ننڍا کڏا يا ڦاٽل حصا پيدا ٿيڻ. * '''ڪنارو باقي رهجڻ''' (Wane): تيار ٿيل ڪاٺ ۾ وڻ جي اصل گول ٻاهرئين سطح جو ڪجهه حصو باقي رهجي وڃڻ. === ڦڦوند ۽ جانورن سبب پيدا ٿيندڙ عيب === ڦڦوند ڪاٺ (ڪاٺي ۽ تختي ٻنهي) تي تڏهن حملو ڪندي آهي، جڏهن هيٺيان سڀ شرط موجود هجن: * ڪاٺ ۾ نمي جو مقدار خشڪ وزن جي بنياد تي 25 سيڪڙو کان وڌيڪ هجي. * ماحول مناسب حد تائين گرم هجي. * آڪسيجن (O₂) موجود هجي. جيڪڏهن ڪاٺ ۾ نمي 25 سيڪڙو کان گهٽ هجي (خشڪ وزن جي بنياد تي)، ته اها سوين سالن تائين سڙڻ کان محفوظ رهي سگهي ٿي. اهڙيءَ طرح، جيڪڏهن ڪاٺ پاڻيءَ ۾ ٻڏل هجي ۽ آڪسيجن ڪافي نه هجي، ته به ڦڦوند ان تي حملو نٿي ڪري. ڦڦوند سبب پيدا ٿيندڙ اهم عيب هي آهن: * [[نيري داغ واري ڦڦوند]] * [[ڀوري سڙڻ]] * [[سڪي سڙڻ]] * [[اندروني سڙڻ]] * رس جا داغ * [[آلي سڙڻ]] * [[اڇي سڙڻ]] هيٺيان جيت ۽ [[نرم جسم وارا جانور]] عام طور ڪاٺ کي نقصان پهچائيندا آهن: * [[ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئر]] * سامونڊي ڪاٺ کائيندڙ جانور (''Barnea similis'') * [[ٽيريڊو نيويليس]] * [[اڏوهي]] * [[واڍي ڪوليون]] * [[واڍي ماکيون]] === قدرتي قوتن سبب پيدا ٿيندڙ عيب === {{Main|ڪاٺ جو وڪڙجڻ}} ڪاٺ ۾ قدرتي عيب پيدا ٿيڻ جا ٻه بنيادي سبب آهن: غير معمولي واڌ ۽ ڪاٺ جي بناوتي رڳن جو ڦاٽڻ. بناوتي رڳن جي ڦاٽڻ ۾ اهي ڏار يا چير شامل آهن، جن کي ''شيڪز'' چيو ويندو آهي. '''حلقائي ڏار''' (رنگ شيڪ)، '''هوائي ڏار''' (ونڊ شيڪ)، يا '''حلقي جي ناڪامي''' (رنگ فيليوئر) تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڪاٺ جون رڳون واڌ وارن حلقن جي وچ ۾ الڳ ٿي وڃن، خواه وڻ بيٺل هجي يا وڍڻ دوران. اهڙا ڏار ڪاٺ جي مضبوطي گهٽائيندا آهن، ان جي ظاهري صورت کي خراب ڪندا آهن، درجو گهٽائيندا آهن ۽ نمي گڏ ٿيڻ سبب سڙڻ جو امڪان وڌائيندا آهن. [[اوڀر وارو هيملاڪ]] خاص طور حلقائي ڏارن لاءِ مشهور آهي.<ref name=DA>U. S. Department of Agriculture. "Shake", ''The Encyclopedia of Wood''. New York: [[Skyhorse Pub.]], 2007. Print.</ref> '''سطحي ڏار''' (چيڪ) اهو ڏار آهي، جيڪو ڪاٺ جي ٻاهرئين حصي جي سڪڻ سبب مٿاڇري تي پيدا ٿيندو آهي. اهو ڪاٺ جي [[مرڪزي مغز]] تائين پهچي سگهي ٿو ۽ رڳن جي رخ سان اڳتي وڌي سگهي ٿو. اهڙا ڏار پڻ پاڻي گڏ ڪري سگهن ٿا، جنهن سان سڙڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. '''چير''' (اسپلٽ) اهو ڏار هوندو آهي، جيڪو ڪاٺ کي هڪ پاسي کان ٻئي پاسي تائين مڪمل طور چيري ڇڏيندو آهي. ڏار ۽ چير عام طور ڪاٺ جي ٻنهي پڇاڙين تي وڌيڪ پيدا ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن حصن مان سڪڻ جو عمل وڌيڪ تيز هوندو آهي.<ref name=DA/> عيبن کان علاوه، نميءَ جي مقدار ۾ تبديلي سبب ڪاٺ جي غير يڪسان ڦهلاءُ يا سُڪڙجڻ سان به آري سان ڪٽيل ڪاٺ وڪڙجي سگهي ٿي، جنهن ڪري اها ڪيترن ئي استعمالن لاءِ گهٽ مناسب رهجي وڃي ٿي. === سڪائڻ === [[ڪاٺ سڪائڻ|ڪاٺ کي سڪائڻ]] عام طور بٺي (ڪلن) ۾ يا کليل هوا ۾ ڪيو ويندو آهي. سڪائڻ دوران پيدا ٿيندڙ عيب ڪاٺ ۾ چير، وڪڙ ۽ اندروني خانا (ھني ڪامبنگ) پيدا ٿيڻ جا سڀ کان عام سبب هوندا آهن. سڪائڻ اهو عمل آهي، جنهن ۾ ڪاٺ جي خلين جي ڀتين ۾ موجود بند نمي کي ڪڍيو ويندو آهي، جيئن سڪي ويل ڪاٺ حاصل ٿئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.woodworkingnetwork.com/best-practices-guide/solid-wood-machining/understanding-working-wood-defects|title=Understanding & working with wood defects|last=karenkoenig|date=2016-04-04|work=Woodworking Network|access-date=2018-03-12|language=en}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} gl478glzkrzcl8s5wutkrup7esszi2k 401588 401587 2026-08-07T11:39:18Z Intisar Ali 8681 401588 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''چيريل بنڊ''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ڪٽيل ٿڙ''' (ٽمبر) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ يا لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] (Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ٻيھر چيرائي''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي چيريل بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[چيريل بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == معياري ماپن وارو ڪاٺ (ڊامينشنل لمبر) == [[File:2 By 4 Clue Stick.jpg|thumb|هڪ عام {{convert|2|by|4|inch|mm|round=5|order=flip|abbr=in|adj=on}} تختو]] '''معياري ماپن وارو ڪاٺ''' (Dimensional lumber) اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا معياري ويڪر ۽ ٿولهه (کوٽائي) موجب ڪٽي تيار ڪئي ويندي آهي. اهي ماپون عام طور ملي ميٽرن يا انچن ۾ بيان ڪيون وينديون آهن (پر هيٺ ''نامي ماپن'' (نامينل ڊائمينشنس) ۽ ''حقيقي ماپن'' (ايڪچوئل ڊائمينشنس) بابت وضاحت ڏسو). [[واڍو|واڍا]] ۽ [[ڪارپينٽر]] ڪاٺ جي اڏاوتن جي [[فريمنگ (تعميرات)|فريمنگ]] ۾ اهڙي ڪاٺ جو وڏي پيماني تي استعمال ڪندا آهن. عام ماپن ۾ ''2×4'' (تصوير ۾ ڏيکاريل)، ''2×6'' ۽ ''4×4'' شامل آهن. آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ برطانيا ۾ ''2×4'' کي ڪڏهن ڪڏهن ''چار-باء-ٻہ'' پڻ چيو ويندو آهي. ڪنهن تختي جي ڊيگهه عام طور ان جي ويڪر ۽ ٿولهه کان الڳ بيان ڪئي ويندي آهي. تنهنڪري 2×4 ماپ واري ڪاٺ 4، 8 يا 12 فوٽ ڊگهي به ملي سگهي ٿي. ڪينيڊا ۽ آمريڪا ۾ ڪاٺ جون معياري ڊيگهيون {{convert|6|,|8|,|10|,|12|,|14|,|16|,|18|,|20|,|22|and|24|ft|m}} هونديون آهن. ڀتين جي فريمنگ لاءِ اڳواٽ ڪٽيل [[ديوار جو تختو|تختا]] (وال اسٽڊ) پڻ موجود هوندا آهن، جيڪي وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن. {{convert|8|,|9|or|10|ft|m}} اوچين ڇتين لاءِ تختا (اسٽڊ) {{convert|92+5/8|in|m}}، {{convert|104+5/8|in|m}} ۽ {{convert|116+5/8|in|m}} ڊيگهه ۾ تيار ڪيا ويندا آهن.{{citation needed|date=August 2020}} === اتر آمريڪي نرم ڪاٺيون === معياري ماپن واري ڪاٺ جي هڪ ٽڪري جي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه ان وڻ جي اوچائي ۽ ٿولهه تي دارومدار رکي ٿي، جنهن مان اها تيار ڪئي وڃي ٿي. عام طور تي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه {{convert|24|ft|m|2|abbr=on}} هوندي آهي. [[انجنيري ڪاٺ]] جون تيار ڪيل شيون، جيڪي ڪاٺ جي ريشن، ذرڙن، فائبرن يا وينيرن کي چنبڙائيندڙ مادو استعمال ڪري گڏائي ٺاهيون وينديون آهن، روايتي ڪاٺيءَ جي تعميراتي مواد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوطي، بهتر ساختي صلاحيت ۽ ڊيزائن ۾ وڌيڪ لچڪ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522030232/http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> اڳواٽ ڪٽيل اسٽڊ واڍن ۽ ڪارپينٽرن جو گهڻو وقت بچائيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ٺاهيندڙ ڪمپني انهن کي 8، 9 ۽ 10 فوٽ اوچين ڇتين لاءِ اڳ ئي مناسب ڊيگهه ۾ تيار ڪري ٿي. انهن مان ڪجهه انچ يا سينٽي ميٽر گهٽ رکيا ويندا آهن، جيئن هيٺين ''سل پليٽ'' ۽ مٿين ٻيڻي ''ٽاپ پليٽ'' لڳائڻ کان پوءِ ڀت جي مجموعي اوچائي صحيح رهي ۽ وڌيڪ ڪٽائي جي ضرورت نه پوي. آمريڪا ۾ ''ٻہ-ضربيان'' (جهڙوڪ 2×4، 2×6، 2×8، 2×10 ۽ 2×12) ۽ 4×4 ({{convert|3.5|×|3.5|in|mm|0|disp=out}}) جديد تعمير ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڪاٺيءَ جون معياري ماپون آهن. اهي [[بالون فريمنگ|بالون فريمنگ]] (balloon) ۽ [[پليٽفارم فريمنگ]] جهڙين رهائشي اڏاوتن جا بنيادي تعميراتي جزا آهن. [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيل معياري ڪاٺ گهڻو ڪري تعميراتي ڪم لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ [[سخت ڪاٺ]] مان ٺهيل تختا عام طور فرنيچر ۽ ڪٻٽن جي تياري لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪاٺ جون [[حقيقي ۽ نامي قدر#انجنيئرنگ|'''نامي ماپون''']] (''Nominal dimensions'') تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي معياري ماپن کان وڏيون هونديون آهن. تاريخي طور، نامي ماپون سائي (اڃا نه سڪيل) ۽ کُرڙي (اڻ رٿيل) تختن جون اصل ماپون هونديون هيون، جيڪي سڪائڻ ۽ رندڻ (ڪاٺ جي مٿاڇري هموار ڪرڻ) کان پوءِ تيار ٿيل ڪاٺ جي صورت ۾ ڪجهه ننڍيون ٿي وينديون هيون. اڄڪلهه معيارن ۾ تيار ٿيل ڪاٺ جون آخري ماپون مقرر ڪيل هونديون آهن، ۽ آري جون ملون ڪاٺ جي ٿڙن کي اهڙي ماپ ۾ ڪٽينديون آهن، جيڪا رندڻ ۽ سڪائڻ کان پوءِ گهربل معياري ماپ حاصل ڪري سگهي. عام طور شروعاتي ڪٽ نامي ماپن کان ننڍي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جديد ٽيڪنالاجي جي مدد سان ڪاٺ جي ٿڙن مان وڌيڪ مؤثر نموني ڪاٺ حاصل ڪري سگهجي ٿي. مثال طور، ماضيءَ ۾ '''2×4''' تختو اصل ۾ {{convert|2|×|4|in}} ماپ وارو سائو ۽ کُرڙو تختو هوندو هو. سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جون ماپون غير معياري مقدار ۾ گهٽجي وينديون هيون. اڄڪلهه '''2×4''' تختو شروعات کان ئي 2×4 انچ کان ڪجهه ننڍو ڪٽيو ويندو آهي، جنهن جي ابتدائي ماپ معيارن ۾ مقرر نه هوندي آهي، ۽ سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جي گهٽ ۾ گهٽ حقيقي ماپ {{convert|1+1/2|×|3+1/2|in}} هوندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://roofonline.com/american-softwood-lumber-standard|title=American Softwood Lumber Standard|website=Roof Online|language=en-US|access-date=2018-07-27}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:110%;" | اتر آمريڪي نرم ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ |- ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر |- | '''1 × 2''' | {{frac|3|4}} × {{frac|1|1|2}} | 19 × 38 | '''2 × 2''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|1|1|2}} | 38 × 38 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="4" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="5" | &nbsp; |- | '''1 × 3''' | {{frac|3|4}} × {{frac|2|1|2}} | 19 × 64 | '''2 × 3''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|2|1|2}} | 38 × 64 |- | '''1 × 4''' | {{frac|3|4}} × {{frac|3|1|2}} | 19 × 89 | '''2 × 4''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 38 × 89 | '''4 × 4''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 89 × 89 |- | '''1 × 5''' | {{frac|3|4}} × {{frac|4|1|2}} | 19 × 114 | colspan="3" | &nbsp; | colspan="3" | &nbsp; |- | '''1 × 6''' | {{frac|3|4}} × {{frac|5|1|2}} | 19 × 140 | '''2 × 6''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 38 × 140 | '''4 × 6''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 89 × 140 | '''6 × 6''' | {{frac|5|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 140 × 140 |- | '''1 × 8''' | {{frac|3|4}} × {{frac|7|1|4}} | 19 × 184 | '''2 × 8''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 38 × 184 | '''4 × 8''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 89 × 184 | colspan="3" rowspan="3" | &nbsp; | '''8 × 8''' | {{frac|7|1|2}} × {{frac|7|1|2}} | 191 × 191 |- | '''1 × 10''' | {{frac|3|4}} × {{frac|9|1|4}} | 19 × 235 | '''2 × 10''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|9|1|4}} | 38 × 235 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; |- | '''1 × 12''' | {{frac|3|4}} × {{frac|11|1|4}} | 19 × 286 | '''2 × 12''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|11|1|4}} | 38 × 286 |} جيئن اڳ ذڪر ڪيو ويو آهي، اڄڪلهه ڪنهن مقرر تيار ٿيل ماپ جي ڪاٺ تيار ڪرڻ لاءِ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪاٺ جي ضرورت پوي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ معيارن موجب سائي ڪاٺ کي مڪمل نامي ماپن مطابق رکيو ويندو هو. بهرحال، وقت سان گڏ تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي ماپن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. 1910ع ۾ عام طور تي تيار ٿيل {{convert|1|in|mm|adj=on}} تختي جي ٿولهه {{convert|13/16|in|mm|abbr=on}} هوندي هئي. 1928ع ۾ ان کي 4 سيڪڙو گهٽايو ويو، ۽ 1956ع ۾ وري وڌيڪ 4 سيڪڙو گهٽايو ويو. 1961ع ۾ ''ڪاميٽي آن گريڊ سمپليفڪيشن اينڊ اسٽينڊرڊائيزيشن'' موجوده آمريڪي معيار تي اتفاق ڪيو، جنهن تحت 1 انچ (نامي) تختي جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|3|4}} انچ مقرر ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ 2 انچ (نامي) ڪاٺ جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|1|5|8}} انچ مان گهٽائي موجوده {{frac|1|1|2}} انچ ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.fpl.fs.fed.us/documnts/misc/miscpub_6409.pdf|author=Smith, L. W. and L. W. Wood|date=1964|title=History of yard lumber size standards|publisher=USDA Forest Service, Forest Product Laboratory}}</ref> 1964ع ۾ رسالي ''[[پاپولر ميڪينڪس]]'' هڪ آزاد اداري کي مختلف ماپن وارن 2×4 نمونن جي تقابلي مضبوطي جا تجربا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ۾ (A) مڪمل 2×4 انچ، (B) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|5|8}} انچ، (C) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|1|2}} انچ، ۽ (D) {{frac|1|1|2}}×{{frac|3|1|2}} انچ (اڄ جو معيار) شامل هئا. جيڪڏهن (A) جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي کي 100٪ سمجهيو وڃي، ته (B)، (C) ۽ (D) جي مضبوطي ترتيبوار 90.7٪، 82.2٪ ۽ 73.6٪ هئي. ٻين لفظن ۾، 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪاٺ جي ننڍي پاسي جي ماپ {{frac|1|5|8}} انچ مان {{frac|1|1|2}} انچ ڪرڻ سان دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي ۾ 10.46٪ گهٽتائي آئي.<ref>Mikesell, Arthur. “They May Trim the 2×4 Some More.” Popular Mechanics 121:1 (January 1964), 113–115.</ref> معياري ماپن واري ڪاٺ سائي ۽ اڻ رٿيل حالت ۾ پڻ دستياب هوندي آهي، ۽ اهڙي قسم جي ڪاٺ لاءِ نامي ماپون ئي ان جون حقيقي ماپون هونديون آهن. === درجا ۽ معيار === {{main|ڪاٺ جي درجابندي}} [[File:The longest board in the world (2002).jpg|thumb|دنيا جو سڀ کان ڊگهو تختو (2002ع) پولينڊ ۾، [[شمبارڪ، پوميرانين وئويوڊشپ|شمبارڪ]] جي ويجهو، موجود آهي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|36.83|m|ftin|sp=us}} آهي.]] ڪاٺ جي الڳ الڳ ٽڪرن جي معيار ۽ ظاهري صورت ۾ ڳنڍن، ڪاٺ جي رڳن جي لاڙي، ڏارن ۽ ٻين قدرتي خاصيتن جي لحاظ کان گهڻو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. تنهنڪري انهن جي مضبوطي، استعمال جي صلاحيت ۽ قيمت پڻ گهڻي حد تائين مختلف هوندي آهي. آمريڪا ۾ ڪاٺ لاءِ قومي معيار مقرر ڪرڻ جي ڪوشش 1924ع ۾ ''آمريڪي ڪاٺ جو معيار'' جي اشاعت سان شروع ٿي، جنهن ۾ ڪاٺ جي ماپن، درجي ۽ نميءَ جي مقدار بابت وضاحتون مقرر ڪيون ويون؛ ان سان گڏ جاچ ۽ تصديق جا پروگرام پڻ تيار ڪيا ويا. ٺاهيندڙن ۽ ورهائيندڙن جي بدلجندڙ ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وقت سان گڏ انهن معيارن ۾ تبديليون ڪيون ويون، جنهن جو مقصد ڪاٺ کي ٻين تعميراتي شين جي مقابلي ۾ مسابقتي رکڻ هو. هاڻوڪا معيار [[آمريڪي ڪاٺ جي معيار ڪميٽي]] مقرر ڪري ٿي، جنهن کي [[آمريڪا جو واپار وارو سيڪريٽري|آمريڪي واپار وارو سيڪريٽري]] مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.alsc.org/geninfo_history_mod.htm|title=American Lumber Standard Committee: History|website=www.alsc.org}}</ref> اکين سان درجابندي ڪيل گهڻين ساختي ڪاٺين جي قسمن ۽ درجن لاءِ ڊيزائن قدر [[ بين الاقوامي ايس ٽي ايم |اي ايس ٽي ايم]] جي معيارن موجب مقرر ڪيا ويندا آهن. انهن معيارن ۾ مضبوطي گهٽائيندڙ خاصيتن، بار رهڻ جي مدي، حفاظت ۽ ٻين اثرانداز ٿيندڙ عنصرن کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. لاڳو ٿيندڙ معيار انهن تجربن جي نتيجن تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪا جو زراعت کاتو|آمريڪي زراعت کاتي]] جي ''ٻيلي جي شين واري تجربيگاهه'' سان سهڪار ۾ ڪيا ويندا آهن. ''ڪاٺ جي تعمير لاءِ ڊيزائن قدر''، جيڪو ''اي اين ايس آءِ/اي ايف اينڊ پي اي قومي ڪاٺ تعمير ڊيزائن وضاحت'' جو ضميمو آهي، ڪاٺ جا اهي ڊيزائن قدر مهيا ڪري ٿو، جيڪي نمونياتي عمارت سازي ضابطن ۾ تسليم ڪيا وڃن ٿا.<ref name="WoodWorks Structural Properties and Performance">{{cite web|title=Structural Properties and Performance|url=http://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|website=woodworks.org|publisher=WoodWorks|access-date=7 May 2017|archive-date=26 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326010734/https://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|url-status=dead}}</ref> ڪينيڊا ۾ اهڙا درجابندي ضابطا موجود آهن، جيڪي هڪجهڙي قسم جي ڪاٺ تيار ڪندڙ ملن ۾ هڪجهڙو معيار برقرار رکن ٿا، جيئن خريدارن کي يڪسان معيار جي ضمانت ملي سگهي. درجا ڪاٺ جي معيار کي مختلف سطحن تي معياري بڻائين ٿا ۽ اهي درجابندي، موڪلڻ ۽ خريدار پاران سامان لاهڻ وقت نميءَ جي مقدار، ماپ ۽ تياري جي معيار تي ٻڌل هوندا آهن. ''قومي ڪاٺ درجا اٿارٽي'' (اين ايل جي اي)<ref>{{cite web|url=http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|title=National Lumber Grades Authority (Canada)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811113224/http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|archive-date=2011-08-11}}</ref> ڪينيڊا ۾ ڪاٺ جي درجابندي بابت ضابطا ۽ معيار لکڻ، انهن جي تشريح ڪرڻ ۽ انهن کي برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. ''ڪينيڊين ڪاٺ جي معيار جو تصديق بورڊ'' (سي ايل ايس اي بي)<ref>{{cite web|url=http://www.clsab.ca/|title=CLSAB and Lumber Grading Quality |publisher= Canadian Lumber Standards Accreditation Board|website=www.clsab.ca}}</ref> ڪينيڊا جي ڪاٺ جي درجابندي ۽ سڃاڻپ واري نظام جي معيار جي نگراني ڪري ٿو. انهن جو عام درجابندي مخفف ''سي ايل ايس''، يعني [[ڪينيڊين ڪاٺ جو معيار]]، تعميراتي صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Homebuilding">{{cite web | last=Jenkins | first=Steve | title=What is CLS timber and what DIY projects is it good for? | website=Homebuilding & Renovating | date=2023-09-03 | url=https://www.homebuilding.co.uk/advice/what-is-cls-timber | access-date=2024-08-22}}</ref> وقت سان گڏ ڪاٺ جو معيار برقرار رکڻ جون ڪوششون آمريڪا جي ڪاٺي وسيلن ۾ آيل تاريخي تبديلين سبب ڏکيون ٿيون آهن—هڪ صدي کان وڌيڪ اڳ عام آهستي وڌندڙ [[اڻ ڇهيل ٻيلو|اڻ ڇهيل ٻيلن]] کان وٺي اڄ جي واپاري ٻيلن ۾ عام تيزيءَ سان وڌندڙ [[ٻيلو#ٻيلن جي پوک|پوکيل ٻيلن]] تائين. ان جي نتيجي ۾ ڪاٺ جي معيار ۾ آيل گهٽتائي [[ڪاٺ جي صنعت]] ۽ صارفن ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻجي آهي، ۽ ان سبب متبادل تعميراتي شين جو استعمال وڌيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|title=Minimizing the use of lumber products in residential construction|publisher=Nebraska Energy Office|website=www.neo.ne.gov|access-date=2009-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320140257/http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|archive-date=2017-03-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cfr.washington.edu/Research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|title=Material substitution in the U.S. residential construction industry|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]]، ''اسڪول آف فاريسٽ ريسورسز''|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620142144/http://www.cfr.washington.edu/research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|archive-date=2010-06-20}}</ref> مشيني دٻاءَ جي بنياد تي درجابندي ڪيل ۽ مشيني طريقي سان جائزو ورتل ڪاٺ اهڙن استعمالن لاءِ آسانيءَ سان دستياب آهي، جتي تمام گهڻي مضبوطي ضروري هجي، جهڙوڪ [[ٽرس]]، [[رافٽر]]، ليمينيٽ ڪرڻ لاءِ ڪاٺ، [[آءِ-جوئسٽ|آءِ-بيم]] ۽ ويب جوڙ. مشيني درجابندي اهڙي خاصيت، جهڙوڪ سختي يا ڪثافت، ماپي ٿي، جيڪا گهربل ساختي خاصيتن، جهڙوڪ [[موڙڻ واري مضبوطي]]، سان لاڳاپيل هجي. ان طريقي سان ڪاٺ جي هر ٽڪري جي مضبوطي بابت اکين سان درجابندي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ڄاڻ ملي ٿي، جنهن سان ڊيزائنر مڪمل ڊيزائن مضبوطي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ ضرورت کان وڌيڪ مضبوط اڏاوت کان بچي سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522205856/http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> يورپ ۾ مستطيل آري سان ڪٽيل ڪاٺ، جنهن ۾ نرم ۽ سخت ٻئي قسم شامل آهن، جي مضبوطيءَ جي درجابندي EN-14081<ref>{{cite journal|title=Strength grading of sawn lumber/timber in Europe: an explanation for engineers and researchers|first1=Dan|last1=Ridley-Ellis|first2=Peter|last2=Stapel|first3=Vanesa|last3=Baño|s2cid=18860384|date=1 May 2016|journal=European Journal of Wood and Wood Products|volume=74|issue=3|pages=291–306|doi=10.1007/s00107-016-1034-1|url=https://napier-surface.worktribe.com/169717/1/EJWP%20ridleyellis%20et%20al%20submission%20Mar%202016%20revised%20after%20proofing%20check.pdf}}</ref> موجب ڪئي ويندي آهي ۽ عام طور EN-338 ۾ مقرر ڪيل درجن ۾ ورهائي ويندي آهي. نرم ڪاٺين لاءِ عام درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، C16، C18، C24 ۽ C30 آهن. سخت ڪاٺين لاءِ پڻ الڳ درجا موجود آهن، جن مان عام استعمال ٿيندڙ درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، D24، D30، D40، D50، D60 ۽ D70 آهن. انهن درجن ۾ انگ نئينٽن في چورس ملي ميٽر ۾ گهربل پنجين پرسينٽائل موڙڻ واري مضبوطيءَ کي ظاهر ڪري ٿو. ان کان سواءِ ٻيا مضبوطي درجا پڻ آهن، جن ۾ ڇڪتاڻ تي ٻڌل T-درجا شامل آهن، جيڪي [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال لاءِ مقرر ڪيا ويا آهن. * '''C14''' — [[پٽراٺ]] ۽ [[سانچو ڪم]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي. * '''C16 ۽ C24''' — عام تعمير لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * '''C30''' — اڳواٽ تيار ڪيل ڇت جي ٽرسن ۽ اهڙين جڳهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڊيزائن ۾ C24 جي ڀيٽ ۾ ڪجهه وڌيڪ مضبوط [[جوئسٽ]] گهربل هجن. TR26 پڻ ٽرس ٿيل رافٽرن لاءِ هڪ عام مضبوطي درجو آهي، جيڪو برطانيا ۾ گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو پيو اچي.<ref>{{cite web|url=http://blogs.napier.ac.uk/cwst/what-is-tr26/|title=What is TR26? |publisher= Centre for Wood Science & Technology|date=1 December 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ridley-Ellis |first1=Dan |last2=Gil-Moreno |first2=David |last3=Harte |first3=Annette M. |title=Strength grading of timber in the UK and Ireland in 2021 |journal=International Wood Products Journal |date=19 March 2022 |volume=13 |issue=2 |pages=127–136 |doi=10.1080/20426445.2022.2050549 |s2cid=247578984 |issn=2042-6445|doi-access=free |hdl=10379/17124 |hdl-access=free }}</ref> * '''C40''' — عام طور [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آفريقي ۽ ڏکڻ آمريڪي آري سان ڪٽيل ڪاٺ لاءِ درجابندي جا ضابطا ''اي ٽي آءِ بي ٽي''<ref>{{Cite web |url=http://www.atibt.com/ |title=ATIBT |access-date=23 July 2014 |archive-date=16 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140516233446/http://atibt.com/ |url-status=dead }}</ref> پاران ''سياژ اَوي وي ٽروپيڪو آفريڪين'' (SATA) جي ضابطن موجب تيار ڪيا ويا آهن، ۽ اهي [[مڪمل وڻ ڪٽائي|صاف ڪٽائي]] تي ٻڌل آهن، جيڪا صاف مٿاڇري جي سيڪڙو جي بنياد تي مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="fordaq">{{cite web|title=African and South American sawn timber|url=http://www.fordaq.com/fordaq/html/quality_africa_sata_En.htm|website=www.fordaq.com|publisher=Fordaq S.A., The Timber Network|access-date=7 May 2017}}</ref> === اتر آمريڪي سخت ڪاٺيون === اتر آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ مان تيار ٿيندڙ معياري ماپن واري ڪاٺ جي مارڪيٽ جا طريقا{{efn |قيمتي سخت ڪاٺ تي ڪم ڪرڻ نرم ڪاٺ جي ڀيٽ ۾ گهڻو ڏکيو ۽ مهانگو هوندو آهي، ۽ ڪنهن غير معمولي ويڪر واري تختي کي بچائي رکڻ ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪٻٽ جي پاسي يا ڪيترن ننڍن ويڪرن کي [[جوڙيندڙ اوزار|جوڙي]] ٺاهيل ميز جي مٿاڇري جهڙن ڪمن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿي. انهيءَ ڪري صنعت عام طور تي رڳو گهٽ ۾ گهٽ مشيني پروسيسنگ ڪندي آهي ۽ ممڪن حد تائين تختي جي اصل ويڪر برقرار رکندي آهي. نتيجي ۾ ڇانٽي ڪرڻ ۽ ويڪر بابت آخري فيصلو مڪمل طور ان ڪاريگر جي هٿ ۾ رهندو آهي، جيڪو انهن تختن مان [[ڪٻٽ سازي|ڪٻٽ]] يا فرنيچر تيار ڪندو آهي. }} نرم ڪاٺ جي وڪري ۽ وضاحتن لاءِ استعمال ٿيندڙ باقاعده ۽ معياري [[معياري ماپن واري ڪاٺ|معياري ماپن]] کان گهڻو مختلف هوندا آهن. سخت ڪاٺ جا تختا اڪثر مڪمل طور کُرڙي حالت ۾ آري سان ڪٽيل وڪرو ڪيا ويندا آهن،{{efn |چوٿائي-ڪٽ ٿولهين ۾، يعني ٿولهه ۽ ويڪر جون اهي ماپون جيڪي آرا مل جي ميز تان نڪرڻ وقت هونديون آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيگهه گرمي پد جي تبديليءَ سان سڀ کان وڌيڪ بدلجندي آهي، تنهنڪري آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ جي تختن ۾ اڪثر ٿوري وڌيڪ ڊيگهه ڇڏي ويندي آهي. }} يا رڳو ٻنهي وڏين مٿاڇرين تان مشيني رند سان هموار ڪيا ويندا آهن. جڏهن سخت ڪاٺ جا تختا هموار ڪيل مٿاڇرين سان فراهم ڪيا وڃن ٿا، تڏهن عام طور انهن جي ٿولهه مقرر ٿيل هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري نرم ڪاٺ جي معياري مشيني ڪٽائيءَ جي برابر هوندي آهي، جڏهن⁠تہ ويڪر ۽ ڊيگهه ڪجهه حد تائين بي ترتيب هونديون آهن. بهرحال، انهن پراڻن، روايتي ۽ عام طريقن کان علاوه، تازن سالن ۾ ڪجهه شين جي سلسلن کي وڌائي معياري اسٽاڪ ماپن وارا تختا پڻ وڪرو ڪرڻ شروع ڪيا ويا آهن. اهي عام طور [[وڏو پرچون دڪان|وڏن پرچون دڪانن]] ۾ وڪامندا آهن ۽ رڳو ڪجهه مقرر ڊيگهن ۾ دستياب هوندا آهن؛{{efn |مقرر ڊيگهن جو ننڍو سلسلو: آمريڪا ۾ مقرر ڊيگهه وارا سخت ڪاٺ جا تختا گهڻو ڪري {{convert|4|–|6|ft|abbr=on}} ڊيگهه ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ مختلف ويڪرن ۾ {{convert|8|ft|abbr=on}} ڊيگهه وارا تختا پڻ عام آهن، ۽ ڪجهه ويڪرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|12|ft|abbr=on}} تائين معياري ماپون پڻ ملن ٿيون. وڌيڪ ڊگهيون ماپون اڪثر خاص آرڊر تي گهرائڻيون پونديون آهن. }} هر حالت ۾ سخت ڪاٺ صارف کي [[تختي-فوٽ]] ({{convert|144|cuin|disp=or}}) جي حساب سان وڪرو ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ اهو [[ماپ جو نظام|ماپو]] پرچون سطح تي نرم ڪاٺ جي وڪري لاءِ عام طور استعمال نه ڪيو ويندو آهي.{{efn |name=On Australia|1= مقرر تختي ڊيگهه سڀني ملڪن ۾ لاڳو نٿي ٿئي؛ مثال طور، آسٽريليا ۽ آمريڪا ۾ ڪيترائي سخت ڪاٺ جا تختا ڪاٺ جي گودامن کي اهڙن ڳٺن ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، جن جي ويڪر هڪجهڙي هوندي آهي، پر انهن ۾ شامل تختن جون ڊيگهيون لازمي طور هڪجهڙيون نه هونديون آهن. }} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:#ffffff; font-size:110%;" | اتر آمريڪي سخت ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ (کُرڙي آري سان ڪٽيل) ! style="background:#E8F5E9;" | S1S (هڪ پاسي کان هموار) ! style="background:#E8F5E9;" | S2S (ٻنهي پاسن کان هموار) |- | {{frac|1|2}} انچ | {{convert|3/8|in|abbr=on}} | {{convert|5/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|5|8}} انچ | {{convert|1/2|in|abbr=on}} | {{convert|7/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|3|4}} انچ | {{convert|5/8|in|abbr=on}} | {{convert|9/16|in|abbr=on}} |- | 1 انچ يا {{frac|4|4}} انچ | {{convert|7/8|in|abbr=on}} | {{convert|13/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|1|1|4}} انچ يا {{frac|5|4}} انچ | {{convert|1+1/8|in|abbr=on}} | {{convert|1+1/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|1|1|2}} انچ يا {{frac|6|4}} انچ | {{convert|1+3/8|in|abbr=on}} | {{convert|1+5/16|in|abbr=on}} |- | 2 انچ يا {{frac|8|4}} انچ | {{convert|1+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|1+3/4|in|abbr=on}} |- | 3 انچ يا {{frac|12|4}} انچ | {{convert|2+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|2+3/4|in|abbr=on}} |- | 4 انچ يا {{frac|16|4}} انچ | {{convert|3+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|3+3/4|in|abbr=on}} |} اتر آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ جي ٿولهه بيان ڪرڻ لاءِ عام طور ''چوٿائي نظام'' پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. 4/4 (چار چوٿايون) مان مراد {{convert|1|in|mm|adj=mid|-thick}} ٿلهو تختو هوندو آهي، جڏهن⁠تہ 8/4 (اٺ چوٿايون) مان مراد {{convert|2|in|mm|adj=mid|-thick}} ٿلهو تختو هوندو آهي، وغيره. هي ''چوٿائي نظام'' نرم ڪاٺ لاءِ تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي، جيتوڻيڪ نرم ڪاٺ جي ڊيڪنگ ڪڏهن ڪڏهن 5/4 طور وڪرو ڪئي ويندي آهي، حالانڪه ان جي حقيقي ٿولهه هڪ انچ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ تياري دوران موٽر سان هلندڙ [[ٿولهه رند|رندڻ]] واري مرحلي ۾ هر پاسي کان {{convert|1/8|in|abbr=on|disp=or}} ڪاٺ هٽايو ويندو آهي. ''چوٿائي نظام'' اتر آمريڪي ڪاٺ جي صنعت ۾ روايتي نالي وارو طريقو آهي، جيڪو خاص طور کُرڙي آري سان ڪٽيل سخت ڪاٺ جي ٿولهه ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. کُرڙي آري سان ڪٽيل ڪاٺ ۾ هي نظام فوري طور واضح ڪري ٿو ته ڪاٺ اڃا مشيني نموني تيار يا رنديل نه آهي، ۽ اهڙيءَ طرح تيار ٿيل معياري ڪاٺ سان مونجهاري کان بچائي ٿو، جنهن جي ٿولهه مشيني پروسيسنگ کان پوءِ حقيقي ماپ طور ڏني ويندي آهي. مثالن ۾ {{frac|3|4}} انچ، 19 ملي ميٽر، يا 1x شامل آهن. تازن سالن ۾{{when|date=February 2020}} معمارن، ڊيزائنرن ۽ اڏاوت ڪندڙن{{who|date=September 2023}} وضاحتن ۾ ''چوٿائي نظام'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جيئن صنعت اندروني ڄاڻ جي هڪ رواج طور، جيتوڻيڪ بيان ڪيل مواد تيار ٿيل ڪاٺ هوندو آهي. ان سان ٻن الڳ ماپ نظامن کي پاڻ ۾ ملائڻ سبب مونجهارو پيدا ٿيندو آهي. فرنيچر لاءِ استعمال ٿيندڙ سخت ڪاٺ عام طور سرءُ ۽ سياري ۾ ڪٽي ويندي آهي، جڏهن وڻن ۾ رس جي وهڪري گهٽجي يا بند ٿي وڃي. جيڪڏهن سخت ڪاٺ بهار يا اونهاري ۾ ڪٽي وڃي، ته رس ڪاٺ جي قدرتي رنگ کي خراب ڪري سگهي ٿو ۽ فرنيچر ٺاهڻ لاءِ ان جي قيمت گهٽائي سگهي ٿو. === انجنيئري ڪاٺ === {{main|انجنيئري ڪاٺ}} [[انجنيئري ڪاٺ]] اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا ڪارخاني ۾ تيار ڪئي ويندي آهي ۽ خاص ساختي مقصدن لاءِ ڊزائن ڪئي ويندي آهي. انجنيئرنگ ٿيل ڪاٺ جا مکيه قسم هي آهن:<ref>{{cite web|title=Austin Energy page describing engineered structural lumber|url=http://www.austinenergy.com/Energy%20Efficiency/Programs/Green%20Building/Sourcebook/engineeredStructuralProducts.htm|access-date=2006-09-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822023120/http://www.austinenergy.com/Energy%20Efficiency/Programs/Green%20Building/Sourcebook/engineeredStructuralProducts.htm|archive-date=2006-08-22}}</ref> * [[پرتي چادرن مان تيار ڪيل ڪاٺ]] (LVL) – ايل وي ايل عام طور {{convert|1+3/4|in|adj=on}} ٿولهه ۾ تيار ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ ان جي کوٽائي {{convert|9+1/2|,|11+7/8|,|14|,|16|,|18|and|24|in}} تائين ٿي سگهي ٿي. گهڻو ڪري ٻه يا ٽي ٽڪرا پاڻ ۾ ڳنڍي استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي وڏن وٿيَن تي سهارو مهيا ڪرڻ لاءِ شعاعن (بيم) طور ڪم ڪندا آهن، جهڙوڪ سهارو ڏيندڙ ڀت هٽائڻ کان پوءِ، گيراج جي دروازن جي مٿان، يا اهڙين جڳهن تي جتي معياري ماپن واري ڪاٺ ڪافي نه هجي. اهي اتي به استعمال ٿيندا آهن، جتي مٿئين فرش، ڀت يا ڇت مان وڏو بار نسبتاً ننڍي وٿيءَ تي پوي ۽ عام ڪاٺ عملي طور مناسب نه هجي. جيڪڏهن هن ڪاٺ ۾ وٿيءَ جي وچ يا پڇاڙيءَ ۾ سوراخ يا چير ڪيا وڃن ته ان جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي، پر ضرورت مطابق ان ۾ ميخون هڻي شعاع کي ٻڌي سگهجي ٿو يا [[آءِ-جوئسٽ]] ۽ عام [[جوئسٽ]] لاءِ هينگر لڳائي سگهجن ٿا، جيڪي ايل وي ايل شعاع تي ختم ٿيندا آهن. * ڪاٺ جا [[آءِ-جوئسٽ]] – جن کي ڪڏهن ''TJI''، ''ٽرس جوئسٽ'' يا ''BCI'' پڻ چيو ويندو آهي (اهي سڀ واپاري نالا آهن). اهي مٿين ماڙن جي فرشن ۾ ۽ روايتي بنيادن واري پهرين ماڙ جي اڏاوت ۾ استعمال ٿيندا آهن. انهن کي ڊگهي وٿيءَ لاءِ انجنيئر ڪيو ويندو آهي، ۽ جتي مٿان ڀت اچي ٿي اتي ٻه گڏ، ۽ جتي تمام ڳري باربردار ڀت هجي اتي ٽي گڏ لڳايا ويندا آهن. اهي مٿئين ۽ هيٺئين پٽي (Flange) مان ٺهيل هوندا آهن، جيڪي معياري ڪاٺ جون هونديون آهن، جڏهن⁠تہ وچ وارو حصو [[رخ ڏنل ڪاٺي چِپ بورڊ]] (OSB) مان تيار ٿيندو آهي (يا جديد قسمن ۾ اسٽيل جي جالي مان، جيڪا خدمتي پائپن وغيره جي گذر جي سهولت ڏئي ٿي). ٺاهيندڙ يا انجنيئر جي هدايتن موجب وچئين حصي مان محدود سائيز جا سوراخ ڪري سگهجن ٿا. ننڍن سوراخن لاءِ اڳواٽ ٺهيل ''ناڪ آئوٽس'' پڻ هوندا آهن، جتي انجنيئر جي منظوري کان سواءِ سوراخ ڪري سگهجن ٿا. وڏا سوراخ صرف وچئين حصي جي وچئين ٽئين حصي ۾ ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي. جيڪڏهن مٿيون يا هيٺيون حصو ڪٽيو وڃي ته جوئسٽ جي مضبوطي ختم ٿي ويندي آهي. سوراخ جي ماپ، شڪل ۽ هنڌ عام طور اڳواٽ انجنيئر کان منظور ڪرائڻا پوندا آهن، ۽ ڪيترن علائقن ۾ تعميراتي جاچ ڪندڙ اداري کي انجنيئر جا حساب پڻ پيش ڪرڻا پوندا آهن. ڪجهه آءِ-جوئسٽ ''W'' شڪل واري جالي سان ٺهندا آهن، جيئن ڪٽائي کان سواءِ هوا جي نالن يا ٻين خدمتن کي گذارڻ جي سهولت ملي. * [[آڱري-جوڙيل ڪاٺ]] – عام مضبوط ڪاٺ جا ٽڪرا اڪثر {{convert|22|to(-)|24|ft}} کان وڌيڪ ڊگها ناهن هوندا، پر ''آڱري-جوڙ'' (Finger-jointing) جي طريقي سان انهن کي وڌيڪ ڊگهو بڻائي سگهجي ٿو. ان لاءِ عام طور {{convert|18|to(-)|24|in}} ڊگها ننڍا ڪاٺ جا ٽڪرا آڱري نما ڳانڍاپن ۽ گوند سان ڳنڍي {{convert|36|ft}} تائين ڊگها 2×6 تختا تيار ڪيا ويندا آهن. اڳواٽ تيار ٿيل ڀتين جي اسٽڊن ۾ به هي طريقو وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. رنگ ٿيڻ واري غير ساختي سخت ڪاٺ لاءِ هي هڪ سستو متبادل پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن ان تي داغ هنيا وڃن ته ڳانڍاپا نمايان نظر ايندا. تعمير دوران ڌيان رکيو ويندو آهي ته گوند لڳل ڳانڍاپي ۾ سڌي ميخ نه هنئي وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان اسٽڊ ڀڄي سگهي ٿو. * [[گوند سان پرتيل ڪاٺ]] (گليولم) – هي 2×4 يا 2×6 ڪاٺ جا ٽڪرا هڪٻئي سان گوند ذريعي ڳنڍي 4×12 يا 6×16 جهڙا وڏا شعاع تيار ڪيا ويندا آهن. اهڙي طرح شعاع هڪ وڏي ڪاٺ جي ٽڪري وانگر ڪم ڪندو آهي، جنهن سان ساڳي ماپ حاصل ڪرڻ لاءِ تمام وڏا ۽ پراڻا وڻ ڪاٽڻ جي ضرورت گهٽجي ويندي آهي. * [[ٺهيل ٽرس]] – گهرن جي اڏاوت ۾ ٽرس اڳواٽ تيار ٿيل حصن طور استعمال ٿيندا آهن، جيڪي ڇت جي رافٽرن ۽ ڇت جي جوئسٽن جي روايتي اڏاوت جو متبادل هوندا آهن. انهن جي لڳائڻ کي آسان ۽ ڇت کي سهارو ڏيڻ لاءِ عام ڪاٺ جي اسٽرٽن ۽ پرلنن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مناسب سمجهيو ويندو آهي. آمريڪا جي ڏاکڻين رياستن ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ اڃا تائين روايتي ڪاٺي رافٽرن واري اڏاوت وڌيڪ عام آهي. ٽرس جا بنيادي نقصان اٽاري جي گهٽ جڳهه، انجنيئرنگ ۽ آرڊر تي وڌيڪ وقت لڳڻ، ۽ روايتي ڪاٺي فريمنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ خرچ آهن. جڏهن⁠تہ انهن جا اهم فائدا مزدوريءَ جي خرچ ۾ نمايان گهٽتائي، تيز تنصيب، هڪجهڙو معيار ۽ مجموعي تعميراتي وقت ۾ بچت آهن. == ڪاٺ جا عيب == ڪاٺ ۾ پيدا ٿيندڙ عيبن کي عام طور هيٺين چئن ڀاڱن ۾ ورهايو ويندو آهي: === ڪٽائي دوران پيدا ٿيندڙ عيب === ڪاٺ کي واپاري استعمال لاءِ مختلف شڪلين ۾ ڪٽڻ ۽ تيار ڪرڻ دوران هيٺيان عيب پيدا ٿي سگهن ٿا: * '''چِپ جا نشان''' (Chip mark): تيار ٿيل ڪاٺ جي مٿاڇري تي ڪٽيل چِپن يا اوزار جي اثر سبب رهجي ويل نشان. * '''ترڇيون رڳون''' (Diagonal grain): ڪاٺ کي غلط رخ ۾ آري سان ڪٽڻ سبب رڳن جو ترڇو ٿيڻ. * '''ڦاٽل رڳون''' (Torn grain): اوزار لڳڻ يا ڪاٺ جا ننڍڙا حصا نڪري وڃڻ سبب تيار ٿيل مٿاڇري تي ننڍا کڏا يا ڦاٽل حصا پيدا ٿيڻ. * '''ڪنارو باقي رهجڻ''' (Wane): تيار ٿيل ڪاٺ ۾ وڻ جي اصل گول ٻاهرئين سطح جو ڪجهه حصو باقي رهجي وڃڻ. === ڦڦوند ۽ جانورن سبب پيدا ٿيندڙ عيب === ڦڦوند ڪاٺ (ڪاٺي ۽ تختي ٻنهي) تي تڏهن حملو ڪندي آهي، جڏهن هيٺيان سڀ شرط موجود هجن: * ڪاٺ ۾ نمي جو مقدار خشڪ وزن جي بنياد تي 25 سيڪڙو کان وڌيڪ هجي. * ماحول مناسب حد تائين گرم هجي. * آڪسيجن (O₂) موجود هجي. جيڪڏهن ڪاٺ ۾ نمي 25 سيڪڙو کان گهٽ هجي (خشڪ وزن جي بنياد تي)، ته اها سوين سالن تائين سڙڻ کان محفوظ رهي سگهي ٿي. اهڙيءَ طرح، جيڪڏهن ڪاٺ پاڻيءَ ۾ ٻڏل هجي ۽ آڪسيجن ڪافي نه هجي، ته به ڦڦوند ان تي حملو نٿي ڪري. ڦڦوند سبب پيدا ٿيندڙ اهم عيب هي آهن: * [[نيري داغ واري ڦڦوند]] * [[ڀوري سڙڻ]] * [[سڪي سڙڻ]] * [[اندروني سڙڻ]] * رس جا داغ * [[آلي سڙڻ]] * [[اڇي سڙڻ]] هيٺيان جيت ۽ [[نرم جسم وارا جانور]] عام طور ڪاٺ کي نقصان پهچائيندا آهن: * [[ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئر]] * سامونڊي ڪاٺ کائيندڙ جانور (''Barnea similis'') * [[ٽيريڊو نيويليس]] * [[اڏوهي]] * [[واڍي ڪوليون]] * [[واڍي ماکيون]] === قدرتي قوتن سبب پيدا ٿيندڙ عيب === {{Main|ڪاٺ جو وڪڙجڻ}} ڪاٺ ۾ قدرتي عيب پيدا ٿيڻ جا ٻه بنيادي سبب آهن: غير معمولي واڌ ۽ ڪاٺ جي بناوتي رڳن جو ڦاٽڻ. بناوتي رڳن جي ڦاٽڻ ۾ اهي ڏار يا چير شامل آهن، جن کي ''شيڪز'' چيو ويندو آهي. '''حلقائي ڏار''' (رنگ شيڪ)، '''هوائي ڏار''' (ونڊ شيڪ)، يا '''حلقي جي ناڪامي''' (رنگ فيليوئر) تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڪاٺ جون رڳون واڌ وارن حلقن جي وچ ۾ الڳ ٿي وڃن، خواه وڻ بيٺل هجي يا وڍڻ دوران. اهڙا ڏار ڪاٺ جي مضبوطي گهٽائيندا آهن، ان جي ظاهري صورت کي خراب ڪندا آهن، درجو گهٽائيندا آهن ۽ نمي گڏ ٿيڻ سبب سڙڻ جو امڪان وڌائيندا آهن. [[اوڀر وارو هيملاڪ]] خاص طور حلقائي ڏارن لاءِ مشهور آهي.<ref name=DA>U. S. Department of Agriculture. "Shake", ''The Encyclopedia of Wood''. New York: [[Skyhorse Pub.]], 2007. Print.</ref> '''سطحي ڏار''' (چيڪ) اهو ڏار آهي، جيڪو ڪاٺ جي ٻاهرئين حصي جي سڪڻ سبب مٿاڇري تي پيدا ٿيندو آهي. اهو ڪاٺ جي [[مرڪزي مغز]] تائين پهچي سگهي ٿو ۽ رڳن جي رخ سان اڳتي وڌي سگهي ٿو. اهڙا ڏار پڻ پاڻي گڏ ڪري سگهن ٿا، جنهن سان سڙڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. '''چير''' (اسپلٽ) اهو ڏار هوندو آهي، جيڪو ڪاٺ کي هڪ پاسي کان ٻئي پاسي تائين مڪمل طور چيري ڇڏيندو آهي. ڏار ۽ چير عام طور ڪاٺ جي ٻنهي پڇاڙين تي وڌيڪ پيدا ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن حصن مان سڪڻ جو عمل وڌيڪ تيز هوندو آهي.<ref name=DA/> عيبن کان علاوه، نميءَ جي مقدار ۾ تبديلي سبب ڪاٺ جي غير يڪسان ڦهلاءُ يا سُڪڙجڻ سان به آري سان ڪٽيل ڪاٺ وڪڙجي سگهي ٿي، جنهن ڪري اها ڪيترن ئي استعمالن لاءِ گهٽ مناسب رهجي وڃي ٿي. === سڪائڻ === [[ڪاٺ سڪائڻ|ڪاٺ کي سڪائڻ]] عام طور بٺي (ڪلن) ۾ يا کليل هوا ۾ ڪيو ويندو آهي. سڪائڻ دوران پيدا ٿيندڙ عيب ڪاٺ ۾ چير، وڪڙ ۽ اندروني خانا (ھني ڪامبنگ) پيدا ٿيڻ جا سڀ کان عام سبب هوندا آهن. سڪائڻ اهو عمل آهي، جنهن ۾ ڪاٺ جي خلين جي ڀتين ۾ موجود بند نمي کي ڪڍيو ويندو آهي، جيئن سڪي ويل ڪاٺ حاصل ٿئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.woodworkingnetwork.com/best-practices-guide/solid-wood-machining/understanding-working-wood-defects|title=Understanding & working with wood defects|last=karenkoenig|date=2016-04-04|work=Woodworking Network|access-date=2018-03-12|language=en}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} jt3e1titfm4l1sd23fsuo8hcrib97j8 401589 401588 2026-08-07T11:41:47Z Intisar Ali 8681 401589 wikitext text/x-wiki {{Short description|تعميراتي استعمال لاءِ تيار ڪيل ڪاٺ}} [[File:Wood from victoria mountain ash.jpg|thumb|upright=1.15|وڪٽوريا جي ''[[Eucalyptus regnans]]'' وڻ مان حاصل ڪيل ڪاٺ]] [[File:Bellingham, Washington, harbor, filled with logs, 1972.jpg|thumb|upright=1.15|[[بيلنگهم، واشنگٽن]]، آمريڪا جي بندرگاهه ۾ رکيل ڪاٺ جا ٿنڀا، 1972ع]] '''لمبر''' ({{lang-en|Lumber}})، جنهن کي برطانيا، آسٽريليا ۽ نيوزيلينڊ ۾ '''ٽمبر''' ({{lang-en|Timber}}) يا '''نفيس ڪاٺ''' (فائين ووڊ) پڻ چيو ويندو آهي، اهڙو [[ڪاٺ]] آهي، جنهن کي ڪٽائي ۽ [[واڍڪي]] جي عمل ذريعي هڪجهڙين ۽ استعمال لائق ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي. ان ۾ [[شعاع (تعمير)|شعاعون]] (بيم) ۽ [[تختو|تختا]] (پلينڪ يا بورڊ) شامل هوندا آهن. لمبر جو بنيادي استعمال [[تعمير]] ۾ ڍانچو (فريمنگ) تيار ڪرڻ، ۽ مڪمل ڪرڻ وارن ڪمن جهڙوڪ فرش، [[ڀت پينل]] ۽ [[دريءَ جو چوڪٽ|دريءَ جي چوڪٽن]] ۾ ٿيندو آهي. گهرن جي تعمير کان سواءِ به لمبر جا ڪيترائي ٻيا استعمال آهن. دنيا جي ڪجهه حصن، خاص طور [[آمريڪا]] ۽ [[ڪينيڊا]] ۾، ''ٽمبر'' جو اصطلاح خاص طور اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ، جهڙوڪ ڪٽيل ٿنڀن يا بيٺل وڻن لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪي اڃا تائين ڪاٺ جي شڪل ۾ تيار نه ڪيا ويا هجن. لمبر يا ته [[آري مل]] مان سڌو سنئون ڪٽيل ({{lang-en|Rough-sawn}}) حالت ۾ فراهم ڪيو ويندو آهي يا ان جي هڪ يا وڌيڪ پاسن کي هموار ڪيو ويندو آهي. ''رَف لمبر'' فرنيچر ۽ ٻين اهڙين شين جي تياري لاءِ خام مال طور استعمال ٿيندو آهي، جن کي وڌيڪ ڪٽڻ ۽ شڪل ڏيڻ جي ضرورت هوندي آهي. اهو مختلف قسمن جي وڻن مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[سخت ڪاٺ]] (ھارڊ ووڊ) ۽ [[نرم ڪاٺ]] (سافٽ ووڊ) ٻئي شامل آهن، جهڙوڪ [[اڇو پائن]] ۽ [[ڳاڙهو پائن]]، جيڪي نسبتاً گهٽ قيمت سبب وڏي پيماني تي استعمال ٿين ٿا.<ref>{{cite web|title=Southern Pine Cost Estimates|url=http://patscolor.com/materials/timber/the-southern-yellow-pine-flooring-decking-guide/|website=patscolor.com}}</ref> '''تيار ٿيل لمبر''' (فنشڊ لمبر) معياري ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي ۽ خاص طور تعميراتي صنعت لاءِ استعمال ٿيندو آهي. اهو گهڻو ڪري [[مخروطي وڻ|مخروطي وڻن]] (ڪونيفر) جي [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيو ويندو آهي، جن ۾ [[پائن]]، [[فر]]، [[اسپروس]] (گڏيل طور ''[[اسپروس-پائين فر]] (spruce-pine-fir)''، [[ديودار]] ۽ [[هيملاڪ]] شامل آهن. ان کان علاوه، اعليٰ معيار جي فرشن لاءِ ڪجهه [[سخت ڪاٺ]] پڻ استعمال ڪئي ويندي آهي. عالمي سطح تي تيار ٿيندڙ لمبر جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو نرم ڪاٺ مان حاصل ڪيو ويندو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.diffen.com/difference/Hardwood_vs_Softwood|title=Hardwood vs Softwood – Difference and Comparison |publisher=Diffen}}</ref> '''عمارتي ڪاٺ'''- (ٽمبر): ھونئن تہ تعمير سازيءَ ۾ علائقي ۽ ڪم جي نوعيت مطابق استعمال ٿيندڙ ڪاٺ جا ڪيترائي قسم آھن، پر سنڌ اندر عام طور ۽ سرڪاري ڪمن ۾ خاص طور [[ديال]] (Deodar Wood)، پين ۽ [[ساڳوان]] (Teak Wood) وغيره استعمال ٿين ٿا. ڪن غير اھم ڪمن لاءِ پرتل، [[چلغوزو]] ۽ [[چِيل]] وغيره بہ استعمال ٿيندا آھن، پر جيئن تھ پرتل ۽ چلغوزو، ديال سان مشابھت رکن ٿا ۽ قيمت ۾ ديال کان سستا آھن، ان ڪري انھيءَ ڳالھ جو خيال رکيو وڃي تھ جيئن ديال جي جاءِ تي انھيءَ ٻئي قسم جو ڪاٺ استعمال نہ ٿئي.<ref>ڪتاب: عمارت سازي ؛ ليکڪ: ضياءين انصاري؛ ايڊيشن:1990؛ پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو</ref> ==اصطلاحات== آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ آري مل مان تيار ڪيل تختن ۽ ڪاٺ کي '''چيريل بنڊ''' (Lumber) چيو ويندو آهي، جڏهن ته '''ڪٽيل ٿڙ''' (ٽمبر) جو اصطلاح بيٺل يا تازو ڪٽيل وڻن ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ لاءِ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="CRD">{{cite web|title=Conceptual Reference Database for Building Envelope Research|url=http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|access-date=2008-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080223221704/http://alcor.concordia.ca/~raojw/crd/concept/concept000069.html|archive-date=2008-02-23}}</ref> ان جي ابتڙ، برطانيا، آئرلينڊ ۽ ڪيترن ئي دولتِ مشترڪه (ڪامن ويلٿ) ملڪن ۾ '''ٽمبر''' جو لفظ تيار ٿيل ڪاٺ ۽ اڻ پروسيس ٿيل ڪاٺ ٻنهي معنائن ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. برطانيا ۾ ''لمبر'' جو لفظ ڪاٺ جي حوالي سان تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي ۽ ان جا ٻيا به مختلف مطلب آهن. ===ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ=== {{See also|ٽمبر ريسائڪلنگ}} '''ٻيهر تيار ڪيل چيريل بنڊ يا لمبر''' (ري مينيوفيڪچرڊ لمبر) اهڙو لمبر آهي، جيڪو اڳ ۾ تيار ڪيل ڪاٺ جي ثانوي يا ٽئين مرحلي جي پروسيسنگ کان پوءِ حاصل ڪيو ويندو آهي. اهو خاص طور صنعتي استعمال يا ڪاٺ جي پيڪنگ واري صنعت لاءِ تيار ڪيو ويندو آهي. اهڙي لمبر کي [[رپ سا]] (Ripsaw) يا [[ريساءُ]] (Resaw) ذريعي ٻيهر ڪٽي اهڙين ماپن ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جيڪي عام طور بنيادي [[آري مل]] ۾ تيار نه ٿينديون آهن. '''ٻيھر چيرائي''' (Re-sawing) اهڙو عمل آهي، جنهن ۾ 1 کان 12 انچ ٿلهي [[سخت ڪاٺ]] يا [[نرم ڪاٺ]] کي ڊگهي رخ ۾ چيري ٻن يا وڌيڪ پتلي تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو آهي. مثال طور، 10 فوٽ ڊگهي 2×4 ڪاٺ کي ساڳئي ڊيگهه وارن ٻن 2×2 ٽڪرن ۾ ورهائڻ کي ريساءُ چيو ويندو آهي. ===پلاسٽڪ لمبر=== {{Further|پلاسٽڪ لمبر|فائبر-ريئنفورسڊ ڪمپوزٽ|ووڊ-پلاسٽڪ ڪمپوزٽ}} تعميراتي مقصدن لاءِ لمبر [[ريسائيڪل ٿيل پلاسٽڪ]] يا نئين پلاسٽڪ مان پڻ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن کي '''[[پلاسٽڪ لمبر]]''' چيو ويندو آهي. ان جي استعمال جي شروعات تي ٻيلن جي صنعت طرفان سخت مخالفت ڪئي وئي هئي.<ref>[http://www.volokh.com/sasha/resrec.html "Recycling and Deregulation: Opportunities for Market Development"] ''Resource Recycling,'' September 1996</ref> پلاسٽڪ لمبر ۾ [[فائبر گلاس]] ملائڻ سان ان جي مضبوطي، پائيداري ۽ باهه جي مزاحمت ۾ واڌارو اچي ٿو.<ref>[http://www.astm.org/COMMIT/SUBCOMMIT/D2020.htm "ASTM D6108 – 09 Standard Test Method for Compressive Properties of Plastic Lumber and Shapes"] ''ASTM Committee D20.20 on Plastic Lumber''</ref> فائبر گلاس سان مضبوط ڪيل پلاسٽڪ لمبر کي ASTM معيار E84 موجب باهه پکڙجڻ جي درجي (فليم اسپريڊ ريٽنگ) ۾ 25 يا ان کان گهٽ درجو حاصل ٿي سگهي ٿو، جنهن جو مطلب آهي ته اهو گهڻين علاج ٿيل ڪاٺين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهستي سڙي ٿو.<ref>[http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf "SAFPLANK Interlocking Decking System"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130426205658/http://www.strongwell.com/PDFfiles/Safdeck%20Safplank/SAFPLANK%20SAFDECK%20Fiberglass%20Decking%20Systems%20Brochure.pdf |date=2013-04-26 }} ''Strongwell.com''</ref> ===ٽمبر مارڪ=== '''ٽمبر مارڪ''' (Timber mark) هڪ سڃاڻپ وارو نشان يا ڪوڊ هوندو آهي، جيڪو خاص ٺهيل ڌاتوءَ جي هٿيڙي سان ڪٽيل ڪاٺ تي هڻيو ويندو آهي. اهو نشان لاگنگ لائسنس، ڪاٺ جي اصليت يا ان جي قانوني ڪٽائي جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |date=2024-09-06 |title=Drax, subsidies, greenwashing and dodgy accounting |url=https://redgreenlabour.org/2024/09/06/drax-subsidies-greenwashing-and-dodgy-accounting/ |access-date=2024-10-03 |website=Red Green Labour |language=en-US}}</ref> ==تاريخ== ڪاٺ کي آري ذريعي تختن جي صورت ۾ تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح '''لمبر''' جو موجوده مفهوم سترهين صديءَ دوران اتر آمريڪا ۾ عام ٿيو.<ref>{{cite web | url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/lumber-word-history-lombard | title=The Strange Story of 'Lumber' }}</ref> 1420ع ۾ [[ماديرا]] (Madeira) جي ٻيٽن تي [[پورچوگالي سلطنت]] قبضو ڪيو. [[پرنس هينري دي نيويگيٽر]] آبادڪارن کي اتي موڪليو، جن زراعت لاءِ وسيع ٻيلن کي صاف ڪيو. ڪٽيل وڻن کي آري ملن ۾ پروسيس ڪري تختن ۾ تبديل ڪيو ويندو هو ۽ پوءِ اهي پورچوگال جي مکيه زمين ڏانهن موڪليا ويندا هئا.<ref>{{cite web |last1=Cartwright |first1=Mark |title=The Portuguese Colonization of Madeira |url=https://www.worldhistory.org/article/1756/the-portuguese-colonization-of-madeira/ |website=World History Encyclopedia |date=21 May 2021 |access-date=14 November 2023 |language=en}}</ref> 1593ع ۾ هالينڊ جي [[يوٽخيسٽ]] (Uitgeest) سان تعلق رکندڙ پن چڪيءَ جي مالڪ [[ڪورنيليس ڪورنيليسزون فان يوٽخيسٽ]] (Cornelis Corneliszoon va Uitgeest) پهرين هوا سان هلندڙ [[آري مل]] ايجاد ڪئي. هن ايجاد سبب ڪاٺ جي ٿُڙن کي تختن ۾ تبديل ڪرڻ جو عمل هٿ سان هلندڙ آري ملن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ٽيهه ڀيرا تيز ٿي ويو، جنهن ڪاٺ جي صنعت ۾ اهم تبديلي آندي.<ref>{{cite web | url=https://www.core77.com/posts/53123/A-Brief-History-of-Wood-Splitting-Technology-Part-3-The-Wind-Powered-Sawmill-That-Changed-Dutch-History | title=A Brief History of Wood-Splitting Technology, Part 3: The Wind-Powered Sawmill That Changed Dutch History }}</ref><ref name="Dehoop">[http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html "Cornelis Corneliszoon van Uitgeest (1550–1607), inventor of the wind powered saw mill", Industrial Heritage Park ''De Hoop''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061006214829/http://www.dehoopuitgeest.nl/engels/corneliszoonuk.html |date=2006-10-06 }}</ref> ==ڪاٺ جي ٿُڙن کي چيريل بنڊن ۾ تبديل ڪرڻ== [[File:L' usine de transformation de bois Kotkamills Oy à Kotka.jpg|thumb|فنلينڊ جي شهر [[ڪوٽڪا]] ۾ [[آري مل]]، جتي پاڻيءَ وسيلي آندل ڪاٺ جا ٿُڙ پروسيس ڪيا پيا وڃن.]] ڪاٺ جي ٿُڙن کي [[چيريل بنڊ]] (لمبر) ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ انهن کي عام طور [[آري]] سان ڪٽيو، هٿن سان ڏاريو يا [[چيرائي|چيريو]] ويندو آهي. انهن مان [[رپ سا]] (Rip saw) ذريعي ڪٽائي سڀ کان وڌيڪ عام طريقو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان گهٽ معيار واري، اڻبرابر رڳن (Grain) ۽ وڏين ڳنڍين (ناٽس) واري ڪاٺ کي به ڪارآمد نموني استعمال ڪري سگهجي ٿو، ۽ اهو اقتصادي طور وڌيڪ فائديمند پڻ آهي. ڪاٺ ڪٽڻ جا ڪيترائي طريقا استعمال ٿيندا آهن، جن مان اهم هي آهن: * '''سنئين چيرائي''' (Plain sawn)، جنهن کي '''فليٽ چيرائي''' (Flat sawn)، '''ٿرو اينڊ ٿرو''' (Through and through) يا '''باسٽرڊ چيرائي''' (Bastard sawn) پڻ چيو ويندو آهي. هن طريقي ۾ ڪاٺ جي ٿُڙ کي بغير ڦيرائڻ جي سڌو سنئون ڪٽيو ويندو آهي، جنهن سبب ڪاٺ جون سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي ويڪر ۾ پکڙيل هونديون آهن. * '''[[ڪوارٽر چيرائي]]''' (Quarter sawn) ۽ '''[[رفٽ چيرائي]]''' (Rift sawn) اهڙا طريقا آهن، جن ۾ ڪاٺ کي اهڙي نموني ڪٽيو ويندو آهي جو سالياني واڌ جون رِنگون تختي جي پاسن سان لڳ ڀڳ عمودي ([[پرپينڊيڪيولر]]) رهن. تاريخي طور انهن ٻنهي اصطلاحن جي استعمال ۾ ڪڏهن ڪڏهن مونجهارو رهيو آهي. * '''باڪسڊ هارٽ ''' (Boxed heart) ۾ وڻ جو مرڪزي حصو ([[گودو]] (Pith) ڪاٺ جي شهتير يا ٿنڀي جي اندر شامل رهندو آهي، پر ان جي ظاهر ٿيڻ لاءِ محدود گنجائش هوندي آهي. * '''هارٽ سينٽر''' (Heart center) مان مراد وڻ جي ٿُڙ جو بلڪل مرڪزي گودو يا بنيادي حصو آهي. * '''هارٽ سينٽر کان پاڪ''' (فري آف ھارٽ سينٽر، مخفف: '''FOHC''') اهڙي تختي، ٿنڀي يا شهتير کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ مرڪزي گودو (Pith) شامل نه هجي. * '''ڳنڍين کان پاڪ''' (فري آف ناٽس، مخفف: '''FOK''') اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪا به ڳنڍ (Knot) موجود نه هجي. == معياري ماپن وارو ڪاٺ (ڊامينشنل لمبر) == [[File:2 By 4 Clue Stick.jpg|thumb|هڪ عام {{convert|2|by|4|inch|mm|round=5|order=flip|abbr=in|adj=on}} تختو]] '''معياري ماپن وارو ڪاٺ''' (Dimensional lumber) اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا معياري ويڪر ۽ ٿولهه (کوٽائي) موجب ڪٽي تيار ڪئي ويندي آهي. اهي ماپون عام طور ملي ميٽرن يا انچن ۾ بيان ڪيون وينديون آهن (پر هيٺ ''نامي ماپن'' (نامينل ڊائمينشنس) ۽ ''حقيقي ماپن'' (ايڪچوئل ڊائمينشنس) بابت وضاحت ڏسو). [[واڍو|واڍا]] ۽ [[ڪارپينٽر]] ڪاٺ جي اڏاوتن جي [[فريمنگ (تعميرات)|فريمنگ]] ۾ اهڙي ڪاٺ جو وڏي پيماني تي استعمال ڪندا آهن. عام ماپن ۾ ''2×4'' (تصوير ۾ ڏيکاريل)، ''2×6'' ۽ ''4×4'' شامل آهن. آسٽريليا، نيوزيلينڊ ۽ برطانيا ۾ ''2×4'' کي ڪڏهن ڪڏهن ''چار-باء-ٻہ'' پڻ چيو ويندو آهي. ڪنهن تختي جي ڊيگهه عام طور ان جي ويڪر ۽ ٿولهه کان الڳ بيان ڪئي ويندي آهي. تنهنڪري 2×4 ماپ واري ڪاٺ 4، 8 يا 12 فوٽ ڊگهي به ملي سگهي ٿي. ڪينيڊا ۽ آمريڪا ۾ ڪاٺ جون معياري ڊيگهيون {{convert|6|,|8|,|10|,|12|,|14|,|16|,|18|,|20|,|22|and|24|ft|m}} هونديون آهن. ڀتين جي فريمنگ لاءِ اڳواٽ ڪٽيل [[ديوار جو تختو|تختا]] (وال اسٽڊ) پڻ موجود هوندا آهن، جيڪي وڏي پيماني تي استعمال ڪيا ويندا آهن. {{convert|8|,|9|or|10|ft|m}} اوچين ڇتين لاءِ تختا (اسٽڊ) {{convert|92+5/8|in|m}}، {{convert|104+5/8|in|m}} ۽ {{convert|116+5/8|in|m}} ڊيگهه ۾ تيار ڪيا ويندا آهن.{{citation needed|date=August 2020}} === اتر آمريڪي نرم ڪاٺيون === معياري ماپن واري ڪاٺ جي هڪ ٽڪري جي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه ان وڻ جي اوچائي ۽ ٿولهه تي دارومدار رکي ٿي، جنهن مان اها تيار ڪئي وڃي ٿي. عام طور تي وڌ ۾ وڌ ڊيگهه {{convert|24|ft|m|2|abbr=on}} هوندي آهي. [[انجنيري ڪاٺ]] جون تيار ڪيل شيون، جيڪي ڪاٺ جي ريشن، ذرڙن، فائبرن يا وينيرن کي چنبڙائيندڙ مادو استعمال ڪري گڏائي ٺاهيون وينديون آهن، روايتي ڪاٺيءَ جي تعميراتي مواد جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مضبوطي، بهتر ساختي صلاحيت ۽ ڊيزائن ۾ وڌيڪ لچڪ فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522030232/http://www.naturallywood.com/Build-and-Design/Wood-Applications/Engineered-Wood-Products.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> اڳواٽ ڪٽيل اسٽڊ واڍن ۽ ڪارپينٽرن جو گهڻو وقت بچائيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ٺاهيندڙ ڪمپني انهن کي 8، 9 ۽ 10 فوٽ اوچين ڇتين لاءِ اڳ ئي مناسب ڊيگهه ۾ تيار ڪري ٿي. انهن مان ڪجهه انچ يا سينٽي ميٽر گهٽ رکيا ويندا آهن، جيئن هيٺين ''سل پليٽ'' ۽ مٿين ٻيڻي ''ٽاپ پليٽ'' لڳائڻ کان پوءِ ڀت جي مجموعي اوچائي صحيح رهي ۽ وڌيڪ ڪٽائي جي ضرورت نه پوي. آمريڪا ۾ ''ٻہ-ضربيان'' (جهڙوڪ 2×4، 2×6، 2×8، 2×10 ۽ 2×12) ۽ 4×4 ({{convert|3.5|×|3.5|in|mm|0|disp=out}}) جديد تعمير ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڪاٺيءَ جون معياري ماپون آهن. اهي [[بالون فريمنگ|بالون فريمنگ]] (balloon) ۽ [[پليٽفارم فريمنگ]] جهڙين رهائشي اڏاوتن جا بنيادي تعميراتي جزا آهن. [[نرم ڪاٺ]] مان تيار ڪيل معياري ڪاٺ گهڻو ڪري تعميراتي ڪم لاءِ استعمال ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ [[سخت ڪاٺ]] مان ٺهيل تختا عام طور فرنيچر ۽ ڪٻٽن جي تياري لاءِ استعمال ڪيا ويندا آهن. ڪاٺ جون [[حقيقي ۽ نامي قدر#انجنيئرنگ|'''نامي ماپون''']] (''Nominal dimensions'') تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي معياري ماپن کان وڏيون هونديون آهن. تاريخي طور، نامي ماپون سائي (اڃا نه سڪيل) ۽ کُرڙي (اڻ رٿيل) تختن جون اصل ماپون هونديون هيون، جيڪي سڪائڻ ۽ رندڻ (ڪاٺ جي مٿاڇري هموار ڪرڻ) کان پوءِ تيار ٿيل ڪاٺ جي صورت ۾ ڪجهه ننڍيون ٿي وينديون هيون. اڄڪلهه معيارن ۾ تيار ٿيل ڪاٺ جون آخري ماپون مقرر ڪيل هونديون آهن، ۽ آري جون ملون ڪاٺ جي ٿڙن کي اهڙي ماپ ۾ ڪٽينديون آهن، جيڪا رندڻ ۽ سڪائڻ کان پوءِ گهربل معياري ماپ حاصل ڪري سگهي. عام طور شروعاتي ڪٽ نامي ماپن کان ننڍي هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جديد ٽيڪنالاجي جي مدد سان ڪاٺ جي ٿڙن مان وڌيڪ مؤثر نموني ڪاٺ حاصل ڪري سگهجي ٿي. مثال طور، ماضيءَ ۾ '''2×4''' تختو اصل ۾ {{convert|2|×|4|in}} ماپ وارو سائو ۽ کُرڙو تختو هوندو هو. سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جون ماپون غير معياري مقدار ۾ گهٽجي وينديون هيون. اڄڪلهه '''2×4''' تختو شروعات کان ئي 2×4 انچ کان ڪجهه ننڍو ڪٽيو ويندو آهي، جنهن جي ابتدائي ماپ معيارن ۾ مقرر نه هوندي آهي، ۽ سڪائڻ ۽ رندڻ کان پوءِ ان جي گهٽ ۾ گهٽ حقيقي ماپ {{convert|1+1/2|×|3+1/2|in}} هوندي آهي.<ref>{{cite web|url=https://roofonline.com/american-softwood-lumber-standard|title=American Softwood Lumber Standard|website=Roof Online|language=en-US|access-date=2018-07-27}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:white; font-size:110%;" | اتر آمريڪي نرم ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ ! colspan="2" style="background:#E8F5E9;" | حقيقي ماپ |- ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | انچ ! style="background:#F5FFF5;" | ملي ميٽر |- | '''1 × 2''' | {{frac|3|4}} × {{frac|1|1|2}} | 19 × 38 | '''2 × 2''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|1|1|2}} | 38 × 38 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="4" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="5" | &nbsp; |- | '''1 × 3''' | {{frac|3|4}} × {{frac|2|1|2}} | 19 × 64 | '''2 × 3''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|2|1|2}} | 38 × 64 |- | '''1 × 4''' | {{frac|3|4}} × {{frac|3|1|2}} | 19 × 89 | '''2 × 4''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 38 × 89 | '''4 × 4''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|3|1|2}} | 89 × 89 |- | '''1 × 5''' | {{frac|3|4}} × {{frac|4|1|2}} | 19 × 114 | colspan="3" | &nbsp; | colspan="3" | &nbsp; |- | '''1 × 6''' | {{frac|3|4}} × {{frac|5|1|2}} | 19 × 140 | '''2 × 6''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 38 × 140 | '''4 × 6''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 89 × 140 | '''6 × 6''' | {{frac|5|1|2}} × {{frac|5|1|2}} | 140 × 140 |- | '''1 × 8''' | {{frac|3|4}} × {{frac|7|1|4}} | 19 × 184 | '''2 × 8''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 38 × 184 | '''4 × 8''' | {{frac|3|1|2}} × {{frac|7|1|4}} | 89 × 184 | colspan="3" rowspan="3" | &nbsp; | '''8 × 8''' | {{frac|7|1|2}} × {{frac|7|1|2}} | 191 × 191 |- | '''1 × 10''' | {{frac|3|4}} × {{frac|9|1|4}} | 19 × 235 | '''2 × 10''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|9|1|4}} | 38 × 235 | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; | colspan="3" rowspan="2" | &nbsp; |- | '''1 × 12''' | {{frac|3|4}} × {{frac|11|1|4}} | 19 × 286 | '''2 × 12''' | {{frac|1|1|2}} × {{frac|11|1|4}} | 38 × 286 |} جيئن اڳ ذڪر ڪيو ويو آهي، اڄڪلهه ڪنهن مقرر تيار ٿيل ماپ جي ڪاٺ تيار ڪرڻ لاءِ اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڪاٺ جي ضرورت پوي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳ معيارن موجب سائي ڪاٺ کي مڪمل نامي ماپن مطابق رکيو ويندو هو. بهرحال، وقت سان گڏ تيار ٿيل ڪاٺ جي حقيقي ماپن ۾ پڻ تبديليون آيون آهن. 1910ع ۾ عام طور تي تيار ٿيل {{convert|1|in|mm|adj=on}} تختي جي ٿولهه {{convert|13/16|in|mm|abbr=on}} هوندي هئي. 1928ع ۾ ان کي 4 سيڪڙو گهٽايو ويو، ۽ 1956ع ۾ وري وڌيڪ 4 سيڪڙو گهٽايو ويو. 1961ع ۾ ''ڪاميٽي آن گريڊ سمپليفڪيشن اينڊ اسٽينڊرڊائيزيشن'' موجوده آمريڪي معيار تي اتفاق ڪيو، جنهن تحت 1 انچ (نامي) تختي جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|3|4}} انچ مقرر ڪئي وئي، جڏهن⁠تہ 2 انچ (نامي) ڪاٺ جي تيار ٿيل ٿولهه {{frac|1|5|8}} انچ مان گهٽائي موجوده {{frac|1|1|2}} انچ ڪئي وئي.<ref>{{cite web|url=http://www.fpl.fs.fed.us/documnts/misc/miscpub_6409.pdf|author=Smith, L. W. and L. W. Wood|date=1964|title=History of yard lumber size standards|publisher=USDA Forest Service, Forest Product Laboratory}}</ref> 1964ع ۾ رسالي ''[[پاپولر ميڪينڪس]]'' هڪ آزاد اداري کي مختلف ماپن وارن 2×4 نمونن جي تقابلي مضبوطي جا تجربا ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو. انهن ۾ (A) مڪمل 2×4 انچ، (B) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|5|8}} انچ، (C) {{frac|1|5|8}}×{{frac|3|1|2}} انچ، ۽ (D) {{frac|1|1|2}}×{{frac|3|1|2}} انچ (اڄ جو معيار) شامل هئا. جيڪڏهن (A) جي دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي کي 100٪ سمجهيو وڃي، ته (B)، (C) ۽ (D) جي مضبوطي ترتيبوار 90.7٪، 82.2٪ ۽ 73.6٪ هئي. ٻين لفظن ۾، 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪاٺ جي ننڍي پاسي جي ماپ {{frac|1|5|8}} انچ مان {{frac|1|1|2}} انچ ڪرڻ سان دٻاءُ برداشت ڪرڻ واري مضبوطي ۾ 10.46٪ گهٽتائي آئي.<ref>Mikesell, Arthur. “They May Trim the 2×4 Some More.” Popular Mechanics 121:1 (January 1964), 113–115.</ref> معياري ماپن واري ڪاٺ سائي ۽ اڻ رٿيل حالت ۾ پڻ دستياب هوندي آهي، ۽ اهڙي قسم جي ڪاٺ لاءِ نامي ماپون ئي ان جون حقيقي ماپون هونديون آهن. === درجا ۽ معيار === {{main|ڪاٺ جي درجابندي}} [[File:The longest board in the world (2002).jpg|thumb|دنيا جو سڀ کان ڊگهو تختو (2002ع) پولينڊ ۾، [[شمبارڪ، پوميرانين وئويوڊشپ|شمبارڪ]] جي ويجهو، موجود آهي، جنهن جي ڊيگهه {{convert|36.83|m|ftin|sp=us}} آهي.]] ڪاٺ جي الڳ الڳ ٽڪرن جي معيار ۽ ظاهري صورت ۾ ڳنڍن، ڪاٺ جي رڳن جي لاڙي، ڏارن ۽ ٻين قدرتي خاصيتن جي لحاظ کان گهڻو فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. تنهنڪري انهن جي مضبوطي، استعمال جي صلاحيت ۽ قيمت پڻ گهڻي حد تائين مختلف هوندي آهي. آمريڪا ۾ ڪاٺ لاءِ قومي معيار مقرر ڪرڻ جي ڪوشش 1924ع ۾ ''آمريڪي ڪاٺ جو معيار'' جي اشاعت سان شروع ٿي، جنهن ۾ ڪاٺ جي ماپن، درجي ۽ نميءَ جي مقدار بابت وضاحتون مقرر ڪيون ويون؛ ان سان گڏ جاچ ۽ تصديق جا پروگرام پڻ تيار ڪيا ويا. ٺاهيندڙن ۽ ورهائيندڙن جي بدلجندڙ ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ وقت سان گڏ انهن معيارن ۾ تبديليون ڪيون ويون، جنهن جو مقصد ڪاٺ کي ٻين تعميراتي شين جي مقابلي ۾ مسابقتي رکڻ هو. هاڻوڪا معيار [[آمريڪي ڪاٺ جي معيار ڪميٽي]] مقرر ڪري ٿي، جنهن کي [[آمريڪا جو واپار وارو سيڪريٽري|آمريڪي واپار وارو سيڪريٽري]] مقرر ڪري ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.alsc.org/geninfo_history_mod.htm|title=American Lumber Standard Committee: History|website=www.alsc.org}}</ref> اکين سان درجابندي ڪيل گهڻين ساختي ڪاٺين جي قسمن ۽ درجن لاءِ ڊيزائن قدر [[ بين الاقوامي ايس ٽي ايم |اي ايس ٽي ايم]] جي معيارن موجب مقرر ڪيا ويندا آهن. انهن معيارن ۾ مضبوطي گهٽائيندڙ خاصيتن، بار رهڻ جي مدي، حفاظت ۽ ٻين اثرانداز ٿيندڙ عنصرن کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. لاڳو ٿيندڙ معيار انهن تجربن جي نتيجن تي ٻڌل هوندا آهن، جيڪي [[آمريڪا جو زراعت کاتو|آمريڪي زراعت کاتي]] جي ''ٻيلي جي شين واري تجربيگاهه'' سان سهڪار ۾ ڪيا ويندا آهن. ''ڪاٺ جي تعمير لاءِ ڊيزائن قدر''، جيڪو ''اي اين ايس آءِ/اي ايف اينڊ پي اي قومي ڪاٺ تعمير ڊيزائن وضاحت'' جو ضميمو آهي، ڪاٺ جا اهي ڊيزائن قدر مهيا ڪري ٿو، جيڪي نمونياتي عمارت سازي ضابطن ۾ تسليم ڪيا وڃن ٿا.<ref name="WoodWorks Structural Properties and Performance">{{cite web|title=Structural Properties and Performance|url=http://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|website=woodworks.org|publisher=WoodWorks|access-date=7 May 2017|archive-date=26 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326010734/https://www.woodworks.org/wp-content/uploads/Wood-design-structural-properties-performance-fact-sheet.pdf|url-status=dead}}</ref> ڪينيڊا ۾ اهڙا درجابندي ضابطا موجود آهن، جيڪي هڪجهڙي قسم جي ڪاٺ تيار ڪندڙ ملن ۾ هڪجهڙو معيار برقرار رکن ٿا، جيئن خريدارن کي يڪسان معيار جي ضمانت ملي سگهي. درجا ڪاٺ جي معيار کي مختلف سطحن تي معياري بڻائين ٿا ۽ اهي درجابندي، موڪلڻ ۽ خريدار پاران سامان لاهڻ وقت نميءَ جي مقدار، ماپ ۽ تياري جي معيار تي ٻڌل هوندا آهن. ''قومي ڪاٺ درجا اٿارٽي'' (اين ايل جي اي)<ref>{{cite web|url=http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|title=National Lumber Grades Authority (Canada)|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811113224/http://www.nlga.org/app/dynarea/view_article/1.html|archive-date=2011-08-11}}</ref> ڪينيڊا ۾ ڪاٺ جي درجابندي بابت ضابطا ۽ معيار لکڻ، انهن جي تشريح ڪرڻ ۽ انهن کي برقرار رکڻ جي ذميوار آهي. ''ڪينيڊين ڪاٺ جي معيار جو تصديق بورڊ'' (سي ايل ايس اي بي)<ref>{{cite web|url=http://www.clsab.ca/|title=CLSAB and Lumber Grading Quality |publisher= Canadian Lumber Standards Accreditation Board|website=www.clsab.ca}}</ref> ڪينيڊا جي ڪاٺ جي درجابندي ۽ سڃاڻپ واري نظام جي معيار جي نگراني ڪري ٿو. انهن جو عام درجابندي مخفف ''سي ايل ايس''، يعني [[ڪينيڊين ڪاٺ جو معيار]]، تعميراتي صنعت ۾ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي.<ref name="Homebuilding">{{cite web | last=Jenkins | first=Steve | title=What is CLS timber and what DIY projects is it good for? | website=Homebuilding & Renovating | date=2023-09-03 | url=https://www.homebuilding.co.uk/advice/what-is-cls-timber | access-date=2024-08-22}}</ref> وقت سان گڏ ڪاٺ جو معيار برقرار رکڻ جون ڪوششون آمريڪا جي ڪاٺي وسيلن ۾ آيل تاريخي تبديلين سبب ڏکيون ٿيون آهن—هڪ صدي کان وڌيڪ اڳ عام آهستي وڌندڙ [[اڻ ڇهيل ٻيلو|اڻ ڇهيل ٻيلن]] کان وٺي اڄ جي واپاري ٻيلن ۾ عام تيزيءَ سان وڌندڙ [[ٻيلو#ٻيلن جي پوک|پوکيل ٻيلن]] تائين. ان جي نتيجي ۾ ڪاٺ جي معيار ۾ آيل گهٽتائي [[ڪاٺ جي صنعت]] ۽ صارفن ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻجي آهي، ۽ ان سبب متبادل تعميراتي شين جو استعمال وڌيو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|title=Minimizing the use of lumber products in residential construction|publisher=Nebraska Energy Office|website=www.neo.ne.gov|access-date=2009-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20170320140257/http://www.neo.ne.gov/home_const/factsheets/min_use_lumber.htm|archive-date=2017-03-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cfr.washington.edu/Research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|title=Material substitution in the U.S. residential construction industry|publisher=[[واشنگٽن يونيورسٽي]]، ''اسڪول آف فاريسٽ ريسورسز''|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100620142144/http://www.cfr.washington.edu/research/factSheets/11-CINTRAmatsubstitute.pdf|archive-date=2010-06-20}}</ref> مشيني دٻاءَ جي بنياد تي درجابندي ڪيل ۽ مشيني طريقي سان جائزو ورتل ڪاٺ اهڙن استعمالن لاءِ آسانيءَ سان دستياب آهي، جتي تمام گهڻي مضبوطي ضروري هجي، جهڙوڪ [[ٽرس]]، [[رافٽر]]، ليمينيٽ ڪرڻ لاءِ ڪاٺ، [[آءِ-جوئسٽ|آءِ-بيم]] ۽ ويب جوڙ. مشيني درجابندي اهڙي خاصيت، جهڙوڪ سختي يا ڪثافت، ماپي ٿي، جيڪا گهربل ساختي خاصيتن، جهڙوڪ [[موڙڻ واري مضبوطي]]، سان لاڳاپيل هجي. ان طريقي سان ڪاٺ جي هر ٽڪري جي مضبوطي بابت اکين سان درجابندي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ صحيح ڄاڻ ملي ٿي، جنهن سان ڊيزائنر مڪمل ڊيزائن مضبوطي استعمال ڪري سگهن ٿا ۽ ضرورت کان وڌيڪ مضبوط اڏاوت کان بچي سگهن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|title=Naturally:wood|url-status=dead|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160522205856/http://naturallywood.com/Wood-Products/Wood-Performance/Grades-and-Quality.aspx|archive-date=2016-05-22}}</ref> يورپ ۾ مستطيل آري سان ڪٽيل ڪاٺ، جنهن ۾ نرم ۽ سخت ٻئي قسم شامل آهن، جي مضبوطيءَ جي درجابندي EN-14081<ref>{{cite journal|title=Strength grading of sawn lumber/timber in Europe: an explanation for engineers and researchers|first1=Dan|last1=Ridley-Ellis|first2=Peter|last2=Stapel|first3=Vanesa|last3=Baño|s2cid=18860384|date=1 May 2016|journal=European Journal of Wood and Wood Products|volume=74|issue=3|pages=291–306|doi=10.1007/s00107-016-1034-1|url=https://napier-surface.worktribe.com/169717/1/EJWP%20ridleyellis%20et%20al%20submission%20Mar%202016%20revised%20after%20proofing%20check.pdf}}</ref> موجب ڪئي ويندي آهي ۽ عام طور EN-338 ۾ مقرر ڪيل درجن ۾ ورهائي ويندي آهي. نرم ڪاٺين لاءِ عام درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، C16، C18، C24 ۽ C30 آهن. سخت ڪاٺين لاءِ پڻ الڳ درجا موجود آهن، جن مان عام استعمال ٿيندڙ درجا، وڌندڙ مضبوطيءَ جي ترتيب سان، D24، D30، D40، D50، D60 ۽ D70 آهن. انهن درجن ۾ انگ نئينٽن في چورس ملي ميٽر ۾ گهربل پنجين پرسينٽائل موڙڻ واري مضبوطيءَ کي ظاهر ڪري ٿو. ان کان سواءِ ٻيا مضبوطي درجا پڻ آهن، جن ۾ ڇڪتاڻ تي ٻڌل T-درجا شامل آهن، جيڪي [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال لاءِ مقرر ڪيا ويا آهن. * '''C14''' — [[پٽراٺ]] ۽ [[سانچو ڪم]] لاءِ استعمال ٿيندو آهي. * '''C16 ۽ C24''' — عام تعمير لاءِ استعمال ٿيندا آهن. * '''C30''' — اڳواٽ تيار ڪيل ڇت جي ٽرسن ۽ اهڙين جڳهن لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جتي ڊيزائن ۾ C24 جي ڀيٽ ۾ ڪجهه وڌيڪ مضبوط [[جوئسٽ]] گهربل هجن. TR26 پڻ ٽرس ٿيل رافٽرن لاءِ هڪ عام مضبوطي درجو آهي، جيڪو برطانيا ۾ گهڻي عرصي کان استعمال ٿيندو پيو اچي.<ref>{{cite web|url=http://blogs.napier.ac.uk/cwst/what-is-tr26/|title=What is TR26? |publisher= Centre for Wood Science & Technology|date=1 December 2015}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Ridley-Ellis |first1=Dan |last2=Gil-Moreno |first2=David |last3=Harte |first3=Annette M. |title=Strength grading of timber in the UK and Ireland in 2021 |journal=International Wood Products Journal |date=19 March 2022 |volume=13 |issue=2 |pages=127–136 |doi=10.1080/20426445.2022.2050549 |s2cid=247578984 |issn=2042-6445|doi-access=free |hdl=10379/17124 |hdl-access=free }}</ref> * '''C40''' — عام طور [[گلو ليمينيٽڊ ڪاٺ]] ۾ استعمال ٿيندو آهي. آفريقي ۽ ڏکڻ آمريڪي آري سان ڪٽيل ڪاٺ لاءِ درجابندي جا ضابطا ''اي ٽي آءِ بي ٽي''<ref>{{Cite web |url=http://www.atibt.com/ |title=ATIBT |access-date=23 July 2014 |archive-date=16 May 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140516233446/http://atibt.com/ |url-status=dead }}</ref> پاران ''سياژ اَوي وي ٽروپيڪو آفريڪين'' (SATA) جي ضابطن موجب تيار ڪيا ويا آهن، ۽ اهي [[مڪمل وڻ ڪٽائي|صاف ڪٽائي]] تي ٻڌل آهن، جيڪا صاف مٿاڇري جي سيڪڙو جي بنياد تي مقرر ڪئي ويندي آهي.<ref name="fordaq">{{cite web|title=African and South American sawn timber|url=http://www.fordaq.com/fordaq/html/quality_africa_sata_En.htm|website=www.fordaq.com|publisher=Fordaq S.A., The Timber Network|access-date=7 May 2017}}</ref> === اتر آمريڪي سخت ڪاٺيون === اتر آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ مان تيار ٿيندڙ معياري ماپن واري ڪاٺ جي مارڪيٽ جا طريقا{{efn |قيمتي سخت ڪاٺ تي ڪم ڪرڻ نرم ڪاٺ جي ڀيٽ ۾ گهڻو ڏکيو ۽ مهانگو هوندو آهي، ۽ ڪنهن غير معمولي ويڪر واري تختي کي بچائي رکڻ ڪارائتو ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪٻٽ جي پاسي يا ڪيترن ننڍن ويڪرن کي [[جوڙيندڙ اوزار|جوڙي]] ٺاهيل ميز جي مٿاڇري جهڙن ڪمن ۾ استعمال ٿي سگهي ٿي. انهيءَ ڪري صنعت عام طور تي رڳو گهٽ ۾ گهٽ مشيني پروسيسنگ ڪندي آهي ۽ ممڪن حد تائين تختي جي اصل ويڪر برقرار رکندي آهي. نتيجي ۾ ڇانٽي ڪرڻ ۽ ويڪر بابت آخري فيصلو مڪمل طور ان ڪاريگر جي هٿ ۾ رهندو آهي، جيڪو انهن تختن مان [[ڪٻٽ سازي|ڪٻٽ]] يا فرنيچر تيار ڪندو آهي. }} نرم ڪاٺ جي وڪري ۽ وضاحتن لاءِ استعمال ٿيندڙ باقاعده ۽ معياري [[معياري ماپن واري ڪاٺ|معياري ماپن]] کان گهڻو مختلف هوندا آهن. سخت ڪاٺ جا تختا اڪثر مڪمل طور کُرڙي حالت ۾ آري سان ڪٽيل وڪرو ڪيا ويندا آهن،{{efn |چوٿائي-ڪٽ ٿولهين ۾، يعني ٿولهه ۽ ويڪر جون اهي ماپون جيڪي آرا مل جي ميز تان نڪرڻ وقت هونديون آهن. ڇاڪاڻ⁠تہ ڊيگهه گرمي پد جي تبديليءَ سان سڀ کان وڌيڪ بدلجندي آهي، تنهنڪري آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ جي تختن ۾ اڪثر ٿوري وڌيڪ ڊيگهه ڇڏي ويندي آهي. }} يا رڳو ٻنهي وڏين مٿاڇرين تان مشيني رند سان هموار ڪيا ويندا آهن. جڏهن سخت ڪاٺ جا تختا هموار ڪيل مٿاڇرين سان فراهم ڪيا وڃن ٿا، تڏهن عام طور انهن جي ٿولهه مقرر ٿيل هوندي آهي، جيڪا گهڻو ڪري نرم ڪاٺ جي معياري مشيني ڪٽائيءَ جي برابر هوندي آهي، جڏهن⁠تہ ويڪر ۽ ڊيگهه ڪجهه حد تائين بي ترتيب هونديون آهن. بهرحال، انهن پراڻن، روايتي ۽ عام طريقن کان علاوه، تازن سالن ۾ ڪجهه شين جي سلسلن کي وڌائي معياري اسٽاڪ ماپن وارا تختا پڻ وڪرو ڪرڻ شروع ڪيا ويا آهن. اهي عام طور [[وڏو پرچون دڪان|وڏن پرچون دڪانن]] ۾ وڪامندا آهن ۽ رڳو ڪجهه مقرر ڊيگهن ۾ دستياب هوندا آهن؛{{efn |مقرر ڊيگهن جو ننڍو سلسلو: آمريڪا ۾ مقرر ڊيگهه وارا سخت ڪاٺ جا تختا گهڻو ڪري {{convert|4|–|6|ft|abbr=on}} ڊيگهه ۾ ملن ٿا، جڏهن⁠تہ مختلف ويڪرن ۾ {{convert|8|ft|abbr=on}} ڊيگهه وارا تختا پڻ عام آهن، ۽ ڪجهه ويڪرن ۾ ڪڏهن ڪڏهن {{convert|12|ft|abbr=on}} تائين معياري ماپون پڻ ملن ٿيون. وڌيڪ ڊگهيون ماپون اڪثر خاص آرڊر تي گهرائڻيون پونديون آهن. }} هر حالت ۾ سخت ڪاٺ صارف کي [[تختي-فوٽ]] ({{convert|144|cuin|disp=or}}) جي حساب سان وڪرو ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ اهو [[ماپ جو نظام|ماپو]] پرچون سطح تي نرم ڪاٺ جي وڪري لاءِ عام طور استعمال نه ڪيو ويندو آهي.{{efn |name=On Australia|1= مقرر تختي ڊيگهه سڀني ملڪن ۾ لاڳو نٿي ٿئي؛ مثال طور، آسٽريليا ۽ آمريڪا ۾ ڪيترائي سخت ڪاٺ جا تختا ڪاٺ جي گودامن کي اهڙن ڳٺن ۾ وڪرو ڪيا ويندا آهن، جن جي ويڪر هڪجهڙي هوندي آهي، پر انهن ۾ شامل تختن جون ڊيگهيون لازمي طور هڪجهڙيون نه هونديون آهن. }} {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#2E8B57; color:#ffffff; font-size:110%;" | اتر آمريڪي سخت ڪاٺ جي معياري ماپن واري ڪاٺ جا سائز |- ! style="background:#CFE8CF;" | نامي ماپ (کُرڙي آري سان ڪٽيل) ! style="background:#E8F5E9;" | S1S (هڪ پاسي کان هموار) ! style="background:#E8F5E9;" | S2S (ٻنهي پاسن کان هموار) |- | {{frac|1|2}} انچ | {{convert|3/8|in|abbr=on}} | {{convert|5/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|5|8}} انچ | {{convert|1/2|in|abbr=on}} | {{convert|7/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|3|4}} انچ | {{convert|5/8|in|abbr=on}} | {{convert|9/16|in|abbr=on}} |- | 1 انچ يا {{frac|4|4}} انچ | {{convert|7/8|in|abbr=on}} | {{convert|13/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|1|1|4}} انچ يا {{frac|5|4}} انچ | {{convert|1+1/8|in|abbr=on}} | {{convert|1+1/16|in|abbr=on}} |- | {{frac|1|1|2}} انچ يا {{frac|6|4}} انچ | {{convert|1+3/8|in|abbr=on}} | {{convert|1+5/16|in|abbr=on}} |- | 2 انچ يا {{frac|8|4}} انچ | {{convert|1+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|1+3/4|in|abbr=on}} |- | 3 انچ يا {{frac|12|4}} انچ | {{convert|2+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|2+3/4|in|abbr=on}} |- | 4 انچ يا {{frac|16|4}} انچ | {{convert|3+13/16|in|abbr=on}} | {{convert|3+3/4|in|abbr=on}} |} اتر آمريڪا ۾ سخت ڪاٺ جي ٿولهه بيان ڪرڻ لاءِ عام طور ''چوٿائي نظام'' پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. 4/4 (چار چوٿايون) مان مراد {{convert|1|in|mm|adj=mid|-thick}} ٿلهو تختو هوندو آهي، جڏهن⁠تہ 8/4 (اٺ چوٿايون) مان مراد {{convert|2|in|mm|adj=mid|-thick}} ٿلهو تختو هوندو آهي، وغيره. هي ''چوٿائي نظام'' نرم ڪاٺ لاءِ تمام گهٽ استعمال ٿيندو آهي، جيتوڻيڪ نرم ڪاٺ جي ڊيڪنگ ڪڏهن ڪڏهن 5/4 طور وڪرو ڪئي ويندي آهي، حالانڪه ان جي حقيقي ٿولهه هڪ انچ هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ تياري دوران موٽر سان هلندڙ [[ٿولهه رند|رندڻ]] واري مرحلي ۾ هر پاسي کان {{convert|1/8|in|abbr=on|disp=or}} ڪاٺ هٽايو ويندو آهي. ''چوٿائي نظام'' اتر آمريڪي ڪاٺ جي صنعت ۾ روايتي نالي وارو طريقو آهي، جيڪو خاص طور کُرڙي آري سان ڪٽيل سخت ڪاٺ جي ٿولهه ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. کُرڙي آري سان ڪٽيل ڪاٺ ۾ هي نظام فوري طور واضح ڪري ٿو ته ڪاٺ اڃا مشيني نموني تيار يا رنديل نه آهي، ۽ اهڙيءَ طرح تيار ٿيل معياري ڪاٺ سان مونجهاري کان بچائي ٿو، جنهن جي ٿولهه مشيني پروسيسنگ کان پوءِ حقيقي ماپ طور ڏني ويندي آهي. مثالن ۾ {{frac|3|4}} انچ، 19 ملي ميٽر، يا 1x شامل آهن. تازن سالن ۾{{when|date=February 2020}} معمارن، ڊيزائنرن ۽ اڏاوت ڪندڙن{{who|date=September 2023}} وضاحتن ۾ ''چوٿائي نظام'' استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جيئن صنعت اندروني ڄاڻ جي هڪ رواج طور، جيتوڻيڪ بيان ڪيل مواد تيار ٿيل ڪاٺ هوندو آهي. ان سان ٻن الڳ ماپ نظامن کي پاڻ ۾ ملائڻ سبب مونجهارو پيدا ٿيندو آهي. فرنيچر لاءِ استعمال ٿيندڙ سخت ڪاٺ عام طور سرءُ ۽ سياري ۾ ڪٽي ويندي آهي، جڏهن وڻن ۾ رس جي وهڪري گهٽجي يا بند ٿي وڃي. جيڪڏهن سخت ڪاٺ بهار يا اونهاري ۾ ڪٽي وڃي، ته رس ڪاٺ جي قدرتي رنگ کي خراب ڪري سگهي ٿو ۽ فرنيچر ٺاهڻ لاءِ ان جي قيمت گهٽائي سگهي ٿو. === انجنيئري ڪاٺ === {{main|انجنيئري ڪاٺ}} [[انجنيئري ڪاٺ]] اهڙي ڪاٺ کي چيو ويندو آهي، جيڪا ڪارخاني ۾ تيار ڪئي ويندي آهي ۽ خاص ساختي مقصدن لاءِ ڊزائن ڪئي ويندي آهي. انجنيئرنگ ٿيل ڪاٺ جا مکيه قسم هي آهن:<ref>{{cite web|title=Austin Energy page describing engineered structural lumber|url=http://www.austinenergy.com/Energy%20Efficiency/Programs/Green%20Building/Sourcebook/engineeredStructuralProducts.htm|access-date=2006-09-10|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822023120/http://www.austinenergy.com/Energy%20Efficiency/Programs/Green%20Building/Sourcebook/engineeredStructuralProducts.htm|archive-date=2006-08-22}}</ref> * [[پرتي چادرن مان تيار ڪيل ڪاٺ]] (LVL) – ايل وي ايل عام طور {{convert|1+3/4|in|adj=on}} ٿولهه ۾ تيار ڪئي ويندي آهي، جڏهن⁠تہ ان جي کوٽائي {{convert|9+1/2|,|11+7/8|,|14|,|16|,|18|and|24|in}} تائين ٿي سگهي ٿي. گهڻو ڪري ٻه يا ٽي ٽڪرا پاڻ ۾ ڳنڍي استعمال ڪيا ويندا آهن. اهي وڏن وٿيَن تي سهارو مهيا ڪرڻ لاءِ شعاعن (بيم) طور ڪم ڪندا آهن، جهڙوڪ سهارو ڏيندڙ ڀت هٽائڻ کان پوءِ، گيراج جي دروازن جي مٿان، يا اهڙين جڳهن تي جتي معياري ماپن واري ڪاٺ ڪافي نه هجي. اهي اتي به استعمال ٿيندا آهن، جتي مٿئين فرش، ڀت يا ڇت مان وڏو بار نسبتاً ننڍي وٿيءَ تي پوي ۽ عام ڪاٺ عملي طور مناسب نه هجي. جيڪڏهن هن ڪاٺ ۾ وٿيءَ جي وچ يا پڇاڙيءَ ۾ سوراخ يا چير ڪيا وڃن ته ان جي مضبوطي متاثر ٿي سگهي ٿي، پر ضرورت مطابق ان ۾ ميخون هڻي شعاع کي ٻڌي سگهجي ٿو يا [[آءِ-جوئسٽ]] ۽ عام [[جوئسٽ]] لاءِ هينگر لڳائي سگهجن ٿا، جيڪي ايل وي ايل شعاع تي ختم ٿيندا آهن. * ڪاٺ جا [[آءِ-جوئسٽ]] – جن کي ڪڏهن ''TJI''، ''ٽرس جوئسٽ'' يا ''BCI'' پڻ چيو ويندو آهي (اهي سڀ واپاري نالا آهن). اهي مٿين ماڙن جي فرشن ۾ ۽ روايتي بنيادن واري پهرين ماڙ جي اڏاوت ۾ استعمال ٿيندا آهن. انهن کي ڊگهي وٿيءَ لاءِ انجنيئر ڪيو ويندو آهي، ۽ جتي مٿان ڀت اچي ٿي اتي ٻه گڏ، ۽ جتي تمام ڳري باربردار ڀت هجي اتي ٽي گڏ لڳايا ويندا آهن. اهي مٿئين ۽ هيٺئين پٽي (Flange) مان ٺهيل هوندا آهن، جيڪي معياري ڪاٺ جون هونديون آهن، جڏهن⁠تہ وچ وارو حصو [[رخ ڏنل ڪاٺي چِپ بورڊ]] (OSB) مان تيار ٿيندو آهي (يا جديد قسمن ۾ اسٽيل جي جالي مان، جيڪا خدمتي پائپن وغيره جي گذر جي سهولت ڏئي ٿي). ٺاهيندڙ يا انجنيئر جي هدايتن موجب وچئين حصي مان محدود سائيز جا سوراخ ڪري سگهجن ٿا. ننڍن سوراخن لاءِ اڳواٽ ٺهيل ''ناڪ آئوٽس'' پڻ هوندا آهن، جتي انجنيئر جي منظوري کان سواءِ سوراخ ڪري سگهجن ٿا. وڏا سوراخ صرف وچئين حصي جي وچئين ٽئين حصي ۾ ڪرڻ جي اجازت هوندي آهي. جيڪڏهن مٿيون يا هيٺيون حصو ڪٽيو وڃي ته جوئسٽ جي مضبوطي ختم ٿي ويندي آهي. سوراخ جي ماپ، شڪل ۽ هنڌ عام طور اڳواٽ انجنيئر کان منظور ڪرائڻا پوندا آهن، ۽ ڪيترن علائقن ۾ تعميراتي جاچ ڪندڙ اداري کي انجنيئر جا حساب پڻ پيش ڪرڻا پوندا آهن. ڪجهه آءِ-جوئسٽ ''W'' شڪل واري جالي سان ٺهندا آهن، جيئن ڪٽائي کان سواءِ هوا جي نالن يا ٻين خدمتن کي گذارڻ جي سهولت ملي. * [[آڱري-جوڙيل ڪاٺ]] – عام مضبوط ڪاٺ جا ٽڪرا اڪثر {{convert|22|to(-)|24|ft}} کان وڌيڪ ڊگها ناهن هوندا، پر ''آڱري-جوڙ'' (Finger-jointing) جي طريقي سان انهن کي وڌيڪ ڊگهو بڻائي سگهجي ٿو. ان لاءِ عام طور {{convert|18|to(-)|24|in}} ڊگها ننڍا ڪاٺ جا ٽڪرا آڱري نما ڳانڍاپن ۽ گوند سان ڳنڍي {{convert|36|ft}} تائين ڊگها 2×6 تختا تيار ڪيا ويندا آهن. اڳواٽ تيار ٿيل ڀتين جي اسٽڊن ۾ به هي طريقو وڏي پيماني تي استعمال ٿيندو آهي. رنگ ٿيڻ واري غير ساختي سخت ڪاٺ لاءِ هي هڪ سستو متبادل پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جيڪڏهن ان تي داغ هنيا وڃن ته ڳانڍاپا نمايان نظر ايندا. تعمير دوران ڌيان رکيو ويندو آهي ته گوند لڳل ڳانڍاپي ۾ سڌي ميخ نه هنئي وڃي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان سان اسٽڊ ڀڄي سگهي ٿو. * [[گوند سان پرتيل ڪاٺ]] (گليولم) – هي 2×4 يا 2×6 ڪاٺ جا ٽڪرا هڪٻئي سان گوند ذريعي ڳنڍي 4×12 يا 6×16 جهڙا وڏا شعاع تيار ڪيا ويندا آهن. اهڙي طرح شعاع هڪ وڏي ڪاٺ جي ٽڪري وانگر ڪم ڪندو آهي، جنهن سان ساڳي ماپ حاصل ڪرڻ لاءِ تمام وڏا ۽ پراڻا وڻ ڪاٽڻ جي ضرورت گهٽجي ويندي آهي. * [[ٺهيل ٽرس]] – گهرن جي اڏاوت ۾ ٽرس اڳواٽ تيار ٿيل حصن طور استعمال ٿيندا آهن، جيڪي ڇت جي رافٽرن ۽ ڇت جي جوئسٽن جي روايتي اڏاوت جو متبادل هوندا آهن. انهن جي لڳائڻ کي آسان ۽ ڇت کي سهارو ڏيڻ لاءِ عام ڪاٺ جي اسٽرٽن ۽ پرلنن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مناسب سمجهيو ويندو آهي. آمريڪا جي ڏاکڻين رياستن ۽ ڪجهه ٻين علائقن ۾ اڃا تائين روايتي ڪاٺي رافٽرن واري اڏاوت وڌيڪ عام آهي. ٽرس جا بنيادي نقصان اٽاري جي گهٽ جڳهه، انجنيئرنگ ۽ آرڊر تي وڌيڪ وقت لڳڻ، ۽ روايتي ڪاٺي فريمنگ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ خرچ آهن. جڏهن⁠تہ انهن جا اهم فائدا مزدوريءَ جي خرچ ۾ نمايان گهٽتائي، تيز تنصيب، هڪجهڙو معيار ۽ مجموعي تعميراتي وقت ۾ بچت آهن. == ڪاٺ جا عيب == ڪاٺ ۾ پيدا ٿيندڙ عيبن کي عام طور هيٺين چئن ڀاڱن ۾ ورهايو ويندو آهي: === ڪٽائي دوران پيدا ٿيندڙ عيب === ڪاٺ کي واپاري استعمال لاءِ مختلف شڪلين ۾ ڪٽڻ ۽ تيار ڪرڻ دوران هيٺيان عيب پيدا ٿي سگهن ٿا: * '''چِپ جا نشان''' (Chip mark): تيار ٿيل ڪاٺ جي مٿاڇري تي ڪٽيل چِپن يا اوزار جي اثر سبب رهجي ويل نشان. * '''ترڇيون رڳون''' (Diagonal grain): ڪاٺ کي غلط رخ ۾ آري سان ڪٽڻ سبب رڳن جو ترڇو ٿيڻ. * '''ڦاٽل رڳون''' (Torn grain): اوزار لڳڻ يا ڪاٺ جا ننڍڙا حصا نڪري وڃڻ سبب تيار ٿيل مٿاڇري تي ننڍا کڏا يا ڦاٽل حصا پيدا ٿيڻ. * '''ڪنارو باقي رهجڻ''' (Wane): تيار ٿيل ڪاٺ ۾ وڻ جي اصل گول ٻاهرئين سطح جو ڪجهه حصو باقي رهجي وڃڻ. === ڦڦوند ۽ جانورن سبب پيدا ٿيندڙ عيب === ڦڦوند ڪاٺ (ڪاٺي ۽ تختي ٻنهي) تي تڏهن حملو ڪندي آهي، جڏهن هيٺيان سڀ شرط موجود هجن: * ڪاٺ ۾ نمي جو مقدار خشڪ وزن جي بنياد تي 25 سيڪڙو کان وڌيڪ هجي. * ماحول مناسب حد تائين گرم هجي. * آڪسيجن (O₂) موجود هجي. جيڪڏهن ڪاٺ ۾ نمي 25 سيڪڙو کان گهٽ هجي (خشڪ وزن جي بنياد تي)، ته اها سوين سالن تائين سڙڻ کان محفوظ رهي سگهي ٿي. اهڙيءَ طرح، جيڪڏهن ڪاٺ پاڻيءَ ۾ ٻڏل هجي ۽ آڪسيجن ڪافي نه هجي، ته به ڦڦوند ان تي حملو نٿي ڪري. ڦڦوند سبب پيدا ٿيندڙ اهم عيب هي آهن: * [[نيري داغ واري ڦڦوند]] * [[ڀوري سڙڻ]] * [[سڪي سڙڻ]] * [[اندروني سڙڻ]] * رس جا داغ * [[آلي سڙڻ]] * [[اڇي سڙڻ]] هيٺيان جيت ۽ [[نرم جسم وارا جانور]] عام طور ڪاٺ کي نقصان پهچائيندا آهن: * [[ڪاٺ ۾ سوراخ ڪندڙ ڀونئر]] * سامونڊي ڪاٺ کائيندڙ جانور (''Barnea similis'') * [[ٽيريڊو نيويليس]] * [[اڏوهي]] * [[واڍي ڪوليون]] * [[واڍي ماکيون]] === قدرتي قوتن سبب پيدا ٿيندڙ عيب === {{Main|ڪاٺ جو وڪڙجڻ}} ڪاٺ ۾ قدرتي عيب پيدا ٿيڻ جا ٻه بنيادي سبب آهن: غير معمولي واڌ ۽ ڪاٺ جي بناوتي رڳن جو ڦاٽڻ. بناوتي رڳن جي ڦاٽڻ ۾ اهي ڏار يا چير شامل آهن، جن کي ''شيڪز'' چيو ويندو آهي. '''حلقائي ڏار''' (رنگ شيڪ)، '''هوائي ڏار''' (ونڊ شيڪ)، يا '''حلقي جي ناڪامي''' (رنگ فيليوئر) تڏهن ٿيندي آهي، جڏهن ڪاٺ جون رڳون واڌ وارن حلقن جي وچ ۾ الڳ ٿي وڃن، خواه وڻ بيٺل هجي يا وڍڻ دوران. اهڙا ڏار ڪاٺ جي مضبوطي گهٽائيندا آهن، ان جي ظاهري صورت کي خراب ڪندا آهن، درجو گهٽائيندا آهن ۽ نمي گڏ ٿيڻ سبب سڙڻ جو امڪان وڌائيندا آهن. [[اوڀر وارو هيملاڪ]] خاص طور حلقائي ڏارن لاءِ مشهور آهي.<ref name=DA>U. S. Department of Agriculture. "Shake", ''The Encyclopedia of Wood''. New York: [[Skyhorse Pub.]], 2007. Print.</ref> '''سطحي ڏار''' (چيڪ) اهو ڏار آهي، جيڪو ڪاٺ جي ٻاهرئين حصي جي سڪڻ سبب مٿاڇري تي پيدا ٿيندو آهي. اهو ڪاٺ جي [[مرڪزي مغز]] تائين پهچي سگهي ٿو ۽ رڳن جي رخ سان اڳتي وڌي سگهي ٿو. اهڙا ڏار پڻ پاڻي گڏ ڪري سگهن ٿا، جنهن سان سڙڻ جو خطرو وڌي وڃي ٿو. '''چير''' (اسپلٽ) اهو ڏار هوندو آهي، جيڪو ڪاٺ کي هڪ پاسي کان ٻئي پاسي تائين مڪمل طور چيري ڇڏيندو آهي. ڏار ۽ چير عام طور ڪاٺ جي ٻنهي پڇاڙين تي وڌيڪ پيدا ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن حصن مان سڪڻ جو عمل وڌيڪ تيز هوندو آهي.<ref name=DA/> عيبن کان علاوه، نميءَ جي مقدار ۾ تبديلي سبب ڪاٺ جي غير يڪسان ڦهلاءُ يا سُڪڙجڻ سان به آري سان ڪٽيل ڪاٺ وڪڙجي سگهي ٿي، جنهن ڪري اها ڪيترن ئي استعمالن لاءِ گهٽ مناسب رهجي وڃي ٿي. === سڪائڻ === [[ڪاٺ سڪائڻ|ڪاٺ کي سڪائڻ]] عام طور بٺي (ڪلن) ۾ يا کليل هوا ۾ ڪيو ويندو آهي. سڪائڻ دوران پيدا ٿيندڙ عيب ڪاٺ ۾ چير، وڪڙ ۽ اندروني خانا (ھني ڪامبنگ) پيدا ٿيڻ جا سڀ کان عام سبب هوندا آهن. سڪائڻ اهو عمل آهي، جنهن ۾ ڪاٺ جي خلين جي ڀتين ۾ موجود بند نمي کي ڪڍيو ويندو آهي، جيئن سڪي ويل ڪاٺ حاصل ٿئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.woodworkingnetwork.com/best-practices-guide/solid-wood-machining/understanding-working-wood-defects|title=Understanding & working with wood defects|last=karenkoenig|date=2016-04-04|work=Woodworking Network|access-date=2018-03-12|language=en}}</ref> == پائيداري ۽ خدمت جو عرصو == مناسب حالتن ۾ ڪاٺ ڊگهي عرصي تائين بهتر ۽ ڀروسي جوڳو ڪم ڏئي ٿي. تنهن هوندي به، ان جي خدمت واري عرصي کي ڪيترن ئي خطري وارن عنصرن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو، جهڙوڪ ڦڦوند جي واڌ ۽ جيتن جو حملو، جن کان مختلف طريقن سان بچي سگهجي ٿو. [[بين الاقوامي عمارتي ضابطو]] (انٽرنيشنل بلڊنگ ڪوڊ) جي شق 2304.11 ڪاٺ کي سڙڻ ۽ [[اڏوهي]] کان بچائڻ بابت هدايتون ڏئي ٿي. هن شق ۾ غير رهائشي عمارتن ۾ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ، جهڙوڪ فريمنگ، ڊيڪ، ڏاڪڻيون وغيره، ۽ ٻين استعمالن لاءِ ضروري گهرجون بيان ڪيل آهن. ڪاٺ جي ڍانچي واري عمارت کي ڊگهي خدمت واري عرصي تائين محفوظ رکڻ لاءِ هيٺيان چار بنيادي طريقا تجويز ڪيا ويندا آهن، ۽ انهن سڀني لاءِ مناسب ڊيزائن ۽ صحيح تعمير ضروري آهي: * نمي تي ضابطو رکي اهڙي ڊيزائن اختيار ڪرڻ، جيڪا سڙڻ کان بچائي. * اڏوهي ۽ ٻين نقصانڪار جيتن جو مؤثر ڪنٽرول ڪرڻ. * مناسب هنڌن تي دٻاءَ هيٺ محفوظ ڪيل يا قدرتي طور وڌيڪ پائيدار ڪاٺ استعمال ڪرڻ. * ڊيزائن، تعمير ۽ عمارت جي سڄي استعمال واري عرصي دوران مناسب سار سنڀال ذريعي معيار جي يقين ڏيارڻ. === نميءَ تي ضابطو === ڪاٺ هڪ [[نمي جذب ڪندڙ مادو]] (ھائگرواسڪوپڪ مٽيريل) آهي، جنهن جو مطلب آهي ته اها پنهنجي اندر موجود نمي کي چوڌاري ماحول سان توازن ۾ رکڻ لاءِ قدرتي طور پاڻي جذب ۽ خارج ڪندي رهي ٿي. ڪاٺ جي نمي جو مقدار ڪاٺ جي مڪمل خشڪ وزن جي مقابلي ۾ پاڻي جي وزن جي سيڪڙو طور ماپيو ويندو آهي. ڪاٺ کي سڙڻ کان بچائڻ جو بنيادي اصول نمي تي ضابطو رکڻ آهي. هڪ ڀيرو سڙڻ واري ڦڦوند قائم ٿي وڃي، ته ان جي وڌڻ لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 22 کان 24 سيڪڙو نمي ضروري هوندي آهي. انهيءَ ڪري تعميراتي ماهر استعمال هيٺ ايندڙ غير محفوظ ڪيل ڪاٺ ۾ وڌ ۾ وڌ 19 سيڪڙو نمي کي محفوظ حد سمجهن ٿا. پاڻي پاڻ ڪاٺ کي نقصان نٿو پهچائي، پر جيڪڏهن ڪاٺ ڊگهي عرصي تائين تمام گهڻي نمي ۾ رهي، ته ڦڦوند جي واڌ لاءِ سازگار ماحول پيدا ٿي ويندو آهي. نميءَ جي مسئلن کي منهن ڏيڻ وقت بنيادي مقصد اهو هوندو آهي ته پاڻي کي عمارت جي ٻاهرئين حفاظتي ڍانچي ۾ داخل ٿيڻ کان روڪيو وڃي ۽ عمارت جي اندر نميءَ جو توازن برقرار رکيو وڃي. قبوليل تعميراتي ڊيزائن ۽ تفصيلن ذريعي نميءَ تي ضابطو رکڻ [[ڪاٺي فريم واري عمارت]] کي سڙڻ کان بچائڻ جو سادو ۽ عملي طريقو آهي. جن هنڌن تي ڪاٺ جي مسلسل آلي رهڻ جو امڪان وڌيڪ هوندو آهي، اتي ڊيزائنر قدرتي طور سڙڻ کان مزاحمت رکندڙ ڪاٺ يا [[ڪاٺ محفوظ ڪندڙ مادو|محفوظ ڪندڙ ڪيميائي مادو]] سان علاج ڪيل ڪاٺ استعمال ڪندا آهن. [[ٻاهرين چادرڪاري]]، [[ڪاٺ جون ڇت ٽائليون]]، [[هيٺيون بنيادي پٽو]] ۽ ظاهر رهندڙ ڪاٺ يا [[گوند سان پرتيل ڪاٺ]] جا شعاع اهڙن استعمالن جا عام مثال آهن. === محفوظ ڪندڙ مادا === {{Main|ڪاٺ جو تحفظ}} [[File:Treated timber.jpg|thumb|upright|محفوظ ڪيل ڪاٺ سان خاص قسم جا ڳنڍيندڙ اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي حفاظت لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪيميائي مادا عام ڌاتن کي زنگ لڳائي سگهن ٿا.]] ڪاٺ کي سڙڻ ۽ اڏوهي جي حملي کان بچائڻ لاءِ غير محفوظ ڪيل ڪاٺ کي زمين ۽ نميءَ جي ٻين ذريعن کان الڳ رکيو ويندو آهي. اهڙي الڳ رکڻ جي گهرج ڪيترن ئي عمارتي ضابطن ۾ شامل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڪاٺ جي جزن کي محفوظ نميءَ جي سطح تي رکڻ لاءِ ضروري سمجهي ويندي آهي. جڏهن ڪاٺ کي نميءَ جي ذريعن کان الڳ رکڻ ممڪن نه هجي، تڏهن ڊيزائنر گهڻو ڪري [[ڪاٺ محفوظ ڪندڙ مادو|محفوظ ڪندڙ ڪيميائي مادن]] سان علاج ڪيل ڪاٺ استعمال ڪندا آهن.<ref>{{cite web|url=http://www.woodworks.org/files/PDF/publications/wood-design-durability-service-life-fact-sheet.pdf|title=WoodWorks Durability and Service Life|access-date=2011-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405185524/http://www.woodworks.org/files/PDF/publications/wood-design-durability-service-life-fact-sheet.pdf|archive-date=2012-04-05|url-status=dead}}</ref> ڪاٺ کي اهڙن محفوظ ڪندڙ ڪيميائي مادن سان علاج ڪري سگهجي ٿو، جيڪي ان جي بنيادي خاصيتن کي تبديل ڪرڻ کان سواءِ سخت حالتن ۾ ان جي خدمت واري عرصي کي گهڻو وڌائين ٿا. ان کي باهه جي مزاحمت وڌائيندڙ ڪيميائي مادن سان دٻاءَ هيٺ ڀري به سگهجي ٿو، جنهن سان باهه لڳڻ وقت ان جي ڪارڪردگي بهتر ٿيندي آهي.<ref>[https://books.google.com/books?id=0SkDAAAAMBAJ&pg=PA59 "Wood That Fights."] ''Popular Sciences'', March 1944, p. 59.</ref> ڪاٺ کي باهه کان بچائڻ واري شروعاتي طريقن مان هڪ 1936ع ۾ پروٽيڪسول ڪارپوريشن تيار ڪيو، جنهن ۾ ڪاٺ کي لوڻ سان وڏي مقدار ۾ علاج ڪيو ويندو هو.<ref>[https://books.google.com/books?id=lNsDAAAAMBAJ&pg=PA560 "Lumber is Made Fireproof by Salt Treatment" ''Popular Mechanics'', April 1936] bottom-left p. 560</ref> ڪاٺ رڳو آلو ٿيڻ سبب خراب نه ٿيندو آهي؛ اهو تڏهن خراب ٿيندو آهي، جڏهن ڪو حياتياتي جاندار ان کي خوراڪ طور استعمال ڪرڻ لڳي. محفوظ ڪندڙ مادا انهن جاندارن لاءِ ڪاٺ کي غير خوراڪي بڻائي ڇڏيندا آهن. صحيح نموني علاج ڪيل ڪاٺ جي خدمت واري عمر غير محفوظ ڪيل ڪاٺ جي ڀيٽ ۾ پنج کان ڏهه ڀيرا وڌيڪ ٿي سگهي ٿي. محفوظ ڪيل ڪاٺ عام طور ريلوي سليپرن، بجليءَ جي ٿنڀن، سامونڊي ٿنڀن، ڊيڪن، باڙن ۽ ٻين ٻاهرين اڏاوتن ۾ استعمال ڪئي ويندي آهي. استعمال جي ضرورت ۽ گهربل تحفظ جي سطح مطابق مختلف علاج جا طريقا ۽ ڪيميائي مادا موجود آهن.<ref name="About Treated Wood - CWC">{{cite web|title=About Treated Wood|url=http://cwc.ca/design-with-wood/durability/pressure-treated-wood/about-treated-wood/|archive-url=https://web.archive.org/web/20150203121514/http://cwc.ca/design-with-wood/durability/pressure-treated-wood/about-treated-wood/|url-status=dead|archive-date=3 February 2015|website=CWC|access-date=7 May 2017}}</ref> ڪاٺ جي علاج جا ٻه بنيادي طريقا آهن: دٻاءَ سان ۽ بغير دٻاءَ جي. بغير دٻاءَ واري طريقي ۾ محفوظ ڪندڙ مادو برش، اسپري يا ٻوڙي لڳايو ويندو آهي. وڌيڪ گهري ۽ مڪمل حفاظت لاءِ محفوظ ڪندڙ مادو دٻاءَ جي ذريعي ڪاٺ جي خلين ۾ داخل ڪيو ويندو آهي. ان مقصد لاءِ دٻاءَ ۽ خال (ويڪيوم) جا مختلف ميلاپ استعمال ڪيا ويندا آهن، جيئن مناسب مقدار ۾ ڪيميائي مادو ڪاٺ جي اندر تائين پهچي سگهي. دٻاءَ هيٺ استعمال ٿيندڙ محفوظ ڪندڙ مادا عام طور محلول ۾ مليل ڪيميائي مرڪبن تي مشتمل هوندا آهن. [[ڪروميٽيڊ ٽامي آرسينيٽ]]، جيڪو هڪ وقت اتر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ ڪاٺ محفوظ ڪندڙ مادو هو، 2004ع کان پوءِ گهڻين رهائشي اڏاوتن ۾ آهستي آهستي ختم ڪيو ويو. ان جي جاءِ تي ''ايمين ڪاپر ڪواٽ'' ۽ ''ڪاپر ايزول'' استعمال ٿيڻ لڳا. آمريڪا ۽ ڪينيڊا ۾ استعمال ٿيندڙ سڀئي ڪاٺ محفوظ ڪندڙ مادا حفاظت جي لحاظ کان باقاعدي رجسٽر ڪيا ويندا آهن ۽ وقت بوقت انهن جو ٻيهر جائزو ورتو ويندو آهي. اهو ڪم ترتيبوار [[آمريڪي ماحولياتي تحفظ وارو ادارو]] ۽ [[هيلٿ ڪينيڊا]] جي [[جيتن جي انتظام ۽ ضابطي وارو ادارو]] پاران ڪيو ويندو آهي.<ref name="About Treated Wood - CWC"/> == حوالا == {{حوالا}} 6qaloclcuq10mucis2rtpw2qsz22s1y 0 39363 401413 401339 2026-08-06T13:26:58Z Intisar Ali 8681 401413 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}} {{Infobox settlement | name = لاھور | native_name = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}<br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}} | settlement_type = [[ميٽروپولس]] <!-- images and maps ----> | image_skyline = Lahorecollage3.jpg | image_caption = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] . | image_blank_emblem = | nickname = | blank_emblem_type = نسبتي نشان | pushpin_map = Pakistan Punjab#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 180 | pushpin_map_caption = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام | pushpin_mapsize = 250 | coordinates = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاھور ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاھور ضلعو]] | established_title = بنياد | established_date = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ | established_title1 = شھر جي حيثيت | established_date1 = 1040ع | established_title2 = گاديءَ جو هنڌ | established_date2 = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع | established_title3 = ميٽروپوليٽن حيثيت | established_date3 = 3 فيبروري 1890ع | seat_type = ميٽروپوليٽن مرڪز | seat = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]] | parts_type = زون | parts = 10 | government_type = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | governing_body = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | leader_title = ميئر | leader_name = ڪوبه ناهي | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = 9 زونل ميئر | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name2 = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS) | leader_title3 = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر | leader_name3 = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP) | area_total_km2 = 1772 | elevation_m = 217 | elevation_max_m = 231 | elevation_min_m = 196 | population_as_of = 2023 | population_total = 13004135 | population_density_km2 = 7339 | population_rank = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون | population_demonym = لاھوري | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[انگريزي]] | demographics1_title2 = مادري | demographics1_info2 = [[پنجابي]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +5 | postal_code_type = [[پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 53XXX–55XXX | area_code_type = [[ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = 042 | blank_name_sec1 = GDP (PPP) | blank_info_sec1 = US$84 ارب (2019) | blank2_name_sec1 = HDI (2018) | blank2_info_sec1 = 0.877 (تمام اعليٰ) | blank3_name_sec1 = واڌ جي شرح | blank3_info_sec1 = 8.06% | blank4_name_sec1 = خواندگي (2023) | blank4_info_sec1 = 81% | blank5_name_sec1 = موسمي درجابندي | blank5_info_sec1 = BSh | website = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}} }} '''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو<ref name="thebusinessyear.com">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}</ref><ref name="finance.gov.pk">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}</ref> ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي<ref name="globalsec">[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}</ref><ref>{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}</ref><ref name="Luther1990">{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}</ref> ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote="Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city..."|access-date=8 April 2017}}</ref> ترقي پسند خيالن وارو<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote="We now want to dress like the people of Punjab," said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}</ref> ڪاسموپوليٽن شھر آھي<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. [[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]] لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي<ref name="globalsec" />. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي<ref name="Leading News Resource of Pakistan">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}</ref> ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي<ref name="Windsor all">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}</ref> شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي<ref name="Windsor all" /><ref name="Planet">{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}</ref> اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.<ref name="Planet" /> ==نالو== لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو<ref name=":12">{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو<ref name=":12" />. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو<ref name=":22">{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}</ref> ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو<ref>{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}</ref> راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.<ref name=":22" /> ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي<ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}</ref> ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو<ref name=":32" /><ref>{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}</ref> ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}</ref>. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}</ref><ref>{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}</ref><ref>{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}</ref> رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو<ref>{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}</ref> جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)<ref>{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}</ref> ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو<ref>{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}</ref> ==تاريخ== [[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}</ref> ۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]] ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو<ref name="Neville, p.xii">Neville, p.xii</ref> لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي<ref>{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}</ref> چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي<ref name=bosworth/> لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي<ref>{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}</ref> جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}</ref> [[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235</ref> ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي<ref name=bosworth/>. ===غزنوي دور=== [[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]] افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو<ref name=bosworth/> 1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو<ref name="dsal.uchicago.edu">{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}</ref> پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو<ref name="Petersen1996">{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}</ref>. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو<ref name=bosworth>{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&pg=PA305|access-date=26 December 2017}}</ref> ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو<ref>{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}</ref><ref name="WescoatWolschke-Bulmahn1996">{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}</ref>. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}</ref>. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore "Lahore"] ''Encyclopædia Britannica''</ref> غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو. ===مملوڪن وارو دؤر=== 1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/> جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا<ref>{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}</ref><ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA269#v=onepage&q=delhi%20sultanate%20turko-afghan "Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia"] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270</ref>. [[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]] قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾ مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش قبضو واپس ورتو <ref name=bosworth/> چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.<ref name="jackson"/>. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو<ref name="jackson"/>. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي<ref name=bosworth/> ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو<ref name=bosworth/> 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}</ref> منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}</ref> <ref name="jackson">{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA309|access-date=27 December 2017}}</ref>. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو<ref name="jackson"/> ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو<ref name=bosworth/> 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو<ref name="Neville, p.xiii">Neville, p.xiii</ref> === تغلق گهراڻو === [[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.<ref name="Bosworth2007">Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.</ref> 1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،<ref name="ImperialGazetteer106">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.</ref> پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.<ref name="ImperialGazetteer107">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.</ref> جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> === سلطانتن جو آخري دور === تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> [[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.<ref>Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.</ref> جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> === مغل === {{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}} ==== شروعاتي مغل دور ==== [[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> <ref>Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.</ref> بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.<ref>"Short Cuts". ''The Economist''. 19 March 2016.</ref> مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |publisher=University of Minnesota Press |year=2008 }}</ref> [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.<ref name="Glover2008" /> ==== اڪبر ==== 1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="Glover2008" /> 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.<ref>Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.</ref> [[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]] اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.<ref name="Glover2008" /> اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.<ref>Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.</ref> لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.<ref name="Glover2008" /> ==== جهانگير ==== [[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]] 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.<ref name="Glover2008" /> 1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.<ref>Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.</ref> جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي. ==== شاهجهان ==== [[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]] جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.<ref>"International Council on Monuments and Sites" (PDF). UNESCO.</ref> شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.<ref>Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.</ref> شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref name="Glover2008" /> ==== اورنگزيب ==== [[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]] شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.<ref name="Glover2008" /> ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.<ref name="Glover2008" /> اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>"Lahore Fort Alamgiri Gate". ''Asian Historical Architecture''.</ref> === آخري مغل دور === [[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]] 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.<ref>Latif (1892).</ref> دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.<ref name="Glover2008" /> 1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.</ref> جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.<ref name="Glover2008" /> 1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.<ref>Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.</ref> === دراني حملا === 1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> 1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Bosworth2007" /> === سِک دور === {{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}} [[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] [[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]] ==== شروعاتي دور ==== 1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.<ref>''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.</ref> 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> [[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.<ref name="Bosworth2007" /> ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.<ref name="Glover2008" /> ==== سک سلطنت ==== [[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']] 1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.</ref> سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.<ref>Latif (1892).</ref> شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.<ref>Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.</ref> [[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]] رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،<ref>Latif (1892).</ref> ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو. لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،<ref>Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India & Pakistan''.</ref> ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.<ref>Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.</ref><ref>''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.</ref> [[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]] [[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]] رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.<ref>''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).</ref><ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،<ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.<ref>Farooq Soomro (13 May 2015). "A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques". ''Dawn''.</ref> [[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]] === آخري سک دور === رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو. <ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو. شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو. چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو. ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو. [[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]] ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو. ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. === برطانوي نوآبادياتي دور === [[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.<ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.<ref name="Glover2008-population">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.<ref name="Glover2008-environs">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.<ref name="Glover2008-innercity">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-Anarkali">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-DaiAnga">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="Glover2008-offices">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]] 1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.<ref name="MuhammadLatif1891">{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}</ref> راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> 1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو. لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.<ref name="Republic Day">{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}</ref> برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.<ref name="Bhagat">{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}</ref> 23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.<ref name="Story">{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}</ref> ===ورهاڱو=== 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.<ref name="Talbot111">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst & Company |year=1998}}</ref> 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.<ref name="Talbot112">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref><ref name="Gilmartin113">{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}</ref> سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي. هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.<ref name="Nayar114">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}</ref><ref name=" Nayar115">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}</ref><ref name="Tribune116">{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}</ref> پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.<ref name=" Larry117">{{cite book |last=Read |first=Larry Collins & Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.<ref name="Talbot2006">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref> شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.<ref name="KudaisyaYong2004">{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}</ref><ref>{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}</ref> انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.<ref>{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> ان رات شهر ۾ "پاڪستان زندہ باد" ۽ "الله اڪبر" جا نعرا، "هندستان زندہ باد" جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}</ref> ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}</ref> ===جديد دور=== [[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]] [[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]] [[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]] [[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]] ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}</ref> سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}</ref> 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}</ref> 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|لاهور جي جاگرافي}} [[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]] لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي. ==آبهوا== {{Main|لاهور جي آبهوا}} لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}</ref> سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.<ref>{{cite news |title=Smoke not smog}}</ref> شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}</ref> 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}</ref><ref>{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}</ref> هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.<ref>{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}</ref> 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}</ref> ===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر=== {{Weather box |location = لاهور |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 27.8 |Feb record high C = 33.3 |Mar record high C = 37.8 |Apr record high C = 46.1 |May record high C = 48.3 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.1 |Aug record high C = 42.8 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.6 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 30.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 22.2 |Mar high C = 27.5 |Apr high C = 34.2 |May high C = 38.9 |Jun high C = 38.9 |Jul high C = 35.6 |Aug high C = 34.7 |Sep high C = 34.4 |Oct high C = 32.4 |Nov high C = 27.1 |Dec high C = 21.4 |Jan mean C = 13.1 |Feb mean C = 16.5 |Mar mean C = 21.6 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 32.3 |Jun mean C = 33.2 |Jul mean C = 31.3 |Aug mean C = 30.8 |Sep mean C = 29.9 |Oct mean C = 26.3 |Nov mean C = 20.4 |Dec mean C = 15.1 |Jan low C = 7.6 |Feb low C = 10.8 |Mar low C = 15.7 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.6 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 27.1 |Aug low C = 26.9 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 20.1 |Nov low C = 13.7 |Dec low C = 8.8 |Jan record low C = −2.2 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 2.8 |Apr record low C = 10.0 |May record low C = 14.0 |Jun record low C = 17.8 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 16.7 |Oct record low C = 8.3 |Nov record low C = 1.0 |Dec record low C = −1.1 |Jan precipitation mm = 21.9 |Feb precipitation mm = 31.5 |Mar precipitation mm = 31.5 |Apr precipitation mm = 19.5 |May precipitation mm = 17.7 |Jun precipitation mm = 73.8 |Jul precipitation mm = 188.6 |Aug precipitation mm = 177.1 |Sep precipitation mm = 88.6 |Oct precipitation mm = 10.3 |Nov precipitation mm = 6.9 |Dec precipitation mm = 6.8 |Jan rain days = 2.5 |Feb rain days = 3.5 |Mar rain days = 3.6 |Apr rain days = 2.8 |May rain days = 2.9 |Jun rain days = 5.0 |Jul rain days = 9.1 |Aug rain days = 8.7 |Sep rain days = 4.9 |Oct rain days = 1.1 |Nov rain days = 1.9 |Dec rain days = 1.1 |Jan humidity = 66 |Feb humidity = 58 |Mar humidity = 53 |Apr humidity = 42 |May humidity = 36 |Jun humidity = 42 |Jul humidity = 66 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 58 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 67 |Jan sun = 218.8 |Feb sun = 215.0 |Mar sun = 245.8 |Apr sun = 256.1 |May sun = 308.3 |Jun sun = 269.0 |Jul sun = 227.5 |Aug sun = 234.9 |Sep sun = 265.6 |Oct sun = 290.0 |Nov sun = 229.6 |Dec sun = 222.9 |source 1 = <ref name="NOAA137">{{cite web |url=https://... |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department |access-date=2026-08-06 }}</ref> |source 2 = Deutscher Wetterdienst<ref name="DWD138">{{cite web |url=https://... |title=Climate data |publisher=Deutscher Wetterdienst |access-date=2026-08-06 }}</ref> }} ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}</ref> == ڊيموگرافي == {{Main|لاهور جي آدمشماري}} ==== تاريخي آبادي ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ لاهور جي تاريخي آبادي ! سال ! آبادي ! واڌ |- | 1881 | 138,878 | — |- | 1891 | 159,947 | +15.2% |- | 1901 | 186,884 | +16.8% |- | 1911 | 228,687 | +22.4% |- | 1921 | 281,781 | +23.2% |- | 1931 | 400,075 | +42.0% |- | 1941 | 671,659 | +67.9% |- | 1951 | 1,130,000 | +68.2% |- | 1961 | 1,630,000 | +44.2% |- | 1972 | 2,198,890<ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |website=citypopulation.de |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |archive-date=28 July 2020 |url-status=live }}</ref> | +34.9% |- | 1981 | 2,988,486<ref name="citypopulation"/> | +35.9% |- | 1998 | 5,209,088<ref name="citypopulation"/> | +74.3% |- | 2017 | 11,126,285<ref name="citypopulation"/> | +113.6% |- | 2023 | 13,004,135<ref name="citypopulation"/> | +16.9% |} ==== آبادي ==== 2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.<ref>{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.<ref name="pbsgender">{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref>{{cite web |title=Lahore Population 2018}}</ref> <ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}</ref> === ذاتيون ۽ پسمنظر === 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.<ref name="LahoreDistrictProfile">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore - Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر<ref name="LahoreDistrictProfile2">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore |publisher=Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> | label1 = [[آرائين]] | value1 = 40 | color1 = red | label2 = [[ڪشميري]] | value2 = 30 | color2 = blue | label3 = [[راجپوت]] | value3 = 5 | color3 = green | label4 = [[ڪمبوھ]] | value4 = 5 | color4 = orange | label5 = ٻيا | value5 = 20 | color5 = purple }} === شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار === ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.<ref>{{cite news |last=Ullah |first=Kaleem |date=27 September 2021 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.' |work=Lok Sujag |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/ |archive-date=17 August 2024 |url-status=dead }}</ref> === مذهب === {{Main|لاهور ۾ مذهب}} 2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:<ref name="PBS2023">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census-2023) |url=https://www.pbscensus.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> {{Bar box |title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع) |titlebar=#f9d71c |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}} {{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}} {{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}} }} 20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.<ref name="PBS2023"/> لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{cite news |title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore |url=https://www.dawn.com/news/1220568 |work=Dawn |location=Pakistan |date=21 November 2015 |access-date=23 September 2016 }}</ref> لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Chaudhry |first=Nazir Ahmad |title=Lahore |publisher=Sang-e-Meel Publications |year=2000 |isbn=969351047X }}</ref> لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].<ref>{{cite news |last=Mirza |first=Sehyr |title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights |url=https://www.dawn.com/news/1141129 |work=Dawn |date=31 October 2014 |access-date=14 November 2020 }}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |thumb=right |caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)<ref name="MotherTongue2023" /> |label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1=73.58 |color1=#8B0000 |label2=[[اردو]] |value2=21.10 |color2=#008000 |label3=ٻيون |value3=5.32 |color3=#FF0000 }} 2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.<ref name="MotherTongue2023">{{cite web |title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/ |website=Citypopulation.de |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Lahore District – 2023 Census |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=B.A. Two-year (pass course) Examinations |url=https://pu.edu.pk/ |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Department of Punjabi |url=https://pu.edu.pk/home/department/56 |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above |url=https://nation.com.pk/ |work=The Nation |date=15 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP |url=https://www.brecorder.com/ |work=Business Recorder |date=14 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref> == شهر جو منظر == === پراڻو شهر === [[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]] لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.<ref name="Glover2008"/> جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]] لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]] سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.<ref name="Glover2008"/> 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.<ref name="Glover2008"/> هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.<ref name="Glover2008"/> === بازارون === لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.<ref>{{Harvnb|Naz|2012}}</ref> === فن تعمير === {{Main|لاهور جو فن تعمير}} [[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]] لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.<ref name="Architecture173">{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> === سک دور === ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''"باغن جو شهر"'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Nation174">{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}</ref><ref name="Hazuri175">{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي. رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref><ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref> سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> === برطانوي دور === [[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]] [[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]] برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> [[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن. لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.<ref>Khaled Ahmed (2001).</ref><ref>Haroon Khalid (25 April 2018).</ref><ref>Mazhar Abbas (18 July 2021).</ref><ref>Gill, Anjum (12 July 2004).</ref> === باغ ۽ پارڪ === {{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}} لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو. لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو. شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.<ref>"Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)". Gardenvisit.com.</ref><ref>"Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens".</ref> == معيشت == {{Main|لاهور جي معيشت}} [[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]] [[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]] [[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]] 2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="Lahore's Shahbaz growth rate">{{cite news |title=Lahore's Shahbaz growth rate |work=Express Tribune |date=29 September 2017 }}</ref> مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025">{{cite web |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers }}</ref> اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> <ref name="Richest cities in the world in 2020 by GDP">{{cite web |title=Richest cities in the world in 2020 by GDP |work=City Mayors }}</ref> لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي. <ref name="Rapid Mass Transit System Project">{{cite web |title=Rapid Mass Transit System Project |publisher=Asian Development Bank }}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. [[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.<ref name="Expo Centre Lahore">{{cite web |title=Expo Centre Lahore |publisher=Lahore Expo }}</ref> [[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB">{{cite web |title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB |website=BRDB }}</ref> [[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن. == آمدرفت == {{Main|لاهور ۾ آمدرفت}} [[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]] === عوامي آمدرفت === لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي. ==== ميٽروبس ==== {{Main|لاهور ميٽروبس}} لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو. ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون. ==== ميٽرو ٽرين ==== [[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]] ===== اورنج لائين ===== {{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}} اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي. هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي. چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي. ===== بليو لائين ===== بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي. ===== پرپل لائين ===== پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي. === ٽيڪسيون ۽ رڪشا === رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن. آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن. 2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا. === بين الشهري آمدرفت === ==== ريلوي ==== {{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}} لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون. ==== بسون ==== [[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور "لاري اڏو" چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور "چوڪ يتيم خانه" چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون. ==== هوائي اڏا ==== {{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}} [[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] [[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي. [[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا. علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن. === رستا === {{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}} [[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]] [[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]] لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي. شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون. لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن. لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن. === ميونسپل رستا === * [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو. === صوبائي شاهراهون === * [[لاهور رنگ روڊ]] * [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ) * [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ) * [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ) * [[لاهور–واگهه روڊ]] * [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ) === وفاقي شاهراهون === * [[موٽر وي M-2]] * [[موٽر وي M-3]] * [[موٽر وي M-11]] * [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ) * [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ) == حڪومت == === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن === 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي. === ميئر === {{Main|لاهور جو ميئر}} 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو. ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. === پاڙا === {{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}} لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي. ==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ==== [[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]] # [[راوي تحصيل|راوي]] # [[شاليمار تحصيل|شاليمار]] # [[واگهه تحصيل|واگهه]] # [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]] # [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]] # [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]] # [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]] # [[اقبال تحصيل|اقبال]] # [[نشتر تحصيل|نشتر]] # [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]] == جشن == [[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]] <!-- متبادل تصوير: [[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]] --> لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن. سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن. [[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن. '''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي. جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي. لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]] == سياحت == {{Main|لاهور ۾ سياحت}} [[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]] [[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]] [[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]] [[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]] [[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]] لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن. شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي. اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي. جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن. === مذهبي ماڳ === شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن: * [[بادشاهي مسجد]] * [[دائي آنگا مسجد]] * [[دربار ماڌو لال حسين]] * [[داتا دربار]] * [[گرينڊ جامع مسجد، لاهور]] * [[گردوارو ڊيرا صاحب]] * [[گردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] * [[ڪرشن مندر، لاهور]] * [[لاوا مندر]] * [[لوهاري گيٽ مسجد]] * [[مريم زماني مسجد]] * [[مسجد شهداء]] * [[موتي مسجد (لاهور قلعو)]] * [[محمد صالح ڪمبوه مسجد]] * [[نيون مسجد]] * [[اوچي مسجد]] * [[سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور]] * [[شب ڀر مسجد]] * [[شهيد گنج مسجد]] * [[سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ]] * [[سنهري مسجد]] * [[والميڪي مندر]] * [[وزير خان مسجد]] === عجائب گهر === * [[لاهور آرمي ميوزيم]] * [[فقير خانو]] * [[اسلامي سربراهي ڪانفرنس مينار]] * [[جاويد منزل]] * [[لاهور ميوزيم]] * [[قومي تاريخي ميوزيم، لاهور]] * [[ڊاڪٽر اعجاز انور جو هائوس آف ناناز]] * [[ڪومو ميوزيم آف آرٽ]] * [[قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ميوزيم]] * [[شاڪر علي ميوزيم]] * [[ٽالنٽن مارڪيٽ-لاهور سٽي هيريٽيج ميوزيم]] === مقبرا === * [[علي مردان خان جو مقبرو]] * [[علامه اقبال جو مقبرو]] * [[انارڪلي جو مقبرو]] * [[آصف خان جو مقبرو]] * [[دائي آنگا جو مقبرو]] * [[جاني خان جو مقبرو]] * [[جهانگير جو مقبرو]] * [[نادره بيگم جو مقبرو]] * [[نورجهان جو مقبرو]] * [[ٻڌو جو مقبرو]] * [[سرو والا مقبرو]] * [[زب النساءِ بيگم جو مقبرو]] * [[گل بيگم جو مقبرو]] * [[ملڪ اياز جو مقبرو]] * [[ڪڙي باغ]] * [[مائي دائي جو مقبرو]] * [[ميان خان جو مقبرو]] * [[نصرت خان جو مقبرو]] * [[شهزادو پرويز جو مقبرو]] * [[قطب الدين ايبڪ جو مقبرو]] * [[صالح ڪمبوه جو مقبرو]] * [[مير نعمت خان جو مقبرو]] * [[رسول شاهيون جو مقبرو]] * [[ظفر جنگ ڪوڪلتاش جو مقبرو]] === درگاهون === * [[بي بي پاڪ دامن]] * [[علي هجويري]] * [[ميان مير]] * [[مادهو لال حسين]] * [[خواجه طاهر بندگي]] * [[غازي علم دين شهيد]] * [[شيخ موسى آهنگر]] * [[خواجه محمود]] * [[نظام الدين]] * [[سراج الدين گيلاني]] * [[پير مڪي]] * [[بابا شاه جمال]] === سماڌيون === * [[ڀائي وستي رام جي سماڌي]] * [[رنجيت سنگهه جي سماڌي]] * [[ڀائي مڻي سنگهه جي سماڌي]] * [[سر گنگا رام جي سماڌي]] * [[ڀائي تارو سنگهه جي سماڌي]] === حويليون === فصيلبند شهر اندر ڪيتريون ئي حويليون موجود آهن، جن مان ڪي سٺي حالت ۾ آهن، جڏهن ته ڪي فوري مرمت جون محتاج آهن. اهي حويليون [[مغل طرز تعمير]] ۽ [[سک طرز تعمير]] جا بهترين مثال آهن. انهن مان ڪجهه مشهور حويليون هي آهن: * [[چونا منڊي جون حويليون]] * [[دينا ناٿ جي حويلي]] * [[بارود خانو حويلي]] * [[ميان خان جي حويلي (رنگ محل)]] * [[نو نهال سنگهه جي حويلي]] * [[شيرڳڙهين حويلي]] * [[سر واجد علي شاهه جي حويلي]] * [[لال حويلي]] * [[مبارڪ بيگم حويلي]] * [[مبارڪ حويلي]] * [[مغل حويلي]] * [[نثار حويلي]] * [[سلمان سرهندي جي حويلي]] === ٻيا مشهور ماڳ === * [[شاهي حمام]] * [[الحمرا آرٽس ڪائونسل]] * [[لاهور قلعو]] * [[گريٽر اقبال پارڪ]] === تاريخي پاڙا === * [[انارڪلي]] * [[بادامي باغ]] * [[باغبانپورا]] * [[بيگم پورا]] * [[چونا منڊي]] * [[هيرا منڊي]] * [[مغل پورا]] * [[شاهدره باغ]] * [[فصيلبند شهر، لاهور]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:شهر]] [[زمرو:لاهور]] [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]] [[زمرو:وڏا شهر]] 59ahnfg6kjxa6qu182ca9wl3mhwjy65 401419 401413 2026-08-06T13:55:11Z Intisar Ali 8681 401419 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}} {{Infobox settlement | name = لاھور | native_name = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}<br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}} | settlement_type = [[ميٽروپولس]] <!-- images and maps ----> | image_skyline = Lahorecollage3.jpg | image_caption = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] . | image_blank_emblem = | nickname = | blank_emblem_type = نسبتي نشان | pushpin_map = Pakistan Punjab#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 180 | pushpin_map_caption = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام | pushpin_mapsize = 250 | coordinates = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاھور ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاھور ضلعو]] | established_title = بنياد | established_date = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ | established_title1 = شھر جي حيثيت | established_date1 = 1040ع | established_title2 = گاديءَ جو هنڌ | established_date2 = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع | established_title3 = ميٽروپوليٽن حيثيت | established_date3 = 3 فيبروري 1890ع | seat_type = ميٽروپوليٽن مرڪز | seat = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]] | parts_type = زون | parts = 10 | government_type = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | governing_body = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | leader_title = ميئر | leader_name = ڪوبه ناهي | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = 9 زونل ميئر | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name2 = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS) | leader_title3 = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر | leader_name3 = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP) | area_total_km2 = 1772 | elevation_m = 217 | elevation_max_m = 231 | elevation_min_m = 196 | population_as_of = 2023 | population_total = 13004135 | population_density_km2 = 7339 | population_rank = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون | population_demonym = لاھوري | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[انگريزي]] | demographics1_title2 = مادري | demographics1_info2 = [[پنجابي]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +5 | postal_code_type = [[پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 53XXX–55XXX | area_code_type = [[ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = 042 | blank_name_sec1 = GDP (PPP) | blank_info_sec1 = US$84 ارب (2019) | blank2_name_sec1 = HDI (2018) | blank2_info_sec1 = 0.877 (تمام اعليٰ) | blank3_name_sec1 = واڌ جي شرح | blank3_info_sec1 = 8.06% | blank4_name_sec1 = خواندگي (2023) | blank4_info_sec1 = 81% | blank5_name_sec1 = موسمي درجابندي | blank5_info_sec1 = BSh | website = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}} }} '''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو<ref name="thebusinessyear.com">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}</ref><ref name="finance.gov.pk">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}</ref> ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي<ref name="globalsec">[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}</ref><ref>{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}</ref><ref name="Luther1990">{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}</ref> ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote="Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city..."|access-date=8 April 2017}}</ref> ترقي پسند خيالن وارو<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote="We now want to dress like the people of Punjab," said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}</ref> ڪاسموپوليٽن شھر آھي<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. [[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]] لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي<ref name="globalsec" />. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي<ref name="Leading News Resource of Pakistan">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}</ref> ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي<ref name="Windsor all">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}</ref> شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي<ref name="Windsor all" /><ref name="Planet">{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}</ref> اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.<ref name="Planet" /> ==نالو== لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو<ref name=":12">{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو<ref name=":12" />. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو<ref name=":22">{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}</ref> ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو<ref>{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}</ref> راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.<ref name=":22" /> ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي<ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}</ref> ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو<ref name=":32" /><ref>{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}</ref> ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}</ref>. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}</ref><ref>{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}</ref><ref>{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}</ref> رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو<ref>{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}</ref> جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)<ref>{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}</ref> ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو<ref>{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}</ref> ==تاريخ== [[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}</ref> ۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]] ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو<ref name="Neville, p.xii">Neville, p.xii</ref> لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي<ref>{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}</ref> چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي<ref name=bosworth/> لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي<ref>{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}</ref> جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}</ref> [[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235</ref> ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي<ref name=bosworth/>. ===غزنوي دور=== [[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]] افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو<ref name=bosworth/> 1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو<ref name="dsal.uchicago.edu">{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}</ref> پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو<ref name="Petersen1996">{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}</ref>. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو<ref name=bosworth>{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&pg=PA305|access-date=26 December 2017}}</ref> ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو<ref>{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}</ref><ref name="WescoatWolschke-Bulmahn1996">{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}</ref>. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}</ref>. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore "Lahore"] ''Encyclopædia Britannica''</ref> غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو. ===مملوڪن وارو دؤر=== 1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/> جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا<ref>{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}</ref><ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA269#v=onepage&q=delhi%20sultanate%20turko-afghan "Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia"] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270</ref>. [[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]] قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾ مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش قبضو واپس ورتو <ref name=bosworth/> چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.<ref name="jackson"/>. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو<ref name="jackson"/>. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي<ref name=bosworth/> ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو<ref name=bosworth/> 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}</ref> منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}</ref> <ref name="jackson">{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA309|access-date=27 December 2017}}</ref>. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو<ref name="jackson"/> ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو<ref name=bosworth/> 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو<ref name="Neville, p.xiii">Neville, p.xiii</ref> === تغلق گهراڻو === [[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.<ref name="Bosworth2007">Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.</ref> 1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،<ref name="ImperialGazetteer106">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.</ref> پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.<ref name="ImperialGazetteer107">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.</ref> جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> === سلطانتن جو آخري دور === تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> [[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.<ref>Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.</ref> جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> === مغل === {{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}} ==== شروعاتي مغل دور ==== [[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> <ref>Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.</ref> بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.<ref>"Short Cuts". ''The Economist''. 19 March 2016.</ref> مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |publisher=University of Minnesota Press |year=2008 }}</ref> [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.<ref name="Glover2008" /> ==== اڪبر ==== 1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="Glover2008" /> 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.<ref>Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.</ref> [[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]] اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.<ref name="Glover2008" /> اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.<ref>Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.</ref> لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.<ref name="Glover2008" /> ==== جهانگير ==== [[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]] 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.<ref name="Glover2008" /> 1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.<ref>Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.</ref> جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي. ==== شاهجهان ==== [[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]] جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.<ref>"International Council on Monuments and Sites" (PDF). UNESCO.</ref> شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.<ref>Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.</ref> شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref name="Glover2008" /> ==== اورنگزيب ==== [[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]] شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.<ref name="Glover2008" /> ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.<ref name="Glover2008" /> اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>"Lahore Fort Alamgiri Gate". ''Asian Historical Architecture''.</ref> === آخري مغل دور === [[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]] 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.<ref>Latif (1892).</ref> دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.<ref name="Glover2008" /> 1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.</ref> جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.<ref name="Glover2008" /> 1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.<ref>Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.</ref> === دراني حملا === 1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> 1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Bosworth2007" /> === سِک دور === {{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}} [[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] [[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]] ==== شروعاتي دور ==== 1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.<ref>''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.</ref> 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> [[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.<ref name="Bosworth2007" /> ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.<ref name="Glover2008" /> ==== سک سلطنت ==== [[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']] 1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.</ref> سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.<ref>Latif (1892).</ref> شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.<ref>Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.</ref> [[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]] رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،<ref>Latif (1892).</ref> ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو. لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،<ref>Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India & Pakistan''.</ref> ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.<ref>Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.</ref><ref>''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.</ref> [[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]] [[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]] رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.<ref>''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).</ref><ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،<ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.<ref>Farooq Soomro (13 May 2015). "A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques". ''Dawn''.</ref> [[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]] === آخري سک دور === رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو. <ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو. شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو. چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو. ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو. [[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]] ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو. ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. === برطانوي نوآبادياتي دور === [[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.<ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.<ref name="Glover2008-population">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.<ref name="Glover2008-environs">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.<ref name="Glover2008-innercity">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-Anarkali">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-DaiAnga">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="Glover2008-offices">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]] 1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.<ref name="MuhammadLatif1891">{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}</ref> راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> 1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو. لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.<ref name="Republic Day">{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}</ref> برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.<ref name="Bhagat">{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}</ref> 23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.<ref name="Story">{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}</ref> ===ورهاڱو=== 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.<ref name="Talbot111">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst & Company |year=1998}}</ref> 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.<ref name="Talbot112">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref><ref name="Gilmartin113">{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}</ref> سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي. هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.<ref name="Nayar114">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}</ref><ref name=" Nayar115">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}</ref><ref name="Tribune116">{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}</ref> پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.<ref name=" Larry117">{{cite book |last=Read |first=Larry Collins & Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.<ref name="Talbot2006">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref> شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.<ref name="KudaisyaYong2004">{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}</ref><ref>{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}</ref> انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.<ref>{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> ان رات شهر ۾ "پاڪستان زندہ باد" ۽ "الله اڪبر" جا نعرا، "هندستان زندہ باد" جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}</ref> ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}</ref> ===جديد دور=== [[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]] [[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]] [[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]] [[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]] ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}</ref> سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}</ref> 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}</ref> 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|لاهور جي جاگرافي}} [[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]] لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي. ==آبهوا== {{Main|لاهور جي آبهوا}} لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}</ref> سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.<ref>{{cite news |title=Smoke not smog}}</ref> شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}</ref> 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}</ref><ref>{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}</ref> هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.<ref>{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}</ref> 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}</ref> ===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر=== {{Weather box |location = لاهور |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 27.8 |Feb record high C = 33.3 |Mar record high C = 37.8 |Apr record high C = 46.1 |May record high C = 48.3 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.1 |Aug record high C = 42.8 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.6 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 30.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 22.2 |Mar high C = 27.5 |Apr high C = 34.2 |May high C = 38.9 |Jun high C = 38.9 |Jul high C = 35.6 |Aug high C = 34.7 |Sep high C = 34.4 |Oct high C = 32.4 |Nov high C = 27.1 |Dec high C = 21.4 |Jan mean C = 13.1 |Feb mean C = 16.5 |Mar mean C = 21.6 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 32.3 |Jun mean C = 33.2 |Jul mean C = 31.3 |Aug mean C = 30.8 |Sep mean C = 29.9 |Oct mean C = 26.3 |Nov mean C = 20.4 |Dec mean C = 15.1 |Jan low C = 7.6 |Feb low C = 10.8 |Mar low C = 15.7 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.6 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 27.1 |Aug low C = 26.9 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 20.1 |Nov low C = 13.7 |Dec low C = 8.8 |Jan record low C = −2.2 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 2.8 |Apr record low C = 10.0 |May record low C = 14.0 |Jun record low C = 17.8 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 16.7 |Oct record low C = 8.3 |Nov record low C = 1.0 |Dec record low C = −1.1 |Jan precipitation mm = 21.9 |Feb precipitation mm = 31.5 |Mar precipitation mm = 31.5 |Apr precipitation mm = 19.5 |May precipitation mm = 17.7 |Jun precipitation mm = 73.8 |Jul precipitation mm = 188.6 |Aug precipitation mm = 177.1 |Sep precipitation mm = 88.6 |Oct precipitation mm = 10.3 |Nov precipitation mm = 6.9 |Dec precipitation mm = 6.8 |Jan rain days = 2.5 |Feb rain days = 3.5 |Mar rain days = 3.6 |Apr rain days = 2.8 |May rain days = 2.9 |Jun rain days = 5.0 |Jul rain days = 9.1 |Aug rain days = 8.7 |Sep rain days = 4.9 |Oct rain days = 1.1 |Nov rain days = 1.9 |Dec rain days = 1.1 |Jan humidity = 66 |Feb humidity = 58 |Mar humidity = 53 |Apr humidity = 42 |May humidity = 36 |Jun humidity = 42 |Jul humidity = 66 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 58 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 67 |Jan sun = 218.8 |Feb sun = 215.0 |Mar sun = 245.8 |Apr sun = 256.1 |May sun = 308.3 |Jun sun = 269.0 |Jul sun = 227.5 |Aug sun = 234.9 |Sep sun = 265.6 |Oct sun = 290.0 |Nov sun = 229.6 |Dec sun = 222.9 |source 1 = <ref name="NOAA137">{{cite web |url=https://... |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department |access-date=2026-08-06 }}</ref> |source 2 = Deutscher Wetterdienst<ref name="DWD138">{{cite web |url=https://... |title=Climate data |publisher=Deutscher Wetterdienst |access-date=2026-08-06 }}</ref> }} ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}</ref> == ڊيموگرافي == {{Main|لاهور جي آدمشماري}} ==== تاريخي آبادي ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ لاهور جي تاريخي آبادي ! سال ! آبادي ! واڌ |- | 1881 | 138,878 | — |- | 1891 | 159,947 | +15.2% |- | 1901 | 186,884 | +16.8% |- | 1911 | 228,687 | +22.4% |- | 1921 | 281,781 | +23.2% |- | 1931 | 400,075 | +42.0% |- | 1941 | 671,659 | +67.9% |- | 1951 | 1,130,000 | +68.2% |- | 1961 | 1,630,000 | +44.2% |- | 1972 | 2,198,890<ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |website=citypopulation.de |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |archive-date=28 July 2020 |url-status=live }}</ref> | +34.9% |- | 1981 | 2,988,486<ref name="citypopulation"/> | +35.9% |- | 1998 | 5,209,088<ref name="citypopulation"/> | +74.3% |- | 2017 | 11,126,285<ref name="citypopulation"/> | +113.6% |- | 2023 | 13,004,135<ref name="citypopulation"/> | +16.9% |} ==== آبادي ==== 2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.<ref>{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.<ref name="pbsgender">{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref>{{cite web |title=Lahore Population 2018}}</ref> <ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}</ref> === ذاتيون ۽ پسمنظر === 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.<ref name="LahoreDistrictProfile">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore - Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر<ref name="LahoreDistrictProfile2">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore |publisher=Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> | label1 = [[آرائين]] | value1 = 40 | color1 = red | label2 = [[ڪشميري]] | value2 = 30 | color2 = blue | label3 = [[راجپوت]] | value3 = 5 | color3 = green | label4 = [[ڪمبوھ]] | value4 = 5 | color4 = orange | label5 = ٻيا | value5 = 20 | color5 = purple }} === شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار === ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.<ref>{{cite news |last=Ullah |first=Kaleem |date=27 September 2021 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.' |work=Lok Sujag |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/ |archive-date=17 August 2024 |url-status=dead }}</ref> === مذهب === {{Main|لاهور ۾ مذهب}} 2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:<ref name="PBS2023">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census-2023) |url=https://www.pbscensus.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> {{Bar box |title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع) |titlebar=#f9d71c |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}} {{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}} {{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}} }} 20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.<ref name="PBS2023"/> لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{cite news |title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore |url=https://www.dawn.com/news/1220568 |work=Dawn |location=Pakistan |date=21 November 2015 |access-date=23 September 2016 }}</ref> لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Chaudhry |first=Nazir Ahmad |title=Lahore |publisher=Sang-e-Meel Publications |year=2000 |isbn=969351047X }}</ref> لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].<ref>{{cite news |last=Mirza |first=Sehyr |title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights |url=https://www.dawn.com/news/1141129 |work=Dawn |date=31 October 2014 |access-date=14 November 2020 }}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |thumb=right |caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)<ref name="MotherTongue2023" /> |label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1=73.58 |color1=#8B0000 |label2=[[اردو]] |value2=21.10 |color2=#008000 |label3=ٻيون |value3=5.32 |color3=#FF0000 }} 2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.<ref name="MotherTongue2023">{{cite web |title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/ |website=Citypopulation.de |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Lahore District – 2023 Census |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=B.A. Two-year (pass course) Examinations |url=https://pu.edu.pk/ |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Department of Punjabi |url=https://pu.edu.pk/home/department/56 |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above |url=https://nation.com.pk/ |work=The Nation |date=15 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP |url=https://www.brecorder.com/ |work=Business Recorder |date=14 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref> == شهر جو منظر == === پراڻو شهر === [[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]] لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.<ref name="Glover2008"/> جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]] لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]] سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.<ref name="Glover2008"/> 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.<ref name="Glover2008"/> هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.<ref name="Glover2008"/> === بازارون === لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.<ref>{{Harvnb|Naz|2012}}</ref> === فن تعمير === {{Main|لاهور جو فن تعمير}} [[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]] لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.<ref name="Architecture173">{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> === سک دور === ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''"باغن جو شهر"'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Nation174">{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}</ref><ref name="Hazuri175">{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي. رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref><ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref> سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> === برطانوي دور === [[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]] [[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]] برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> [[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن. لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.<ref>Khaled Ahmed (2001).</ref><ref>Haroon Khalid (25 April 2018).</ref><ref>Mazhar Abbas (18 July 2021).</ref><ref>Gill, Anjum (12 July 2004).</ref> === باغ ۽ پارڪ === {{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}} لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو. لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو. شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.<ref>"Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)". Gardenvisit.com.</ref><ref>"Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens".</ref> == معيشت == {{Main|لاهور جي معيشت}} [[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]] [[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]] [[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]] 2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="Lahore's Shahbaz growth rate">{{cite news |title=Lahore's Shahbaz growth rate |work=Express Tribune |date=29 September 2017 }}</ref> مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025">{{cite web |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers }}</ref> اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> <ref name="Richest cities in the world in 2020 by GDP">{{cite web |title=Richest cities in the world in 2020 by GDP |work=City Mayors }}</ref> لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي. <ref name="Rapid Mass Transit System Project">{{cite web |title=Rapid Mass Transit System Project |publisher=Asian Development Bank }}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. [[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.<ref name="Expo Centre Lahore">{{cite web |title=Expo Centre Lahore |publisher=Lahore Expo }}</ref> [[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB">{{cite web |title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB |website=BRDB }}</ref> [[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن. == آمدرفت == {{Main|لاهور ۾ آمدرفت}} [[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]] === عوامي آمدرفت === لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي. ==== ميٽروبس ==== {{Main|لاهور ميٽروبس}} لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو. ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون. ==== ميٽرو ٽرين ==== [[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]] ===== اورنج لائين ===== {{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}} اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي. هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي. چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي. ===== بليو لائين ===== بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي. ===== پرپل لائين ===== پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي. === ٽيڪسيون ۽ رڪشا === رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن. آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن. 2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا. === بين الشهري آمدرفت === ==== ريلوي ==== {{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}} لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون. ==== بسون ==== [[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور "لاري اڏو" چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور "چوڪ يتيم خانه" چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون. ==== هوائي اڏا ==== {{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}} [[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] [[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي. [[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا. علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن. === رستا === {{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}} [[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]] [[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]] لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي. شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون. لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن. لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن. === ميونسپل رستا === * [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو. === صوبائي شاهراهون === * [[لاهور رنگ روڊ]] * [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ) * [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ) * [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ) * [[لاهور–واگهه روڊ]] * [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ) === وفاقي شاهراهون === * [[موٽر وي M-2]] * [[موٽر وي M-3]] * [[موٽر وي M-11]] * [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ) * [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ) == حڪومت == === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن === 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي. === ميئر === {{Main|لاهور جو ميئر}} 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو. ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. === پاڙا === {{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}} لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي. ==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ==== [[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]] # [[راوي تحصيل|راوي]] # [[شاليمار تحصيل|شاليمار]] # [[واگهه تحصيل|واگهه]] # [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]] # [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]] # [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]] # [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]] # [[اقبال تحصيل|اقبال]] # [[نشتر تحصيل|نشتر]] # [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]] == جشن == [[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]] <!-- متبادل تصوير: [[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]] --> لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن. سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن. [[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن. '''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي. جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي. لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]] == سياحت == {{Main|لاهور ۾ سياحت}} [[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]] [[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]] [[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]] [[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]] [[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]] لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن. شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي. اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي. جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن. === مذهبي ماڳ === شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن: * [[بادشاهي مسجد]] * [[دائي آنگا مسجد]] * [[دربار ماڌو لال حسين]] * [[داتا دربار]] * [[گرينڊ جامع مسجد، لاهور]] * [[گردوارو ڊيرا صاحب]] * [[گردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] * [[ڪرشن مندر، لاهور]] * [[لاوا مندر]] * [[لوهاري گيٽ مسجد]] * [[مريم زماني مسجد]] * [[مسجد شهداء]] * [[موتي مسجد (لاهور قلعو)]] * [[محمد صالح ڪمبوه مسجد]] * [[نيون مسجد]] * [[اوچي مسجد]] * [[سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور]] * [[شب ڀر مسجد]] * [[شهيد گنج مسجد]] * [[سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ]] * [[سنهري مسجد]] * [[والميڪي مندر]] * [[وزير خان مسجد]] === عجائب گهر === * [[لاهور آرمي ميوزيم]] * [[فقير خانو]] * [[اسلامي سربراهي ڪانفرنس مينار]] * [[جاويد منزل]] * [[لاهور ميوزيم]] * [[قومي تاريخي ميوزيم، لاهور]] * [[ڊاڪٽر اعجاز انور جو هائوس آف ناناز]] * [[ڪومو ميوزيم آف آرٽ]] * [[قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ميوزيم]] * [[شاڪر علي ميوزيم]] * [[ٽالنٽن مارڪيٽ-لاهور سٽي هيريٽيج ميوزيم]] === مقبرا === * [[علي مردان خان جو مقبرو]] * [[علامه اقبال جو مقبرو]] * [[انارڪلي جو مقبرو]] * [[آصف خان جو مقبرو]] * [[دائي آنگا جو مقبرو]] * [[جاني خان جو مقبرو]] * [[جهانگير جو مقبرو]] * [[نادره بيگم جو مقبرو]] * [[نورجهان جو مقبرو]] * [[ٻڌو جو مقبرو]] * [[سرو والا مقبرو]] * [[زب النساءِ بيگم جو مقبرو]] * [[گل بيگم جو مقبرو]] * [[ملڪ اياز جو مقبرو]] * [[ڪڙي باغ]] * [[مائي دائي جو مقبرو]] * [[ميان خان جو مقبرو]] * [[نصرت خان جو مقبرو]] * [[شهزادو پرويز جو مقبرو]] * [[قطب الدين ايبڪ جو مقبرو]] * [[صالح ڪمبوه جو مقبرو]] * [[مير نعمت خان جو مقبرو]] * [[رسول شاهيون جو مقبرو]] * [[ظفر جنگ ڪوڪلتاش جو مقبرو]] === درگاهون === * [[بي بي پاڪ دامن]] * [[علي هجويري]] * [[ميان مير]] * [[مادهو لال حسين]] * [[خواجه طاهر بندگي]] * [[غازي علم دين شهيد]] * [[شيخ موسى آهنگر]] * [[خواجه محمود]] * [[نظام الدين]] * [[سراج الدين گيلاني]] * [[پير مڪي]] * [[بابا شاه جمال]] === سماڌيون === * [[ڀائي وستي رام جي سماڌي]] * [[رنجيت سنگهه جي سماڌي]] * [[ڀائي مڻي سنگهه جي سماڌي]] * [[سر گنگا رام جي سماڌي]] * [[ڀائي تارو سنگهه جي سماڌي]] === حويليون === فصيلبند شهر اندر ڪيتريون ئي حويليون موجود آهن، جن مان ڪي سٺي حالت ۾ آهن، جڏهن ته ڪي فوري مرمت جون محتاج آهن. اهي حويليون [[مغل طرز تعمير]] ۽ [[سک طرز تعمير]] جا بهترين مثال آهن. انهن مان ڪجهه مشهور حويليون هي آهن: * [[چونا منڊي جون حويليون]] * [[دينا ناٿ جي حويلي]] * [[بارود خانو حويلي]] * [[ميان خان جي حويلي (رنگ محل)]] * [[نو نهال سنگهه جي حويلي]] * [[شيرڳڙهين حويلي]] * [[سر واجد علي شاهه جي حويلي]] * [[لال حويلي]] * [[مبارڪ بيگم حويلي]] * [[مبارڪ حويلي]] * [[مغل حويلي]] * [[نثار حويلي]] * [[سلمان سرهندي جي حويلي]] === ٻيا مشهور ماڳ === * [[شاهي حمام]] * [[الحمرا آرٽس ڪائونسل]] * [[لاهور قلعو]] * [[گريٽر اقبال پارڪ]] === تاريخي پاڙا === * [[انارڪلي]] * [[بادامي باغ]] * [[باغبانپورا]] * [[بيگم پورا]] * [[چونا منڊي]] * [[هيرا منڊي]] * [[مغل پورا]] * [[شاهدره باغ]] * [[فصيلبند شهر، لاهور]] == تعليم == {{Main|لاهور ۾ تعليم}} {{See also|لاهور ۾ تعليمي ادارن جي فهرست|لاهور ۾ خاص اسڪولن جي فهرست|لاهور ۾ ڪتب خانن جي فهرست}} [[File:Government College University Lahore, Tower.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]]] [[File:King Edward Medical University Lahore.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:University of Engineering and Technology Lahore Main Block.jpg|thumb|[[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]] جو مکيه بلاڪ]] [[File:University of the Punjab, Old Campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو پراڻو ڪيمپس]] لاهور کي ڪڏهن ڪڏهن پاڪستان جو ''تعليمي گاديءَ جو هنڌ'' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي پاڪستان جي ڪنهن به ٻئي شهر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪاليج ۽ يونيورسٽيون موجود آهن. شهر جي خواندگي جي شرح 74 سيڪڙو آهي. لاهور سائنس، ٽيڪنالاجي، انفارميشن ٽيڪنالاجي، قانون، انجنيئرنگ، طب، جوهري سائنس، فارماڪالاجي، ٽيليڪميونيڪيشن، بايو ٽيڪنالاجي، مائڪرو اليڪٽرانڪس ۽ نينو ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ ماهرن پيدا ڪرڻ وارو پاڪستان جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، ۽ ملڪ جو واحد مستقبل جو اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز پڻ هتي موجود آهي.<ref name="230" /> گهڻيون مشهور يونيورسٽيون سرڪاري شعبي سان لاڳاپيل آهن، پر تازن سالن ۾ خانگي يونيورسٽين جي تعداد ۾ پڻ نمايان واڌ آئي آهي. [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]] (LUMS) پاڪستان جو واحد ڪاروباري اسڪول آهي، جنهن کي AACSB جي منظوري حاصل آهي. لاهور پاڪستان جي قديم ترين ۽ بهترين تعليمي ادارن مان ڪيترن جو گهر آهي، جن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ايچيسن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1886ع * [[بيڪن هائوس نيشنل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2003ع * [[سينٽرل ماڊل اسڪول]]، قائم ٿيل 1883ع * [[ڪريسينٽ ماڊل هائير سيڪنڊري اسڪول]]، قائم ٿيل 1968ع * [[ڪاليج آف هوم اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1955ع * [[ڪاليج آف اسٽيٽسٽيڪل اينڊ ايڪچوريل سائنسز]]، قائم ٿيل 1950ع * [[ڪانونٽ آف جيسز اينڊ ميري]]، قائم ٿيل 1867ع * [[ديال سنگهه ڪاليج]]، قائم ٿيل 1910ع * [[ڊي مونٽمورنسي ڪاليج آف ڊينٽسٽري]]، قائم ٿيل 1929ع * [[فاطمه جناح ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1948ع * [[فارمن ڪرسچن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1864ع * [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1864ع * [[هيلي ڪاليج آف ڪامرس]]، قائم ٿيل 1927ع * [[اسلاميه ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1892ع * [[جامعه اشرفيه، لاهور]]، قائم ٿيل 1947ع * [[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1860ع * [[ڪنئيرڊ ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1913ع * [[ليڊي ميڪليگن ٽريننگ ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[ليڊي ولنگڊن نرسنگ اسڪول]]، قائم ٿيل 1933ع * [[لاهور ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1922ع * [[لاهور گيريسن يونيورسٽي]] * [[لاهور گرامر اسڪول]]، قائم ٿيل 1979ع * [[لاهور ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1997ع * [[لاهور اسڪول آف اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1993ع * [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]]، قائم ٿيل 1986ع * [[ايم اي او ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[مسلم ماڊل هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1890ع * [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]، قائم ٿيل 1875ع * [[اورينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1876ع * [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف فيشن اينڊ ڊيزائن]]، قائم ٿيل 1994ع * [[پاڪ ترڪ انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز]]، قائم ٿيل 2006ع * [[ڪوئين ميري ڪاليج]]، قائم ٿيل 1908ع * [[سيڪريڊ هارٽ هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1906ع * [[شيخ خليفه بن زايد آل نهيان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 2009ع * [[سينٽ اينٿونيز هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1892ع * [[سينٽ فرانسس هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1842ع * [[يونيورسٽي ڪاليج آف فارميسي]]، قائم ٿيل 1944ع * [[يونيورسٽي لا ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1868ع * [[سينٽرل پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2002ع * [[يونيورسٽي آف ايجوڪيشن، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1921ع * [[يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[لاهور يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1999ع * [[يونيورسٽي آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي (لاهور)]]، قائم ٿيل 2002ع * [[پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع * [[ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:شهر]] [[زمرو:لاهور]] [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]] [[زمرو:وڏا شهر]] 01e2h0s4px9p8f6g2c2fju4dbapcmn0 401420 401419 2026-08-06T13:57:07Z Intisar Ali 8681 /* تعليم */ 401420 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}} {{Infobox settlement | name = لاھور | native_name = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}<br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}} | settlement_type = [[ميٽروپولس]] <!-- images and maps ----> | image_skyline = Lahorecollage3.jpg | image_caption = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] . | image_blank_emblem = | nickname = | blank_emblem_type = نسبتي نشان | pushpin_map = Pakistan Punjab#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 180 | pushpin_map_caption = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام | pushpin_mapsize = 250 | coordinates = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاھور ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاھور ضلعو]] | established_title = بنياد | established_date = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ | established_title1 = شھر جي حيثيت | established_date1 = 1040ع | established_title2 = گاديءَ جو هنڌ | established_date2 = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع | established_title3 = ميٽروپوليٽن حيثيت | established_date3 = 3 فيبروري 1890ع | seat_type = ميٽروپوليٽن مرڪز | seat = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]] | parts_type = زون | parts = 10 | government_type = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | governing_body = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | leader_title = ميئر | leader_name = ڪوبه ناهي | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = 9 زونل ميئر | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name2 = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS) | leader_title3 = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر | leader_name3 = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP) | area_total_km2 = 1772 | elevation_m = 217 | elevation_max_m = 231 | elevation_min_m = 196 | population_as_of = 2023 | population_total = 13004135 | population_density_km2 = 7339 | population_rank = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون | population_demonym = لاھوري | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[انگريزي]] | demographics1_title2 = مادري | demographics1_info2 = [[پنجابي]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +5 | postal_code_type = [[پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 53XXX–55XXX | area_code_type = [[ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = 042 | blank_name_sec1 = GDP (PPP) | blank_info_sec1 = US$84 ارب (2019) | blank2_name_sec1 = HDI (2018) | blank2_info_sec1 = 0.877 (تمام اعليٰ) | blank3_name_sec1 = واڌ جي شرح | blank3_info_sec1 = 8.06% | blank4_name_sec1 = خواندگي (2023) | blank4_info_sec1 = 81% | blank5_name_sec1 = موسمي درجابندي | blank5_info_sec1 = BSh | website = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}} }} '''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو<ref name="thebusinessyear.com">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}</ref><ref name="finance.gov.pk">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}</ref> ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي<ref name="globalsec">[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}</ref><ref>{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}</ref><ref name="Luther1990">{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}</ref> ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote="Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city..."|access-date=8 April 2017}}</ref> ترقي پسند خيالن وارو<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote="We now want to dress like the people of Punjab," said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}</ref> ڪاسموپوليٽن شھر آھي<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. [[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]] لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي<ref name="globalsec" />. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي<ref name="Leading News Resource of Pakistan">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}</ref> ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي<ref name="Windsor all">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}</ref> شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي<ref name="Windsor all" /><ref name="Planet">{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}</ref> اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.<ref name="Planet" /> ==نالو== لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو<ref name=":12">{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو<ref name=":12" />. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو<ref name=":22">{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}</ref> ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو<ref>{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}</ref> راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.<ref name=":22" /> ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي<ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}</ref> ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو<ref name=":32" /><ref>{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}</ref> ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}</ref>. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}</ref><ref>{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}</ref><ref>{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}</ref> رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو<ref>{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}</ref> جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)<ref>{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}</ref> ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو<ref>{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}</ref> ==تاريخ== [[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}</ref> ۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]] ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو<ref name="Neville, p.xii">Neville, p.xii</ref> لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي<ref>{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}</ref> چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي<ref name=bosworth/> لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي<ref>{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}</ref> جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}</ref> [[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235</ref> ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي<ref name=bosworth/>. ===غزنوي دور=== [[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]] افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو<ref name=bosworth/> 1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو<ref name="dsal.uchicago.edu">{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}</ref> پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو<ref name="Petersen1996">{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}</ref>. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو<ref name=bosworth>{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&pg=PA305|access-date=26 December 2017}}</ref> ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو<ref>{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}</ref><ref name="WescoatWolschke-Bulmahn1996">{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}</ref>. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}</ref>. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore "Lahore"] ''Encyclopædia Britannica''</ref> غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو. ===مملوڪن وارو دؤر=== 1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/> جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا<ref>{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}</ref><ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA269#v=onepage&q=delhi%20sultanate%20turko-afghan "Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia"] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270</ref>. [[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]] قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾ مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش قبضو واپس ورتو <ref name=bosworth/> چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.<ref name="jackson"/>. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو<ref name="jackson"/>. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي<ref name=bosworth/> ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو<ref name=bosworth/> 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}</ref> منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}</ref> <ref name="jackson">{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA309|access-date=27 December 2017}}</ref>. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو<ref name="jackson"/> ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو<ref name=bosworth/> 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو<ref name="Neville, p.xiii">Neville, p.xiii</ref> === تغلق گهراڻو === [[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.<ref name="Bosworth2007">Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.</ref> 1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،<ref name="ImperialGazetteer106">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.</ref> پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.<ref name="ImperialGazetteer107">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.</ref> جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> === سلطانتن جو آخري دور === تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> [[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.<ref>Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.</ref> جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> === مغل === {{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}} ==== شروعاتي مغل دور ==== [[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> <ref>Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.</ref> بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.<ref>"Short Cuts". ''The Economist''. 19 March 2016.</ref> مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |publisher=University of Minnesota Press |year=2008 }}</ref> [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.<ref name="Glover2008" /> ==== اڪبر ==== 1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="Glover2008" /> 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.<ref>Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.</ref> [[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]] اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.<ref name="Glover2008" /> اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.<ref>Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.</ref> لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.<ref name="Glover2008" /> ==== جهانگير ==== [[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]] 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.<ref name="Glover2008" /> 1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.<ref>Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.</ref> جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي. ==== شاهجهان ==== [[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]] جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.<ref>"International Council on Monuments and Sites" (PDF). UNESCO.</ref> شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.<ref>Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.</ref> شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref name="Glover2008" /> ==== اورنگزيب ==== [[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]] شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.<ref name="Glover2008" /> ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.<ref name="Glover2008" /> اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>"Lahore Fort Alamgiri Gate". ''Asian Historical Architecture''.</ref> === آخري مغل دور === [[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]] 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.<ref>Latif (1892).</ref> دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.<ref name="Glover2008" /> 1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.</ref> جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.<ref name="Glover2008" /> 1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.<ref>Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.</ref> === دراني حملا === 1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> 1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Bosworth2007" /> === سِک دور === {{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}} [[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] [[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]] ==== شروعاتي دور ==== 1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.<ref>''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.</ref> 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> [[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.<ref name="Bosworth2007" /> ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.<ref name="Glover2008" /> ==== سک سلطنت ==== [[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']] 1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.</ref> سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.<ref>Latif (1892).</ref> شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.<ref>Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.</ref> [[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]] رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،<ref>Latif (1892).</ref> ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو. لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،<ref>Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India & Pakistan''.</ref> ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.<ref>Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.</ref><ref>''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.</ref> [[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]] [[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]] رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.<ref>''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).</ref><ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،<ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.<ref>Farooq Soomro (13 May 2015). "A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques". ''Dawn''.</ref> [[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]] === آخري سک دور === رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو. <ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو. شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو. چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو. ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو. [[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]] ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو. ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. === برطانوي نوآبادياتي دور === [[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.<ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.<ref name="Glover2008-population">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.<ref name="Glover2008-environs">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.<ref name="Glover2008-innercity">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-Anarkali">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-DaiAnga">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="Glover2008-offices">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]] 1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.<ref name="MuhammadLatif1891">{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}</ref> راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> 1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو. لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.<ref name="Republic Day">{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}</ref> برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.<ref name="Bhagat">{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}</ref> 23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.<ref name="Story">{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}</ref> ===ورهاڱو=== 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.<ref name="Talbot111">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst & Company |year=1998}}</ref> 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.<ref name="Talbot112">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref><ref name="Gilmartin113">{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}</ref> سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي. هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.<ref name="Nayar114">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}</ref><ref name=" Nayar115">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}</ref><ref name="Tribune116">{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}</ref> پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.<ref name=" Larry117">{{cite book |last=Read |first=Larry Collins & Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.<ref name="Talbot2006">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref> شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.<ref name="KudaisyaYong2004">{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}</ref><ref>{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}</ref> انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.<ref>{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> ان رات شهر ۾ "پاڪستان زندہ باد" ۽ "الله اڪبر" جا نعرا، "هندستان زندہ باد" جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}</ref> ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}</ref> ===جديد دور=== [[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]] [[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]] [[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]] [[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]] ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}</ref> سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}</ref> 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}</ref> 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|لاهور جي جاگرافي}} [[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]] لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي. ==آبهوا== {{Main|لاهور جي آبهوا}} لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}</ref> سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.<ref>{{cite news |title=Smoke not smog}}</ref> شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}</ref> 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}</ref><ref>{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}</ref> هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.<ref>{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}</ref> 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}</ref> ===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر=== {{Weather box |location = لاهور |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 27.8 |Feb record high C = 33.3 |Mar record high C = 37.8 |Apr record high C = 46.1 |May record high C = 48.3 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.1 |Aug record high C = 42.8 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.6 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 30.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 22.2 |Mar high C = 27.5 |Apr high C = 34.2 |May high C = 38.9 |Jun high C = 38.9 |Jul high C = 35.6 |Aug high C = 34.7 |Sep high C = 34.4 |Oct high C = 32.4 |Nov high C = 27.1 |Dec high C = 21.4 |Jan mean C = 13.1 |Feb mean C = 16.5 |Mar mean C = 21.6 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 32.3 |Jun mean C = 33.2 |Jul mean C = 31.3 |Aug mean C = 30.8 |Sep mean C = 29.9 |Oct mean C = 26.3 |Nov mean C = 20.4 |Dec mean C = 15.1 |Jan low C = 7.6 |Feb low C = 10.8 |Mar low C = 15.7 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.6 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 27.1 |Aug low C = 26.9 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 20.1 |Nov low C = 13.7 |Dec low C = 8.8 |Jan record low C = −2.2 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 2.8 |Apr record low C = 10.0 |May record low C = 14.0 |Jun record low C = 17.8 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 16.7 |Oct record low C = 8.3 |Nov record low C = 1.0 |Dec record low C = −1.1 |Jan precipitation mm = 21.9 |Feb precipitation mm = 31.5 |Mar precipitation mm = 31.5 |Apr precipitation mm = 19.5 |May precipitation mm = 17.7 |Jun precipitation mm = 73.8 |Jul precipitation mm = 188.6 |Aug precipitation mm = 177.1 |Sep precipitation mm = 88.6 |Oct precipitation mm = 10.3 |Nov precipitation mm = 6.9 |Dec precipitation mm = 6.8 |Jan rain days = 2.5 |Feb rain days = 3.5 |Mar rain days = 3.6 |Apr rain days = 2.8 |May rain days = 2.9 |Jun rain days = 5.0 |Jul rain days = 9.1 |Aug rain days = 8.7 |Sep rain days = 4.9 |Oct rain days = 1.1 |Nov rain days = 1.9 |Dec rain days = 1.1 |Jan humidity = 66 |Feb humidity = 58 |Mar humidity = 53 |Apr humidity = 42 |May humidity = 36 |Jun humidity = 42 |Jul humidity = 66 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 58 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 67 |Jan sun = 218.8 |Feb sun = 215.0 |Mar sun = 245.8 |Apr sun = 256.1 |May sun = 308.3 |Jun sun = 269.0 |Jul sun = 227.5 |Aug sun = 234.9 |Sep sun = 265.6 |Oct sun = 290.0 |Nov sun = 229.6 |Dec sun = 222.9 |source 1 = <ref name="NOAA137">{{cite web |url=https://... |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department |access-date=2026-08-06 }}</ref> |source 2 = Deutscher Wetterdienst<ref name="DWD138">{{cite web |url=https://... |title=Climate data |publisher=Deutscher Wetterdienst |access-date=2026-08-06 }}</ref> }} ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}</ref> == ڊيموگرافي == {{Main|لاهور جي آدمشماري}} ==== تاريخي آبادي ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ لاهور جي تاريخي آبادي ! سال ! آبادي ! واڌ |- | 1881 | 138,878 | — |- | 1891 | 159,947 | +15.2% |- | 1901 | 186,884 | +16.8% |- | 1911 | 228,687 | +22.4% |- | 1921 | 281,781 | +23.2% |- | 1931 | 400,075 | +42.0% |- | 1941 | 671,659 | +67.9% |- | 1951 | 1,130,000 | +68.2% |- | 1961 | 1,630,000 | +44.2% |- | 1972 | 2,198,890<ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |website=citypopulation.de |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |archive-date=28 July 2020 |url-status=live }}</ref> | +34.9% |- | 1981 | 2,988,486<ref name="citypopulation"/> | +35.9% |- | 1998 | 5,209,088<ref name="citypopulation"/> | +74.3% |- | 2017 | 11,126,285<ref name="citypopulation"/> | +113.6% |- | 2023 | 13,004,135<ref name="citypopulation"/> | +16.9% |} ==== آبادي ==== 2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.<ref>{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.<ref name="pbsgender">{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref>{{cite web |title=Lahore Population 2018}}</ref> <ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}</ref> === ذاتيون ۽ پسمنظر === 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.<ref name="LahoreDistrictProfile">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore - Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر<ref name="LahoreDistrictProfile2">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore |publisher=Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> | label1 = [[آرائين]] | value1 = 40 | color1 = red | label2 = [[ڪشميري]] | value2 = 30 | color2 = blue | label3 = [[راجپوت]] | value3 = 5 | color3 = green | label4 = [[ڪمبوھ]] | value4 = 5 | color4 = orange | label5 = ٻيا | value5 = 20 | color5 = purple }} === شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار === ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.<ref>{{cite news |last=Ullah |first=Kaleem |date=27 September 2021 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.' |work=Lok Sujag |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/ |archive-date=17 August 2024 |url-status=dead }}</ref> === مذهب === {{Main|لاهور ۾ مذهب}} 2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:<ref name="PBS2023">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census-2023) |url=https://www.pbscensus.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> {{Bar box |title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع) |titlebar=#f9d71c |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}} {{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}} {{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}} }} 20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.<ref name="PBS2023"/> لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{cite news |title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore |url=https://www.dawn.com/news/1220568 |work=Dawn |location=Pakistan |date=21 November 2015 |access-date=23 September 2016 }}</ref> لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Chaudhry |first=Nazir Ahmad |title=Lahore |publisher=Sang-e-Meel Publications |year=2000 |isbn=969351047X }}</ref> لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].<ref>{{cite news |last=Mirza |first=Sehyr |title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights |url=https://www.dawn.com/news/1141129 |work=Dawn |date=31 October 2014 |access-date=14 November 2020 }}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |thumb=right |caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)<ref name="MotherTongue2023" /> |label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1=73.58 |color1=#8B0000 |label2=[[اردو]] |value2=21.10 |color2=#008000 |label3=ٻيون |value3=5.32 |color3=#FF0000 }} 2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.<ref name="MotherTongue2023">{{cite web |title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/ |website=Citypopulation.de |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Lahore District – 2023 Census |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=B.A. Two-year (pass course) Examinations |url=https://pu.edu.pk/ |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Department of Punjabi |url=https://pu.edu.pk/home/department/56 |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above |url=https://nation.com.pk/ |work=The Nation |date=15 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP |url=https://www.brecorder.com/ |work=Business Recorder |date=14 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref> == شهر جو منظر == === پراڻو شهر === [[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]] لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.<ref name="Glover2008"/> جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]] لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]] سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.<ref name="Glover2008"/> 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.<ref name="Glover2008"/> هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.<ref name="Glover2008"/> === بازارون === لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.<ref>{{Harvnb|Naz|2012}}</ref> === فن تعمير === {{Main|لاهور جو فن تعمير}} [[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]] لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.<ref name="Architecture173">{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> === سک دور === ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''"باغن جو شهر"'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Nation174">{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}</ref><ref name="Hazuri175">{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي. رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref><ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref> سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> === برطانوي دور === [[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]] [[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]] برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> [[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن. لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.<ref>Khaled Ahmed (2001).</ref><ref>Haroon Khalid (25 April 2018).</ref><ref>Mazhar Abbas (18 July 2021).</ref><ref>Gill, Anjum (12 July 2004).</ref> === باغ ۽ پارڪ === {{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}} لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو. لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو. شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.<ref>"Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)". Gardenvisit.com.</ref><ref>"Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens".</ref> == معيشت == {{Main|لاهور جي معيشت}} [[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]] [[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]] [[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]] 2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="Lahore's Shahbaz growth rate">{{cite news |title=Lahore's Shahbaz growth rate |work=Express Tribune |date=29 September 2017 }}</ref> مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025">{{cite web |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers }}</ref> اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> <ref name="Richest cities in the world in 2020 by GDP">{{cite web |title=Richest cities in the world in 2020 by GDP |work=City Mayors }}</ref> لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي. <ref name="Rapid Mass Transit System Project">{{cite web |title=Rapid Mass Transit System Project |publisher=Asian Development Bank }}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. [[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.<ref name="Expo Centre Lahore">{{cite web |title=Expo Centre Lahore |publisher=Lahore Expo }}</ref> [[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB">{{cite web |title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB |website=BRDB }}</ref> [[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن. == آمدرفت == {{Main|لاهور ۾ آمدرفت}} [[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]] === عوامي آمدرفت === لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي. ==== ميٽروبس ==== {{Main|لاهور ميٽروبس}} لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو. ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون. ==== ميٽرو ٽرين ==== [[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]] ===== اورنج لائين ===== {{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}} اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي. هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي. چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي. ===== بليو لائين ===== بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي. ===== پرپل لائين ===== پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي. === ٽيڪسيون ۽ رڪشا === رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن. آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن. 2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا. === بين الشهري آمدرفت === ==== ريلوي ==== {{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}} لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون. ==== بسون ==== [[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور "لاري اڏو" چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور "چوڪ يتيم خانه" چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون. ==== هوائي اڏا ==== {{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}} [[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] [[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي. [[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا. علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن. === رستا === {{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}} [[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]] [[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]] لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي. شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون. لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن. لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن. === ميونسپل رستا === * [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو. === صوبائي شاهراهون === * [[لاهور رنگ روڊ]] * [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ) * [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ) * [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ) * [[لاهور–واگهه روڊ]] * [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ) === وفاقي شاهراهون === * [[موٽر وي M-2]] * [[موٽر وي M-3]] * [[موٽر وي M-11]] * [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ) * [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ) == حڪومت == === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن === 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي. === ميئر === {{Main|لاهور جو ميئر}} 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو. ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. === پاڙا === {{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}} لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي. ==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ==== [[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]] # [[راوي تحصيل|راوي]] # [[شاليمار تحصيل|شاليمار]] # [[واگهه تحصيل|واگهه]] # [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]] # [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]] # [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]] # [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]] # [[اقبال تحصيل|اقبال]] # [[نشتر تحصيل|نشتر]] # [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]] == جشن == [[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]] <!-- متبادل تصوير: [[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]] --> لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن. سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن. [[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن. '''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي. جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي. لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]] == سياحت == {{Main|لاهور ۾ سياحت}} [[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]] [[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]] [[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]] [[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]] [[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]] لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن. شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي. اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي. جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن. === مذهبي ماڳ === شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن: * [[بادشاهي مسجد]] * [[دائي آنگا مسجد]] * [[دربار ماڌو لال حسين]] * [[داتا دربار]] * [[گرينڊ جامع مسجد، لاهور]] * [[گردوارو ڊيرا صاحب]] * [[گردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] * [[ڪرشن مندر، لاهور]] * [[لاوا مندر]] * [[لوهاري گيٽ مسجد]] * [[مريم زماني مسجد]] * [[مسجد شهداء]] * [[موتي مسجد (لاهور قلعو)]] * [[محمد صالح ڪمبوه مسجد]] * [[نيون مسجد]] * [[اوچي مسجد]] * [[سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور]] * [[شب ڀر مسجد]] * [[شهيد گنج مسجد]] * [[سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ]] * [[سنهري مسجد]] * [[والميڪي مندر]] * [[وزير خان مسجد]] === عجائب گهر === * [[لاهور آرمي ميوزيم]] * [[فقير خانو]] * [[اسلامي سربراهي ڪانفرنس مينار]] * [[جاويد منزل]] * [[لاهور ميوزيم]] * [[قومي تاريخي ميوزيم، لاهور]] * [[ڊاڪٽر اعجاز انور جو هائوس آف ناناز]] * [[ڪومو ميوزيم آف آرٽ]] * [[قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ميوزيم]] * [[شاڪر علي ميوزيم]] * [[ٽالنٽن مارڪيٽ-لاهور سٽي هيريٽيج ميوزيم]] === مقبرا === * [[علي مردان خان جو مقبرو]] * [[علامه اقبال جو مقبرو]] * [[انارڪلي جو مقبرو]] * [[آصف خان جو مقبرو]] * [[دائي آنگا جو مقبرو]] * [[جاني خان جو مقبرو]] * [[جهانگير جو مقبرو]] * [[نادره بيگم جو مقبرو]] * [[نورجهان جو مقبرو]] * [[ٻڌو جو مقبرو]] * [[سرو والا مقبرو]] * [[زب النساءِ بيگم جو مقبرو]] * [[گل بيگم جو مقبرو]] * [[ملڪ اياز جو مقبرو]] * [[ڪڙي باغ]] * [[مائي دائي جو مقبرو]] * [[ميان خان جو مقبرو]] * [[نصرت خان جو مقبرو]] * [[شهزادو پرويز جو مقبرو]] * [[قطب الدين ايبڪ جو مقبرو]] * [[صالح ڪمبوه جو مقبرو]] * [[مير نعمت خان جو مقبرو]] * [[رسول شاهيون جو مقبرو]] * [[ظفر جنگ ڪوڪلتاش جو مقبرو]] === درگاهون === * [[بي بي پاڪ دامن]] * [[علي هجويري]] * [[ميان مير]] * [[مادهو لال حسين]] * [[خواجه طاهر بندگي]] * [[غازي علم دين شهيد]] * [[شيخ موسى آهنگر]] * [[خواجه محمود]] * [[نظام الدين]] * [[سراج الدين گيلاني]] * [[پير مڪي]] * [[بابا شاه جمال]] === سماڌيون === * [[ڀائي وستي رام جي سماڌي]] * [[رنجيت سنگهه جي سماڌي]] * [[ڀائي مڻي سنگهه جي سماڌي]] * [[سر گنگا رام جي سماڌي]] * [[ڀائي تارو سنگهه جي سماڌي]] === حويليون === فصيلبند شهر اندر ڪيتريون ئي حويليون موجود آهن، جن مان ڪي سٺي حالت ۾ آهن، جڏهن ته ڪي فوري مرمت جون محتاج آهن. اهي حويليون [[مغل طرز تعمير]] ۽ [[سک طرز تعمير]] جا بهترين مثال آهن. انهن مان ڪجهه مشهور حويليون هي آهن: * [[چونا منڊي جون حويليون]] * [[دينا ناٿ جي حويلي]] * [[بارود خانو حويلي]] * [[ميان خان جي حويلي (رنگ محل)]] * [[نو نهال سنگهه جي حويلي]] * [[شيرڳڙهين حويلي]] * [[سر واجد علي شاهه جي حويلي]] * [[لال حويلي]] * [[مبارڪ بيگم حويلي]] * [[مبارڪ حويلي]] * [[مغل حويلي]] * [[نثار حويلي]] * [[سلمان سرهندي جي حويلي]] === ٻيا مشهور ماڳ === * [[شاهي حمام]] * [[الحمرا آرٽس ڪائونسل]] * [[لاهور قلعو]] * [[گريٽر اقبال پارڪ]] === تاريخي پاڙا === * [[انارڪلي]] * [[بادامي باغ]] * [[باغبانپورا]] * [[بيگم پورا]] * [[چونا منڊي]] * [[هيرا منڊي]] * [[مغل پورا]] * [[شاهدره باغ]] * [[فصيلبند شهر، لاهور]] == تعليم == {{Main|لاهور ۾ تعليم}} {{See also|لاهور ۾ تعليمي ادارن جي فهرست|لاهور ۾ خاص اسڪولن جي فهرست|لاهور ۾ ڪتب خانن جي فهرست}} [[File:Government College University Tower in Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]]] [[File:King Edward Medical University Lahore.JPG|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:University of Engineering and Technology Lahore Main Block.jpg|thumb|[[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]] جو مکيه بلاڪ]] [[File:Punjab University - Old Campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو پراڻو ڪيمپس]] لاهور کي ڪڏهن ڪڏهن پاڪستان جو ''تعليمي گاديءَ جو هنڌ'' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي پاڪستان جي ڪنهن به ٻئي شهر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪاليج ۽ يونيورسٽيون موجود آهن. شهر جي خواندگي جي شرح 74 سيڪڙو آهي. لاهور سائنس، ٽيڪنالاجي، انفارميشن ٽيڪنالاجي، قانون، انجنيئرنگ، طب، جوهري سائنس، فارماڪالاجي، ٽيليڪميونيڪيشن، بايو ٽيڪنالاجي، مائڪرو اليڪٽرانڪس ۽ نينو ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ ماهرن پيدا ڪرڻ وارو پاڪستان جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، ۽ ملڪ جو واحد مستقبل جو اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز پڻ هتي موجود آهي.<ref name="230" /> گهڻيون مشهور يونيورسٽيون سرڪاري شعبي سان لاڳاپيل آهن، پر تازن سالن ۾ خانگي يونيورسٽين جي تعداد ۾ پڻ نمايان واڌ آئي آهي. [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]] (LUMS) پاڪستان جو واحد ڪاروباري اسڪول آهي، جنهن کي AACSB جي منظوري حاصل آهي. لاهور پاڪستان جي قديم ترين ۽ بهترين تعليمي ادارن مان ڪيترن جو گهر آهي، جن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ايچيسن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1886ع * [[بيڪن هائوس نيشنل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2003ع * [[سينٽرل ماڊل اسڪول]]، قائم ٿيل 1883ع * [[ڪريسينٽ ماڊل هائير سيڪنڊري اسڪول]]، قائم ٿيل 1968ع * [[ڪاليج آف هوم اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1955ع * [[ڪاليج آف اسٽيٽسٽيڪل اينڊ ايڪچوريل سائنسز]]، قائم ٿيل 1950ع * [[ڪانونٽ آف جيسز اينڊ ميري]]، قائم ٿيل 1867ع * [[ديال سنگهه ڪاليج]]، قائم ٿيل 1910ع * [[ڊي مونٽمورنسي ڪاليج آف ڊينٽسٽري]]، قائم ٿيل 1929ع * [[فاطمه جناح ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1948ع * [[فارمن ڪرسچن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1864ع * [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1864ع * [[هيلي ڪاليج آف ڪامرس]]، قائم ٿيل 1927ع * [[اسلاميه ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1892ع * [[جامعه اشرفيه، لاهور]]، قائم ٿيل 1947ع * [[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1860ع * [[ڪنئيرڊ ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1913ع * [[ليڊي ميڪليگن ٽريننگ ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[ليڊي ولنگڊن نرسنگ اسڪول]]، قائم ٿيل 1933ع * [[لاهور ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1922ع * [[لاهور گيريسن يونيورسٽي]] * [[لاهور گرامر اسڪول]]، قائم ٿيل 1979ع * [[لاهور ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1997ع * [[لاهور اسڪول آف اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1993ع * [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]]، قائم ٿيل 1986ع * [[ايم اي او ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[مسلم ماڊل هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1890ع * [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]، قائم ٿيل 1875ع * [[اورينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1876ع * [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف فيشن اينڊ ڊيزائن]]، قائم ٿيل 1994ع * [[پاڪ ترڪ انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز]]، قائم ٿيل 2006ع * [[ڪوئين ميري ڪاليج]]، قائم ٿيل 1908ع * [[سيڪريڊ هارٽ هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1906ع * [[شيخ خليفه بن زايد آل نهيان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 2009ع * [[سينٽ اينٿونيز هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1892ع * [[سينٽ فرانسس هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1842ع * [[يونيورسٽي ڪاليج آف فارميسي]]، قائم ٿيل 1944ع * [[يونيورسٽي لا ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1868ع * [[سينٽرل پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2002ع * [[يونيورسٽي آف ايجوڪيشن، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1921ع * [[يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[لاهور يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1999ع * [[يونيورسٽي آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي (لاهور)]]، قائم ٿيل 2002ع * [[پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع * [[ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:شهر]] [[زمرو:لاهور]] [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]] [[زمرو:وڏا شهر]] mk6e720067g50w992yuek3mn2cf2oap 401421 401420 2026-08-06T13:58:21Z Intisar Ali 8681 /* تعليم */ 401421 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}} {{Infobox settlement | name = لاھور | native_name = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}<br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}} | settlement_type = [[ميٽروپولس]] <!-- images and maps ----> | image_skyline = Lahorecollage3.jpg | image_caption = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] . | image_blank_emblem = | nickname = | blank_emblem_type = نسبتي نشان | pushpin_map = Pakistan Punjab#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 180 | pushpin_map_caption = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام | pushpin_mapsize = 250 | coordinates = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاھور ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاھور ضلعو]] | established_title = بنياد | established_date = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ | established_title1 = شھر جي حيثيت | established_date1 = 1040ع | established_title2 = گاديءَ جو هنڌ | established_date2 = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع | established_title3 = ميٽروپوليٽن حيثيت | established_date3 = 3 فيبروري 1890ع | seat_type = ميٽروپوليٽن مرڪز | seat = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]] | parts_type = زون | parts = 10 | government_type = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | governing_body = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | leader_title = ميئر | leader_name = ڪوبه ناهي | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = 9 زونل ميئر | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name2 = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS) | leader_title3 = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر | leader_name3 = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP) | area_total_km2 = 1772 | elevation_m = 217 | elevation_max_m = 231 | elevation_min_m = 196 | population_as_of = 2023 | population_total = 13004135 | population_density_km2 = 7339 | population_rank = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون | population_demonym = لاھوري | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[انگريزي]] | demographics1_title2 = مادري | demographics1_info2 = [[پنجابي]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +5 | postal_code_type = [[پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 53XXX–55XXX | area_code_type = [[ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = 042 | blank_name_sec1 = GDP (PPP) | blank_info_sec1 = US$84 ارب (2019) | blank2_name_sec1 = HDI (2018) | blank2_info_sec1 = 0.877 (تمام اعليٰ) | blank3_name_sec1 = واڌ جي شرح | blank3_info_sec1 = 8.06% | blank4_name_sec1 = خواندگي (2023) | blank4_info_sec1 = 81% | blank5_name_sec1 = موسمي درجابندي | blank5_info_sec1 = BSh | website = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}} }} '''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو<ref name="thebusinessyear.com">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}</ref><ref name="finance.gov.pk">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}</ref> ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي<ref name="globalsec">[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}</ref><ref>{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}</ref><ref name="Luther1990">{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}</ref> ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote="Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city..."|access-date=8 April 2017}}</ref> ترقي پسند خيالن وارو<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote="We now want to dress like the people of Punjab," said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}</ref> ڪاسموپوليٽن شھر آھي<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. [[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]] لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي<ref name="globalsec" />. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي<ref name="Leading News Resource of Pakistan">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}</ref> ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي<ref name="Windsor all">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}</ref> شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي<ref name="Windsor all" /><ref name="Planet">{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}</ref> اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.<ref name="Planet" /> ==نالو== لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو<ref name=":12">{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو<ref name=":12" />. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو<ref name=":22">{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}</ref> ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو<ref>{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}</ref> راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.<ref name=":22" /> ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي<ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}</ref> ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو<ref name=":32" /><ref>{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}</ref> ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}</ref>. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}</ref><ref>{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}</ref><ref>{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}</ref> رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو<ref>{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}</ref> جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)<ref>{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}</ref> ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو<ref>{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}</ref> ==تاريخ== [[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}</ref> ۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]] ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو<ref name="Neville, p.xii">Neville, p.xii</ref> لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي<ref>{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}</ref> چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي<ref name=bosworth/> لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي<ref>{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}</ref> جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}</ref> [[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235</ref> ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي<ref name=bosworth/>. ===غزنوي دور=== [[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]] افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو<ref name=bosworth/> 1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو<ref name="dsal.uchicago.edu">{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}</ref> پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو<ref name="Petersen1996">{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}</ref>. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو<ref name=bosworth>{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&pg=PA305|access-date=26 December 2017}}</ref> ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو<ref>{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}</ref><ref name="WescoatWolschke-Bulmahn1996">{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}</ref>. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}</ref>. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore "Lahore"] ''Encyclopædia Britannica''</ref> غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو. ===مملوڪن وارو دؤر=== 1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/> جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا<ref>{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}</ref><ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA269#v=onepage&q=delhi%20sultanate%20turko-afghan "Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia"] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270</ref>. [[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]] قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾ مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش قبضو واپس ورتو <ref name=bosworth/> چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.<ref name="jackson"/>. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو<ref name="jackson"/>. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي<ref name=bosworth/> ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو<ref name=bosworth/> 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}</ref> منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}</ref> <ref name="jackson">{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA309|access-date=27 December 2017}}</ref>. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو<ref name="jackson"/> ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو<ref name=bosworth/> 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو<ref name="Neville, p.xiii">Neville, p.xiii</ref> === تغلق گهراڻو === [[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.<ref name="Bosworth2007">Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.</ref> 1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،<ref name="ImperialGazetteer106">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.</ref> پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.<ref name="ImperialGazetteer107">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.</ref> جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> === سلطانتن جو آخري دور === تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> [[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.<ref>Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.</ref> جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> === مغل === {{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}} ==== شروعاتي مغل دور ==== [[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> <ref>Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.</ref> بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.<ref>"Short Cuts". ''The Economist''. 19 March 2016.</ref> مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |publisher=University of Minnesota Press |year=2008 }}</ref> [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.<ref name="Glover2008" /> ==== اڪبر ==== 1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="Glover2008" /> 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.<ref>Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.</ref> [[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]] اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.<ref name="Glover2008" /> اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.<ref>Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.</ref> لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.<ref name="Glover2008" /> ==== جهانگير ==== [[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]] 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.<ref name="Glover2008" /> 1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.<ref>Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.</ref> جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي. ==== شاهجهان ==== [[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]] جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.<ref>"International Council on Monuments and Sites" (PDF). UNESCO.</ref> شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.<ref>Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.</ref> شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref name="Glover2008" /> ==== اورنگزيب ==== [[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]] شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.<ref name="Glover2008" /> ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.<ref name="Glover2008" /> اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>"Lahore Fort Alamgiri Gate". ''Asian Historical Architecture''.</ref> === آخري مغل دور === [[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]] 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.<ref>Latif (1892).</ref> دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.<ref name="Glover2008" /> 1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.</ref> جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.<ref name="Glover2008" /> 1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.<ref>Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.</ref> === دراني حملا === 1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> 1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Bosworth2007" /> === سِک دور === {{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}} [[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] [[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]] ==== شروعاتي دور ==== 1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.<ref>''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.</ref> 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> [[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.<ref name="Bosworth2007" /> ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.<ref name="Glover2008" /> ==== سک سلطنت ==== [[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']] 1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.</ref> سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.<ref>Latif (1892).</ref> شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.<ref>Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.</ref> [[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]] رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،<ref>Latif (1892).</ref> ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو. لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،<ref>Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India & Pakistan''.</ref> ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.<ref>Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.</ref><ref>''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.</ref> [[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]] [[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]] رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.<ref>''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).</ref><ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،<ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.<ref>Farooq Soomro (13 May 2015). "A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques". ''Dawn''.</ref> [[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]] === آخري سک دور === رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو. <ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو. شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو. چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو. ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو. [[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]] ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو. ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. === برطانوي نوآبادياتي دور === [[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.<ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.<ref name="Glover2008-population">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.<ref name="Glover2008-environs">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.<ref name="Glover2008-innercity">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-Anarkali">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-DaiAnga">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="Glover2008-offices">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]] 1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.<ref name="MuhammadLatif1891">{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}</ref> راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> 1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو. لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.<ref name="Republic Day">{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}</ref> برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.<ref name="Bhagat">{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}</ref> 23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.<ref name="Story">{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}</ref> ===ورهاڱو=== 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.<ref name="Talbot111">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst & Company |year=1998}}</ref> 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.<ref name="Talbot112">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref><ref name="Gilmartin113">{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}</ref> سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي. هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.<ref name="Nayar114">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}</ref><ref name=" Nayar115">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}</ref><ref name="Tribune116">{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}</ref> پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.<ref name=" Larry117">{{cite book |last=Read |first=Larry Collins & Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.<ref name="Talbot2006">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref> شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.<ref name="KudaisyaYong2004">{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}</ref><ref>{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}</ref> انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.<ref>{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> ان رات شهر ۾ "پاڪستان زندہ باد" ۽ "الله اڪبر" جا نعرا، "هندستان زندہ باد" جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}</ref> ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}</ref> ===جديد دور=== [[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]] [[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]] [[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]] [[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]] ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}</ref> سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}</ref> 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}</ref> 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|لاهور جي جاگرافي}} [[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]] لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي. ==آبهوا== {{Main|لاهور جي آبهوا}} لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}</ref> سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.<ref>{{cite news |title=Smoke not smog}}</ref> شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}</ref> 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}</ref><ref>{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}</ref> هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.<ref>{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}</ref> 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}</ref> ===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر=== {{Weather box |location = لاهور |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 27.8 |Feb record high C = 33.3 |Mar record high C = 37.8 |Apr record high C = 46.1 |May record high C = 48.3 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.1 |Aug record high C = 42.8 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.6 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 30.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 22.2 |Mar high C = 27.5 |Apr high C = 34.2 |May high C = 38.9 |Jun high C = 38.9 |Jul high C = 35.6 |Aug high C = 34.7 |Sep high C = 34.4 |Oct high C = 32.4 |Nov high C = 27.1 |Dec high C = 21.4 |Jan mean C = 13.1 |Feb mean C = 16.5 |Mar mean C = 21.6 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 32.3 |Jun mean C = 33.2 |Jul mean C = 31.3 |Aug mean C = 30.8 |Sep mean C = 29.9 |Oct mean C = 26.3 |Nov mean C = 20.4 |Dec mean C = 15.1 |Jan low C = 7.6 |Feb low C = 10.8 |Mar low C = 15.7 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.6 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 27.1 |Aug low C = 26.9 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 20.1 |Nov low C = 13.7 |Dec low C = 8.8 |Jan record low C = −2.2 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 2.8 |Apr record low C = 10.0 |May record low C = 14.0 |Jun record low C = 17.8 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 16.7 |Oct record low C = 8.3 |Nov record low C = 1.0 |Dec record low C = −1.1 |Jan precipitation mm = 21.9 |Feb precipitation mm = 31.5 |Mar precipitation mm = 31.5 |Apr precipitation mm = 19.5 |May precipitation mm = 17.7 |Jun precipitation mm = 73.8 |Jul precipitation mm = 188.6 |Aug precipitation mm = 177.1 |Sep precipitation mm = 88.6 |Oct precipitation mm = 10.3 |Nov precipitation mm = 6.9 |Dec precipitation mm = 6.8 |Jan rain days = 2.5 |Feb rain days = 3.5 |Mar rain days = 3.6 |Apr rain days = 2.8 |May rain days = 2.9 |Jun rain days = 5.0 |Jul rain days = 9.1 |Aug rain days = 8.7 |Sep rain days = 4.9 |Oct rain days = 1.1 |Nov rain days = 1.9 |Dec rain days = 1.1 |Jan humidity = 66 |Feb humidity = 58 |Mar humidity = 53 |Apr humidity = 42 |May humidity = 36 |Jun humidity = 42 |Jul humidity = 66 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 58 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 67 |Jan sun = 218.8 |Feb sun = 215.0 |Mar sun = 245.8 |Apr sun = 256.1 |May sun = 308.3 |Jun sun = 269.0 |Jul sun = 227.5 |Aug sun = 234.9 |Sep sun = 265.6 |Oct sun = 290.0 |Nov sun = 229.6 |Dec sun = 222.9 |source 1 = <ref name="NOAA137">{{cite web |url=https://... |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department |access-date=2026-08-06 }}</ref> |source 2 = Deutscher Wetterdienst<ref name="DWD138">{{cite web |url=https://... |title=Climate data |publisher=Deutscher Wetterdienst |access-date=2026-08-06 }}</ref> }} ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}</ref> == ڊيموگرافي == {{Main|لاهور جي آدمشماري}} ==== تاريخي آبادي ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ لاهور جي تاريخي آبادي ! سال ! آبادي ! واڌ |- | 1881 | 138,878 | — |- | 1891 | 159,947 | +15.2% |- | 1901 | 186,884 | +16.8% |- | 1911 | 228,687 | +22.4% |- | 1921 | 281,781 | +23.2% |- | 1931 | 400,075 | +42.0% |- | 1941 | 671,659 | +67.9% |- | 1951 | 1,130,000 | +68.2% |- | 1961 | 1,630,000 | +44.2% |- | 1972 | 2,198,890<ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |website=citypopulation.de |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |archive-date=28 July 2020 |url-status=live }}</ref> | +34.9% |- | 1981 | 2,988,486<ref name="citypopulation"/> | +35.9% |- | 1998 | 5,209,088<ref name="citypopulation"/> | +74.3% |- | 2017 | 11,126,285<ref name="citypopulation"/> | +113.6% |- | 2023 | 13,004,135<ref name="citypopulation"/> | +16.9% |} ==== آبادي ==== 2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.<ref>{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.<ref name="pbsgender">{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref>{{cite web |title=Lahore Population 2018}}</ref> <ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}</ref> === ذاتيون ۽ پسمنظر === 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.<ref name="LahoreDistrictProfile">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore - Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر<ref name="LahoreDistrictProfile2">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore |publisher=Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> | label1 = [[آرائين]] | value1 = 40 | color1 = red | label2 = [[ڪشميري]] | value2 = 30 | color2 = blue | label3 = [[راجپوت]] | value3 = 5 | color3 = green | label4 = [[ڪمبوھ]] | value4 = 5 | color4 = orange | label5 = ٻيا | value5 = 20 | color5 = purple }} === شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار === ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.<ref>{{cite news |last=Ullah |first=Kaleem |date=27 September 2021 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.' |work=Lok Sujag |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/ |archive-date=17 August 2024 |url-status=dead }}</ref> === مذهب === {{Main|لاهور ۾ مذهب}} 2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:<ref name="PBS2023">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census-2023) |url=https://www.pbscensus.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> {{Bar box |title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع) |titlebar=#f9d71c |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}} {{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}} {{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}} }} 20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.<ref name="PBS2023"/> لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{cite news |title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore |url=https://www.dawn.com/news/1220568 |work=Dawn |location=Pakistan |date=21 November 2015 |access-date=23 September 2016 }}</ref> لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Chaudhry |first=Nazir Ahmad |title=Lahore |publisher=Sang-e-Meel Publications |year=2000 |isbn=969351047X }}</ref> لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].<ref>{{cite news |last=Mirza |first=Sehyr |title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights |url=https://www.dawn.com/news/1141129 |work=Dawn |date=31 October 2014 |access-date=14 November 2020 }}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |thumb=right |caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)<ref name="MotherTongue2023" /> |label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1=73.58 |color1=#8B0000 |label2=[[اردو]] |value2=21.10 |color2=#008000 |label3=ٻيون |value3=5.32 |color3=#FF0000 }} 2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.<ref name="MotherTongue2023">{{cite web |title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/ |website=Citypopulation.de |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Lahore District – 2023 Census |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=B.A. Two-year (pass course) Examinations |url=https://pu.edu.pk/ |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Department of Punjabi |url=https://pu.edu.pk/home/department/56 |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above |url=https://nation.com.pk/ |work=The Nation |date=15 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP |url=https://www.brecorder.com/ |work=Business Recorder |date=14 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref> == شهر جو منظر == === پراڻو شهر === [[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]] لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.<ref name="Glover2008"/> جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]] لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]] سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.<ref name="Glover2008"/> 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.<ref name="Glover2008"/> هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.<ref name="Glover2008"/> === بازارون === لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.<ref>{{Harvnb|Naz|2012}}</ref> === فن تعمير === {{Main|لاهور جو فن تعمير}} [[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]] لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.<ref name="Architecture173">{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> === سک دور === ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''"باغن جو شهر"'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Nation174">{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}</ref><ref name="Hazuri175">{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي. رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref><ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref> سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> === برطانوي دور === [[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]] [[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]] برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> [[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن. لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.<ref>Khaled Ahmed (2001).</ref><ref>Haroon Khalid (25 April 2018).</ref><ref>Mazhar Abbas (18 July 2021).</ref><ref>Gill, Anjum (12 July 2004).</ref> === باغ ۽ پارڪ === {{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}} لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو. لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو. شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.<ref>"Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)". Gardenvisit.com.</ref><ref>"Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens".</ref> == معيشت == {{Main|لاهور جي معيشت}} [[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]] [[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]] [[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]] 2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="Lahore's Shahbaz growth rate">{{cite news |title=Lahore's Shahbaz growth rate |work=Express Tribune |date=29 September 2017 }}</ref> مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025">{{cite web |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers }}</ref> اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> <ref name="Richest cities in the world in 2020 by GDP">{{cite web |title=Richest cities in the world in 2020 by GDP |work=City Mayors }}</ref> لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي. <ref name="Rapid Mass Transit System Project">{{cite web |title=Rapid Mass Transit System Project |publisher=Asian Development Bank }}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. [[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.<ref name="Expo Centre Lahore">{{cite web |title=Expo Centre Lahore |publisher=Lahore Expo }}</ref> [[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB">{{cite web |title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB |website=BRDB }}</ref> [[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن. == آمدرفت == {{Main|لاهور ۾ آمدرفت}} [[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]] === عوامي آمدرفت === لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي. ==== ميٽروبس ==== {{Main|لاهور ميٽروبس}} لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو. ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون. ==== ميٽرو ٽرين ==== [[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]] ===== اورنج لائين ===== {{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}} اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي. هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي. چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي. ===== بليو لائين ===== بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي. ===== پرپل لائين ===== پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي. === ٽيڪسيون ۽ رڪشا === رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن. آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن. 2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا. === بين الشهري آمدرفت === ==== ريلوي ==== {{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}} لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون. ==== بسون ==== [[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور "لاري اڏو" چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور "چوڪ يتيم خانه" چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون. ==== هوائي اڏا ==== {{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}} [[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] [[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي. [[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا. علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن. === رستا === {{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}} [[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]] [[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]] لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي. شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون. لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن. لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن. === ميونسپل رستا === * [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو. === صوبائي شاهراهون === * [[لاهور رنگ روڊ]] * [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ) * [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ) * [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ) * [[لاهور–واگهه روڊ]] * [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ) === وفاقي شاهراهون === * [[موٽر وي M-2]] * [[موٽر وي M-3]] * [[موٽر وي M-11]] * [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ) * [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ) == حڪومت == === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن === 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي. === ميئر === {{Main|لاهور جو ميئر}} 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو. ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. === پاڙا === {{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}} لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي. ==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ==== [[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]] # [[راوي تحصيل|راوي]] # [[شاليمار تحصيل|شاليمار]] # [[واگهه تحصيل|واگهه]] # [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]] # [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]] # [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]] # [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]] # [[اقبال تحصيل|اقبال]] # [[نشتر تحصيل|نشتر]] # [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]] == جشن == [[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]] <!-- متبادل تصوير: [[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]] --> لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن. سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن. [[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن. '''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي. جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي. لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]] == سياحت == {{Main|لاهور ۾ سياحت}} [[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]] [[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]] [[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]] [[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]] [[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]] لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن. شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي. اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي. جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن. === مذهبي ماڳ === شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن: * [[بادشاهي مسجد]] * [[دائي آنگا مسجد]] * [[دربار ماڌو لال حسين]] * [[داتا دربار]] * [[گرينڊ جامع مسجد، لاهور]] * [[گردوارو ڊيرا صاحب]] * [[گردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] * [[ڪرشن مندر، لاهور]] * [[لاوا مندر]] * [[لوهاري گيٽ مسجد]] * [[مريم زماني مسجد]] * [[مسجد شهداء]] * [[موتي مسجد (لاهور قلعو)]] * [[محمد صالح ڪمبوه مسجد]] * [[نيون مسجد]] * [[اوچي مسجد]] * [[سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور]] * [[شب ڀر مسجد]] * [[شهيد گنج مسجد]] * [[سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ]] * [[سنهري مسجد]] * [[والميڪي مندر]] * [[وزير خان مسجد]] === عجائب گهر === * [[لاهور آرمي ميوزيم]] * [[فقير خانو]] * [[اسلامي سربراهي ڪانفرنس مينار]] * [[جاويد منزل]] * [[لاهور ميوزيم]] * [[قومي تاريخي ميوزيم، لاهور]] * [[ڊاڪٽر اعجاز انور جو هائوس آف ناناز]] * [[ڪومو ميوزيم آف آرٽ]] * [[قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ميوزيم]] * [[شاڪر علي ميوزيم]] * [[ٽالنٽن مارڪيٽ-لاهور سٽي هيريٽيج ميوزيم]] === مقبرا === * [[علي مردان خان جو مقبرو]] * [[علامه اقبال جو مقبرو]] * [[انارڪلي جو مقبرو]] * [[آصف خان جو مقبرو]] * [[دائي آنگا جو مقبرو]] * [[جاني خان جو مقبرو]] * [[جهانگير جو مقبرو]] * [[نادره بيگم جو مقبرو]] * [[نورجهان جو مقبرو]] * [[ٻڌو جو مقبرو]] * [[سرو والا مقبرو]] * [[زب النساءِ بيگم جو مقبرو]] * [[گل بيگم جو مقبرو]] * [[ملڪ اياز جو مقبرو]] * [[ڪڙي باغ]] * [[مائي دائي جو مقبرو]] * [[ميان خان جو مقبرو]] * [[نصرت خان جو مقبرو]] * [[شهزادو پرويز جو مقبرو]] * [[قطب الدين ايبڪ جو مقبرو]] * [[صالح ڪمبوه جو مقبرو]] * [[مير نعمت خان جو مقبرو]] * [[رسول شاهيون جو مقبرو]] * [[ظفر جنگ ڪوڪلتاش جو مقبرو]] === درگاهون === * [[بي بي پاڪ دامن]] * [[علي هجويري]] * [[ميان مير]] * [[مادهو لال حسين]] * [[خواجه طاهر بندگي]] * [[غازي علم دين شهيد]] * [[شيخ موسى آهنگر]] * [[خواجه محمود]] * [[نظام الدين]] * [[سراج الدين گيلاني]] * [[پير مڪي]] * [[بابا شاه جمال]] === سماڌيون === * [[ڀائي وستي رام جي سماڌي]] * [[رنجيت سنگهه جي سماڌي]] * [[ڀائي مڻي سنگهه جي سماڌي]] * [[سر گنگا رام جي سماڌي]] * [[ڀائي تارو سنگهه جي سماڌي]] === حويليون === فصيلبند شهر اندر ڪيتريون ئي حويليون موجود آهن، جن مان ڪي سٺي حالت ۾ آهن، جڏهن ته ڪي فوري مرمت جون محتاج آهن. اهي حويليون [[مغل طرز تعمير]] ۽ [[سک طرز تعمير]] جا بهترين مثال آهن. انهن مان ڪجهه مشهور حويليون هي آهن: * [[چونا منڊي جون حويليون]] * [[دينا ناٿ جي حويلي]] * [[بارود خانو حويلي]] * [[ميان خان جي حويلي (رنگ محل)]] * [[نو نهال سنگهه جي حويلي]] * [[شيرڳڙهين حويلي]] * [[سر واجد علي شاهه جي حويلي]] * [[لال حويلي]] * [[مبارڪ بيگم حويلي]] * [[مبارڪ حويلي]] * [[مغل حويلي]] * [[نثار حويلي]] * [[سلمان سرهندي جي حويلي]] === ٻيا مشهور ماڳ === * [[شاهي حمام]] * [[الحمرا آرٽس ڪائونسل]] * [[لاهور قلعو]] * [[گريٽر اقبال پارڪ]] === تاريخي پاڙا === * [[انارڪلي]] * [[بادامي باغ]] * [[باغبانپورا]] * [[بيگم پورا]] * [[چونا منڊي]] * [[هيرا منڊي]] * [[مغل پورا]] * [[شاهدره باغ]] * [[فصيلبند شهر، لاهور]] == تعليم == {{Main|لاهور ۾ تعليم}} {{See also|لاهور ۾ تعليمي ادارن جي فهرست|لاهور ۾ خاص اسڪولن جي فهرست|لاهور ۾ ڪتب خانن جي فهرست}} [[File:Government College University Tower in Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]]] [[File:King Edward Medical University Lahore.JPG|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:UET Main Block.jpg|thumb|[[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]] جو مکيه بلاڪ]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو پراڻو ڪيمپس]] لاهور کي ڪڏهن ڪڏهن پاڪستان جو ''تعليمي گاديءَ جو هنڌ'' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي پاڪستان جي ڪنهن به ٻئي شهر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪاليج ۽ يونيورسٽيون موجود آهن. شهر جي خواندگي جي شرح 74 سيڪڙو آهي. لاهور سائنس، ٽيڪنالاجي، انفارميشن ٽيڪنالاجي، قانون، انجنيئرنگ، طب، جوهري سائنس، فارماڪالاجي، ٽيليڪميونيڪيشن، بايو ٽيڪنالاجي، مائڪرو اليڪٽرانڪس ۽ نينو ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ ماهرن پيدا ڪرڻ وارو پاڪستان جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، ۽ ملڪ جو واحد مستقبل جو اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز پڻ هتي موجود آهي.<ref name="230" /> گهڻيون مشهور يونيورسٽيون سرڪاري شعبي سان لاڳاپيل آهن، پر تازن سالن ۾ خانگي يونيورسٽين جي تعداد ۾ پڻ نمايان واڌ آئي آهي. [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]] (LUMS) پاڪستان جو واحد ڪاروباري اسڪول آهي، جنهن کي AACSB جي منظوري حاصل آهي. لاهور پاڪستان جي قديم ترين ۽ بهترين تعليمي ادارن مان ڪيترن جو گهر آهي، جن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ايچيسن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1886ع * [[بيڪن هائوس نيشنل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2003ع * [[سينٽرل ماڊل اسڪول]]، قائم ٿيل 1883ع * [[ڪريسينٽ ماڊل هائير سيڪنڊري اسڪول]]، قائم ٿيل 1968ع * [[ڪاليج آف هوم اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1955ع * [[ڪاليج آف اسٽيٽسٽيڪل اينڊ ايڪچوريل سائنسز]]، قائم ٿيل 1950ع * [[ڪانونٽ آف جيسز اينڊ ميري]]، قائم ٿيل 1867ع * [[ديال سنگهه ڪاليج]]، قائم ٿيل 1910ع * [[ڊي مونٽمورنسي ڪاليج آف ڊينٽسٽري]]، قائم ٿيل 1929ع * [[فاطمه جناح ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1948ع * [[فارمن ڪرسچن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1864ع * [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1864ع * [[هيلي ڪاليج آف ڪامرس]]، قائم ٿيل 1927ع * [[اسلاميه ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1892ع * [[جامعه اشرفيه، لاهور]]، قائم ٿيل 1947ع * [[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1860ع * [[ڪنئيرڊ ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1913ع * [[ليڊي ميڪليگن ٽريننگ ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[ليڊي ولنگڊن نرسنگ اسڪول]]، قائم ٿيل 1933ع * [[لاهور ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1922ع * [[لاهور گيريسن يونيورسٽي]] * [[لاهور گرامر اسڪول]]، قائم ٿيل 1979ع * [[لاهور ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1997ع * [[لاهور اسڪول آف اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1993ع * [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]]، قائم ٿيل 1986ع * [[ايم اي او ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[مسلم ماڊل هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1890ع * [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]، قائم ٿيل 1875ع * [[اورينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1876ع * [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف فيشن اينڊ ڊيزائن]]، قائم ٿيل 1994ع * [[پاڪ ترڪ انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز]]، قائم ٿيل 2006ع * [[ڪوئين ميري ڪاليج]]، قائم ٿيل 1908ع * [[سيڪريڊ هارٽ هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1906ع * [[شيخ خليفه بن زايد آل نهيان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 2009ع * [[سينٽ اينٿونيز هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1892ع * [[سينٽ فرانسس هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1842ع * [[يونيورسٽي ڪاليج آف فارميسي]]، قائم ٿيل 1944ع * [[يونيورسٽي لا ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1868ع * [[سينٽرل پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2002ع * [[يونيورسٽي آف ايجوڪيشن، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1921ع * [[يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[لاهور يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1999ع * [[يونيورسٽي آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي (لاهور)]]، قائم ٿيل 2002ع * [[پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع * [[ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:شهر]] [[زمرو:لاهور]] [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]] [[زمرو:وڏا شهر]] mt9u9dv0mfqdlsarinbml0nat7nfkdn 401422 401421 2026-08-06T14:05:19Z Intisar Ali 8681 /* تعليم */ 401422 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}} {{Infobox settlement | name = لاھور | native_name = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}<br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}} | settlement_type = [[ميٽروپولس]] <!-- images and maps ----> | image_skyline = Lahorecollage3.jpg | image_caption = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] . | image_blank_emblem = | nickname = | blank_emblem_type = نسبتي نشان | pushpin_map = Pakistan Punjab#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 180 | pushpin_map_caption = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام | pushpin_mapsize = 250 | coordinates = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاھور ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاھور ضلعو]] | established_title = بنياد | established_date = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ | established_title1 = شھر جي حيثيت | established_date1 = 1040ع | established_title2 = گاديءَ جو هنڌ | established_date2 = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع | established_title3 = ميٽروپوليٽن حيثيت | established_date3 = 3 فيبروري 1890ع | seat_type = ميٽروپوليٽن مرڪز | seat = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]] | parts_type = زون | parts = 10 | government_type = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | governing_body = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | leader_title = ميئر | leader_name = ڪوبه ناهي | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = 9 زونل ميئر | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name2 = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS) | leader_title3 = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر | leader_name3 = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP) | area_total_km2 = 1772 | elevation_m = 217 | elevation_max_m = 231 | elevation_min_m = 196 | population_as_of = 2023 | population_total = 13004135 | population_density_km2 = 7339 | population_rank = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون | population_demonym = لاھوري | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[انگريزي]] | demographics1_title2 = مادري | demographics1_info2 = [[پنجابي]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +5 | postal_code_type = [[پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 53XXX–55XXX | area_code_type = [[ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = 042 | blank_name_sec1 = GDP (PPP) | blank_info_sec1 = US$84 ارب (2019) | blank2_name_sec1 = HDI (2018) | blank2_info_sec1 = 0.877 (تمام اعليٰ) | blank3_name_sec1 = واڌ جي شرح | blank3_info_sec1 = 8.06% | blank4_name_sec1 = خواندگي (2023) | blank4_info_sec1 = 81% | blank5_name_sec1 = موسمي درجابندي | blank5_info_sec1 = BSh | website = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}} }} '''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو<ref name="thebusinessyear.com">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}</ref><ref name="finance.gov.pk">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}</ref> ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي<ref name="globalsec">[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}</ref><ref>{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}</ref><ref name="Luther1990">{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}</ref> ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote="Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city..."|access-date=8 April 2017}}</ref> ترقي پسند خيالن وارو<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote="We now want to dress like the people of Punjab," said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}</ref> ڪاسموپوليٽن شھر آھي<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. [[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]] لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي<ref name="globalsec" />. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي<ref name="Leading News Resource of Pakistan">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}</ref> ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي<ref name="Windsor all">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}</ref> شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي<ref name="Windsor all" /><ref name="Planet">{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}</ref> اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.<ref name="Planet" /> ==نالو== لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو<ref name=":12">{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو<ref name=":12" />. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو<ref name=":22">{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}</ref> ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو<ref>{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}</ref> راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.<ref name=":22" /> ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي<ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}</ref> ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو<ref name=":32" /><ref>{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}</ref> ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}</ref>. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}</ref><ref>{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}</ref><ref>{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}</ref> رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو<ref>{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}</ref> جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)<ref>{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}</ref> ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو<ref>{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}</ref> ==تاريخ== [[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}</ref> ۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]] ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو<ref name="Neville, p.xii">Neville, p.xii</ref> لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي<ref>{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}</ref> چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي<ref name=bosworth/> لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي<ref>{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}</ref> جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}</ref> [[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235</ref> ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي<ref name=bosworth/>. ===غزنوي دور=== [[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]] افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو<ref name=bosworth/> 1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو<ref name="dsal.uchicago.edu">{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}</ref> پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو<ref name="Petersen1996">{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}</ref>. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو<ref name=bosworth>{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&pg=PA305|access-date=26 December 2017}}</ref> ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو<ref>{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}</ref><ref name="WescoatWolschke-Bulmahn1996">{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}</ref>. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}</ref>. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore "Lahore"] ''Encyclopædia Britannica''</ref> غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو. ===مملوڪن وارو دؤر=== 1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/> جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا<ref>{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}</ref><ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA269#v=onepage&q=delhi%20sultanate%20turko-afghan "Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia"] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270</ref>. [[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]] قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾ مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش قبضو واپس ورتو <ref name=bosworth/> چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.<ref name="jackson"/>. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو<ref name="jackson"/>. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي<ref name=bosworth/> ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو<ref name=bosworth/> 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}</ref> منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}</ref> <ref name="jackson">{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA309|access-date=27 December 2017}}</ref>. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو<ref name="jackson"/> ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو<ref name=bosworth/> 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو<ref name="Neville, p.xiii">Neville, p.xiii</ref> === تغلق گهراڻو === [[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.<ref name="Bosworth2007">Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.</ref> 1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،<ref name="ImperialGazetteer106">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.</ref> پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.<ref name="ImperialGazetteer107">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.</ref> جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> === سلطانتن جو آخري دور === تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> [[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.<ref>Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.</ref> جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> === مغل === {{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}} ==== شروعاتي مغل دور ==== [[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> <ref>Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.</ref> بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.<ref>"Short Cuts". ''The Economist''. 19 March 2016.</ref> مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |publisher=University of Minnesota Press |year=2008 }}</ref> [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.<ref name="Glover2008" /> ==== اڪبر ==== 1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="Glover2008" /> 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.<ref>Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.</ref> [[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]] اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.<ref name="Glover2008" /> اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.<ref>Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.</ref> لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.<ref name="Glover2008" /> ==== جهانگير ==== [[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]] 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.<ref name="Glover2008" /> 1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.<ref>Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.</ref> جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي. ==== شاهجهان ==== [[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]] جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.<ref>"International Council on Monuments and Sites" (PDF). UNESCO.</ref> شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.<ref>Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.</ref> شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref name="Glover2008" /> ==== اورنگزيب ==== [[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]] شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.<ref name="Glover2008" /> ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.<ref name="Glover2008" /> اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>"Lahore Fort Alamgiri Gate". ''Asian Historical Architecture''.</ref> === آخري مغل دور === [[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]] 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.<ref>Latif (1892).</ref> دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.<ref name="Glover2008" /> 1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.</ref> جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.<ref name="Glover2008" /> 1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.<ref>Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.</ref> === دراني حملا === 1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> 1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Bosworth2007" /> === سِک دور === {{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}} [[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] [[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]] ==== شروعاتي دور ==== 1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.<ref>''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.</ref> 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> [[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.<ref name="Bosworth2007" /> ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.<ref name="Glover2008" /> ==== سک سلطنت ==== [[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']] 1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.</ref> سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.<ref>Latif (1892).</ref> شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.<ref>Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.</ref> [[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]] رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،<ref>Latif (1892).</ref> ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو. لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،<ref>Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India & Pakistan''.</ref> ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.<ref>Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.</ref><ref>''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.</ref> [[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]] [[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]] رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.<ref>''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).</ref><ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،<ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.<ref>Farooq Soomro (13 May 2015). "A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques". ''Dawn''.</ref> [[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]] === آخري سک دور === رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو. <ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو. شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو. چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو. ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو. [[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]] ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو. ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. === برطانوي نوآبادياتي دور === [[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.<ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.<ref name="Glover2008-population">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.<ref name="Glover2008-environs">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.<ref name="Glover2008-innercity">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-Anarkali">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-DaiAnga">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="Glover2008-offices">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]] 1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.<ref name="MuhammadLatif1891">{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}</ref> راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> 1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو. لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.<ref name="Republic Day">{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}</ref> برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.<ref name="Bhagat">{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}</ref> 23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.<ref name="Story">{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}</ref> ===ورهاڱو=== 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.<ref name="Talbot111">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst & Company |year=1998}}</ref> 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.<ref name="Talbot112">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref><ref name="Gilmartin113">{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}</ref> سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي. هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.<ref name="Nayar114">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}</ref><ref name=" Nayar115">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}</ref><ref name="Tribune116">{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}</ref> پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.<ref name=" Larry117">{{cite book |last=Read |first=Larry Collins & Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.<ref name="Talbot2006">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref> شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.<ref name="KudaisyaYong2004">{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}</ref><ref>{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}</ref> انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.<ref>{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> ان رات شهر ۾ "پاڪستان زندہ باد" ۽ "الله اڪبر" جا نعرا، "هندستان زندہ باد" جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}</ref> ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}</ref> ===جديد دور=== [[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]] [[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]] [[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]] [[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]] ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}</ref> سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}</ref> 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}</ref> 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|لاهور جي جاگرافي}} [[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]] لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي. ==آبهوا== {{Main|لاهور جي آبهوا}} لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}</ref> سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.<ref>{{cite news |title=Smoke not smog}}</ref> شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}</ref> 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}</ref><ref>{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}</ref> هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.<ref>{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}</ref> 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}</ref> ===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر=== {{Weather box |location = لاهور |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 27.8 |Feb record high C = 33.3 |Mar record high C = 37.8 |Apr record high C = 46.1 |May record high C = 48.3 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.1 |Aug record high C = 42.8 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.6 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 30.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 22.2 |Mar high C = 27.5 |Apr high C = 34.2 |May high C = 38.9 |Jun high C = 38.9 |Jul high C = 35.6 |Aug high C = 34.7 |Sep high C = 34.4 |Oct high C = 32.4 |Nov high C = 27.1 |Dec high C = 21.4 |Jan mean C = 13.1 |Feb mean C = 16.5 |Mar mean C = 21.6 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 32.3 |Jun mean C = 33.2 |Jul mean C = 31.3 |Aug mean C = 30.8 |Sep mean C = 29.9 |Oct mean C = 26.3 |Nov mean C = 20.4 |Dec mean C = 15.1 |Jan low C = 7.6 |Feb low C = 10.8 |Mar low C = 15.7 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.6 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 27.1 |Aug low C = 26.9 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 20.1 |Nov low C = 13.7 |Dec low C = 8.8 |Jan record low C = −2.2 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 2.8 |Apr record low C = 10.0 |May record low C = 14.0 |Jun record low C = 17.8 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 16.7 |Oct record low C = 8.3 |Nov record low C = 1.0 |Dec record low C = −1.1 |Jan precipitation mm = 21.9 |Feb precipitation mm = 31.5 |Mar precipitation mm = 31.5 |Apr precipitation mm = 19.5 |May precipitation mm = 17.7 |Jun precipitation mm = 73.8 |Jul precipitation mm = 188.6 |Aug precipitation mm = 177.1 |Sep precipitation mm = 88.6 |Oct precipitation mm = 10.3 |Nov precipitation mm = 6.9 |Dec precipitation mm = 6.8 |Jan rain days = 2.5 |Feb rain days = 3.5 |Mar rain days = 3.6 |Apr rain days = 2.8 |May rain days = 2.9 |Jun rain days = 5.0 |Jul rain days = 9.1 |Aug rain days = 8.7 |Sep rain days = 4.9 |Oct rain days = 1.1 |Nov rain days = 1.9 |Dec rain days = 1.1 |Jan humidity = 66 |Feb humidity = 58 |Mar humidity = 53 |Apr humidity = 42 |May humidity = 36 |Jun humidity = 42 |Jul humidity = 66 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 58 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 67 |Jan sun = 218.8 |Feb sun = 215.0 |Mar sun = 245.8 |Apr sun = 256.1 |May sun = 308.3 |Jun sun = 269.0 |Jul sun = 227.5 |Aug sun = 234.9 |Sep sun = 265.6 |Oct sun = 290.0 |Nov sun = 229.6 |Dec sun = 222.9 |source 1 = <ref name="NOAA137">{{cite web |url=https://... |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department |access-date=2026-08-06 }}</ref> |source 2 = Deutscher Wetterdienst<ref name="DWD138">{{cite web |url=https://... |title=Climate data |publisher=Deutscher Wetterdienst |access-date=2026-08-06 }}</ref> }} ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}</ref> == ڊيموگرافي == {{Main|لاهور جي آدمشماري}} ==== تاريخي آبادي ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ لاهور جي تاريخي آبادي ! سال ! آبادي ! واڌ |- | 1881 | 138,878 | — |- | 1891 | 159,947 | +15.2% |- | 1901 | 186,884 | +16.8% |- | 1911 | 228,687 | +22.4% |- | 1921 | 281,781 | +23.2% |- | 1931 | 400,075 | +42.0% |- | 1941 | 671,659 | +67.9% |- | 1951 | 1,130,000 | +68.2% |- | 1961 | 1,630,000 | +44.2% |- | 1972 | 2,198,890<ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |website=citypopulation.de |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |archive-date=28 July 2020 |url-status=live }}</ref> | +34.9% |- | 1981 | 2,988,486<ref name="citypopulation"/> | +35.9% |- | 1998 | 5,209,088<ref name="citypopulation"/> | +74.3% |- | 2017 | 11,126,285<ref name="citypopulation"/> | +113.6% |- | 2023 | 13,004,135<ref name="citypopulation"/> | +16.9% |} ==== آبادي ==== 2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.<ref>{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.<ref name="pbsgender">{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref>{{cite web |title=Lahore Population 2018}}</ref> <ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}</ref> === ذاتيون ۽ پسمنظر === 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.<ref name="LahoreDistrictProfile">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore - Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر<ref name="LahoreDistrictProfile2">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore |publisher=Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> | label1 = [[آرائين]] | value1 = 40 | color1 = red | label2 = [[ڪشميري]] | value2 = 30 | color2 = blue | label3 = [[راجپوت]] | value3 = 5 | color3 = green | label4 = [[ڪمبوھ]] | value4 = 5 | color4 = orange | label5 = ٻيا | value5 = 20 | color5 = purple }} === شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار === ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.<ref>{{cite news |last=Ullah |first=Kaleem |date=27 September 2021 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.' |work=Lok Sujag |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/ |archive-date=17 August 2024 |url-status=dead }}</ref> === مذهب === {{Main|لاهور ۾ مذهب}} 2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:<ref name="PBS2023">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census-2023) |url=https://www.pbscensus.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> {{Bar box |title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع) |titlebar=#f9d71c |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}} {{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}} {{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}} }} 20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.<ref name="PBS2023"/> لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{cite news |title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore |url=https://www.dawn.com/news/1220568 |work=Dawn |location=Pakistan |date=21 November 2015 |access-date=23 September 2016 }}</ref> لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Chaudhry |first=Nazir Ahmad |title=Lahore |publisher=Sang-e-Meel Publications |year=2000 |isbn=969351047X }}</ref> لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].<ref>{{cite news |last=Mirza |first=Sehyr |title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights |url=https://www.dawn.com/news/1141129 |work=Dawn |date=31 October 2014 |access-date=14 November 2020 }}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |thumb=right |caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)<ref name="MotherTongue2023" /> |label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1=73.58 |color1=#8B0000 |label2=[[اردو]] |value2=21.10 |color2=#008000 |label3=ٻيون |value3=5.32 |color3=#FF0000 }} 2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.<ref name="MotherTongue2023">{{cite web |title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/ |website=Citypopulation.de |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Lahore District – 2023 Census |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=B.A. Two-year (pass course) Examinations |url=https://pu.edu.pk/ |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Department of Punjabi |url=https://pu.edu.pk/home/department/56 |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above |url=https://nation.com.pk/ |work=The Nation |date=15 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP |url=https://www.brecorder.com/ |work=Business Recorder |date=14 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref> == شهر جو منظر == === پراڻو شهر === [[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]] لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.<ref name="Glover2008"/> جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]] لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]] سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.<ref name="Glover2008"/> 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.<ref name="Glover2008"/> هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.<ref name="Glover2008"/> === بازارون === لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.<ref>{{Harvnb|Naz|2012}}</ref> === فن تعمير === {{Main|لاهور جو فن تعمير}} [[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]] لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.<ref name="Architecture173">{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> === سک دور === ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''"باغن جو شهر"'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Nation174">{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}</ref><ref name="Hazuri175">{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي. رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref><ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref> سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> === برطانوي دور === [[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]] [[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]] برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> [[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن. لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.<ref>Khaled Ahmed (2001).</ref><ref>Haroon Khalid (25 April 2018).</ref><ref>Mazhar Abbas (18 July 2021).</ref><ref>Gill, Anjum (12 July 2004).</ref> === باغ ۽ پارڪ === {{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}} لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو. لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو. شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.<ref>"Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)". Gardenvisit.com.</ref><ref>"Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens".</ref> == معيشت == {{Main|لاهور جي معيشت}} [[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]] [[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]] [[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]] 2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="Lahore's Shahbaz growth rate">{{cite news |title=Lahore's Shahbaz growth rate |work=Express Tribune |date=29 September 2017 }}</ref> مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025">{{cite web |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers }}</ref> اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> <ref name="Richest cities in the world in 2020 by GDP">{{cite web |title=Richest cities in the world in 2020 by GDP |work=City Mayors }}</ref> لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي. <ref name="Rapid Mass Transit System Project">{{cite web |title=Rapid Mass Transit System Project |publisher=Asian Development Bank }}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. [[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.<ref name="Expo Centre Lahore">{{cite web |title=Expo Centre Lahore |publisher=Lahore Expo }}</ref> [[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB">{{cite web |title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB |website=BRDB }}</ref> [[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن. == آمدرفت == {{Main|لاهور ۾ آمدرفت}} [[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]] === عوامي آمدرفت === لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي. ==== ميٽروبس ==== {{Main|لاهور ميٽروبس}} لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو. ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون. ==== ميٽرو ٽرين ==== [[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]] ===== اورنج لائين ===== {{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}} اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي. هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي. چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي. ===== بليو لائين ===== بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي. ===== پرپل لائين ===== پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي. === ٽيڪسيون ۽ رڪشا === رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن. آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن. 2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا. === بين الشهري آمدرفت === ==== ريلوي ==== {{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}} لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون. ==== بسون ==== [[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور "لاري اڏو" چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور "چوڪ يتيم خانه" چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون. ==== هوائي اڏا ==== {{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}} [[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] [[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي. [[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا. علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن. === رستا === {{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}} [[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]] [[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]] لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي. شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون. لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن. لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن. === ميونسپل رستا === * [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو. === صوبائي شاهراهون === * [[لاهور رنگ روڊ]] * [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ) * [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ) * [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ) * [[لاهور–واگهه روڊ]] * [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ) === وفاقي شاهراهون === * [[موٽر وي M-2]] * [[موٽر وي M-3]] * [[موٽر وي M-11]] * [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ) * [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ) == حڪومت == === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن === 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي. === ميئر === {{Main|لاهور جو ميئر}} 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو. ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. === پاڙا === {{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}} لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي. ==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ==== [[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]] # [[راوي تحصيل|راوي]] # [[شاليمار تحصيل|شاليمار]] # [[واگهه تحصيل|واگهه]] # [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]] # [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]] # [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]] # [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]] # [[اقبال تحصيل|اقبال]] # [[نشتر تحصيل|نشتر]] # [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]] == جشن == [[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]] <!-- متبادل تصوير: [[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]] --> لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن. سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن. [[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن. '''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي. جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي. لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]] == سياحت == {{Main|لاهور ۾ سياحت}} [[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]] [[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]] [[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]] [[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]] [[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]] لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن. شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي. اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي. جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن. === مذهبي ماڳ === شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن: * [[بادشاهي مسجد]] * [[دائي آنگا مسجد]] * [[دربار ماڌو لال حسين]] * [[داتا دربار]] * [[گرينڊ جامع مسجد، لاهور]] * [[گردوارو ڊيرا صاحب]] * [[گردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] * [[ڪرشن مندر، لاهور]] * [[لاوا مندر]] * [[لوهاري گيٽ مسجد]] * [[مريم زماني مسجد]] * [[مسجد شهداء]] * [[موتي مسجد (لاهور قلعو)]] * [[محمد صالح ڪمبوه مسجد]] * [[نيون مسجد]] * [[اوچي مسجد]] * [[سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور]] * [[شب ڀر مسجد]] * [[شهيد گنج مسجد]] * [[سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ]] * [[سنهري مسجد]] * [[والميڪي مندر]] * [[وزير خان مسجد]] === عجائب گهر === * [[لاهور آرمي ميوزيم]] * [[فقير خانو]] * [[اسلامي سربراهي ڪانفرنس مينار]] * [[جاويد منزل]] * [[لاهور ميوزيم]] * [[قومي تاريخي ميوزيم، لاهور]] * [[ڊاڪٽر اعجاز انور جو هائوس آف ناناز]] * [[ڪومو ميوزيم آف آرٽ]] * [[قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ميوزيم]] * [[شاڪر علي ميوزيم]] * [[ٽالنٽن مارڪيٽ-لاهور سٽي هيريٽيج ميوزيم]] === مقبرا === * [[علي مردان خان جو مقبرو]] * [[علامه اقبال جو مقبرو]] * [[انارڪلي جو مقبرو]] * [[آصف خان جو مقبرو]] * [[دائي آنگا جو مقبرو]] * [[جاني خان جو مقبرو]] * [[جهانگير جو مقبرو]] * [[نادره بيگم جو مقبرو]] * [[نورجهان جو مقبرو]] * [[ٻڌو جو مقبرو]] * [[سرو والا مقبرو]] * [[زب النساءِ بيگم جو مقبرو]] * [[گل بيگم جو مقبرو]] * [[ملڪ اياز جو مقبرو]] * [[ڪڙي باغ]] * [[مائي دائي جو مقبرو]] * [[ميان خان جو مقبرو]] * [[نصرت خان جو مقبرو]] * [[شهزادو پرويز جو مقبرو]] * [[قطب الدين ايبڪ جو مقبرو]] * [[صالح ڪمبوه جو مقبرو]] * [[مير نعمت خان جو مقبرو]] * [[رسول شاهيون جو مقبرو]] * [[ظفر جنگ ڪوڪلتاش جو مقبرو]] === درگاهون === * [[بي بي پاڪ دامن]] * [[علي هجويري]] * [[ميان مير]] * [[مادهو لال حسين]] * [[خواجه طاهر بندگي]] * [[غازي علم دين شهيد]] * [[شيخ موسى آهنگر]] * [[خواجه محمود]] * [[نظام الدين]] * [[سراج الدين گيلاني]] * [[پير مڪي]] * [[بابا شاه جمال]] === سماڌيون === * [[ڀائي وستي رام جي سماڌي]] * [[رنجيت سنگهه جي سماڌي]] * [[ڀائي مڻي سنگهه جي سماڌي]] * [[سر گنگا رام جي سماڌي]] * [[ڀائي تارو سنگهه جي سماڌي]] === حويليون === فصيلبند شهر اندر ڪيتريون ئي حويليون موجود آهن، جن مان ڪي سٺي حالت ۾ آهن، جڏهن ته ڪي فوري مرمت جون محتاج آهن. اهي حويليون [[مغل طرز تعمير]] ۽ [[سک طرز تعمير]] جا بهترين مثال آهن. انهن مان ڪجهه مشهور حويليون هي آهن: * [[چونا منڊي جون حويليون]] * [[دينا ناٿ جي حويلي]] * [[بارود خانو حويلي]] * [[ميان خان جي حويلي (رنگ محل)]] * [[نو نهال سنگهه جي حويلي]] * [[شيرڳڙهين حويلي]] * [[سر واجد علي شاهه جي حويلي]] * [[لال حويلي]] * [[مبارڪ بيگم حويلي]] * [[مبارڪ حويلي]] * [[مغل حويلي]] * [[نثار حويلي]] * [[سلمان سرهندي جي حويلي]] === ٻيا مشهور ماڳ === * [[شاهي حمام]] * [[الحمرا آرٽس ڪائونسل]] * [[لاهور قلعو]] * [[گريٽر اقبال پارڪ]] === تاريخي پاڙا === * [[انارڪلي]] * [[بادامي باغ]] * [[باغبانپورا]] * [[بيگم پورا]] * [[چونا منڊي]] * [[هيرا منڊي]] * [[مغل پورا]] * [[شاهدره باغ]] * [[فصيلبند شهر، لاهور]] == تعليم == {{Main|لاهور ۾ تعليم}} {{See also|لاهور ۾ تعليمي ادارن جي فهرست|لاهور ۾ خاص اسڪولن جي فهرست|لاهور ۾ ڪتب خانن جي فهرست}} [[File:Government College University Tower in Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]]] [[File:King Edward Medical University Lahore.JPG|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:UET Main Block.jpg|thumb|[[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]] جو مکيه بلاڪ]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو پراڻو ڪيمپس]] لاهور کي ڪڏهن ڪڏهن پاڪستان جو ''تعليمي گاديءَ جو هنڌ'' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي پاڪستان جي ڪنهن به ٻئي شهر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪاليج ۽ يونيورسٽيون موجود آهن. شهر جي خواندگي جي شرح 74 سيڪڙو آهي. لاهور سائنس، ٽيڪنالاجي، انفارميشن ٽيڪنالاجي، قانون، انجنيئرنگ، طب، جوهري سائنس، فارماڪالاجي، ٽيليڪميونيڪيشن، بايو ٽيڪنالاجي، مائڪرو اليڪٽرانڪس ۽ نينو ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ ماهرن پيدا ڪرڻ وارو پاڪستان جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، ۽ ملڪ جو واحد مستقبل جو اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز پڻ هتي موجود آهي. گهڻيون مشهور يونيورسٽيون سرڪاري شعبي سان لاڳاپيل آهن، پر تازن سالن ۾ خانگي يونيورسٽين جي تعداد ۾ پڻ نمايان واڌ آئي آهي. [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]] (LUMS) پاڪستان جو واحد ڪاروباري اسڪول آهي، جنهن کي AACSB جي منظوري حاصل آهي. لاهور پاڪستان جي قديم ترين ۽ بهترين تعليمي ادارن مان ڪيترن جو گهر آهي، جن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ايچيسن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1886ع * [[بيڪن هائوس نيشنل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2003ع * [[سينٽرل ماڊل اسڪول]]، قائم ٿيل 1883ع * [[ڪريسينٽ ماڊل هائير سيڪنڊري اسڪول]]، قائم ٿيل 1968ع * [[ڪاليج آف هوم اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1955ع * [[ڪاليج آف اسٽيٽسٽيڪل اينڊ ايڪچوريل سائنسز]]، قائم ٿيل 1950ع * [[ڪانونٽ آف جيسز اينڊ ميري]]، قائم ٿيل 1867ع * [[ديال سنگهه ڪاليج]]، قائم ٿيل 1910ع * [[ڊي مونٽمورنسي ڪاليج آف ڊينٽسٽري]]، قائم ٿيل 1929ع * [[فاطمه جناح ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1948ع * [[فارمن ڪرسچن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1864ع * [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1864ع * [[هيلي ڪاليج آف ڪامرس]]، قائم ٿيل 1927ع * [[اسلاميه ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1892ع * [[جامعه اشرفيه، لاهور]]، قائم ٿيل 1947ع * [[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1860ع * [[ڪنئيرڊ ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1913ع * [[ليڊي ميڪليگن ٽريننگ ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[ليڊي ولنگڊن نرسنگ اسڪول]]، قائم ٿيل 1933ع * [[لاهور ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1922ع * [[لاهور گيريسن يونيورسٽي]] * [[لاهور گرامر اسڪول]]، قائم ٿيل 1979ع * [[لاهور ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1997ع * [[لاهور اسڪول آف اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1993ع * [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]]، قائم ٿيل 1986ع * [[ايم اي او ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[مسلم ماڊل هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1890ع * [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]، قائم ٿيل 1875ع * [[اورينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1876ع * [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف فيشن اينڊ ڊيزائن]]، قائم ٿيل 1994ع * [[پاڪ ترڪ انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز]]، قائم ٿيل 2006ع * [[ڪوئين ميري ڪاليج]]، قائم ٿيل 1908ع * [[سيڪريڊ هارٽ هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1906ع * [[شيخ خليفه بن زايد آل نهيان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 2009ع * [[سينٽ اينٿونيز هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1892ع * [[سينٽ فرانسس هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1842ع * [[يونيورسٽي ڪاليج آف فارميسي]]، قائم ٿيل 1944ع * [[يونيورسٽي لا ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1868ع * [[سينٽرل پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2002ع * [[يونيورسٽي آف ايجوڪيشن، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1921ع * [[يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[لاهور يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1999ع * [[يونيورسٽي آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي (لاهور)]]، قائم ٿيل 2002ع * [[پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع * [[ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع == رانديون == {{Main|لاهور ۾ رانديون}} {{See also|لاهور ۾ راندين جي ميدانن جي فهرست}} [[File:Gaddafi Stadium Lahore.jpg|thumb|[[قذافي اسٽيڊيم]] پاڪستان جي سڀ کان وڏن اسٽيڊيمن مان هڪ آهي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 27,000 تماشائين جي ويهڻ جي گنجائش آهي.]] [[File:Punjab Stadium Lahore.jpg|thumb|[[پنجاب اسٽيڊيم]]]] [[File:Pakistan vs Argentina 2005 Hockey.jpg|thumb|2005ع ۾ [[پاڪستان]] ۽ [[ارجنٽائن]] وچ ۾ هاڪي مقابلو]] لاهور ڪيترن ئي عالمي راندين جي مقابلن جي ڪامياب ميزباني ڪئي آهي، جن ۾ [[1990ع مردن جو هاڪي عالمي ڪپ]] جو فائنل ۽ [[1996ع ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] جو فائنل شامل آهن. پاڪستان جي تقريباً سڀني وڏن راندين جي انتظامي ادارن، جن ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، رگبي ۽ فٽبال شامل آهن، جا مرڪزي دفتر لاهور ۾ واقع آهن. لاهور [[پاڪستان اولمپڪ ايسوسيئيشن]] جي هيڊ آفيس جو به مرڪز آهي. [[قذافي اسٽيڊيم]] لاهور جو هڪ مشهور [[ٽيسٽ ڪرڪيٽ]] ميدان آهي. اهو 1959ع ۾ مڪمل ٿيو، جڏهن ته 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستاني معمار [[نيئر علي دادا]] جي نگرانيءَ ۾ ان جي مرمت ۽ جديدڪاري ڪئي وئي. [[پنجاب اسٽيڊيم]]، جيڪو [[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] جي هيڊڪوارٽر ڀرسان واقع آهي، گهڻو ڪري فٽبال ميچن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هتي [[AFC President's Cup]] ۽ [[FIFA World Cup qualification|فيفا عالمي ڪپ ڪواليفائر]] سميت ڪيترائي اهم مقابلا منعقد ٿي چڪا آهن. لاهور جو [[وهايب ڪلب]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستان جي نمايان فٽبال ڪلبن مان هڪ هو.<ref name="A history of football in Pakistan – Part III">{{cite news |last=Ahsan |first=Ali |title=A history of football in Pakistan – Part III |work=DAWN.COM |date=23 December 2010 }}</ref> لاهور ۾ ڪيترائي مشهور گولف ڪورس موجود آهن، جن ۾ [[لاهور جمخانه گولف ڪورس]]، [[لاهور گيريسن گولف اينڊ ڪنٽري ڪلب]]، [[رائل پام گولف ڪلب]] ۽ [[ڊفينس رايا گولف اينڊ ڪنٽري ڪلب]] شامل آهن. [[رائيونڊ روڊ]] ڀرسان [[ليڪ سٽي]] جو 9-هول گولف ڪورس 2011ع ۾ کوليو ويو. جديد [[اوئسس گولف اينڊ ايڪوا ريزورٽ]] ۾ گولف، واٽر پارڪ، گهوڙيسواري ۽ تيراندازي جهڙيون تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[لاهور ميراٿون]] ايشيا، آفريڪا ۽ وچ اوڀر ۾ [[اسٽينڊرڊ چارٽرڊ بئنڪ]] جي سرپرستي هيٺ ٿيندڙ ڇهن بين الاقوامي ميراٿنن جي سالياني سلسلي جو حصو آهي. هن تقريب ۾ پاڪستان سميت سڄي دنيا مان 20,000 کان وڌيڪ رانديگر شرڪت ڪندا آهن. پهرين ميراٿون 30 جنوري 2005ع تي، ٻي 29 جنوري 2006ع تي ۽ ٽئين 14 جنوري 2007ع تي منعقد ٿي.<ref name="Lahore Marathon Website">{{cite web |title=Lahore Marathon Website |website=Lahoremarathon.com }}</ref> لاهور ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري پاڪستان جو پهريون اسپورٽس سٽي تعمير ڪرڻ جا منصوبا پڻ پيش ڪيا ويا آهن.<ref name="Lahore soon to get a Sports City">{{cite web |title=Lahore soon to get a Sports City |website=Lahore Metblogs }}</ref> === لاهور جون پيشاورانه راندين جون ٽيمون === {| class="wikitable" ! ڪلب ! ليگ ! راند ! ميدان ! قيام |- | [[لاهور قلندرز]] | [[پاڪستان سپر ليگ]] | [[ڪرڪيٽ]] | [[قذافي اسٽيڊيم]] | 2015ع |- | [[وهايب ڪلب]] | [[PFF ليگ]] | [[فٽبال]] | [[پنجاب يونيورسٽي]] پراڻو ڪيمپس گرائونڊ | 1982ع |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:شهر]] [[زمرو:لاهور]] [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]] [[زمرو:وڏا شهر]] tskisojyspfrazu3ugzqnhohhmzr7e7 401423 401422 2026-08-06T14:09:45Z Intisar Ali 8681 /* رانديون */ 401423 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}} {{Infobox settlement | name = لاھور | native_name = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}<br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}} | settlement_type = [[ميٽروپولس]] <!-- images and maps ----> | image_skyline = Lahorecollage3.jpg | image_caption = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] . | image_blank_emblem = | nickname = | blank_emblem_type = نسبتي نشان | pushpin_map = Pakistan Punjab#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 180 | pushpin_map_caption = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام | pushpin_mapsize = 250 | coordinates = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاھور ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاھور ضلعو]] | established_title = بنياد | established_date = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ | established_title1 = شھر جي حيثيت | established_date1 = 1040ع | established_title2 = گاديءَ جو هنڌ | established_date2 = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع | established_title3 = ميٽروپوليٽن حيثيت | established_date3 = 3 فيبروري 1890ع | seat_type = ميٽروپوليٽن مرڪز | seat = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]] | parts_type = زون | parts = 10 | government_type = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | governing_body = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | leader_title = ميئر | leader_name = ڪوبه ناهي | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = 9 زونل ميئر | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name2 = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS) | leader_title3 = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر | leader_name3 = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP) | area_total_km2 = 1772 | elevation_m = 217 | elevation_max_m = 231 | elevation_min_m = 196 | population_as_of = 2023 | population_total = 13004135 | population_density_km2 = 7339 | population_rank = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون | population_demonym = لاھوري | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[انگريزي]] | demographics1_title2 = مادري | demographics1_info2 = [[پنجابي]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +5 | postal_code_type = [[پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 53XXX–55XXX | area_code_type = [[ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = 042 | blank_name_sec1 = GDP (PPP) | blank_info_sec1 = US$84 ارب (2019) | blank2_name_sec1 = HDI (2018) | blank2_info_sec1 = 0.877 (تمام اعليٰ) | blank3_name_sec1 = واڌ جي شرح | blank3_info_sec1 = 8.06% | blank4_name_sec1 = خواندگي (2023) | blank4_info_sec1 = 81% | blank5_name_sec1 = موسمي درجابندي | blank5_info_sec1 = BSh | website = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}} }} '''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو<ref name="thebusinessyear.com">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}</ref><ref name="finance.gov.pk">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}</ref> ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي<ref name="globalsec">[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}</ref><ref>{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}</ref><ref name="Luther1990">{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}</ref> ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote="Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city..."|access-date=8 April 2017}}</ref> ترقي پسند خيالن وارو<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote="We now want to dress like the people of Punjab," said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}</ref> ڪاسموپوليٽن شھر آھي<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. [[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]] لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي<ref name="globalsec" />. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي<ref name="Leading News Resource of Pakistan">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}</ref> ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي<ref name="Windsor all">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}</ref> شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي<ref name="Windsor all" /><ref name="Planet">{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}</ref> اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.<ref name="Planet" /> ==نالو== لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو<ref name=":12">{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو<ref name=":12" />. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو<ref name=":22">{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}</ref> ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو<ref>{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}</ref> راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.<ref name=":22" /> ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي<ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}</ref> ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو<ref name=":32" /><ref>{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}</ref> ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}</ref>. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}</ref><ref>{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}</ref><ref>{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}</ref> رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو<ref>{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}</ref> جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)<ref>{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}</ref> ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو<ref>{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}</ref> ==تاريخ== [[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}</ref> ۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]] ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو<ref name="Neville, p.xii">Neville, p.xii</ref> لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي<ref>{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}</ref> چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي<ref name=bosworth/> لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي<ref>{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}</ref> جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}</ref> [[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235</ref> ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي<ref name=bosworth/>. ===غزنوي دور=== [[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]] افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو<ref name=bosworth/> 1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو<ref name="dsal.uchicago.edu">{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}</ref> پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو<ref name="Petersen1996">{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}</ref>. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو<ref name=bosworth>{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&pg=PA305|access-date=26 December 2017}}</ref> ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو<ref>{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}</ref><ref name="WescoatWolschke-Bulmahn1996">{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}</ref>. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}</ref>. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore "Lahore"] ''Encyclopædia Britannica''</ref> غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو. ===مملوڪن وارو دؤر=== 1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/> جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا<ref>{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}</ref><ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA269#v=onepage&q=delhi%20sultanate%20turko-afghan "Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia"] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270</ref>. [[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]] قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾ مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش قبضو واپس ورتو <ref name=bosworth/> چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.<ref name="jackson"/>. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو<ref name="jackson"/>. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي<ref name=bosworth/> ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو<ref name=bosworth/> 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}</ref> منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}</ref> <ref name="jackson">{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA309|access-date=27 December 2017}}</ref>. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو<ref name="jackson"/> ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو<ref name=bosworth/> 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو<ref name="Neville, p.xiii">Neville, p.xiii</ref> === تغلق گهراڻو === [[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.<ref name="Bosworth2007">Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.</ref> 1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،<ref name="ImperialGazetteer106">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.</ref> پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.<ref name="ImperialGazetteer107">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.</ref> جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> === سلطانتن جو آخري دور === تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> [[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.<ref>Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.</ref> جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> === مغل === {{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}} ==== شروعاتي مغل دور ==== [[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> <ref>Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.</ref> بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.<ref>"Short Cuts". ''The Economist''. 19 March 2016.</ref> مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |publisher=University of Minnesota Press |year=2008 }}</ref> [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.<ref name="Glover2008" /> ==== اڪبر ==== 1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="Glover2008" /> 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.<ref>Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.</ref> [[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]] اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.<ref name="Glover2008" /> اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.<ref>Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.</ref> لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.<ref name="Glover2008" /> ==== جهانگير ==== [[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]] 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.<ref name="Glover2008" /> 1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.<ref>Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.</ref> جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي. ==== شاهجهان ==== [[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]] جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.<ref>"International Council on Monuments and Sites" (PDF). UNESCO.</ref> شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.<ref>Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.</ref> شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref name="Glover2008" /> ==== اورنگزيب ==== [[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]] شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.<ref name="Glover2008" /> ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.<ref name="Glover2008" /> اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>"Lahore Fort Alamgiri Gate". ''Asian Historical Architecture''.</ref> === آخري مغل دور === [[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]] 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.<ref>Latif (1892).</ref> دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.<ref name="Glover2008" /> 1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.</ref> جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.<ref name="Glover2008" /> 1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.<ref>Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.</ref> === دراني حملا === 1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> 1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Bosworth2007" /> === سِک دور === {{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}} [[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] [[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]] ==== شروعاتي دور ==== 1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.<ref>''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.</ref> 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> [[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.<ref name="Bosworth2007" /> ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.<ref name="Glover2008" /> ==== سک سلطنت ==== [[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']] 1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.</ref> سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.<ref>Latif (1892).</ref> شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.<ref>Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.</ref> [[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]] رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،<ref>Latif (1892).</ref> ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو. لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،<ref>Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India & Pakistan''.</ref> ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.<ref>Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.</ref><ref>''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.</ref> [[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]] [[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]] رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.<ref>''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).</ref><ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،<ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.<ref>Farooq Soomro (13 May 2015). "A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques". ''Dawn''.</ref> [[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]] === آخري سک دور === رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو. <ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو. شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو. چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو. ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو. [[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]] ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو. ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. === برطانوي نوآبادياتي دور === [[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.<ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.<ref name="Glover2008-population">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.<ref name="Glover2008-environs">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.<ref name="Glover2008-innercity">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-Anarkali">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-DaiAnga">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="Glover2008-offices">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]] 1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.<ref name="MuhammadLatif1891">{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}</ref> راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> 1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو. لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.<ref name="Republic Day">{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}</ref> برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.<ref name="Bhagat">{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}</ref> 23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.<ref name="Story">{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}</ref> ===ورهاڱو=== 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.<ref name="Talbot111">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst & Company |year=1998}}</ref> 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.<ref name="Talbot112">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref><ref name="Gilmartin113">{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}</ref> سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي. هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.<ref name="Nayar114">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}</ref><ref name=" Nayar115">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}</ref><ref name="Tribune116">{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}</ref> پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.<ref name=" Larry117">{{cite book |last=Read |first=Larry Collins & Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.<ref name="Talbot2006">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref> شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.<ref name="KudaisyaYong2004">{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}</ref><ref>{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}</ref> انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.<ref>{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> ان رات شهر ۾ "پاڪستان زندہ باد" ۽ "الله اڪبر" جا نعرا، "هندستان زندہ باد" جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}</ref> ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}</ref> ===جديد دور=== [[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]] [[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]] [[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]] [[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]] ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}</ref> سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}</ref> 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}</ref> 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|لاهور جي جاگرافي}} [[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]] لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي. ==آبهوا== {{Main|لاهور جي آبهوا}} لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}</ref> سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.<ref>{{cite news |title=Smoke not smog}}</ref> شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}</ref> 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}</ref><ref>{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}</ref> هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.<ref>{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}</ref> 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}</ref> ===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر=== {{Weather box |location = لاهور |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 27.8 |Feb record high C = 33.3 |Mar record high C = 37.8 |Apr record high C = 46.1 |May record high C = 48.3 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.1 |Aug record high C = 42.8 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.6 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 30.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 22.2 |Mar high C = 27.5 |Apr high C = 34.2 |May high C = 38.9 |Jun high C = 38.9 |Jul high C = 35.6 |Aug high C = 34.7 |Sep high C = 34.4 |Oct high C = 32.4 |Nov high C = 27.1 |Dec high C = 21.4 |Jan mean C = 13.1 |Feb mean C = 16.5 |Mar mean C = 21.6 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 32.3 |Jun mean C = 33.2 |Jul mean C = 31.3 |Aug mean C = 30.8 |Sep mean C = 29.9 |Oct mean C = 26.3 |Nov mean C = 20.4 |Dec mean C = 15.1 |Jan low C = 7.6 |Feb low C = 10.8 |Mar low C = 15.7 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.6 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 27.1 |Aug low C = 26.9 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 20.1 |Nov low C = 13.7 |Dec low C = 8.8 |Jan record low C = −2.2 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 2.8 |Apr record low C = 10.0 |May record low C = 14.0 |Jun record low C = 17.8 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 16.7 |Oct record low C = 8.3 |Nov record low C = 1.0 |Dec record low C = −1.1 |Jan precipitation mm = 21.9 |Feb precipitation mm = 31.5 |Mar precipitation mm = 31.5 |Apr precipitation mm = 19.5 |May precipitation mm = 17.7 |Jun precipitation mm = 73.8 |Jul precipitation mm = 188.6 |Aug precipitation mm = 177.1 |Sep precipitation mm = 88.6 |Oct precipitation mm = 10.3 |Nov precipitation mm = 6.9 |Dec precipitation mm = 6.8 |Jan rain days = 2.5 |Feb rain days = 3.5 |Mar rain days = 3.6 |Apr rain days = 2.8 |May rain days = 2.9 |Jun rain days = 5.0 |Jul rain days = 9.1 |Aug rain days = 8.7 |Sep rain days = 4.9 |Oct rain days = 1.1 |Nov rain days = 1.9 |Dec rain days = 1.1 |Jan humidity = 66 |Feb humidity = 58 |Mar humidity = 53 |Apr humidity = 42 |May humidity = 36 |Jun humidity = 42 |Jul humidity = 66 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 58 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 67 |Jan sun = 218.8 |Feb sun = 215.0 |Mar sun = 245.8 |Apr sun = 256.1 |May sun = 308.3 |Jun sun = 269.0 |Jul sun = 227.5 |Aug sun = 234.9 |Sep sun = 265.6 |Oct sun = 290.0 |Nov sun = 229.6 |Dec sun = 222.9 |source 1 = <ref name="NOAA137">{{cite web |url=https://... |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department |access-date=2026-08-06 }}</ref> |source 2 = Deutscher Wetterdienst<ref name="DWD138">{{cite web |url=https://... |title=Climate data |publisher=Deutscher Wetterdienst |access-date=2026-08-06 }}</ref> }} ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}</ref> == ڊيموگرافي == {{Main|لاهور جي آدمشماري}} ==== تاريخي آبادي ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ لاهور جي تاريخي آبادي ! سال ! آبادي ! واڌ |- | 1881 | 138,878 | — |- | 1891 | 159,947 | +15.2% |- | 1901 | 186,884 | +16.8% |- | 1911 | 228,687 | +22.4% |- | 1921 | 281,781 | +23.2% |- | 1931 | 400,075 | +42.0% |- | 1941 | 671,659 | +67.9% |- | 1951 | 1,130,000 | +68.2% |- | 1961 | 1,630,000 | +44.2% |- | 1972 | 2,198,890<ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |website=citypopulation.de |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |archive-date=28 July 2020 |url-status=live }}</ref> | +34.9% |- | 1981 | 2,988,486<ref name="citypopulation"/> | +35.9% |- | 1998 | 5,209,088<ref name="citypopulation"/> | +74.3% |- | 2017 | 11,126,285<ref name="citypopulation"/> | +113.6% |- | 2023 | 13,004,135<ref name="citypopulation"/> | +16.9% |} ==== آبادي ==== 2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.<ref>{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.<ref name="pbsgender">{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref>{{cite web |title=Lahore Population 2018}}</ref> <ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}</ref> === ذاتيون ۽ پسمنظر === 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.<ref name="LahoreDistrictProfile">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore - Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر<ref name="LahoreDistrictProfile2">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore |publisher=Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> | label1 = [[آرائين]] | value1 = 40 | color1 = red | label2 = [[ڪشميري]] | value2 = 30 | color2 = blue | label3 = [[راجپوت]] | value3 = 5 | color3 = green | label4 = [[ڪمبوھ]] | value4 = 5 | color4 = orange | label5 = ٻيا | value5 = 20 | color5 = purple }} === شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار === ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.<ref>{{cite news |last=Ullah |first=Kaleem |date=27 September 2021 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.' |work=Lok Sujag |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/ |archive-date=17 August 2024 |url-status=dead }}</ref> === مذهب === {{Main|لاهور ۾ مذهب}} 2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:<ref name="PBS2023">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census-2023) |url=https://www.pbscensus.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> {{Bar box |title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع) |titlebar=#f9d71c |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}} {{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}} {{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}} }} 20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.<ref name="PBS2023"/> لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{cite news |title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore |url=https://www.dawn.com/news/1220568 |work=Dawn |location=Pakistan |date=21 November 2015 |access-date=23 September 2016 }}</ref> لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Chaudhry |first=Nazir Ahmad |title=Lahore |publisher=Sang-e-Meel Publications |year=2000 |isbn=969351047X }}</ref> لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].<ref>{{cite news |last=Mirza |first=Sehyr |title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights |url=https://www.dawn.com/news/1141129 |work=Dawn |date=31 October 2014 |access-date=14 November 2020 }}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |thumb=right |caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)<ref name="MotherTongue2023" /> |label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1=73.58 |color1=#8B0000 |label2=[[اردو]] |value2=21.10 |color2=#008000 |label3=ٻيون |value3=5.32 |color3=#FF0000 }} 2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.<ref name="MotherTongue2023">{{cite web |title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/ |website=Citypopulation.de |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Lahore District – 2023 Census |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=B.A. Two-year (pass course) Examinations |url=https://pu.edu.pk/ |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Department of Punjabi |url=https://pu.edu.pk/home/department/56 |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above |url=https://nation.com.pk/ |work=The Nation |date=15 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP |url=https://www.brecorder.com/ |work=Business Recorder |date=14 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref> == شهر جو منظر == === پراڻو شهر === [[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]] لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.<ref name="Glover2008"/> جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]] لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]] سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.<ref name="Glover2008"/> 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.<ref name="Glover2008"/> هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.<ref name="Glover2008"/> === بازارون === لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.<ref>{{Harvnb|Naz|2012}}</ref> === فن تعمير === {{Main|لاهور جو فن تعمير}} [[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]] لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.<ref name="Architecture173">{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> === سک دور === ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''"باغن جو شهر"'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Nation174">{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}</ref><ref name="Hazuri175">{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي. رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref><ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref> سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> === برطانوي دور === [[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]] [[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]] برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> [[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن. لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.<ref>Khaled Ahmed (2001).</ref><ref>Haroon Khalid (25 April 2018).</ref><ref>Mazhar Abbas (18 July 2021).</ref><ref>Gill, Anjum (12 July 2004).</ref> === باغ ۽ پارڪ === {{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}} لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو. لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو. شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.<ref>"Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)". Gardenvisit.com.</ref><ref>"Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens".</ref> == معيشت == {{Main|لاهور جي معيشت}} [[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]] [[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]] [[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]] 2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="Lahore's Shahbaz growth rate">{{cite news |title=Lahore's Shahbaz growth rate |work=Express Tribune |date=29 September 2017 }}</ref> مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025">{{cite web |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers }}</ref> اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> <ref name="Richest cities in the world in 2020 by GDP">{{cite web |title=Richest cities in the world in 2020 by GDP |work=City Mayors }}</ref> لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي. <ref name="Rapid Mass Transit System Project">{{cite web |title=Rapid Mass Transit System Project |publisher=Asian Development Bank }}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. [[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.<ref name="Expo Centre Lahore">{{cite web |title=Expo Centre Lahore |publisher=Lahore Expo }}</ref> [[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB">{{cite web |title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB |website=BRDB }}</ref> [[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن. == آمدرفت == {{Main|لاهور ۾ آمدرفت}} [[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]] === عوامي آمدرفت === لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي. ==== ميٽروبس ==== {{Main|لاهور ميٽروبس}} لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو. ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون. ==== ميٽرو ٽرين ==== [[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]] ===== اورنج لائين ===== {{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}} اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي. هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي. چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي. ===== بليو لائين ===== بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي. ===== پرپل لائين ===== پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي. === ٽيڪسيون ۽ رڪشا === رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن. آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن. 2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا. === بين الشهري آمدرفت === ==== ريلوي ==== {{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}} لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون. ==== بسون ==== [[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور "لاري اڏو" چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور "چوڪ يتيم خانه" چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون. ==== هوائي اڏا ==== {{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}} [[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] [[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي. [[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا. علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن. === رستا === {{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}} [[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]] [[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]] لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي. شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون. لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن. لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن. === ميونسپل رستا === * [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو. === صوبائي شاهراهون === * [[لاهور رنگ روڊ]] * [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ) * [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ) * [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ) * [[لاهور–واگهه روڊ]] * [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ) === وفاقي شاهراهون === * [[موٽر وي M-2]] * [[موٽر وي M-3]] * [[موٽر وي M-11]] * [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ) * [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ) == حڪومت == === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن === 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي. === ميئر === {{Main|لاهور جو ميئر}} 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو. ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. === پاڙا === {{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}} لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي. ==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ==== [[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]] # [[راوي تحصيل|راوي]] # [[شاليمار تحصيل|شاليمار]] # [[واگهه تحصيل|واگهه]] # [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]] # [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]] # [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]] # [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]] # [[اقبال تحصيل|اقبال]] # [[نشتر تحصيل|نشتر]] # [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]] == جشن == [[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]] <!-- متبادل تصوير: [[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]] --> لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن. سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن. [[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن. '''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي. جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي. لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]] == سياحت == {{Main|لاهور ۾ سياحت}} [[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]] [[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]] [[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]] [[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]] [[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]] لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن. شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي. اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي. جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن. === مذهبي ماڳ === شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن: * [[بادشاهي مسجد]] * [[دائي آنگا مسجد]] * [[دربار ماڌو لال حسين]] * [[داتا دربار]] * [[گرينڊ جامع مسجد، لاهور]] * [[گردوارو ڊيرا صاحب]] * [[گردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] * [[ڪرشن مندر، لاهور]] * [[لاوا مندر]] * [[لوهاري گيٽ مسجد]] * [[مريم زماني مسجد]] * [[مسجد شهداء]] * [[موتي مسجد (لاهور قلعو)]] * [[محمد صالح ڪمبوه مسجد]] * [[نيون مسجد]] * [[اوچي مسجد]] * [[سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور]] * [[شب ڀر مسجد]] * [[شهيد گنج مسجد]] * [[سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ]] * [[سنهري مسجد]] * [[والميڪي مندر]] * [[وزير خان مسجد]] === عجائب گهر === * [[لاهور آرمي ميوزيم]] * [[فقير خانو]] * [[اسلامي سربراهي ڪانفرنس مينار]] * [[جاويد منزل]] * [[لاهور ميوزيم]] * [[قومي تاريخي ميوزيم، لاهور]] * [[ڊاڪٽر اعجاز انور جو هائوس آف ناناز]] * [[ڪومو ميوزيم آف آرٽ]] * [[قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ميوزيم]] * [[شاڪر علي ميوزيم]] * [[ٽالنٽن مارڪيٽ-لاهور سٽي هيريٽيج ميوزيم]] === مقبرا === * [[علي مردان خان جو مقبرو]] * [[علامه اقبال جو مقبرو]] * [[انارڪلي جو مقبرو]] * [[آصف خان جو مقبرو]] * [[دائي آنگا جو مقبرو]] * [[جاني خان جو مقبرو]] * [[جهانگير جو مقبرو]] * [[نادره بيگم جو مقبرو]] * [[نورجهان جو مقبرو]] * [[ٻڌو جو مقبرو]] * [[سرو والا مقبرو]] * [[زب النساءِ بيگم جو مقبرو]] * [[گل بيگم جو مقبرو]] * [[ملڪ اياز جو مقبرو]] * [[ڪڙي باغ]] * [[مائي دائي جو مقبرو]] * [[ميان خان جو مقبرو]] * [[نصرت خان جو مقبرو]] * [[شهزادو پرويز جو مقبرو]] * [[قطب الدين ايبڪ جو مقبرو]] * [[صالح ڪمبوه جو مقبرو]] * [[مير نعمت خان جو مقبرو]] * [[رسول شاهيون جو مقبرو]] * [[ظفر جنگ ڪوڪلتاش جو مقبرو]] === درگاهون === * [[بي بي پاڪ دامن]] * [[علي هجويري]] * [[ميان مير]] * [[مادهو لال حسين]] * [[خواجه طاهر بندگي]] * [[غازي علم دين شهيد]] * [[شيخ موسى آهنگر]] * [[خواجه محمود]] * [[نظام الدين]] * [[سراج الدين گيلاني]] * [[پير مڪي]] * [[بابا شاه جمال]] === سماڌيون === * [[ڀائي وستي رام جي سماڌي]] * [[رنجيت سنگهه جي سماڌي]] * [[ڀائي مڻي سنگهه جي سماڌي]] * [[سر گنگا رام جي سماڌي]] * [[ڀائي تارو سنگهه جي سماڌي]] === حويليون === فصيلبند شهر اندر ڪيتريون ئي حويليون موجود آهن، جن مان ڪي سٺي حالت ۾ آهن، جڏهن ته ڪي فوري مرمت جون محتاج آهن. اهي حويليون [[مغل طرز تعمير]] ۽ [[سک طرز تعمير]] جا بهترين مثال آهن. انهن مان ڪجهه مشهور حويليون هي آهن: * [[چونا منڊي جون حويليون]] * [[دينا ناٿ جي حويلي]] * [[بارود خانو حويلي]] * [[ميان خان جي حويلي (رنگ محل)]] * [[نو نهال سنگهه جي حويلي]] * [[شيرڳڙهين حويلي]] * [[سر واجد علي شاهه جي حويلي]] * [[لال حويلي]] * [[مبارڪ بيگم حويلي]] * [[مبارڪ حويلي]] * [[مغل حويلي]] * [[نثار حويلي]] * [[سلمان سرهندي جي حويلي]] === ٻيا مشهور ماڳ === * [[شاهي حمام]] * [[الحمرا آرٽس ڪائونسل]] * [[لاهور قلعو]] * [[گريٽر اقبال پارڪ]] === تاريخي پاڙا === * [[انارڪلي]] * [[بادامي باغ]] * [[باغبانپورا]] * [[بيگم پورا]] * [[چونا منڊي]] * [[هيرا منڊي]] * [[مغل پورا]] * [[شاهدره باغ]] * [[فصيلبند شهر، لاهور]] == تعليم == {{Main|لاهور ۾ تعليم}} {{See also|لاهور ۾ تعليمي ادارن جي فهرست|لاهور ۾ خاص اسڪولن جي فهرست|لاهور ۾ ڪتب خانن جي فهرست}} [[File:Government College University Tower in Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]]] [[File:King Edward Medical University Lahore.JPG|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:UET Main Block.jpg|thumb|[[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]] جو مکيه بلاڪ]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو پراڻو ڪيمپس]] لاهور کي ڪڏهن ڪڏهن پاڪستان جو ''تعليمي گاديءَ جو هنڌ'' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي پاڪستان جي ڪنهن به ٻئي شهر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪاليج ۽ يونيورسٽيون موجود آهن. شهر جي خواندگي جي شرح 74 سيڪڙو آهي. لاهور سائنس، ٽيڪنالاجي، انفارميشن ٽيڪنالاجي، قانون، انجنيئرنگ، طب، جوهري سائنس، فارماڪالاجي، ٽيليڪميونيڪيشن، بايو ٽيڪنالاجي، مائڪرو اليڪٽرانڪس ۽ نينو ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ ماهرن پيدا ڪرڻ وارو پاڪستان جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، ۽ ملڪ جو واحد مستقبل جو اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز پڻ هتي موجود آهي. گهڻيون مشهور يونيورسٽيون سرڪاري شعبي سان لاڳاپيل آهن، پر تازن سالن ۾ خانگي يونيورسٽين جي تعداد ۾ پڻ نمايان واڌ آئي آهي. [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]] (LUMS) پاڪستان جو واحد ڪاروباري اسڪول آهي، جنهن کي AACSB جي منظوري حاصل آهي. لاهور پاڪستان جي قديم ترين ۽ بهترين تعليمي ادارن مان ڪيترن جو گهر آهي، جن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ايچيسن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1886ع * [[بيڪن هائوس نيشنل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2003ع * [[سينٽرل ماڊل اسڪول]]، قائم ٿيل 1883ع * [[ڪريسينٽ ماڊل هائير سيڪنڊري اسڪول]]، قائم ٿيل 1968ع * [[ڪاليج آف هوم اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1955ع * [[ڪاليج آف اسٽيٽسٽيڪل اينڊ ايڪچوريل سائنسز]]، قائم ٿيل 1950ع * [[ڪانونٽ آف جيسز اينڊ ميري]]، قائم ٿيل 1867ع * [[ديال سنگهه ڪاليج]]، قائم ٿيل 1910ع * [[ڊي مونٽمورنسي ڪاليج آف ڊينٽسٽري]]، قائم ٿيل 1929ع * [[فاطمه جناح ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1948ع * [[فارمن ڪرسچن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1864ع * [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1864ع * [[هيلي ڪاليج آف ڪامرس]]، قائم ٿيل 1927ع * [[اسلاميه ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1892ع * [[جامعه اشرفيه، لاهور]]، قائم ٿيل 1947ع * [[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1860ع * [[ڪنئيرڊ ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1913ع * [[ليڊي ميڪليگن ٽريننگ ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[ليڊي ولنگڊن نرسنگ اسڪول]]، قائم ٿيل 1933ع * [[لاهور ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1922ع * [[لاهور گيريسن يونيورسٽي]] * [[لاهور گرامر اسڪول]]، قائم ٿيل 1979ع * [[لاهور ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1997ع * [[لاهور اسڪول آف اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1993ع * [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]]، قائم ٿيل 1986ع * [[ايم اي او ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[مسلم ماڊل هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1890ع * [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]، قائم ٿيل 1875ع * [[اورينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1876ع * [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف فيشن اينڊ ڊيزائن]]، قائم ٿيل 1994ع * [[پاڪ ترڪ انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز]]، قائم ٿيل 2006ع * [[ڪوئين ميري ڪاليج]]، قائم ٿيل 1908ع * [[سيڪريڊ هارٽ هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1906ع * [[شيخ خليفه بن زايد آل نهيان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 2009ع * [[سينٽ اينٿونيز هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1892ع * [[سينٽ فرانسس هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1842ع * [[يونيورسٽي ڪاليج آف فارميسي]]، قائم ٿيل 1944ع * [[يونيورسٽي لا ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1868ع * [[سينٽرل پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2002ع * [[يونيورسٽي آف ايجوڪيشن، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1921ع * [[يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[لاهور يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1999ع * [[يونيورسٽي آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي (لاهور)]]، قائم ٿيل 2002ع * [[پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع * [[ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع == رانديون == {{Main|لاهور ۾ رانديون}} {{See also|لاهور ۾ راندين جي ميدانن جي فهرست}} [[File:Gaddafi stadium lahore.jpg|thumb|[[قذافي اسٽيڊيم]] پاڪستان جي وڏن اسٽيڊيمن مان هڪ آهي.]] [[File:Stadium f.jpg|thumb|[[پنجاب اسٽيڊيم]]]] [[File:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|thumb|هاڪي جي مقابلي ۾ [[ارجنٽائن]] جو رانديگر [[پاڪستان]] جي رانديگرن خلاف کيڏي رهيو آهي.]] لاهور ڪيترن ئي عالمي راندين جي مقابلن جي ڪامياب ميزباني ڪئي آهي، جن ۾ [[1990ع مردن جو هاڪي عالمي ڪپ]] جو فائنل ۽ [[1996ع ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] جو فائنل شامل آهن. پاڪستان جي تقريباً سڀني وڏن راندين جي انتظامي ادارن، جن ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، رگبي ۽ فٽبال شامل آهن، جا مرڪزي دفتر لاهور ۾ واقع آهن. لاهور [[پاڪستان اولمپڪ ايسوسيئيشن]] جي هيڊ آفيس جو به مرڪز آهي. [[قذافي اسٽيڊيم]] لاهور جو هڪ مشهور [[ٽيسٽ ڪرڪيٽ]] ميدان آهي. اهو 1959ع ۾ مڪمل ٿيو، جڏهن ته 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستاني معمار [[نيئر علي دادا]] جي نگرانيءَ ۾ ان جي مرمت ۽ جديدڪاري ڪئي وئي. [[پنجاب اسٽيڊيم]]، جيڪو [[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] جي هيڊڪوارٽر ڀرسان واقع آهي، گهڻو ڪري فٽبال ميچن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هتي [[AFC President's Cup]] ۽ [[FIFA World Cup qualification|فيفا عالمي ڪپ ڪواليفائر]] سميت ڪيترائي اهم مقابلا منعقد ٿي چڪا آهن. لاهور جو [[وهايب ڪلب]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستان جي نمايان فٽبال ڪلبن مان هڪ هو.<ref name="A history of football in Pakistan – Part III">{{cite news |last=Ahsan |first=Ali |title=A history of football in Pakistan – Part III |work=DAWN.COM |date=23 December 2010 }}</ref> لاهور ۾ ڪيترائي مشهور گولف ڪورس موجود آهن، جن ۾ [[لاهور جمخانه گولف ڪورس]]، [[لاهور گيريسن گولف اينڊ ڪنٽري ڪلب]]، [[رائل پام گولف ڪلب]] ۽ [[ڊفينس رايا گولف اينڊ ڪنٽري ڪلب]] شامل آهن. [[رائيونڊ روڊ]] ڀرسان [[ليڪ سٽي]] جو 9-هول گولف ڪورس 2011ع ۾ کوليو ويو. جديد [[اوئسس گولف اينڊ ايڪوا ريزورٽ]] ۾ گولف، واٽر پارڪ، گهوڙيسواري ۽ تيراندازي جهڙيون تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[لاهور ميراٿون]] ايشيا، آفريڪا ۽ وچ اوڀر ۾ [[اسٽينڊرڊ چارٽرڊ بئنڪ]] جي سرپرستي هيٺ ٿيندڙ ڇهن بين الاقوامي ميراٿنن جي سالياني سلسلي جو حصو آهي. هن تقريب ۾ پاڪستان سميت سڄي دنيا مان 20,000 کان وڌيڪ رانديگر شرڪت ڪندا آهن. پهرين ميراٿون 30 جنوري 2005ع تي، ٻي 29 جنوري 2006ع تي ۽ ٽئين 14 جنوري 2007ع تي منعقد ٿي.<ref name="Lahore Marathon Website">{{cite web |title=Lahore Marathon Website |website=Lahoremarathon.com }}</ref> لاهور ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري پاڪستان جو پهريون اسپورٽس سٽي تعمير ڪرڻ جا منصوبا پڻ پيش ڪيا ويا آهن.<ref name="Lahore soon to get a Sports City">{{cite web |title=Lahore soon to get a Sports City |website=Lahore Metblogs }}</ref> === لاهور جون پيشاورانه راندين جون ٽيمون === {| class="wikitable" ! ڪلب ! ليگ ! راند ! ميدان ! قيام |- | [[لاهور قلندرز]] | [[پاڪستان سپر ليگ]] | [[ڪرڪيٽ]] | [[قذافي اسٽيڊيم]] | 2015ع |- | [[وهايب ڪلب]] | [[PFF ليگ]] | [[فٽبال]] | [[پنجاب يونيورسٽي]] پراڻو ڪيمپس گرائونڊ | 1982ع |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:شهر]] [[زمرو:لاهور]] [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]] [[زمرو:وڏا شهر]] lqmho5c0pntz0ks4rsnu6fytq6a9sw5 401424 401423 2026-08-06T14:13:11Z Intisar Ali 8681 401424 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}} {{Infobox settlement | name = لاھور | native_name = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}<br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}} | settlement_type = [[ميٽروپولس]] <!-- images and maps ----> | image_skyline = Lahorecollage3.jpg | image_caption = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] . | image_blank_emblem = | nickname = | blank_emblem_type = نسبتي نشان | pushpin_map = Pakistan Punjab#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 180 | pushpin_map_caption = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام | pushpin_mapsize = 250 | coordinates = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاھور ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاھور ضلعو]] | established_title = بنياد | established_date = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ | established_title1 = شھر جي حيثيت | established_date1 = 1040ع | established_title2 = گاديءَ جو هنڌ | established_date2 = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع | established_title3 = ميٽروپوليٽن حيثيت | established_date3 = 3 فيبروري 1890ع | seat_type = ميٽروپوليٽن مرڪز | seat = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]] | parts_type = زون | parts = 10 | government_type = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | governing_body = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | leader_title = ميئر | leader_name = ڪوبه ناهي | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = 9 زونل ميئر | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name2 = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS) | leader_title3 = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر | leader_name3 = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP) | area_total_km2 = 1772 | elevation_m = 217 | elevation_max_m = 231 | elevation_min_m = 196 | population_as_of = 2023 | population_total = 13004135 | population_density_km2 = 7339 | population_rank = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون | population_demonym = لاھوري | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[انگريزي]] | demographics1_title2 = مادري | demographics1_info2 = [[پنجابي]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +5 | postal_code_type = [[پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 53XXX–55XXX | area_code_type = [[ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = 042 | blank_name_sec1 = GDP (PPP) | blank_info_sec1 = US$84 ارب (2019) | blank2_name_sec1 = HDI (2018) | blank2_info_sec1 = 0.877 (تمام اعليٰ) | blank3_name_sec1 = واڌ جي شرح | blank3_info_sec1 = 8.06% | blank4_name_sec1 = خواندگي (2023) | blank4_info_sec1 = 81% | blank5_name_sec1 = موسمي درجابندي | blank5_info_sec1 = BSh | website = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}} }} '''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو<ref name="thebusinessyear.com">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}</ref><ref name="finance.gov.pk">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}</ref> ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي<ref name="globalsec">[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}</ref><ref>{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}</ref><ref name="Luther1990">{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}</ref> ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote="Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city..."|access-date=8 April 2017}}</ref> ترقي پسند خيالن وارو<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote="We now want to dress like the people of Punjab," said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}</ref> ڪاسموپوليٽن شھر آھي<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. [[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]] لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي<ref name="globalsec" />. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي<ref name="Leading News Resource of Pakistan">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}</ref> ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي<ref name="Windsor all">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}</ref> شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي<ref name="Windsor all" /><ref name="Planet">{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}</ref> اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.<ref name="Planet" /> ==نالو== لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو<ref name=":12">{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو<ref name=":12" />. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو<ref name=":22">{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}</ref> ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو<ref>{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}</ref> راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.<ref name=":22" /> ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي<ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}</ref> ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو<ref name=":32" /><ref>{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}</ref> ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}</ref>. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}</ref><ref>{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}</ref><ref>{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}</ref> رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو<ref>{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}</ref> جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)<ref>{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}</ref> ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو<ref>{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}</ref> ==تاريخ== [[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}</ref> ۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]] ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو<ref name="Neville, p.xii">Neville, p.xii</ref> لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي<ref>{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}</ref> چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي<ref name=bosworth/> لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي<ref>{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}</ref> جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}</ref> [[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235</ref> ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي<ref name=bosworth/>. ===غزنوي دور=== [[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]] افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو<ref name=bosworth/> 1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو<ref name="dsal.uchicago.edu">{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}</ref> پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو<ref name="Petersen1996">{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}</ref>. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو<ref name=bosworth>{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&pg=PA305|access-date=26 December 2017}}</ref> ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو<ref>{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}</ref><ref name="WescoatWolschke-Bulmahn1996">{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}</ref>. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}</ref>. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore "Lahore"] ''Encyclopædia Britannica''</ref> غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو. ===مملوڪن وارو دؤر=== 1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/> جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا<ref>{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}</ref><ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA269#v=onepage&q=delhi%20sultanate%20turko-afghan "Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia"] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270</ref>. [[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]] قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾ مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش قبضو واپس ورتو <ref name=bosworth/> چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.<ref name="jackson"/>. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو<ref name="jackson"/>. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي<ref name=bosworth/> ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو<ref name=bosworth/> 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}</ref> منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}</ref> <ref name="jackson">{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA309|access-date=27 December 2017}}</ref>. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو<ref name="jackson"/> ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو<ref name=bosworth/> 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو<ref name="Neville, p.xiii">Neville, p.xiii</ref> === تغلق گهراڻو === [[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.<ref name="Bosworth2007">Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.</ref> 1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،<ref name="ImperialGazetteer106">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.</ref> پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.<ref name="ImperialGazetteer107">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.</ref> جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> === سلطانتن جو آخري دور === تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> [[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.<ref>Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.</ref> جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> === مغل === {{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}} ==== شروعاتي مغل دور ==== [[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> <ref>Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.</ref> بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.<ref>"Short Cuts". ''The Economist''. 19 March 2016.</ref> مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |publisher=University of Minnesota Press |year=2008 }}</ref> [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.<ref name="Glover2008" /> ==== اڪبر ==== 1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="Glover2008" /> 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.<ref>Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.</ref> [[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]] اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.<ref name="Glover2008" /> اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.<ref>Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.</ref> لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.<ref name="Glover2008" /> ==== جهانگير ==== [[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]] 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.<ref name="Glover2008" /> 1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.<ref>Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.</ref> جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي. ==== شاهجهان ==== [[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]] جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.<ref>"International Council on Monuments and Sites" (PDF). UNESCO.</ref> شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.<ref>Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.</ref> شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref name="Glover2008" /> ==== اورنگزيب ==== [[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]] شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.<ref name="Glover2008" /> ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.<ref name="Glover2008" /> اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>"Lahore Fort Alamgiri Gate". ''Asian Historical Architecture''.</ref> === آخري مغل دور === [[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]] 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.<ref>Latif (1892).</ref> دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.<ref name="Glover2008" /> 1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.</ref> جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.<ref name="Glover2008" /> 1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.<ref>Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.</ref> === دراني حملا === 1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> 1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Bosworth2007" /> === سِک دور === {{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}} [[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] [[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]] ==== شروعاتي دور ==== 1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.<ref>''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.</ref> 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> [[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.<ref name="Bosworth2007" /> ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.<ref name="Glover2008" /> ==== سک سلطنت ==== [[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']] 1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.</ref> سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.<ref>Latif (1892).</ref> شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.<ref>Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.</ref> [[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]] رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،<ref>Latif (1892).</ref> ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو. لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،<ref>Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India & Pakistan''.</ref> ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.<ref>Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.</ref><ref>''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.</ref> [[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]] [[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]] رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.<ref>''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).</ref><ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،<ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.<ref>Farooq Soomro (13 May 2015). "A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques". ''Dawn''.</ref> [[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]] === آخري سک دور === رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو. <ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو. شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو. چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو. ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو. [[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]] ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو. ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. === برطانوي نوآبادياتي دور === [[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.<ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.<ref name="Glover2008-population">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.<ref name="Glover2008-environs">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.<ref name="Glover2008-innercity">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-Anarkali">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-DaiAnga">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="Glover2008-offices">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]] 1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.<ref name="MuhammadLatif1891">{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}</ref> راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> 1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو. لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.<ref name="Republic Day">{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}</ref> برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.<ref name="Bhagat">{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}</ref> 23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.<ref name="Story">{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}</ref> ===ورهاڱو=== 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.<ref name="Talbot111">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst & Company |year=1998}}</ref> 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.<ref name="Talbot112">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref><ref name="Gilmartin113">{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}</ref> سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي. هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.<ref name="Nayar114">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}</ref><ref name=" Nayar115">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}</ref><ref name="Tribune116">{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}</ref> پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.<ref name=" Larry117">{{cite book |last=Read |first=Larry Collins & Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.<ref name="Talbot2006">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref> شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.<ref name="KudaisyaYong2004">{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}</ref><ref>{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}</ref> انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.<ref>{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> ان رات شهر ۾ "پاڪستان زندہ باد" ۽ "الله اڪبر" جا نعرا، "هندستان زندہ باد" جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}</ref> ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}</ref> ===جديد دور=== [[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]] [[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]] [[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]] [[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]] ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}</ref> سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}</ref> 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}</ref> 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|لاهور جي جاگرافي}} [[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]] لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي. ==آبهوا== {{Main|لاهور جي آبهوا}} لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}</ref> سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.<ref>{{cite news |title=Smoke not smog}}</ref> شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}</ref> 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}</ref><ref>{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}</ref> هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.<ref>{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}</ref> 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}</ref> ===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر=== {{Weather box |location = لاهور |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 27.8 |Feb record high C = 33.3 |Mar record high C = 37.8 |Apr record high C = 46.1 |May record high C = 48.3 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.1 |Aug record high C = 42.8 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.6 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 30.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 22.2 |Mar high C = 27.5 |Apr high C = 34.2 |May high C = 38.9 |Jun high C = 38.9 |Jul high C = 35.6 |Aug high C = 34.7 |Sep high C = 34.4 |Oct high C = 32.4 |Nov high C = 27.1 |Dec high C = 21.4 |Jan mean C = 13.1 |Feb mean C = 16.5 |Mar mean C = 21.6 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 32.3 |Jun mean C = 33.2 |Jul mean C = 31.3 |Aug mean C = 30.8 |Sep mean C = 29.9 |Oct mean C = 26.3 |Nov mean C = 20.4 |Dec mean C = 15.1 |Jan low C = 7.6 |Feb low C = 10.8 |Mar low C = 15.7 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.6 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 27.1 |Aug low C = 26.9 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 20.1 |Nov low C = 13.7 |Dec low C = 8.8 |Jan record low C = −2.2 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 2.8 |Apr record low C = 10.0 |May record low C = 14.0 |Jun record low C = 17.8 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 16.7 |Oct record low C = 8.3 |Nov record low C = 1.0 |Dec record low C = −1.1 |Jan precipitation mm = 21.9 |Feb precipitation mm = 31.5 |Mar precipitation mm = 31.5 |Apr precipitation mm = 19.5 |May precipitation mm = 17.7 |Jun precipitation mm = 73.8 |Jul precipitation mm = 188.6 |Aug precipitation mm = 177.1 |Sep precipitation mm = 88.6 |Oct precipitation mm = 10.3 |Nov precipitation mm = 6.9 |Dec precipitation mm = 6.8 |Jan rain days = 2.5 |Feb rain days = 3.5 |Mar rain days = 3.6 |Apr rain days = 2.8 |May rain days = 2.9 |Jun rain days = 5.0 |Jul rain days = 9.1 |Aug rain days = 8.7 |Sep rain days = 4.9 |Oct rain days = 1.1 |Nov rain days = 1.9 |Dec rain days = 1.1 |Jan humidity = 66 |Feb humidity = 58 |Mar humidity = 53 |Apr humidity = 42 |May humidity = 36 |Jun humidity = 42 |Jul humidity = 66 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 58 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 67 |Jan sun = 218.8 |Feb sun = 215.0 |Mar sun = 245.8 |Apr sun = 256.1 |May sun = 308.3 |Jun sun = 269.0 |Jul sun = 227.5 |Aug sun = 234.9 |Sep sun = 265.6 |Oct sun = 290.0 |Nov sun = 229.6 |Dec sun = 222.9 |source 1 = <ref name="NOAA137">{{cite web |url=https://... |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department |access-date=2026-08-06 }}</ref> |source 2 = Deutscher Wetterdienst<ref name="DWD138">{{cite web |url=https://... |title=Climate data |publisher=Deutscher Wetterdienst |access-date=2026-08-06 }}</ref> }} ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}</ref> == ڊيموگرافي == {{Main|لاهور جي آدمشماري}} ==== تاريخي آبادي ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ لاهور جي تاريخي آبادي ! سال ! آبادي ! واڌ |- | 1881 | 138,878 | — |- | 1891 | 159,947 | +15.2% |- | 1901 | 186,884 | +16.8% |- | 1911 | 228,687 | +22.4% |- | 1921 | 281,781 | +23.2% |- | 1931 | 400,075 | +42.0% |- | 1941 | 671,659 | +67.9% |- | 1951 | 1,130,000 | +68.2% |- | 1961 | 1,630,000 | +44.2% |- | 1972 | 2,198,890<ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |website=citypopulation.de |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |archive-date=28 July 2020 |url-status=live }}</ref> | +34.9% |- | 1981 | 2,988,486<ref name="citypopulation"/> | +35.9% |- | 1998 | 5,209,088<ref name="citypopulation"/> | +74.3% |- | 2017 | 11,126,285<ref name="citypopulation"/> | +113.6% |- | 2023 | 13,004,135<ref name="citypopulation"/> | +16.9% |} ==== آبادي ==== 2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.<ref>{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.<ref name="pbsgender">{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref>{{cite web |title=Lahore Population 2018}}</ref> <ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}</ref> === ذاتيون ۽ پسمنظر === 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.<ref name="LahoreDistrictProfile">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore - Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر<ref name="LahoreDistrictProfile2">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore |publisher=Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> | label1 = [[آرائين]] | value1 = 40 | color1 = red | label2 = [[ڪشميري]] | value2 = 30 | color2 = blue | label3 = [[راجپوت]] | value3 = 5 | color3 = green | label4 = [[ڪمبوھ]] | value4 = 5 | color4 = orange | label5 = ٻيا | value5 = 20 | color5 = purple }} === شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار === ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.<ref>{{cite news |last=Ullah |first=Kaleem |date=27 September 2021 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.' |work=Lok Sujag |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/ |archive-date=17 August 2024 |url-status=dead }}</ref> === مذهب === {{Main|لاهور ۾ مذهب}} 2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:<ref name="PBS2023">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census-2023) |url=https://www.pbscensus.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> {{Bar box |title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع) |titlebar=#f9d71c |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}} {{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}} {{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}} }} 20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.<ref name="PBS2023"/> لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{cite news |title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore |url=https://www.dawn.com/news/1220568 |work=Dawn |location=Pakistan |date=21 November 2015 |access-date=23 September 2016 }}</ref> لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Chaudhry |first=Nazir Ahmad |title=Lahore |publisher=Sang-e-Meel Publications |year=2000 |isbn=969351047X }}</ref> لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].<ref>{{cite news |last=Mirza |first=Sehyr |title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights |url=https://www.dawn.com/news/1141129 |work=Dawn |date=31 October 2014 |access-date=14 November 2020 }}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |thumb=right |caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)<ref name="MotherTongue2023" /> |label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1=73.58 |color1=#8B0000 |label2=[[اردو]] |value2=21.10 |color2=#008000 |label3=ٻيون |value3=5.32 |color3=#FF0000 }} 2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.<ref name="MotherTongue2023">{{cite web |title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/ |website=Citypopulation.de |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Lahore District – 2023 Census |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=B.A. Two-year (pass course) Examinations |url=https://pu.edu.pk/ |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Department of Punjabi |url=https://pu.edu.pk/home/department/56 |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above |url=https://nation.com.pk/ |work=The Nation |date=15 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP |url=https://www.brecorder.com/ |work=Business Recorder |date=14 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref> == شهر جو منظر == === پراڻو شهر === [[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]] لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.<ref name="Glover2008"/> جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]] لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]] سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.<ref name="Glover2008"/> 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.<ref name="Glover2008"/> هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.<ref name="Glover2008"/> === بازارون === لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.<ref>{{Harvnb|Naz|2012}}</ref> === فن تعمير === {{Main|لاهور جو فن تعمير}} [[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]] لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.<ref name="Architecture173">{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> === سک دور === ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''"باغن جو شهر"'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Nation174">{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}</ref><ref name="Hazuri175">{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي. رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref><ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref> سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> === برطانوي دور === [[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]] [[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]] برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> [[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن. لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.<ref>Khaled Ahmed (2001).</ref><ref>Haroon Khalid (25 April 2018).</ref><ref>Mazhar Abbas (18 July 2021).</ref><ref>Gill, Anjum (12 July 2004).</ref> === باغ ۽ پارڪ === {{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}} لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو. لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو. شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.<ref>"Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)". Gardenvisit.com.</ref><ref>"Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens".</ref> == معيشت == {{Main|لاهور جي معيشت}} [[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]] [[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]] [[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]] 2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="Lahore's Shahbaz growth rate">{{cite news |title=Lahore's Shahbaz growth rate |work=Express Tribune |date=29 September 2017 }}</ref> مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025">{{cite web |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers }}</ref> اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> <ref name="Richest cities in the world in 2020 by GDP">{{cite web |title=Richest cities in the world in 2020 by GDP |work=City Mayors }}</ref> لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي. <ref name="Rapid Mass Transit System Project">{{cite web |title=Rapid Mass Transit System Project |publisher=Asian Development Bank }}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. [[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.<ref name="Expo Centre Lahore">{{cite web |title=Expo Centre Lahore |publisher=Lahore Expo }}</ref> [[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB">{{cite web |title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB |website=BRDB }}</ref> [[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن. == آمدرفت == {{Main|لاهور ۾ آمدرفت}} [[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]] === عوامي آمدرفت === لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي. ==== ميٽروبس ==== {{Main|لاهور ميٽروبس}} لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو. ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون. ==== ميٽرو ٽرين ==== [[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]] ===== اورنج لائين ===== {{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}} اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي. هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي. چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي. ===== بليو لائين ===== بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي. ===== پرپل لائين ===== پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي. === ٽيڪسيون ۽ رڪشا === رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن. آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن. 2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا. === بين الشهري آمدرفت === ==== ريلوي ==== {{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}} لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون. ==== بسون ==== [[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور "لاري اڏو" چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور "چوڪ يتيم خانه" چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون. ==== هوائي اڏا ==== {{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}} [[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] [[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي. [[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا. علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن. === رستا === {{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}} [[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]] [[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]] لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي. شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون. لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن. لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن. === ميونسپل رستا === * [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو. === صوبائي شاهراهون === * [[لاهور رنگ روڊ]] * [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ) * [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ) * [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ) * [[لاهور–واگهه روڊ]] * [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ) === وفاقي شاهراهون === * [[موٽر وي M-2]] * [[موٽر وي M-3]] * [[موٽر وي M-11]] * [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ) * [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ) == حڪومت == === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن === 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي. === ميئر === {{Main|لاهور جو ميئر}} 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو. ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. === پاڙا === {{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}} لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي. ==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ==== [[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]] # [[راوي تحصيل|راوي]] # [[شاليمار تحصيل|شاليمار]] # [[واگهه تحصيل|واگهه]] # [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]] # [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]] # [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]] # [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]] # [[اقبال تحصيل|اقبال]] # [[نشتر تحصيل|نشتر]] # [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]] == جشن == [[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]] <!-- متبادل تصوير: [[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]] --> لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن. سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن. [[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن. '''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي. جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي. لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]] == سياحت == {{Main|لاهور ۾ سياحت}} [[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]] [[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]] [[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]] [[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]] [[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]] لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن. شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي. اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي. جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن. === مذهبي ماڳ === شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن: * [[بادشاهي مسجد]] * [[دائي آنگا مسجد]] * [[دربار ماڌو لال حسين]] * [[داتا دربار]] * [[گرينڊ جامع مسجد، لاهور]] * [[گردوارو ڊيرا صاحب]] * [[گردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] * [[ڪرشن مندر، لاهور]] * [[لاوا مندر]] * [[لوهاري گيٽ مسجد]] * [[مريم زماني مسجد]] * [[مسجد شهداء]] * [[موتي مسجد (لاهور قلعو)]] * [[محمد صالح ڪمبوه مسجد]] * [[نيون مسجد]] * [[اوچي مسجد]] * [[سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور]] * [[شب ڀر مسجد]] * [[شهيد گنج مسجد]] * [[سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ]] * [[سنهري مسجد]] * [[والميڪي مندر]] * [[وزير خان مسجد]] === عجائب گهر === * [[لاهور آرمي ميوزيم]] * [[فقير خانو]] * [[اسلامي سربراهي ڪانفرنس مينار]] * [[جاويد منزل]] * [[لاهور ميوزيم]] * [[قومي تاريخي ميوزيم، لاهور]] * [[ڊاڪٽر اعجاز انور جو هائوس آف ناناز]] * [[ڪومو ميوزيم آف آرٽ]] * [[قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ميوزيم]] * [[شاڪر علي ميوزيم]] * [[ٽالنٽن مارڪيٽ-لاهور سٽي هيريٽيج ميوزيم]] === مقبرا === * [[علي مردان خان جو مقبرو]] * [[علامه اقبال جو مقبرو]] * [[انارڪلي جو مقبرو]] * [[آصف خان جو مقبرو]] * [[دائي آنگا جو مقبرو]] * [[جاني خان جو مقبرو]] * [[جهانگير جو مقبرو]] * [[نادره بيگم جو مقبرو]] * [[نورجهان جو مقبرو]] * [[ٻڌو جو مقبرو]] * [[سرو والا مقبرو]] * [[زب النساءِ بيگم جو مقبرو]] * [[گل بيگم جو مقبرو]] * [[ملڪ اياز جو مقبرو]] * [[ڪڙي باغ]] * [[مائي دائي جو مقبرو]] * [[ميان خان جو مقبرو]] * [[نصرت خان جو مقبرو]] * [[شهزادو پرويز جو مقبرو]] * [[قطب الدين ايبڪ جو مقبرو]] * [[صالح ڪمبوه جو مقبرو]] * [[مير نعمت خان جو مقبرو]] * [[رسول شاهيون جو مقبرو]] * [[ظفر جنگ ڪوڪلتاش جو مقبرو]] === درگاهون === * [[بي بي پاڪ دامن]] * [[علي هجويري]] * [[ميان مير]] * [[مادهو لال حسين]] * [[خواجه طاهر بندگي]] * [[غازي علم دين شهيد]] * [[شيخ موسى آهنگر]] * [[خواجه محمود]] * [[نظام الدين]] * [[سراج الدين گيلاني]] * [[پير مڪي]] * [[بابا شاه جمال]] === سماڌيون === * [[ڀائي وستي رام جي سماڌي]] * [[رنجيت سنگهه جي سماڌي]] * [[ڀائي مڻي سنگهه جي سماڌي]] * [[سر گنگا رام جي سماڌي]] * [[ڀائي تارو سنگهه جي سماڌي]] === حويليون === فصيلبند شهر اندر ڪيتريون ئي حويليون موجود آهن، جن مان ڪي سٺي حالت ۾ آهن، جڏهن ته ڪي فوري مرمت جون محتاج آهن. اهي حويليون [[مغل طرز تعمير]] ۽ [[سک طرز تعمير]] جا بهترين مثال آهن. انهن مان ڪجهه مشهور حويليون هي آهن: * [[چونا منڊي جون حويليون]] * [[دينا ناٿ جي حويلي]] * [[بارود خانو حويلي]] * [[ميان خان جي حويلي (رنگ محل)]] * [[نو نهال سنگهه جي حويلي]] * [[شيرڳڙهين حويلي]] * [[سر واجد علي شاهه جي حويلي]] * [[لال حويلي]] * [[مبارڪ بيگم حويلي]] * [[مبارڪ حويلي]] * [[مغل حويلي]] * [[نثار حويلي]] * [[سلمان سرهندي جي حويلي]] === ٻيا مشهور ماڳ === * [[شاهي حمام]] * [[الحمرا آرٽس ڪائونسل]] * [[لاهور قلعو]] * [[گريٽر اقبال پارڪ]] === تاريخي پاڙا === * [[انارڪلي]] * [[بادامي باغ]] * [[باغبانپورا]] * [[بيگم پورا]] * [[چونا منڊي]] * [[هيرا منڊي]] * [[مغل پورا]] * [[شاهدره باغ]] * [[فصيلبند شهر، لاهور]] == تعليم == {{Main|لاهور ۾ تعليم}} {{See also|لاهور ۾ تعليمي ادارن جي فهرست|لاهور ۾ خاص اسڪولن جي فهرست|لاهور ۾ ڪتب خانن جي فهرست}} [[File:Government College University Tower in Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]]] [[File:King Edward Medical University Lahore.JPG|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:UET Main Block.jpg|thumb|[[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]] جو مکيه بلاڪ]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو پراڻو ڪيمپس]] لاهور کي ڪڏهن ڪڏهن پاڪستان جو ''تعليمي گاديءَ جو هنڌ'' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي پاڪستان جي ڪنهن به ٻئي شهر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪاليج ۽ يونيورسٽيون موجود آهن. شهر جي خواندگي جي شرح 74 سيڪڙو آهي. لاهور سائنس، ٽيڪنالاجي، انفارميشن ٽيڪنالاجي، قانون، انجنيئرنگ، طب، جوهري سائنس، فارماڪالاجي، ٽيليڪميونيڪيشن، بايو ٽيڪنالاجي، مائڪرو اليڪٽرانڪس ۽ نينو ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ ماهرن پيدا ڪرڻ وارو پاڪستان جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، ۽ ملڪ جو واحد مستقبل جو اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز پڻ هتي موجود آهي. گهڻيون مشهور يونيورسٽيون سرڪاري شعبي سان لاڳاپيل آهن، پر تازن سالن ۾ خانگي يونيورسٽين جي تعداد ۾ پڻ نمايان واڌ آئي آهي. [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]] (LUMS) پاڪستان جو واحد ڪاروباري اسڪول آهي، جنهن کي AACSB جي منظوري حاصل آهي. لاهور پاڪستان جي قديم ترين ۽ بهترين تعليمي ادارن مان ڪيترن جو گهر آهي، جن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ايچيسن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1886ع * [[بيڪن هائوس نيشنل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2003ع * [[سينٽرل ماڊل اسڪول]]، قائم ٿيل 1883ع * [[ڪريسينٽ ماڊل هائير سيڪنڊري اسڪول]]، قائم ٿيل 1968ع * [[ڪاليج آف هوم اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1955ع * [[ڪاليج آف اسٽيٽسٽيڪل اينڊ ايڪچوريل سائنسز]]، قائم ٿيل 1950ع * [[ڪانونٽ آف جيسز اينڊ ميري]]، قائم ٿيل 1867ع * [[ديال سنگهه ڪاليج]]، قائم ٿيل 1910ع * [[ڊي مونٽمورنسي ڪاليج آف ڊينٽسٽري]]، قائم ٿيل 1929ع * [[فاطمه جناح ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1948ع * [[فارمن ڪرسچن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1864ع * [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1864ع * [[هيلي ڪاليج آف ڪامرس]]، قائم ٿيل 1927ع * [[اسلاميه ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1892ع * [[جامعه اشرفيه، لاهور]]، قائم ٿيل 1947ع * [[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1860ع * [[ڪنئيرڊ ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1913ع * [[ليڊي ميڪليگن ٽريننگ ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[ليڊي ولنگڊن نرسنگ اسڪول]]، قائم ٿيل 1933ع * [[لاهور ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1922ع * [[لاهور گيريسن يونيورسٽي]] * [[لاهور گرامر اسڪول]]، قائم ٿيل 1979ع * [[لاهور ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1997ع * [[لاهور اسڪول آف اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1993ع * [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]]، قائم ٿيل 1986ع * [[ايم اي او ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[مسلم ماڊل هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1890ع * [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]، قائم ٿيل 1875ع * [[اورينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1876ع * [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف فيشن اينڊ ڊيزائن]]، قائم ٿيل 1994ع * [[پاڪ ترڪ انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز]]، قائم ٿيل 2006ع * [[ڪوئين ميري ڪاليج]]، قائم ٿيل 1908ع * [[سيڪريڊ هارٽ هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1906ع * [[شيخ خليفه بن زايد آل نهيان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 2009ع * [[سينٽ اينٿونيز هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1892ع * [[سينٽ فرانسس هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1842ع * [[يونيورسٽي ڪاليج آف فارميسي]]، قائم ٿيل 1944ع * [[يونيورسٽي لا ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1868ع * [[سينٽرل پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2002ع * [[يونيورسٽي آف ايجوڪيشن، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1921ع * [[يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[لاهور يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1999ع * [[يونيورسٽي آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي (لاهور)]]، قائم ٿيل 2002ع * [[پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع * [[ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع == رانديون == {{Main|لاهور ۾ رانديون}} {{See also|لاهور ۾ راندين جي ميدانن جي فهرست}} [[File:Gaddafi stadium lahore.jpg|thumb|[[قذافي اسٽيڊيم]] پاڪستان جي وڏن اسٽيڊيمن مان هڪ آهي.]] [[File:Stadium f.jpg|thumb|[[پنجاب اسٽيڊيم]]]] [[File:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|thumb|هاڪي جي مقابلي ۾ [[ارجنٽائن]] جو رانديگر [[پاڪستان]] جي رانديگرن خلاف کيڏي رهيو آهي.]] لاهور ڪيترن ئي عالمي راندين جي مقابلن جي ڪامياب ميزباني ڪئي آهي، جن ۾ [[1990ع مردن جو هاڪي عالمي ڪپ]] جو فائنل ۽ [[1996ع ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] جو فائنل شامل آهن. پاڪستان جي تقريباً سڀني وڏن راندين جي انتظامي ادارن، جن ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، رگبي ۽ فٽبال شامل آهن، جا مرڪزي دفتر لاهور ۾ واقع آهن. لاهور [[پاڪستان اولمپڪ ايسوسيئيشن]] جي هيڊ آفيس جو به مرڪز آهي. [[قذافي اسٽيڊيم]] لاهور جو هڪ مشهور [[ٽيسٽ ڪرڪيٽ]] ميدان آهي. اهو 1959ع ۾ مڪمل ٿيو، جڏهن ته 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستاني معمار [[نيئر علي دادا]] جي نگرانيءَ ۾ ان جي مرمت ۽ جديدڪاري ڪئي وئي. [[پنجاب اسٽيڊيم]]، جيڪو [[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] جي هيڊڪوارٽر ڀرسان واقع آهي، گهڻو ڪري فٽبال ميچن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هتي [[AFC President's Cup]] ۽ [[FIFA World Cup qualification|فيفا عالمي ڪپ ڪواليفائر]] سميت ڪيترائي اهم مقابلا منعقد ٿي چڪا آهن. لاهور جو [[وهايب ڪلب]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستان جي نمايان فٽبال ڪلبن مان هڪ هو.<ref name="A history of football in Pakistan – Part III">{{cite news |last=Ahsan |first=Ali |title=A history of football in Pakistan – Part III |work=DAWN.COM |date=23 December 2010 }}</ref> لاهور ۾ ڪيترائي مشهور گولف ڪورس موجود آهن، جن ۾ [[لاهور جمخانه گولف ڪورس]]، [[لاهور گيريسن گولف اينڊ ڪنٽري ڪلب]]، [[رائل پام گولف ڪلب]] ۽ [[ڊفينس رايا گولف اينڊ ڪنٽري ڪلب]] شامل آهن. [[رائيونڊ روڊ]] ڀرسان [[ليڪ سٽي]] جو 9-هول گولف ڪورس 2011ع ۾ کوليو ويو. جديد [[اوئسس گولف اينڊ ايڪوا ريزورٽ]] ۾ گولف، واٽر پارڪ، گهوڙيسواري ۽ تيراندازي جهڙيون تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[لاهور ميراٿون]] ايشيا، آفريڪا ۽ وچ اوڀر ۾ [[اسٽينڊرڊ چارٽرڊ بئنڪ]] جي سرپرستي هيٺ ٿيندڙ ڇهن بين الاقوامي ميراٿنن جي سالياني سلسلي جو حصو آهي. هن تقريب ۾ پاڪستان سميت سڄي دنيا مان 20,000 کان وڌيڪ رانديگر شرڪت ڪندا آهن. پهرين ميراٿون 30 جنوري 2005ع تي، ٻي 29 جنوري 2006ع تي ۽ ٽئين 14 جنوري 2007ع تي منعقد ٿي.<ref name="Lahore Marathon Website">{{cite web |title=Lahore Marathon Website |website=Lahoremarathon.com }}</ref> لاهور ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري پاڪستان جو پهريون اسپورٽس سٽي تعمير ڪرڻ جا منصوبا پڻ پيش ڪيا ويا آهن.<ref name="Lahore soon to get a Sports City">{{cite web |title=Lahore soon to get a Sports City |website=Lahore Metblogs }}</ref> === لاهور جون پيشاورانه راندين جون ٽيمون === {| class="wikitable" ! ڪلب ! ليگ ! راند ! ميدان ! قيام |- | [[لاهور قلندرز]] | [[پاڪستان سپر ليگ]] | [[ڪرڪيٽ]] | [[قذافي اسٽيڊيم]] | 2015ع |- | [[وهايب ڪلب]] | [[PFF ليگ]] | [[فٽبال]] | [[پنجاب يونيورسٽي]] پراڻو ڪيمپس گرائونڊ | 1982ع |} == جاڙا شهر == {{Main|پاڪستان جا ڀيڻ شهر ۽ جڙواں شهر}} لاهور جا هيٺيان عالمي شهر ڀيڻ شهر جاڙا شهر (سسٽر سٽيز) قرار ڏنا ويا آهن. * [[استنبول]]، [[ترڪي]] (1975ع)<ref name="234" /> * [[ساريوون]]، [[اتر ڪوريا]] (1988ع)<ref name="234" /> * [[شي آن]]، [[شانشي]]، [[چين]] (1992ع)<ref name="234" /> * [[ڪورتريڪ]]، [[بيلجيم]] (1993ع)<ref name="234" /> * [[فاس]]، [[مراڪش]] (1994ع)<ref name="234" /> * [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1995ع)<ref name="235" /> * [[سمرقند]]، [[ازبڪستان]] (1995ع)<ref name="234" /> * [[اصفهان]]، [[ايران]] (2004ع)<ref name="234" /> * [[مشهد]]، [[ايران]] (2006ع)<ref name="234" /> * [[گلاسگو]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيه]] (2006ع)<ref name="236" /> * [[شڪاگو]]، [[ايلينوئي]]، [[آمريڪا]] (2007ع)<ref name="237" /> * [[بلغراد]]، [[سربيا]] (2007ع)<ref name="234" /> * [[ڪراڪوف]]، [[پولينڊ]] (2007ع)<ref name="235" /> * [[ڪوئمبرا]]، [[پورچوگال]] (2007ع)<ref name="235" /> * [[دوشنبي]]، [[تاجڪستان]] (2008ع)<ref name="235" /> * [[قرطبه]]، [[اسپين]] (2008ع)<ref name="238" /> * [[بوگوتا]]، [[ڪولمبيا]] (2009ع)<ref name="239" /> * [[آمول]]، [[ايران]] (2010ع)<ref name="239" /> * [[ريو ڊي جينيرو]]، [[برازيل]] (2015ع)<ref name="240" /> == اعزاز == 1966ع ۾ [[حڪومت پاڪستان]] [[هلالِ استقلال]] جو خاص جهنڊو [[لاهور]]، [[سرگوڌا]] ۽ [[سيالڪوٽ]] کي عطا ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[1965ع جي هندستان-پاڪستان جنگ]] دوران انهن شهرن دشمن جي شديد حملن جي باوجود غيرمعمولي مزاحمت جو مظاهرو ڪيو هو.<ref name="241" /> هر سال [[يوم دفاع]] (6 سيپٽمبر) تي انهن شهرن ۾ هي جهنڊو سندن رهواسين جي عزم، بهادري ۽ ثابت قدمي جي اعتراف طور ڦڙڪايو ويندو آهي.<ref name="242" /> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان]] * [[لاهور فيشن ويڪ]] * [[لاهور ناليج پارڪ]] * [[لاهور ادبي ميلو]] * [[لاهور ريلوي اسٽيشن]] * [[لاهوري چادر]] * [[لاهوري کاڌا]] * [[لاهور جا قبرستان]] * [[آبادي موجب شهرن جي فهرست]] * [[لاهور تي ٻڌل فلمن جي فهرست]] * [[لاهور جون اسپتالون]] * [[اسلامي تعاون تنظيم جي رڪن ملڪن جا وڏا شهر]] * [[ايشيا جا ميٽروپوليٽن علائقا]] * [[لاهور سان لاڳاپيل شخصيتن جي فهرست]] * [[لاهور جون گهٽيون]] * [[لاهور جون بلند ترين عمارتون]] * [[لاهور جا علائقا]] * [[لاهور ۾ شهري آبادي]] * [[لاهور ۾ سک دور]] * [[لاهور ۾ آمدرفت]] * [[فصيلبند شهر، لاهور]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:شهر]] [[زمرو:لاهور]] [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]] [[زمرو:وڏا شهر]] sfcbelnsvefsx2viawqogstxahmhz6t 401425 401424 2026-08-06T14:15:22Z Intisar Ali 8681 401425 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}} {{Infobox settlement | name = لاھور | native_name = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}<br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}} | settlement_type = [[ميٽروپولس]] <!-- images and maps ----> | image_skyline = Lahorecollage3.jpg | image_caption = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] . | image_blank_emblem = | nickname = | blank_emblem_type = نسبتي نشان | pushpin_map = Pakistan Punjab#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 180 | pushpin_map_caption = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام | pushpin_mapsize = 250 | coordinates = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاھور ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاھور ضلعو]] | established_title = بنياد | established_date = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ | established_title1 = شھر جي حيثيت | established_date1 = 1040ع | established_title2 = گاديءَ جو هنڌ | established_date2 = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع | established_title3 = ميٽروپوليٽن حيثيت | established_date3 = 3 فيبروري 1890ع | seat_type = ميٽروپوليٽن مرڪز | seat = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]] | parts_type = زون | parts = 10 | government_type = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | governing_body = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | leader_title = ميئر | leader_name = ڪوبه ناهي | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = 9 زونل ميئر | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name2 = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS) | leader_title3 = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر | leader_name3 = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP) | area_total_km2 = 1772 | elevation_m = 217 | elevation_max_m = 231 | elevation_min_m = 196 | population_as_of = 2023 | population_total = 13004135 | population_density_km2 = 7339 | population_rank = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون | population_demonym = لاھوري | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[انگريزي]] | demographics1_title2 = مادري | demographics1_info2 = [[پنجابي]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +5 | postal_code_type = [[پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 53XXX–55XXX | area_code_type = [[ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = 042 | blank_name_sec1 = GDP (PPP) | blank_info_sec1 = US$84 ارب (2019) | blank2_name_sec1 = HDI (2018) | blank2_info_sec1 = 0.877 (تمام اعليٰ) | blank3_name_sec1 = واڌ جي شرح | blank3_info_sec1 = 8.06% | blank4_name_sec1 = خواندگي (2023) | blank4_info_sec1 = 81% | blank5_name_sec1 = موسمي درجابندي | blank5_info_sec1 = BSh | website = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}} }} '''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو<ref name="thebusinessyear.com">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}</ref><ref name="finance.gov.pk">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}</ref> ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي<ref name="globalsec">[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}</ref><ref>{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}</ref><ref name="Luther1990">{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}</ref> ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote="Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city..."|access-date=8 April 2017}}</ref> ترقي پسند خيالن وارو<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote="We now want to dress like the people of Punjab," said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}</ref> ڪاسموپوليٽن شھر آھي<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. [[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]] لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي<ref name="globalsec" />. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي<ref name="Leading News Resource of Pakistan">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}</ref> ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي<ref name="Windsor all">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}</ref> شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي<ref name="Windsor all" /><ref name="Planet">{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}</ref> اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.<ref name="Planet" /> ==نالو== لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو<ref name=":12">{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو<ref name=":12" />. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو<ref name=":22">{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}</ref> ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو<ref>{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}</ref> راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.<ref name=":22" /> ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي<ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}</ref> ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو<ref name=":32" /><ref>{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}</ref> ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}</ref>. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}</ref><ref>{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}</ref><ref>{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}</ref> رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو<ref>{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}</ref> جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)<ref>{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}</ref> ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو<ref>{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}</ref> ==تاريخ== [[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}</ref> ۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]] ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو<ref name="Neville, p.xii">Neville, p.xii</ref> لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي<ref>{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}</ref> چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي<ref name=bosworth/> لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي<ref>{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}</ref> جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}</ref> [[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235</ref> ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي<ref name=bosworth/>. ===غزنوي دور=== [[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]] افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو<ref name=bosworth/> 1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو<ref name="dsal.uchicago.edu">{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}</ref> پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو<ref name="Petersen1996">{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}</ref>. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو<ref name=bosworth>{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&pg=PA305|access-date=26 December 2017}}</ref> ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو<ref>{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}</ref><ref name="WescoatWolschke-Bulmahn1996">{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}</ref>. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}</ref>. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore "Lahore"] ''Encyclopædia Britannica''</ref> غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو. ===مملوڪن وارو دؤر=== 1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/> جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا<ref>{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}</ref><ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA269#v=onepage&q=delhi%20sultanate%20turko-afghan "Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia"] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270</ref>. [[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]] قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾ مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش قبضو واپس ورتو <ref name=bosworth/> چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.<ref name="jackson"/>. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو<ref name="jackson"/>. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي<ref name=bosworth/> ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو<ref name=bosworth/> 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}</ref> منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}</ref> <ref name="jackson">{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA309|access-date=27 December 2017}}</ref>. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو<ref name="jackson"/> ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو<ref name=bosworth/> 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو<ref name="Neville, p.xiii">Neville, p.xiii</ref> === تغلق گهراڻو === [[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.<ref name="Bosworth2007">Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.</ref> 1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،<ref name="ImperialGazetteer106">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.</ref> پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.<ref name="ImperialGazetteer107">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.</ref> جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> === سلطانتن جو آخري دور === تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> [[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.<ref>Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.</ref> جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> === مغل === {{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}} ==== شروعاتي مغل دور ==== [[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> <ref>Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.</ref> بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.<ref>"Short Cuts". ''The Economist''. 19 March 2016.</ref> مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |publisher=University of Minnesota Press |year=2008 }}</ref> [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.<ref name="Glover2008" /> ==== اڪبر ==== 1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="Glover2008" /> 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.<ref>Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.</ref> [[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]] اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.<ref name="Glover2008" /> اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.<ref>Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.</ref> لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.<ref name="Glover2008" /> ==== جهانگير ==== [[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]] 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.<ref name="Glover2008" /> 1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.<ref>Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.</ref> جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي. ==== شاهجهان ==== [[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]] جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.<ref>"International Council on Monuments and Sites" (PDF). UNESCO.</ref> شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.<ref>Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.</ref> شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref name="Glover2008" /> ==== اورنگزيب ==== [[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]] شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.<ref name="Glover2008" /> ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.<ref name="Glover2008" /> اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>"Lahore Fort Alamgiri Gate". ''Asian Historical Architecture''.</ref> === آخري مغل دور === [[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]] 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.<ref>Latif (1892).</ref> دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.<ref name="Glover2008" /> 1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.</ref> جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.<ref name="Glover2008" /> 1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.<ref>Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.</ref> === دراني حملا === 1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> 1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Bosworth2007" /> === سِک دور === {{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}} [[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] [[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]] ==== شروعاتي دور ==== 1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.<ref>''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.</ref> 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> [[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.<ref name="Bosworth2007" /> ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.<ref name="Glover2008" /> ==== سک سلطنت ==== [[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']] 1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.</ref> سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.<ref>Latif (1892).</ref> شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.<ref>Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.</ref> [[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]] رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،<ref>Latif (1892).</ref> ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو. لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،<ref>Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India & Pakistan''.</ref> ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.<ref>Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.</ref><ref>''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.</ref> [[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]] [[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]] رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.<ref>''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).</ref><ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،<ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.<ref>Farooq Soomro (13 May 2015). "A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques". ''Dawn''.</ref> [[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]] === آخري سک دور === رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو. <ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو. شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو. چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو. ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو. [[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]] ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو. ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. === برطانوي نوآبادياتي دور === [[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.<ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.<ref name="Glover2008-population">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.<ref name="Glover2008-environs">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.<ref name="Glover2008-innercity">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-Anarkali">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-DaiAnga">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="Glover2008-offices">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]] 1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.<ref name="MuhammadLatif1891">{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}</ref> راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> 1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو. لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.<ref name="Republic Day">{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}</ref> برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.<ref name="Bhagat">{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}</ref> 23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.<ref name="Story">{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}</ref> ===ورهاڱو=== 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.<ref name="Talbot111">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst & Company |year=1998}}</ref> 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.<ref name="Talbot112">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref><ref name="Gilmartin113">{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}</ref> سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي. هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.<ref name="Nayar114">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}</ref><ref name=" Nayar115">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}</ref><ref name="Tribune116">{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}</ref> پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.<ref name=" Larry117">{{cite book |last=Read |first=Larry Collins & Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.<ref name="Talbot2006">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref> شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.<ref name="KudaisyaYong2004">{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}</ref><ref>{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}</ref> انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.<ref>{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> ان رات شهر ۾ "پاڪستان زندہ باد" ۽ "الله اڪبر" جا نعرا، "هندستان زندہ باد" جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}</ref> ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}</ref> ===جديد دور=== [[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]] [[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]] [[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]] [[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]] ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}</ref> سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}</ref> 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}</ref> 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|لاهور جي جاگرافي}} [[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]] لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي. ==آبهوا== {{Main|لاهور جي آبهوا}} لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}</ref> سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.<ref>{{cite news |title=Smoke not smog}}</ref> شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}</ref> 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}</ref><ref>{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}</ref> هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.<ref>{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}</ref> 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}</ref> ===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر=== {{Weather box |location = لاهور |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 27.8 |Feb record high C = 33.3 |Mar record high C = 37.8 |Apr record high C = 46.1 |May record high C = 48.3 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.1 |Aug record high C = 42.8 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.6 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 30.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 22.2 |Mar high C = 27.5 |Apr high C = 34.2 |May high C = 38.9 |Jun high C = 38.9 |Jul high C = 35.6 |Aug high C = 34.7 |Sep high C = 34.4 |Oct high C = 32.4 |Nov high C = 27.1 |Dec high C = 21.4 |Jan mean C = 13.1 |Feb mean C = 16.5 |Mar mean C = 21.6 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 32.3 |Jun mean C = 33.2 |Jul mean C = 31.3 |Aug mean C = 30.8 |Sep mean C = 29.9 |Oct mean C = 26.3 |Nov mean C = 20.4 |Dec mean C = 15.1 |Jan low C = 7.6 |Feb low C = 10.8 |Mar low C = 15.7 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.6 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 27.1 |Aug low C = 26.9 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 20.1 |Nov low C = 13.7 |Dec low C = 8.8 |Jan record low C = −2.2 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 2.8 |Apr record low C = 10.0 |May record low C = 14.0 |Jun record low C = 17.8 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 16.7 |Oct record low C = 8.3 |Nov record low C = 1.0 |Dec record low C = −1.1 |Jan precipitation mm = 21.9 |Feb precipitation mm = 31.5 |Mar precipitation mm = 31.5 |Apr precipitation mm = 19.5 |May precipitation mm = 17.7 |Jun precipitation mm = 73.8 |Jul precipitation mm = 188.6 |Aug precipitation mm = 177.1 |Sep precipitation mm = 88.6 |Oct precipitation mm = 10.3 |Nov precipitation mm = 6.9 |Dec precipitation mm = 6.8 |Jan rain days = 2.5 |Feb rain days = 3.5 |Mar rain days = 3.6 |Apr rain days = 2.8 |May rain days = 2.9 |Jun rain days = 5.0 |Jul rain days = 9.1 |Aug rain days = 8.7 |Sep rain days = 4.9 |Oct rain days = 1.1 |Nov rain days = 1.9 |Dec rain days = 1.1 |Jan humidity = 66 |Feb humidity = 58 |Mar humidity = 53 |Apr humidity = 42 |May humidity = 36 |Jun humidity = 42 |Jul humidity = 66 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 58 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 67 |Jan sun = 218.8 |Feb sun = 215.0 |Mar sun = 245.8 |Apr sun = 256.1 |May sun = 308.3 |Jun sun = 269.0 |Jul sun = 227.5 |Aug sun = 234.9 |Sep sun = 265.6 |Oct sun = 290.0 |Nov sun = 229.6 |Dec sun = 222.9 |source 1 = <ref name="NOAA137">{{cite web |url=https://... |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department |access-date=2026-08-06 }}</ref> |source 2 = Deutscher Wetterdienst<ref name="DWD138">{{cite web |url=https://... |title=Climate data |publisher=Deutscher Wetterdienst |access-date=2026-08-06 }}</ref> }} ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}</ref> == ڊيموگرافي == {{Main|لاهور جي آدمشماري}} ==== تاريخي آبادي ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ لاهور جي تاريخي آبادي ! سال ! آبادي ! واڌ |- | 1881 | 138,878 | — |- | 1891 | 159,947 | +15.2% |- | 1901 | 186,884 | +16.8% |- | 1911 | 228,687 | +22.4% |- | 1921 | 281,781 | +23.2% |- | 1931 | 400,075 | +42.0% |- | 1941 | 671,659 | +67.9% |- | 1951 | 1,130,000 | +68.2% |- | 1961 | 1,630,000 | +44.2% |- | 1972 | 2,198,890<ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |website=citypopulation.de |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |archive-date=28 July 2020 |url-status=live }}</ref> | +34.9% |- | 1981 | 2,988,486<ref name="citypopulation"/> | +35.9% |- | 1998 | 5,209,088<ref name="citypopulation"/> | +74.3% |- | 2017 | 11,126,285<ref name="citypopulation"/> | +113.6% |- | 2023 | 13,004,135<ref name="citypopulation"/> | +16.9% |} ==== آبادي ==== 2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.<ref>{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.<ref name="pbsgender">{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref>{{cite web |title=Lahore Population 2018}}</ref> <ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}</ref> === ذاتيون ۽ پسمنظر === 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.<ref name="LahoreDistrictProfile">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore - Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر<ref name="LahoreDistrictProfile2">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore |publisher=Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> | label1 = [[آرائين]] | value1 = 40 | color1 = red | label2 = [[ڪشميري]] | value2 = 30 | color2 = blue | label3 = [[راجپوت]] | value3 = 5 | color3 = green | label4 = [[ڪمبوھ]] | value4 = 5 | color4 = orange | label5 = ٻيا | value5 = 20 | color5 = purple }} === شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار === ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.<ref>{{cite news |last=Ullah |first=Kaleem |date=27 September 2021 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.' |work=Lok Sujag |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/ |archive-date=17 August 2024 |url-status=dead }}</ref> === مذهب === {{Main|لاهور ۾ مذهب}} 2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:<ref name="PBS2023">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census-2023) |url=https://www.pbscensus.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> {{Bar box |title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع) |titlebar=#f9d71c |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}} {{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}} {{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}} }} 20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.<ref name="PBS2023"/> لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{cite news |title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore |url=https://www.dawn.com/news/1220568 |work=Dawn |location=Pakistan |date=21 November 2015 |access-date=23 September 2016 }}</ref> لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Chaudhry |first=Nazir Ahmad |title=Lahore |publisher=Sang-e-Meel Publications |year=2000 |isbn=969351047X }}</ref> لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].<ref>{{cite news |last=Mirza |first=Sehyr |title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights |url=https://www.dawn.com/news/1141129 |work=Dawn |date=31 October 2014 |access-date=14 November 2020 }}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |thumb=right |caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)<ref name="MotherTongue2023" /> |label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1=73.58 |color1=#8B0000 |label2=[[اردو]] |value2=21.10 |color2=#008000 |label3=ٻيون |value3=5.32 |color3=#FF0000 }} 2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.<ref name="MotherTongue2023">{{cite web |title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/ |website=Citypopulation.de |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Lahore District – 2023 Census |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=B.A. Two-year (pass course) Examinations |url=https://pu.edu.pk/ |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Department of Punjabi |url=https://pu.edu.pk/home/department/56 |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above |url=https://nation.com.pk/ |work=The Nation |date=15 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP |url=https://www.brecorder.com/ |work=Business Recorder |date=14 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref> == شهر جو منظر == === پراڻو شهر === [[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]] لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.<ref name="Glover2008"/> جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]] لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]] سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.<ref name="Glover2008"/> 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.<ref name="Glover2008"/> هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.<ref name="Glover2008"/> === بازارون === لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.<ref>{{Harvnb|Naz|2012}}</ref> === فن تعمير === {{Main|لاهور جو فن تعمير}} [[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]] لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.<ref name="Architecture173">{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> === سک دور === ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''"باغن جو شهر"'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Nation174">{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}</ref><ref name="Hazuri175">{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي. رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref><ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref> سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> === برطانوي دور === [[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]] [[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]] برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> [[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن. لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.<ref>Khaled Ahmed (2001).</ref><ref>Haroon Khalid (25 April 2018).</ref><ref>Mazhar Abbas (18 July 2021).</ref><ref>Gill, Anjum (12 July 2004).</ref> === باغ ۽ پارڪ === {{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}} لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو. لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو. شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.<ref>"Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)". Gardenvisit.com.</ref><ref>"Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens".</ref> == معيشت == {{Main|لاهور جي معيشت}} [[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]] [[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]] [[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]] 2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="Lahore's Shahbaz growth rate">{{cite news |title=Lahore's Shahbaz growth rate |work=Express Tribune |date=29 September 2017 }}</ref> مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025">{{cite web |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers }}</ref> اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> <ref name="Richest cities in the world in 2020 by GDP">{{cite web |title=Richest cities in the world in 2020 by GDP |work=City Mayors }}</ref> لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي. <ref name="Rapid Mass Transit System Project">{{cite web |title=Rapid Mass Transit System Project |publisher=Asian Development Bank }}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. [[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.<ref name="Expo Centre Lahore">{{cite web |title=Expo Centre Lahore |publisher=Lahore Expo }}</ref> [[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB">{{cite web |title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB |website=BRDB }}</ref> [[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن. == آمدرفت == {{Main|لاهور ۾ آمدرفت}} [[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]] === عوامي آمدرفت === لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي. ==== ميٽروبس ==== {{Main|لاهور ميٽروبس}} لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو. ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون. ==== ميٽرو ٽرين ==== [[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]] ===== اورنج لائين ===== {{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}} اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي. هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي. چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي. ===== بليو لائين ===== بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي. ===== پرپل لائين ===== پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي. === ٽيڪسيون ۽ رڪشا === رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن. آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن. 2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا. === بين الشهري آمدرفت === ==== ريلوي ==== {{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}} لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون. ==== بسون ==== [[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور "لاري اڏو" چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور "چوڪ يتيم خانه" چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون. ==== هوائي اڏا ==== {{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}} [[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] [[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي. [[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا. علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن. === رستا === {{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}} [[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]] [[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]] لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي. شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون. لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن. لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن. === ميونسپل رستا === * [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو. === صوبائي شاهراهون === * [[لاهور رنگ روڊ]] * [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ) * [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ) * [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ) * [[لاهور–واگهه روڊ]] * [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ) === وفاقي شاهراهون === * [[موٽر وي M-2]] * [[موٽر وي M-3]] * [[موٽر وي M-11]] * [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ) * [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ) == حڪومت == === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن === 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي. === ميئر === {{Main|لاهور جو ميئر}} 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو. ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. === پاڙا === {{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}} لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي. ==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ==== [[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]] # [[راوي تحصيل|راوي]] # [[شاليمار تحصيل|شاليمار]] # [[واگهه تحصيل|واگهه]] # [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]] # [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]] # [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]] # [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]] # [[اقبال تحصيل|اقبال]] # [[نشتر تحصيل|نشتر]] # [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]] == جشن == [[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]] <!-- متبادل تصوير: [[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]] --> لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن. سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن. [[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن. '''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي. جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي. لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]] == سياحت == {{Main|لاهور ۾ سياحت}} [[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]] [[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]] [[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]] [[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]] [[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]] لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن. شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي. اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي. جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن. === مذهبي ماڳ === شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن: * [[بادشاهي مسجد]] * [[دائي آنگا مسجد]] * [[دربار ماڌو لال حسين]] * [[داتا دربار]] * [[گرينڊ جامع مسجد، لاهور]] * [[گردوارو ڊيرا صاحب]] * [[گردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] * [[ڪرشن مندر، لاهور]] * [[لاوا مندر]] * [[لوهاري گيٽ مسجد]] * [[مريم زماني مسجد]] * [[مسجد شهداء]] * [[موتي مسجد (لاهور قلعو)]] * [[محمد صالح ڪمبوه مسجد]] * [[نيون مسجد]] * [[اوچي مسجد]] * [[سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور]] * [[شب ڀر مسجد]] * [[شهيد گنج مسجد]] * [[سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ]] * [[سنهري مسجد]] * [[والميڪي مندر]] * [[وزير خان مسجد]] === عجائب گهر === * [[لاهور آرمي ميوزيم]] * [[فقير خانو]] * [[اسلامي سربراهي ڪانفرنس مينار]] * [[جاويد منزل]] * [[لاهور ميوزيم]] * [[قومي تاريخي ميوزيم، لاهور]] * [[ڊاڪٽر اعجاز انور جو هائوس آف ناناز]] * [[ڪومو ميوزيم آف آرٽ]] * [[قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ميوزيم]] * [[شاڪر علي ميوزيم]] * [[ٽالنٽن مارڪيٽ-لاهور سٽي هيريٽيج ميوزيم]] === مقبرا === * [[علي مردان خان جو مقبرو]] * [[علامه اقبال جو مقبرو]] * [[انارڪلي جو مقبرو]] * [[آصف خان جو مقبرو]] * [[دائي آنگا جو مقبرو]] * [[جاني خان جو مقبرو]] * [[جهانگير جو مقبرو]] * [[نادره بيگم جو مقبرو]] * [[نورجهان جو مقبرو]] * [[ٻڌو جو مقبرو]] * [[سرو والا مقبرو]] * [[زب النساءِ بيگم جو مقبرو]] * [[گل بيگم جو مقبرو]] * [[ملڪ اياز جو مقبرو]] * [[ڪڙي باغ]] * [[مائي دائي جو مقبرو]] * [[ميان خان جو مقبرو]] * [[نصرت خان جو مقبرو]] * [[شهزادو پرويز جو مقبرو]] * [[قطب الدين ايبڪ جو مقبرو]] * [[صالح ڪمبوه جو مقبرو]] * [[مير نعمت خان جو مقبرو]] * [[رسول شاهيون جو مقبرو]] * [[ظفر جنگ ڪوڪلتاش جو مقبرو]] === درگاهون === * [[بي بي پاڪ دامن]] * [[علي هجويري]] * [[ميان مير]] * [[مادهو لال حسين]] * [[خواجه طاهر بندگي]] * [[غازي علم دين شهيد]] * [[شيخ موسى آهنگر]] * [[خواجه محمود]] * [[نظام الدين]] * [[سراج الدين گيلاني]] * [[پير مڪي]] * [[بابا شاه جمال]] === سماڌيون === * [[ڀائي وستي رام جي سماڌي]] * [[رنجيت سنگهه جي سماڌي]] * [[ڀائي مڻي سنگهه جي سماڌي]] * [[سر گنگا رام جي سماڌي]] * [[ڀائي تارو سنگهه جي سماڌي]] === حويليون === فصيلبند شهر اندر ڪيتريون ئي حويليون موجود آهن، جن مان ڪي سٺي حالت ۾ آهن، جڏهن ته ڪي فوري مرمت جون محتاج آهن. اهي حويليون [[مغل طرز تعمير]] ۽ [[سک طرز تعمير]] جا بهترين مثال آهن. انهن مان ڪجهه مشهور حويليون هي آهن: * [[چونا منڊي جون حويليون]] * [[دينا ناٿ جي حويلي]] * [[بارود خانو حويلي]] * [[ميان خان جي حويلي (رنگ محل)]] * [[نو نهال سنگهه جي حويلي]] * [[شيرڳڙهين حويلي]] * [[سر واجد علي شاهه جي حويلي]] * [[لال حويلي]] * [[مبارڪ بيگم حويلي]] * [[مبارڪ حويلي]] * [[مغل حويلي]] * [[نثار حويلي]] * [[سلمان سرهندي جي حويلي]] === ٻيا مشهور ماڳ === * [[شاهي حمام]] * [[الحمرا آرٽس ڪائونسل]] * [[لاهور قلعو]] * [[گريٽر اقبال پارڪ]] === تاريخي پاڙا === * [[انارڪلي]] * [[بادامي باغ]] * [[باغبانپورا]] * [[بيگم پورا]] * [[چونا منڊي]] * [[هيرا منڊي]] * [[مغل پورا]] * [[شاهدره باغ]] * [[فصيلبند شهر، لاهور]] == تعليم == {{Main|لاهور ۾ تعليم}} {{See also|لاهور ۾ تعليمي ادارن جي فهرست|لاهور ۾ خاص اسڪولن جي فهرست|لاهور ۾ ڪتب خانن جي فهرست}} [[File:Government College University Tower in Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]]] [[File:King Edward Medical University Lahore.JPG|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:UET Main Block.jpg|thumb|[[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]] جو مکيه بلاڪ]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو پراڻو ڪيمپس]] لاهور کي ڪڏهن ڪڏهن پاڪستان جو ''تعليمي گاديءَ جو هنڌ'' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي پاڪستان جي ڪنهن به ٻئي شهر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪاليج ۽ يونيورسٽيون موجود آهن. شهر جي خواندگي جي شرح 74 سيڪڙو آهي. لاهور سائنس، ٽيڪنالاجي، انفارميشن ٽيڪنالاجي، قانون، انجنيئرنگ، طب، جوهري سائنس، فارماڪالاجي، ٽيليڪميونيڪيشن، بايو ٽيڪنالاجي، مائڪرو اليڪٽرانڪس ۽ نينو ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ ماهرن پيدا ڪرڻ وارو پاڪستان جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، ۽ ملڪ جو واحد مستقبل جو اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز پڻ هتي موجود آهي. گهڻيون مشهور يونيورسٽيون سرڪاري شعبي سان لاڳاپيل آهن، پر تازن سالن ۾ خانگي يونيورسٽين جي تعداد ۾ پڻ نمايان واڌ آئي آهي. [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]] (LUMS) پاڪستان جو واحد ڪاروباري اسڪول آهي، جنهن کي AACSB جي منظوري حاصل آهي. لاهور پاڪستان جي قديم ترين ۽ بهترين تعليمي ادارن مان ڪيترن جو گهر آهي، جن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ايچيسن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1886ع * [[بيڪن هائوس نيشنل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2003ع * [[سينٽرل ماڊل اسڪول]]، قائم ٿيل 1883ع * [[ڪريسينٽ ماڊل هائير سيڪنڊري اسڪول]]، قائم ٿيل 1968ع * [[ڪاليج آف هوم اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1955ع * [[ڪاليج آف اسٽيٽسٽيڪل اينڊ ايڪچوريل سائنسز]]، قائم ٿيل 1950ع * [[ڪانونٽ آف جيسز اينڊ ميري]]، قائم ٿيل 1867ع * [[ديال سنگهه ڪاليج]]، قائم ٿيل 1910ع * [[ڊي مونٽمورنسي ڪاليج آف ڊينٽسٽري]]، قائم ٿيل 1929ع * [[فاطمه جناح ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1948ع * [[فارمن ڪرسچن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1864ع * [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1864ع * [[هيلي ڪاليج آف ڪامرس]]، قائم ٿيل 1927ع * [[اسلاميه ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1892ع * [[جامعه اشرفيه، لاهور]]، قائم ٿيل 1947ع * [[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1860ع * [[ڪنئيرڊ ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1913ع * [[ليڊي ميڪليگن ٽريننگ ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[ليڊي ولنگڊن نرسنگ اسڪول]]، قائم ٿيل 1933ع * [[لاهور ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1922ع * [[لاهور گيريسن يونيورسٽي]] * [[لاهور گرامر اسڪول]]، قائم ٿيل 1979ع * [[لاهور ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1997ع * [[لاهور اسڪول آف اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1993ع * [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]]، قائم ٿيل 1986ع * [[ايم اي او ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[مسلم ماڊل هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1890ع * [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]، قائم ٿيل 1875ع * [[اورينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1876ع * [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف فيشن اينڊ ڊيزائن]]، قائم ٿيل 1994ع * [[پاڪ ترڪ انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز]]، قائم ٿيل 2006ع * [[ڪوئين ميري ڪاليج]]، قائم ٿيل 1908ع * [[سيڪريڊ هارٽ هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1906ع * [[شيخ خليفه بن زايد آل نهيان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 2009ع * [[سينٽ اينٿونيز هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1892ع * [[سينٽ فرانسس هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1842ع * [[يونيورسٽي ڪاليج آف فارميسي]]، قائم ٿيل 1944ع * [[يونيورسٽي لا ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1868ع * [[سينٽرل پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2002ع * [[يونيورسٽي آف ايجوڪيشن، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1921ع * [[يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[لاهور يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1999ع * [[يونيورسٽي آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي (لاهور)]]، قائم ٿيل 2002ع * [[پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع * [[ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع == رانديون == {{Main|لاهور ۾ رانديون}} {{See also|لاهور ۾ راندين جي ميدانن جي فهرست}} [[File:Gaddafi stadium lahore.jpg|thumb|[[قذافي اسٽيڊيم]] پاڪستان جي وڏن اسٽيڊيمن مان هڪ آهي.]] [[File:Stadium f.jpg|thumb|[[پنجاب اسٽيڊيم]]]] [[File:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|thumb|هاڪي جي مقابلي ۾ [[ارجنٽائن]] جو رانديگر [[پاڪستان]] جي رانديگرن خلاف کيڏي رهيو آهي.]] لاهور ڪيترن ئي عالمي راندين جي مقابلن جي ڪامياب ميزباني ڪئي آهي، جن ۾ [[1990ع مردن جو هاڪي عالمي ڪپ]] جو فائنل ۽ [[1996ع ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] جو فائنل شامل آهن. پاڪستان جي تقريباً سڀني وڏن راندين جي انتظامي ادارن، جن ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، رگبي ۽ فٽبال شامل آهن، جا مرڪزي دفتر لاهور ۾ واقع آهن. لاهور [[پاڪستان اولمپڪ ايسوسيئيشن]] جي هيڊ آفيس جو به مرڪز آهي. [[قذافي اسٽيڊيم]] لاهور جو هڪ مشهور [[ٽيسٽ ڪرڪيٽ]] ميدان آهي. اهو 1959ع ۾ مڪمل ٿيو، جڏهن ته 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستاني معمار [[نيئر علي دادا]] جي نگرانيءَ ۾ ان جي مرمت ۽ جديدڪاري ڪئي وئي. [[پنجاب اسٽيڊيم]]، جيڪو [[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] جي هيڊڪوارٽر ڀرسان واقع آهي، گهڻو ڪري فٽبال ميچن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هتي [[AFC President's Cup]] ۽ [[FIFA World Cup qualification|فيفا عالمي ڪپ ڪواليفائر]] سميت ڪيترائي اهم مقابلا منعقد ٿي چڪا آهن. لاهور جو [[وهايب ڪلب]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستان جي نمايان فٽبال ڪلبن مان هڪ هو.<ref name="A history of football in Pakistan – Part III">{{cite news |last=Ahsan |first=Ali |title=A history of football in Pakistan – Part III |work=DAWN.COM |date=23 December 2010 }}</ref> لاهور ۾ ڪيترائي مشهور گولف ڪورس موجود آهن، جن ۾ [[لاهور جمخانه گولف ڪورس]]، [[لاهور گيريسن گولف اينڊ ڪنٽري ڪلب]]، [[رائل پام گولف ڪلب]] ۽ [[ڊفينس رايا گولف اينڊ ڪنٽري ڪلب]] شامل آهن. [[رائيونڊ روڊ]] ڀرسان [[ليڪ سٽي]] جو 9-هول گولف ڪورس 2011ع ۾ کوليو ويو. جديد [[اوئسس گولف اينڊ ايڪوا ريزورٽ]] ۾ گولف، واٽر پارڪ، گهوڙيسواري ۽ تيراندازي جهڙيون تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[لاهور ميراٿون]] ايشيا، آفريڪا ۽ وچ اوڀر ۾ [[اسٽينڊرڊ چارٽرڊ بئنڪ]] جي سرپرستي هيٺ ٿيندڙ ڇهن بين الاقوامي ميراٿنن جي سالياني سلسلي جو حصو آهي. هن تقريب ۾ پاڪستان سميت سڄي دنيا مان 20,000 کان وڌيڪ رانديگر شرڪت ڪندا آهن. پهرين ميراٿون 30 جنوري 2005ع تي، ٻي 29 جنوري 2006ع تي ۽ ٽئين 14 جنوري 2007ع تي منعقد ٿي.<ref name="Lahore Marathon Website">{{cite web |title=Lahore Marathon Website |website=Lahoremarathon.com }}</ref> لاهور ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري پاڪستان جو پهريون اسپورٽس سٽي تعمير ڪرڻ جا منصوبا پڻ پيش ڪيا ويا آهن.<ref name="Lahore soon to get a Sports City">{{cite web |title=Lahore soon to get a Sports City |website=Lahore Metblogs }}</ref> === لاهور جون پيشاورانه راندين جون ٽيمون === {| class="wikitable" ! ڪلب ! ليگ ! راند ! ميدان ! قيام |- | [[لاهور قلندرز]] | [[پاڪستان سپر ليگ]] | [[ڪرڪيٽ]] | [[قذافي اسٽيڊيم]] | 2015ع |- | [[وهايب ڪلب]] | [[PFF ليگ]] | [[فٽبال]] | [[پنجاب يونيورسٽي]] پراڻو ڪيمپس گرائونڊ | 1982ع |} == جاڙا شهر == {{Main|پاڪستان جا ڀيڻ شهر ۽ جڙواں شهر}} لاهور جا هيٺيان عالمي شهر ڀيڻ شهر جاڙا شهر (سسٽر سٽيز) قرار ڏنا ويا آهن. * [[استنبول]]، [[ترڪي]] (1975ع) * [[ساريوون]]، [[اتر ڪوريا]] (1988ع) * [[شي آن]]، [[شانشي]]، [[چين]] (1992ع) * [[ڪورتريڪ]]، [[بيلجيم]] (1993ع) * [[فاس]]، [[مراڪش]] (1994ع) * [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1995ع) * [[سمرقند]]، [[ازبڪستان]] (1995ع) * [[اصفهان]]، [[ايران]] (2004ع) * [[مشهد]]، [[ايران]] (2006ع) * [[گلاسگو]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيه]] (2006ع) * [[شڪاگو]]، [[ايلينوئي]]، [[آمريڪا]] (2007ع) * [[بلغراد]]، [[سربيا]] (2007ع) * [[ڪراڪوف]]، [[پولينڊ]] (2007ع) * [[ڪوئمبرا]]، [[پورچوگال]] (2007ع) * [[دوشنبي]]، [[تاجڪستان]] (2008ع) * [[قرطبه]]، [[اسپين]] (2008ع) * [[بوگوتا]]، [[ڪولمبيا]] (2009ع) * [[آمول]]، [[ايران]] (2010ع) * [[ريو ڊي جينيرو]]، [[برازيل]] (2015ع) == اعزاز == 1966ع ۾ [[حڪومت پاڪستان]] [[هلالِ استقلال]] جو خاص جهنڊو [[لاهور]]، [[سرگوڌا]] ۽ [[سيالڪوٽ]] کي عطا ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[1965ع جي هندستان-پاڪستان جنگ]] دوران انهن شهرن دشمن جي شديد حملن جي باوجود غيرمعمولي مزاحمت جو مظاهرو ڪيو هو.<ref name="241" /> هر سال [[يوم دفاع]] (6 سيپٽمبر) تي انهن شهرن ۾ هي جهنڊو سندن رهواسين جي عزم، بهادري ۽ ثابت قدمي جي اعتراف طور ڦڙڪايو ويندو آهي.<ref name="242" /> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان]] * [[لاهور فيشن ويڪ]] * [[لاهور ناليج پارڪ]] * [[لاهور ادبي ميلو]] * [[لاهور ريلوي اسٽيشن]] * [[لاهوري چادر]] * [[لاهوري کاڌا]] * [[لاهور جا قبرستان]] * [[آبادي موجب شهرن جي فهرست]] * [[لاهور تي ٻڌل فلمن جي فهرست]] * [[لاهور جون اسپتالون]] * [[اسلامي تعاون تنظيم جي رڪن ملڪن جا وڏا شهر]] * [[ايشيا جا ميٽروپوليٽن علائقا]] * [[لاهور سان لاڳاپيل شخصيتن جي فهرست]] * [[لاهور جون گهٽيون]] * [[لاهور جون بلند ترين عمارتون]] * [[لاهور جا علائقا]] * [[لاهور ۾ شهري آبادي]] * [[لاهور ۾ سک دور]] * [[لاهور ۾ آمدرفت]] * [[فصيلبند شهر، لاهور]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:شهر]] [[زمرو:لاهور]] [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]] [[زمرو:وڏا شهر]] ec4kw34k1hxiu6ueuf7hx3ico40t35w 401426 401425 2026-08-06T14:16:07Z Intisar Ali 8681 401426 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|آگسٽ 2021}} {{Infobox settlement | name = لاھور | native_name = {{nobold|{{lang|pnb|{{Nastaliq|لہور}}}}}}<br/>{{nobold|{{lang|ur|{{nq|لاہور}}}}}} | settlement_type = [[ميٽروپولس]] <!-- images and maps ----> | image_skyline = Lahorecollage3.jpg | image_caption = مٿان ساڄي پاسي کان: [[لاھور جو قلعو]]، [[شاليمار باغ]]، [[لاھور جو عجائب گھر]]، [[بادشاھي مسجد]]، [[قائد اعظم لائبريري]]، [[مينار پاڪستان]] . | image_blank_emblem = | nickname = | blank_emblem_type = نسبتي نشان | pushpin_map = Pakistan Punjab#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 180 | pushpin_map_caption = پاڪستان جي پنجاب ۾ مقام | pushpin_mapsize = 250 | coordinates = {{coord|31|32|59|N|74|20|37|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab}} [[پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[لاھور ڊويزن]] | subdivision_type3 = [[ضلعو]] | subdivision_name3 = [[لاھور ضلعو]] | established_title = بنياد | established_date = پھرين ۽ ستين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ | established_title1 = شھر جي حيثيت | established_date1 = 1040ع | established_title2 = گاديءَ جو هنڌ | established_date2 = 25 جون 1206ع، 27 مئي 1586ع، 12 اپريل 1801ع | established_title3 = ميٽروپوليٽن حيثيت | established_date3 = 3 فيبروري 1890ع | seat_type = ميٽروپوليٽن مرڪز | seat = [[Lahore Town Hall|لاھور ٽائون ھال]] | parts_type = زون | parts = 10 | government_type = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | governing_body = لاھور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | leader_title = ميئر | leader_name = ڪوبه ناهي | leader_title1 = ڊپٽي ميئر | leader_name1 = 9 زونل ميئر | leader_title2 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name2 = سيد موسيٰ رضا (BPS-19 PAS) | leader_title3 = ڪيپيٽل سٽي پوليس آفيسر | leader_name3 = بلال صديقي ڪميانا (BPS-21 PSP) | area_total_km2 = 1772 | elevation_m = 217 | elevation_max_m = 231 | elevation_min_m = 196 | population_as_of = 2023 | population_total = 13004135 | population_density_km2 = 7339 | population_rank = پنجاب ۾ پهريون، پاڪستان ۾ ٻيون، دنيا ۾ 26هون | population_demonym = لاھوري | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[انگريزي]] | demographics1_title2 = مادري | demographics1_info2 = [[پنجابي]] | timezone = [[پاڪستان معياري وقت|PKT]] | utc_offset = +5 | postal_code_type = [[پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 53XXX–55XXX | area_code_type = [[ڊائلنگ ڪوڊ]] | area_code = 042 | blank_name_sec1 = GDP (PPP) | blank_info_sec1 = US$84 ارب (2019) | blank2_name_sec1 = HDI (2018) | blank2_info_sec1 = 0.877 (تمام اعليٰ) | blank3_name_sec1 = واڌ جي شرح | blank3_info_sec1 = 8.06% | blank4_name_sec1 = خواندگي (2023) | blank4_info_sec1 = 81% | blank5_name_sec1 = موسمي درجابندي | blank5_info_sec1 = BSh | website = {{URL|https://lahore.punjab.gov.pk}} }} '''لاھور''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Lahore '''}} پاڪستان جي صوبي پنجاب جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. آبادي ۽ پکيڙ ۾ ڪراچي کان پوءِ پاڪستان جو ٻيون نمبر سڀ کان وڏو شهر آهي. آبادي م دنيا جو 26ھون وڏو شھر آھي<ref>{{cite web|url=http://www.citypopulation.de/Pakistan-100T.html|title=Pakistan: Provinces and Major Cities - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information|website=citypopulation.de}}</ref>. پاڪستان جو ٻيو نمبر وڏو مالدار شھر آھي. ان جي مساوي قوت خريد واري جي ڊي پي جو تخمينو 2019 ۾ 84 ارب ڊالر ھيو<ref name="thebusinessyear.com">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |access-date=2021-07-26 |archive-date=2021-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120144202/https://www.thebusinessyear.com/pakistan-top-4-four-economic-centers-cities-in-2020/focus |url-status=dead }}</ref><ref name="finance.gov.pk">{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://finance.gov.pk/ |accessdate=2021-07-26 |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127164244/http://www.finance.gov.pk/ |dead-url=yes }}</ref> ھي شھر پنجاب جو تاريخي ثقافتي مرڪز آهي<ref name="globalsec">[http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/cantt-lahore.htm Lahore Cantonment], globalsecurity.org</ref><ref>{{cite web|url=http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|title=Internet Archive Wayback Machine|date=22 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229181550/http://www.lahore.gov.pk/profile/history.htm|archive-date=29 December 2008|url-status=dead|access-date=16 September 2011}}</ref><ref>{{cite book|title=The World's Population: An Encyclopedia of Critical Issues, Crises, and Ever-Growing Countries|last1=Shelley|first1=Fred|date=16 December 2014|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-61069-506-0|page=356|quote=Lahore is the historic center of the Punjab region of the northwestern portion of the Indian subcontinent}}</ref><ref name="Luther1990">{{cite book|author=Usha Masson Luther|title=Historical Routes of North West Indian Subcontinent, Lahore to Delhi, 1550s–1850s A.D.: Network Analysis Through DCNC-micro Methodology|url=https://books.google.com/books?id=pQAsAAAAIAAJ|year=1990|publisher=Sagar Publications}}</ref> ۽ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ معاشرتي اعتدال پسندي<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=aKb9cFFu1xAC&pg=PA209|title=Diminishing Conflicts in Asia and the Pacific: Why Some Subside and Others Don't|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-67031-9|quote="Lahore, perhaps Pakistan's most liberal city..."|access-date=8 April 2017}}</ref> ترقي پسند خيالن وارو<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the-taliban-once-ruled-pakistans-swat-valley-now-peace-has-returned/2015/05/08/6bb8ac96-eeaa-11e4-8050-839e9234b303_story.html|title=The Taliban once ruled Pakistan's Swat Valley. Now peace has returned.|last=Craig|first=Tim|date=9 May 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=11 February 2018|issn=0190-8286|quote="We now want to dress like the people of Punjab," said Abid Ibrahim, 19, referring to the eastern province that includes Lahore, often referred to as Pakistan's most progressive city.}}</ref> ڪاسموپوليٽن شھر آھي<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-35910124|title=Lahore attack: Pakistan PM Sharif demands swift action on terror|date=28 March 2016|access-date=19 August 2016|work=BBC|quote=Lahore is one of Pakistan's most liberal and wealthy cities. It is Mr Sharif's political powerbase and has seen relatively few terror attacks in recent years.}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي دل سڏبو آهي. ننڍي کنڊ ۾ ھڪ مشھور چوڻي ھئي تہ: ''جنھن لاھور نہ ڏٺو آھي اھو پيدا ئي نه ٿيو آھي''. ون يونٽ واري دؤر (1956ع کان 1970ع تائين) ۾ ھي شھر مغربي پاڪستان جو گادي جو ھنڌ رھيو. [[فائل:Alamgiri Gate.jpg|220px|thumb|لاهور جي شاهي قلعي جو عالمگيري دروازو]] لاھور جو پاڪستاني ثقافتي تي ڳوڙهو اثر رھيو آھي<ref name="globalsec" />. اھو پاڪستان جي اشاعتي صنعت ۽ ادب ۽ تعليم جو مرڪز رھيو آھي<ref name="Leading News Resource of Pakistan">{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |title=Leading News Resource of Pakistan |work=Daily Times |date=4 March 2005 |access-date=16 September 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212140647/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_4-3-2005_pg7_15 |archive-date=12 February 2008 }}</ref> ھتي پاڪستان جون ھراول درسگاهون واقع آهن<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/756723/lahores-domination|title=Lahore's domination|last=Zaidi|first=S. Akbar|date=15 October 2012|website=Dawn|location=Pakistan|access-date=16 June 2016}}</ref> ھي شھر پاڪستان جي فلمي صنعت جو پڻ مرڪز آھي جنھن کي لاليووڊ پڻ لاھور جي نسبت سان سڏيو ويندو آهي. شھر پاڪستان ۾ قوالي جو پڻ مرڪز آھي<ref name="Windsor all">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/travel/2006/oct/17/pakistan?page=all|title=Out of the rubble|last=Windsor|first=Antonia|date=22 November 2006|work=The Guardian|location=London|access-date=27 March 2010}}</ref> شھر پاڪستان م سياحت جي صنعت جو پڻ اھم مرڪز آھي<ref name="Windsor all" /><ref name="Planet">{{Cite web|url=http://www.lonelyplanet.com/pakistan/punjab/lahore/introduction|title=Lahore, Pakistan – Lonely Planet|last=Planet|first=Lonely|website=Lonely Planet|access-date=16 June 2016}}</ref> اتي لاھور جو ڪوٽ وارو حصو، مشھور بادشاھي مسجد، وزير خان مسجد، سکن جون مختلف زيارتن واريون جڳھون، صوفي اوليائن جون درگاهون، شاھي قلعو، شاليمار باغ نہ رڳو سياحن جي توجھ وٽان آھن پر انھن مان اڪثر يونيسڪو طرفان عالمي ورثو قرار ڏنل آھن.<ref name="Planet" /> ==نالو== لاھور جي نالي جي ابتدا ڪيئن ٿي اھو اڃان تائين واضع ٿي نہ سگھيو آهي. مسلمانن اتي آمد بعد ان شھر کي '''لھوار'''، '''لھار''' ۽ '''رھوار''' سڏيو<ref name=":12">{{Cite book|last=Latif|first=Syad Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA5|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[البيروني]] پنھنجي يارھين صدي واري ھڪ لکڻي ۾ ھن شھر لاء '''لھاوار''' نالو استعمال ڪيو<ref name=":12" />. [[امير خسرو]] ان شھر لاءِ '''لھانور''' لفظ استعمال ڪيو<ref name=":22">{{Cite book|last=Suvorova|first=Anna|url=https://books.google.com/books?id=cI1_AgAAQBAJ&pg=PT241|title=Muslim Saints of South Asia: The Eleventh to Fifteenth Centuries|date=22 July 2004|publisher=Routledge|isbn=1134370059}}</ref> ياقوت الھماوي پنھنجي لکڻي ۾ ھن شھر جو نالو '''لَوھُور''' ۽ '''لھاور''' لکيو<ref>{{cite web|last=al-Hamawi|first=Yaqut|title=Mu'jam al-Buldan|url=http://arabiclexicon.hawramani.com/لَوْهُور/?book=53|access-date=14 March 2020|website=arabiclexicon.hawramani.com/|quote=لَوْهُور: بفتح أوله، وسكون ثانيه، والهاء، وآخره راء، والمشهور من اسم هذا البلد لهاور: وهي مدينة عظيمة مشهورة في بلاد الهند.}}</ref> راجپوتن جي ذريعن ھن شھر جو نالو '''لاوڪوٽ''' استعمال ڪيو.<ref name=":22" /> ھڪ خيال مطابق لاھور لفظ '''رواور''' لفظ جي ھڪ بگڙيل صورت آهي ڇوته سنسڪرت جي نالن مان اکر ر جي ل ۾ بگاڙ عام ھئي<ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8sdgrE8pn-cC&q=iravatyawar|title=Journal of Central Asia|date=1978|publisher=Centre for the Study of the Civilizations of Central Asia, Quaid-i-Azam University}}</ref> ويدن ۾ راوي ندي لاءِ ''اراوتي'' ندي جو لفظ ڪتب آيل آھي جيڪو لڳي ٿوته اڳتي ھلي ''ارياتياور'' طور اچارجڻ لڳو<ref name=":32" /><ref>{{Cite book|last1=Boltz|first1=William G.|url=https://books.google.com/books?id=j-hJB2279EAC&pg=PA136|title=Studies in the Historical Phonology of Asian Languages|last2=Shapiro|first2=Michael C.|date=1 January 1991|publisher=John Benjamins Publishing|isbn=9027235740}}</ref> ھڪ ٻئي خيال مطابق اھو لفظ '''لوھار''' مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JfhwAAAAMAAJ&q=Lahore+blacksmith+etymology|title=Journal of Asian Civilisations|date=2001|publisher=Taxila Institute of Asian Civilisations}}</ref>. ھندن جي رامائڻ جي داستاني روايت ۾ ''لاوا'' واري شھر جو ذڪر ٿيل آهي ۽ خيال آهي ته لاھور اصل ۾ '''لاوپور''' يا '''لاواپوري''' لفظ مان نڪتل آهي<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJwIAAAAQAAJ&pg=RA2-PA131|title=Gazetteer of the Ferozpur District: 1883|date=1883}}</ref><ref>{{cite news|author1=Haroon Khalid|title=How old is Lahore? The clues lie in a blend of historical fact and expedient legend|work=Dawn|url=https://www.dawn.com/news/1454665/|quote=A legend subsequently grew that connected the history of the city with Valmiki's Ramayana. According to this narrative, Valmiki lived on a mound on the banks of the Ravi when he hosted Ram's consort Sita after she was banished from Ayodhya. It is here that she gave birth Lav and Kush, the princes of Ayodhya, who later founded the twin cities of Lahore and Kasur.}}</ref><ref>{{cite book|last=Bombay Historical Society|url=https://books.google.com/books?id=FAS2AAAAIAAJ&q=Lahore+Lavapuri|title=Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4|year=1946|page=257|access-date=29 May 2009}}</ref> رامائڻ مطابق لاوا شھر جو بنياد شھزادَي '''لاوا''' رکيو ھو<ref>{{cite book|last=Baqir|first=Muhammad|url=https://books.google.com/books?id=-pAcAAAAMAAJ&q=Lahore+Lava|title=Lahore, past and present|publisher=B.R. Pub. Corp|year=1985|pages=19–20|access-date=29 May 2009}}</ref> جيڪو سيتا مان رام جو پٽ ھيو. قصور شھر لاء پڻ ساڳي روايت بيان ڪئي وڃي ٿي (جيڪو دراصل مغلن جي دور ۾ افغانين اڏايو ھيو)<ref>{{Cite book|last=Nadiem|first=Ihsan H.|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=kasur.founded.mughal|title=Punjab: Land, History, People|date=2005|publisher=Al-Faisal Nashran|isbn=978-969-503-434-7|language=en}}</ref> ته ان لاوا جي جاڙي ڀاء ڪشا جو نالو قصور شھر تي پيو جيڪو بگڙي قصور ٿيو<ref>{{cite book|last=Nadiem|first=Ihsan N|url=https://books.google.com/books?id=pyFuAAAAMAAJ&q=Kasur+Kusha|title=Punjab: land, history, people|publisher=Al-Faisal Nashran|year=2005|isbn=9789695032831|page=111|access-date=29 May 2009}}</ref> ==تاريخ== [[File:Temple associated with Loh.JPG|thumb|لاھور واري قلعي لڳ [[لاوا مندر]] جيڪو سکن جي دور سان تعلق رکندڙ آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1382839|title=HERITAGE: THE LONELY LITTLE TEMPLE|last=Zamir|first=Sufia|date=14 January 2018|website=DAWN.COM|language=en|access-date=27 April 2020}}</ref> ۽ ھندو ديوتا لاوا لاء ارپيل آھي]] ھندو روايتن مطابق سورياونسي گھراڻي جو باني ڪينيڪسين ھن شھر مان لڏي آيل ھيو<ref name="Neville, p.xii">Neville, p.xii</ref> لاھور جو آڳاٽي دور وارو رڪارڊ ڪانہ ٿو ملي سڪندراعظم جي مؤرخن سندس 326ق م ۾ ھتي حملي ڪرڻ واري دور ۾ ھن شھر جي ھجڻ جو ڪوبه ذڪر نہ ڪيو آهي جنھن مان لڳي ٿو ته اھو يا تہ اڃان قائم نہ ٿيو ھو يا وري غيرمعروف ھيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=RWsTAAAAQAAJ&pg=PA352|title=Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, &c|last=Latif|first=Syad Muhammad|date=1892|publisher=Printed at the New Imperial Press}}</ref> [[ٽالمي]] پنھنجي نقشن واري گزيٽيئر [[جاگرافيا]] ۾ چناب ۽ راوي لڳ لابوڪلا شھر ھجڻ جو ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد قديم لاھور يا موجوده لاھور واري جاء تي اڳوڻو شھر ھجي<ref>{{cite book|author1=Charles Umpherston Aitchison|title=Lord Lawrence and the Reconstruction of India Under the British Rule|year=2002|publisher=Genesis Publishing Pvt Ltd|isbn=9788177551730|page=54}}</ref> چيني سياح [[ژوئانژينگ]] 630ع ۾ ھن علائقي جي سفر دوران ھڪ شاداب شھر جو نالي کان سواءِ ذڪر ڪيو آهي جيڪو شايد لاھور ھجي<ref name=bosworth/> لاھور جي نالي جي ذڪر وارو سڀ کان پھريون مسودو [[حدود العالم]] آھي جيڪو 982ع جو لکيل آهي<ref>{{cite book |url=http://www.kroraina.com/hudud/ |title=Hudud al-'Alam, The Regions of the World: A Persian Geography, 372 A.H. – 982 A.D. |last=unknown author from Jōzjān |translator=V. Minorsky |year=1937 |publisher=Oxford University Press |location=London}}</ref> جنھن ۾ لاھور جو متاثر ڪندڙ مندرن، وڏين بازارن ۽ وڏن باغن واري شھر طور تذڪرو ٿيل آھي<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2004/08/22/fea.htm |title=Dawn Pakistan – The 'shroud' over Lahore's antiquity |work=Dawn|location=Pakistan |access-date=15 March 2011}}</ref> [[آنندپال]] واري [[ھندو شاھي]] (ڪابل شاھي) ايمپائر واري دور م لاھور پنجاب جي گادي ھيو. آنندپال گادي کي وائھند مان اتي منتقل ڪيو ھو<ref>Al-Hind, the Slave Kings and the Islamic Conquest, 11th–13th Centuries By André Wink PAGE 235</ref> ان کان بعد محمود غزنوي جي ڪاھن جي ڪري گادي لاھور مان سيالڪوٽ منتقل ڪئي وئي<ref name=bosworth/>. ===غزنوي دور=== [[File:Data Durbar as more then one decade before by Usman Ghani.jpg|thumb|يارھين صدي عيسويءَ واري غزنوي دور ۾ لاھور ۾ رھندڙ بزرگ علي ھجويري المعروف داتا گنج بخش جي مزار]] افغاني سلطان محمود غزنوي حملو ڪري ھن شھر واري علائقي تي قبضو ڪري غزنوين جي راڄ جي شروعات ڪئي ۽ شھر انھن جي ايمپائر جي ٻيون نمبر گادي بڻجي ويو<ref name=bosworth/> 1021ع ۾ سلطان محمود غزنوي پنھجي مشھور غلام [[ملڪ اياز]] کي اتان جو گورنر مقرر ڪيو. 1034ع ۾ ملتان جي باغي گورنر [[نيئالتگين]] لاھور تي قبضو ڪيو. 1036 ۾ ملڪ اياز سندس فوج کي شھر مان تڙي ڪڍيو<ref name="dsal.uchicago.edu">{{cite book|title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 106.|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|access-date=27 December 2017|archive-date=13 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313205336/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V16_112.gif |date=13 March 2016 }}</ref> پر شھر تباھ ٿي چڪو ھو ۽ ان جو حفاظتي ڪوٽ حملي ۾ ڊھي چڪو ھو. سلطان ابراهيم غزنوي جي مدد سان اياز شھر جي نئين سر تعمير ڪئي ۽ کيس ٻيھر آباد ڪيو. 1037 کان 1040ع تائين ملڪ اياز شھر کي ڪوٽ ڏياري وري قلعي ۾ تبديل ڪيو<ref name="Petersen1996">{{cite book|author=Andrew Petersen|title=Dictionary of Islamic Architecture|url=https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr|url-access=registration|year=1996|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-06084-4|page=[https://archive.org/details/dictionaryofisla00andr/page/159 159]}}</ref>. اياز جي گورنري دوران 1043 کان 1044ع تائين وري ھي شھر ھندو شھزادن جي ڪنفيڊريشن طرفان محاصري ھيٺ رھيو<ref name=bosworth>{{cite book|last1=Bosworth|first1=C. Edmund|title=Historic Cities of the Islamic World|date=2007|publisher=Brill|isbn=978-9047423836|url=https://books.google.com/books?id=CgawCQAAQBAJ&pg=PA305|access-date=26 December 2017}}</ref> ملڪ اياز جي دؤر ۾ شھر ثقافتي ۽ تعليمي مرڪز بڻجي ويو ۽ شاعري جي ڪري شھر جو چرچو رھيو<ref>{{cite web|url=http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |title=.GC University Lahore |publisher=Gcu.edu.pk |access-date=15 March 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120908173139/http://www.gcu.edu.pk/Citylahore.htm |archive-date= 8 September 2012 }}</ref><ref name="WescoatWolschke-Bulmahn1996">{{cite book|author1=James L. Wescoat|author2=Joachim Wolschke-Bulmahn|title=Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects|url=https://books.google.com/books?id=96ec98LieGsC&pg=PA149|date=1 January 1996|publisher=Dumbarton Oaks|isbn=978-0-88402-235-0|page=149}}</ref>. 1152ع ۾ خسرو شاھ جي دؤر ۾ لاھور کي باقاعده اوڀر واري غزنوي ايمپائر جو گادي وارو شھر بڻايو ويو<ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Chronology: Historical and Biographical|date=1872|publisher=Longmans, Green and Company|url=https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofch00wood/page/590 590]|quote=lahore 1152.|access-date=26 December 2017}}</ref>. 1163ع ۾ [[غزني]] شھر کسجي وڃڻ بعد ھي شھر پوري [[غزنوي ايمپائر]] جو اڪيلو گادي وارو شهر بڻجي ويو<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/327951/Lahore "Lahore"] ''Encyclopædia Britannica''</ref> غزنوي دور وارو سڄو شھر موجوده لاھور جي [[شاھ عالمي بازار]] جي اولھ واري ۽ [[ڀٽي گيٽ]] جي اتر واري علائقن تي مشتمل ھيو. ===مملوڪن وارو دؤر=== 1187ع ۾ غورين لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/> جنھن سان غزنوين جي ھن شھر تان حڪومت ختم ٿي. 1206ع ۾ سلطان معزالدين [[محمد غوري]] جي قتل بعد لاھور ھندوستان واري [[مملوڪ گھراڻو (دھلي)|مملوڪ گھراڻي]] جي سلطنت جو گادي جو هنڌ بڻايو ويو. مملوڪ يا غلام گھراڻي جي سلطان [[قطب الدين ايبڪ]] لاھور شھر ۾ ترڪستان، عظيم خراسان، فارس ۽ دجلا۽ فرات واري وادين جي شاعرن ۽ عالمن ھن شھر جو رخ ڪيو. ان دور ۾ فارسي ٻولي وارا شاعر فارس ۽ خراسان جي شھرن کان بہ وڌيڪ تعداد ۾ لاھور شھر ۾ ھيا<ref>{{cite web|url=http://www.apnaorg.com/articles/indianexpress-2/ |title=Once upon a time |publisher=Apnaorg.com |access-date=15 March 2011}}</ref><ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. [https://books.google.com/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA269#v=onepage&q=delhi%20sultanate%20turko-afghan "Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia ('''2''' volumes): A Historical Encyclopedia"] ABC-CLIO, 22 July 2011 {{ISBN|978-1-59884-337-8}} pp 269–270</ref>. [[File:Tomb of Qutb-ud-din Aibak.jpg|thumb|مقبره سلطان قطب الدين ايبڪ، انارڪلي بازار، لاھور]] قطب الدين ايبڪ جي وفات بعد غوري ڪارندن جي پاڻ ۾ تڪرار ٿيڻ بعد 1217ع ۾ مختصر وقت ملتان جي گورنر ناصر الدين قباچه اتي قبضو ڪيو پر پوء دھلي جي مملوڪ سلطان التمش قبضو واپس ورتو <ref name=bosworth/> چنگيز خان جڏھن موجوده ازبڪستان ۾ [[خوارزم]] تي چڙھائي ڪئي تي اتان جو حاڪم [[جلال الدين منڪبرني]] اتان ڀڄي پنجاب آيو ۽ 1223ع ۾ مقامي کوکرن جي مدد سان لاھور تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. 1228ع م [[التمش]] جي فوج کانئس قبضو واپس کسيو تہ جلال الدين اتان نڪري [[اچ]] تي قبضو ڪيو<ref name=bosworth/>. منگولن جي حملن جي خدشن سبب گادي کي مملوڪ سلطانن دھلي منتقل ڪيو جيڪا انھن حملن کان محفوظ جاء ھئي.<ref name="jackson"/>. باوجود ان جي لاھور ننڍي کنڊ ۾ اسلامي ثقافت جو وڏو مرڪز رھيو<ref name="jackson"/>. دھلي ۾ التمش جي وارثن جي حڪومت دوران لاھور واري گورنري دھلي جي اثر م گھٽ رھي<ref name=bosworth/> ڪبير خان اياز جي دؤر ۾ لاھور لڳ ڀڳ خودمختيار علائقو ھيو<ref name=bosworth/> 1241ع ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري ڦرلٽ ڪئي ۽ شھر کي تباھ ڪري ڇڏيو<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=980SAvbmpUkC|title=The Dancing Girl: A History of Early India|first=Balaji|last=Sadasivan|date=14 August 2018|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|isbn=9789814311670|via=Google Books}}</ref> منگولن پنھنجي ھڪ سردار تغرل جي حاڪميت ۾ شھر تي ڪجهه سال قبضو برقرار رکيو<ref>{{cite web|url=https://books.google.com/books?isbn=8190891804|title=isbn:8190891804 – Google Search|website=books.google.com}}</ref> <ref name="jackson">{{cite book|last1=Jackson|first1=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|date=16 October 2003|publisher=Cambridge University Press|isbn=0521543290|url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA309|access-date=27 December 2017}}</ref>. 1266ع ۾ غياث الدين بلبن شھر کي ٻيھر فتح ڪيو. 1287 م منگولن وري تيمور خان جي حاڪميت ۾ اتر پنجاب تي قبضو ڪيو اھڙي طرح لاھور ھڪ سرحدي علائقو بڻجي ويو<ref name="jackson"/> ۽ منگولن جي حملن ڪري لاھور جي علائقي جو انتظامي مرڪز [[ديپالپور]] کي بڻايو ويو<ref name=bosworth/> 1305ع م منگولن وري لاھور تي حملو ڪيو<ref name="Neville, p.xiii">Neville, p.xiii</ref> === تغلق گهراڻو === [[غياث الدين تغلق]] (غازي ملڪ) جي [[تغلق گهراڻو|تغلق گهراڻي]] جي حڪومت (1320ع کان 1325ع) دوران لاهور ٿوري عرصي لاءِ ٻيهر ترقي ۽ خوشحالي ماڻي، پر 1329ع ۾ وچ ايشيا جي [[چغتائي خانيت]] جي حڪمران [[ترماشيرين]] شهر تي حملو ڪري ان کي ٻيهر تباهه ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ منگول سردار [[هوليچو]] پڻ لاهور تي حملو ڪيو.<ref name="Bosworth2007">Bosworth, C. Edmund (2007). ''Historic Cities of the Islamic World''. Brill.</ref> 1342ع ۾ [[کوکر]] قبيلي لاهور تي قبضو ڪري ورتو،<ref name="ImperialGazetteer106">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 106.</ref> پر جلد ئي غياث الدين تغلق جي پٽ [[محمد بن تغلق]] شهر کي ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> ان وقت تائين لاهور گهڻو ڪمزور ٿي چڪو هو ۽ آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي سياسي ۽ اقتصادي اهميت وڃائڻ لڳو. 1394ع ۾ کوکر سردار شيخا ٻيهر شهر تي قبضو ڪيو.<ref name="ImperialGazetteer107">''Imperial Gazetteer of India'', Vol. 16, p. 107.</ref> جڏهن 1398ع ۾ منگول فاتح [[تيمور]] شيخا کان لاهور فتح ڪيو، تڏهن هن شهر کي ڦريو نه، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت تائين لاهور اڳ وانگر مالدار ۽ خوشحال نه رهيو هو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> === سلطانتن جو آخري دور === تيمور لاهور ۽ ان جي ڀرپاسي واري علائقي جو انتظام [[خضر خان]]، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، جي حوالي ڪيو. خضر خان بعد ۾ 1414ع ۾ [[سيد گهراڻو|سيد گهراڻي]] جو بنياد وڌو، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جو چوٿون حڪمران گهراڻو بڻيو.<ref>Ahmed, Farooqui Salma (2011). ''A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century''. Pearson India. ISBN 9788131732021.</ref> [[مبارڪ شاهه]] جي دور حڪومت ۾ [[سيالڪوٽ]] جي حاڪم [[جسرت]] لاهور جو ٻه ڀيرا گهيرو ڪيو، جن مان سڀ کان ڊگهو گهيرو 1431ع–1432ع تائين جاري رهيو.<ref>Jackson, Peter (2003). ''The Delhi Sultanate: A Political and Military History''. Cambridge University Press.</ref> جسرت جي وڌندڙ طاقت کي روڪڻ لاءِ سيد گهراڻي 1441ع ۾ لاهور [[بهلول لوڌي]] جي حوالي ڪيو، پر بهلول لوڌي بعد ۾ 1451ع ۾ دهلي تي قبضو ڪري سيد گهراڻي کي هٽائي [[لوڌي گهراڻو]] قائم ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> بهلول لوڌي پنهنجي سؤٽ [[تاتار خان]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، پر تاتار خان 1485ع ۾ [[سڪندر لوڌي]] جي دور ۾ هڪ جنگ دوران مارجي ويو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> ان کان پوءِ سڪندر لوڌي [[عمر خان سرواني]] کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو، جنهن جلد ئي شهر جو انتظام پنهنجي پٽ [[سعيد خان سرواني]] جي حوالي ڪري ڇڏيو. 1500ع ۾ سڪندر لوڌي سعيد خان کي معزول ڪري [[دولت خان لوڌي]]، جيڪو تاتار خان جو پٽ ۽ [[گرو نانڪ]] جو اڳوڻو سرپرست هو، کي لاهور جو گورنر مقرر ڪيو.<ref>Dhillon, Dalbir Singh (1988). ''Sikhism: Origin and Development''. Atlantic Publishers & Distributors.</ref> === مغل === {{Main|لاهور صوبو}} {{Main|لاهور ۾ مغلن جو دور}} ==== شروعاتي مغل دور ==== [[بابر]]، جيڪو [[مغل سلطنت]] جو باني هو، لاهور ۽ [[ديپالپور]] تي قبضو ڪري انهن کي ڦريو ۽ تباهه ڪيو، پر پوءِ هو واپس هليو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[لوڌي گهراڻو|لوڌي]] اميرن سندس مدد ڪرڻ کان هٿ کڻي ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> <ref>Iqtidar Alam Khan (2008). ''Historical Dictionary of Medieval India''. Scarecrow Press. p. 32.</ref> بعد ۾، جڏهن [[شير شاهه سوري]] گنگا جي ميداني علائقن ۾ طاقتور بڻجي مغلن کي اتان بي دخل ڪيو، تڏهن لاهور [[همايون]] ۽ سندس سؤٽ [[ڪامران مرزا]] لاءِ پناهه گاهه بڻجي ويو. شير شاهه سوري 1540ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو، پر همايون فيبروري 1555ع ۾ شهر ٻيهر فتح ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> مغلن جي حڪومت جي قيام سان لاهور پنهنجي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ خوشحال دور ۾ داخل ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> لاهور جي خوشحالي ۽ مرڪزي حيثيت سبب هتي مغل دور جون ايتريون يادگار عمارتون تعمير ٿيون، جيتريون [[دهلي]] يا [[آگرو|آگري]] ۾ به نه ٿيون.<ref>"Short Cuts". ''The Economist''. 19 March 2016.</ref> مغل سلطنت جي عظيم شهنشاهن جي دور تائين لاهور جي اڪثريت آبادي شهر جي فصيلن اندر نه، پر انهن کان ٻاهر پکڙيل نون مضافاتي علائقن ۾ رهندي هئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |publisher=University of Minnesota Press |year=2008 }}</ref> [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ لاهور جي چوڌاري موجود 36 شهري پاڙن (''گذرن'') مان رڳو 9 شهر جي فصيل اندر واقع هئا.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ لاهور جو واپاري ۽ معاشي لاڳاپو ويجهن قصبن سان مضبوط هو، جن ۾ [[قصور]]، [[امين آباد]]، [[امرتسر]] ۽ [[بتالا]] شامل هئا، ۽ اهي وري پنهنجي چوڌاري واقع ڳوٺن سان واپاري رسد جي زنجيرن ذريعي ڳنڍيل هئا.<ref name="Glover2008" /> ==== اڪبر ==== 1584ع ۾ [[اڪبر اعظم]] لاهور جي ڀڳل قلعي کي ٻيهر مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو، جنهن سان [[لاهور قلعو]] جي بحاليءَ جا بنياد پيا، ۽ لاهور مغل سلطنت جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> اڪبر لاهور کي پنهنجي سلطنت جي اصل ٻارهن ''[[صوبو|صوبن]]'' مان هڪ قرار ڏنو.<ref name="Glover2008" /> 1585ع–1586ع ۾ هن شهر ۽ صوبي جي گورنري [[ڀڳونت داس]] جي حوالي ڪئي، جيڪو [[مريم الزماني]] (عام طور ''جودها بائي'' جي نالي سان مشهور) جو ڀاءُ هو.<ref>Chandra, Satish (2005). ''Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II''.</ref> [[File:Alamgiri Gate, Lahore Fort.jpg|thumb|عالمگيري دروازو، لاهور قلعو]] اڪبر شهر جي فصيلن کي به ٻيهر تعمير ڪرايو ۽ انهن جي حدن کي [[شاه عالمي بازار]] کان اوڀر طرف وڌائي گهٽ آبادي واري [[رڙا ميدان]] تائين پهچايو.<ref name="Glover2008" /> هن دور ۾ [[اڪبري منڊي]] اناج مارڪيٽ پڻ قائم ڪئي وئي، جيڪا اڄ تائين قائم ۽ فعال آهي.<ref name="Glover2008" /> اڪبر 1580ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[ڌرمپورا، لاهور|ڌرمپورا]] پاڙو پڻ آباد ڪيو، جيڪو اڄ به موجود آهي.<ref>Latif, Syad Muhammad (2003). ''Agra Historical and Descriptive with an Account of Akbar and His Court and of the Modern City of Agra''.</ref> لاهور جون ڪيترين ئي قديم [[حويلي|حويلين]] مان سڀ کان پراڻيون حويليون پڻ اڪبري دور سان واسطو رکن ٿيون.<ref name="Glover2008" /> ==== جهانگير ==== [[File:Tomb of Emperor Jahangir.jpg|thumb|[[شاهدره باغ]] ۾ [[جهانگير]] جو مقبرو]] 17هين صديءَ جي شروعات ۾ [[جهانگير]] جي دورِ حڪومت دوران لاهور جا بازار نهايت سرسبز ۽ رونق وارا هئا، جتي پرڏيهي واپاري ايندا هئا ۽ هر قسم جو مال موجود هوندو هو.<ref name="Glover2008" /> 1606ع ۾ جهانگير جي باغي پٽ [[خسرو مرزا]]، [[سک ڌرم|سک]] گرو [[گرو ارجن ديو]] جي آشيرواد حاصل ڪرڻ کان پوءِ لاهور جو گهيرو ڪيو.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> جهانگير جلد ئي ڀيرووال وٽ پنهنجي پٽ کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ مغلن ۽ سکن وچ ۾ دشمنيءَ جا بنياد وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref>Holt, P. M. (1977). ''The Cambridge History of Islam: Volume 2A, The Indian Sub-Continent, South-East Asia, Africa and the Muslim West''.</ref> گرو ارجن ديو کي 1606ع ۾ بغاوت ۾ ملوث هجڻ جي الزام هيٺ لاهور ۾ قتل ڪيو ويو.<ref>Pashaura Singh (2006). ''Life, and Work of Guru Arjan: History, Memory, and Biography in the Sikh Tradition''.</ref> جهانگير وصيت ڪئي ته کيس لاهور ۾ دفن ڪيو وڃي، ۽ 1637ع ۾ سندس زال [[نورجهان]] شادرا باغ ۾ سندس مقبرو تعمير ڪرايو، جڏهن ته نورجهان جو پنهنجو مقبرو پڻ ان جي ويجهو واقع آهي. ==== شاهجهان ==== [[File:Wazir Khan Mosque William Carpenter 1866.jpg|thumb|[[وليم ڪارپنٽر]] جي 1866ع واري تصوير ۾ [[وزير خان مسجد]]]] جهانگير جو پٽ [[شاهجهان]] (حڪومت: 1628ع–1658ع) 1592ع ۾ لاهور ۾ ڄائو.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن لاهور قلعي جي وڏي حصي کي سفيد سنگ مرمر سان سينگاريو ۽ 1633ع ۾ مشهور [[نولکا محل]] تعمير ڪرايو.<ref>"International Council on Monuments and Sites" (PDF). UNESCO.</ref> شاهجهان لاهور کي ڪيترين ئي مشهور يادگار عمارتن سان نوازيو، جن ۾ 1641ع ۾ [[شالامار باغ]] پڻ شامل آهي.<ref>James L. Wescoat; Joachim Wolschke-Bulmahn (1996). ''Mughal Gardens: Sources, Places, Representations, and Prospects''.</ref> هن جي پنجاب جي صوبيدار ۽ شاهي طبيب [[وزير خان]] پڻ شهر ۾ ڪيترين اهم عمارتن جي تعمير ڪرائي، جن ۾ شاندار [[وزير خان مسجد]]، [[وزير خان بارادري]] ۽ [[شاهي حمام]] شامل آهن.<ref>Andrew Petersen (1996). ''Dictionary of Islamic Architecture''.</ref> شاهجهان جي دور ۾ لاهور جي آبادي پنهنجي تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهتي، ۽ شهر جي فصيل کان ٻاهر وارن مضافاتي علائقن جي آبادي فصيل اندر رهندڙن جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ڀيرا وڌيڪ هئي.<ref name="Glover2008" /> ==== اورنگزيب ==== [[File:Badshahi Mosquee, Lahore.jpg|thumb|[[بادشاهي مسجد]] جو فضائي منظر]] شاهجهان جو پٽ [[اورنگزيب عالمگير]]، جيڪو مغل سلطنت جو آخري وڏو شهنشاهه هو، لاهور جي ترقيءَ ۾ وڌيڪ اهم ڪردار ادا ڪيو. 1662ع ۾ هن [[راوي درياهه]] جي ڪناري عالمگيري بند تعمير ڪرايو ته جيئن درياهه جو رخ بدلجڻ شهر جي فصيلن لاءِ خطرو نه بڻجي.<ref name="Glover2008" /> ان بند جي ڀرپاسي وارو علائقو امير طبقي جي رهائش ۽ باغن سبب مشهور ٿيو.<ref name="Glover2008" /> اورنگزيب جي دور ۾ لاهور جي سڀ کان وڏي مغل يادگار [[بادشاهي مسجد]] 1673ع ۾ تعمير ٿي، جڏهن ته [[الامگيري دروازو]] 1674ع ۾ لاهور قلعي ۾ تعمير ڪيو ويو.<ref>"Lahore Fort Alamgiri Gate". ''Asian Historical Architecture''.</ref> === آخري مغل دور === [[File:Sunehri masjid top view 2.JPG|thumb|[[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]]، جيڪا ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ اڏيل آهي]] 1707ع ۾ اورنگزيب جي وفات کان پوءِ مغل تخت جي جانشيني بابت گهرو ويڙهن سبب دهليءَ کان لاهور تي مرڪزي حڪومت جو ڪنٽرول ڪمزور ٿي ويو، ۽ شهر زوال جي هڪ ڊگهي دور ۾ داخل ٿيو.<ref>Latif (1892).</ref> دکن ۾ [[مرهٽا]] طاقت سان مسلسل جنگين سبب لاهور تي اهڙن گورنرن جي حڪومت قائم ٿي، جيڪي رڳو نالي ماتر دهليءَ جي ڪمزور مغل شهنشاهن جا وفادار هئا.<ref name="Glover2008" /> 1711ع ۾ مغل شهنشاهه [[بهادر شاهه اول]] [[بندا سنگهه بهادر]] خلاف مهم دوران لاهور ويندي وفات ڪري ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1712ع ۾ سندس پٽن لاهور جي ڀرسان تخت لاءِ جنگ وڙهي، جنهن ۾ [[جهاندار شاهه]] ڪامياب ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> بعد ۾ [[فرخ سير]] جي دور ۾ [[عبدالصمد خان]] ۽ [[زڪريا خان]] سک بغاوتن کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1739ع ۾ [[نادر شاهه]] جي حملي سبب زڪريا خان عارضي طور اقتدار وڃائي ويٺو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Axworthy, Michael (2010). ''Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant''.</ref> جيتوڻيڪ فارسي فوجن جي واپسي کان پوءِ زڪريا خان ٻيهر اقتدار سنڀالي ورتو، پر واپاري رستا لاهور بدران [[قنڌار]] ڏانهن منتقل ٿي ويا، جڏهن ته سنڌوءَ جي عربي سمنڊ وارا بندر پڻ واريءَ سان ڀرجي ويا، جنهن سبب شهر جي واپاري اهميت وڌيڪ گهٽجي وئي.<ref name="Glover2008" /> 1745ع ۾ زڪريا خان جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي پاڻ ۾ ويڙهن مسلمان حڪومت کي وڌيڪ ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن سان لاهور اقتداري خلاءَ ۾ اچي ويو ۽ ٻاهرين حمله آورن لاءِ آسان هدف بڻجي ويو.<ref>Roy, Kaushik (2004). ''India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil''.</ref> === دراني حملا === 1748ع ۾ [[احمد شاهه دراني]] لاهور تي قبضو ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> جلد واپسي کان پوءِ مغلن [[معين الملڪ مير منو]] کي لاهور جو حاڪم مقرر ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1751ع ۾ احمد شاهه ٻيهر حملو ڪيو ۽ مير منو کي اهڙو معاهدو ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت لاهور نالي ماتر دراني سلطنت جي تابع ٿي ويو.<ref name="Bosworth2007" /> 1752ع ۾ احمد شاهه ٽيون ڀيرو لاهور فتح ڪيو. 1756ع ۾ مغل وزير [[غازي الدين عماد الملڪ]] لاهور تي قبضو ڪيو، جنهن سبب احمد شاهه چوٿون ڀيرو 1757ع ۾ حملو ڪيو ۽ شهر پنهنجي پٽ [[تيمور شاهه دراني]] جي حوالي ڪيو.<ref name="Bosworth2007" /> 1758ع ۾ [[ادينا بيگ]] مرهٽن جي مدد سان لاهور تي قبضو ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ مرهٽن شهر تي عارضي قبضو برقرار رکيو.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> ايندڙ سال دراني ٻيهر لاهور تي قبضو ڪري ويا.<ref>Mehta, J. L. (2005). ''Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813''.</ref> 1765ع ۾ درانين جي واپسي کان پوءِ سک فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /> هن وقت تائين لاهور بار بار حملن سبب پنهنجي اڳوڻي شان ۽ شوڪت وڃائي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1797ع ۽ 1798ع ۾ [[شاه زمان دراني]] ٻه ڀيرا وڌيڪ حملو ڪيو، پر ٻنهي ڀيرن سک فوجن شهر ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو، ڇاڪاڻ⁠تہ درانين کي پنهنجي اولهندي سرحدن تي ٻين مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="Bosworth2007" /> === سِک دور === {{Main|لاهور ۾ سکن جو دور}} [[File:Gurudwara Ram Das, Lahore.jpg|thumb|گوردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] [[File:Gurdwara Dera Sahib Lahore.jpg|thumb|گوردوارو ديرا صاحب]] ==== شروعاتي دور ==== 1767ع ۾ وڌندڙ [[سک مسل]]ن لاهور تي قبضو ڪري ورتو، جڏهن [[ڀنگي مسل]] رياست شهر تي ڪنٽرول حاصل ڪيو.<ref>''Pakistani Sikhs reopen temple after 73 years'', 17 November 2016.</ref> 1780ع ۾ شهر ٽن حڪمرانن، [[گجر سنگهه]]، [[لهڻا سنگهه]] ۽ [[سوبها سنگهه]] جي وچ ۾ ورهايو ويو. هن انتظام سبب پيدا ٿيل سياسي افراتفريءَ جي نتيجي ۾ ويجهو [[امرتسر]] لاهور جي بدران علائقي جو اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو.<ref name="Glover2008" /> [[احمد شاهه دراني]] جو پوٽو [[شاه زمان دراني]] 1796ع ۾ لاهور تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ 1798ع–1799ع ۾ ٻيهر شهر تي قابض ٿيو.<ref name="Bosworth2007" /> ٻي حملي کان پوءِ [[رنجيت سنگهه]] افغانن سان ڳالهين ذريعي لاهور جي [[صوبيدار]] جي عهدي لاءِ راضپو حاصل ڪيو ته جيئن شهر جو انتظام سنڀالي سگهي.<ref name="Bosworth2007" /> ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين لاهور جي آبادي تمام گهڻي گهٽجي وئي هئي. باقي رهيل رهواسي شهر جي فصيلن اندر رهندا هئا، جڏهن⁠تہ ٻاهريان مضافاتي علائقا ويران ٿي چڪا هئا، جنهن سبب مسافرن کي شهر جي دروازن تائين پهچڻ کان اڳ ڪيترائي ميل تباهه ٿيل ۽ خالي پاڙن مان گذرڻو پوندو هو.<ref name="Glover2008" /> ==== سک سلطنت ==== [[File:'The Court of Lahore', by August Schoefft, ca.1840's–1855, Vienna, after drawings made at Lahore, ca.1841–55.jpg|thumb|آگوسٽ شوفٽ جي ٺاهيل ''لاهور درٻار'']] 1799ع ۾ شاه زمان جي پنجاب تي حملي کان پوءِ، ويجهي [[گوجرانوالا]] سان تعلق رکندڙ [[رنجيت سنگهه]] پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ شروع ڪيو. هن 1780ع کان لاهور تي قابض ڀنگي سردارن خلاف ڪيترين جنگين کان پوءِ علائقي تي قبضو ڪري ورتو.<ref name="Bosworth2007" /><ref>Kakshi, S.R.; Pathak, Rashmi; Pathak, S.R. Bakshi R. (2007). ''Punjab Through the Ages''. pp. 272–274.</ref> سندس فوج [[انارڪلي]] ڏانهن وڌي، جتي روايت موجب [[لوهاري دروازو]] جي نگهبان مخم دين چوڌري دروازا کولي ڇڏيا، جنهن کان پوءِ رنجيت سنگهه جي فوج لاهور ۾ داخل ٿي وئي.<ref>Latif (1892).</ref> شهر تي قبضي کان پوءِ سک فوجين مسلمانن جي پاڙن ۾ ڦرلٽ شروع ڪئي، جيڪا آخرڪار رنجيت سنگهه جي حڪم تي روڪي وئي.<ref>Singh, Bhagata (1990). ''Maharaja Ranjit Singh and his times''.</ref> [[File:Hazuri Bagh Baradari.JPG|thumb|1818ع ۾ تعمير ٿيل حضوري باغ بارادري]] رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي عظمت کي بحال ڪيو، پر ان لاءِ باقي بچيل ڪيترين مغل عمارتن کي تعميراتي مواد حاصل ڪرڻ خاطر ڊاهي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> هن 1800ع ۾ شهر ۾ [[ٽڪسالي]] قائم ڪئي،<ref>Latif (1892).</ref> ۽ [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ واقع مغل محلات کي پنهنجي حڪومتي رهائشگاهه طور استعمال ڪرڻ لاءِ تبديل ڪري اتي منتقل ٿيو.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> 1801ع ۾ هن [[گوردوارو جنم استھان گرو رام داس]] تعمير ڪرايو، جتي روايت موجب [[گرو رام داس]] 1534ع ۾ ڄائو هو. لاهور سک سلطنت جي انتظامي گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جڏهن⁠تہ ويجهو [[امرتسر]] 1802ع تائين سلطنت جو روحاني مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref name="Glover2008" /> 1812ع تائين رنجيت سنگهه اڪبر جي تعمير ڪيل فصيلن جي چوڌاري ٻي ٻاهرين حفاظتي ڀت ۽ کاهي ٺهرائي شهر جي دفاعي نظام کي وڏي حد تائين بحال ڪيو. هن [[شاهجهان]] جي زوال پذير [[شالامار باغ]] جي جزوي مرمت پڻ ڪرائي،<ref>Bansal, Bobby (2015). ''Remnants of the Sikh Empire: Historical Sikh Monuments in India & Pakistan''.</ref> ۽ 1818ع ۾ [[حضوري باغ بارادري]] تعمير ڪرائي، جيڪا 1813ع ۾ [[شجاع شاهه دراني]] کان [[ڪوهِ نور]] هيرو حاصل ڪرڻ جي ياد ۾ ٺهرائي وئي.<ref>Kartar Singh Duggal (2001). ''Maharaja Ranjit Singh: The Last to Lay Arms''. pp. 125–126.</ref> هن [[گوردوارو ديرا صاحب]] پڻ تعمير ڪرايو، جيڪو [[گرو ارجن ديو]] جي 1606ع واري شهادت واري هنڌ جي يادگار آهي. سک شاهي درٻار شهر ۾ ڪيترن ئي [[گوردوارو|گوردوارن]]، [[هندو مندر]]ن ۽ [[حويلي|حويلين]] جي تعمير لاءِ به مالي سرپرستي ڪئي.<ref>Masson, Charles (1842). ''Narrative of Various Journeys in Balochistan, Afghanistan and the Panjab''.</ref><ref>''The Punjab Past and Present''. Vol. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988.</ref> [[File:Tomb of Asif Khan Lahore Punjab.jpg|thumb|لاهور جي شاهدره باغ ۾ آصف خان جو مقبرو]] [[File:Tomb of Asif Khan 01.jpg|thumb|آصف خان جو مقبرو، جيڪو سک دور ۾ قيمتي تعميراتي سامان جي ڦرلٽ جو شڪار ٿيو]] رنجيت سنگهه جي حڪومت دوران مغل يادگارن کي سخت نقصان پهتو. سندس فوجن لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل عمارتن مان اڇو سنگ مرمر ۽ ٻيو تعميراتي سامان لاهي سک سلطنت جي ٻين حصن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> ڦرلٽ جو شڪار ٿيندڙ يادگارن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل هئا.<ref>''Tomb of Asif Khan'' (Global Heritage Fund).</ref><ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> رنجيت سنگهه جي فوج [[بادشاهي مسجد]] کي بارود جي گودام ۽ گھوڙن جي اصطبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو.<ref>Sidhwa (2005).</ref> [[فصيلي شهر، لاهور|فصيلي شهر]] ۾ واقع [[سنهري مسجد، لاهور|سنهري مسجد]] کي گوردواري ۾ تبديل ڪيو ويو،<ref>Marshall, John Hubert (1906). ''Archaeological Survey of India''.</ref> جڏهن⁠تہ [[مريم الزماني مسجد]] کي بارود ٺاهڻ جي ڪارخاني طور استعمال ڪيو ويو.<ref>Farooq Soomro (13 May 2015). "A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques". ''Dawn''.</ref> [[File:Samadhi of Ranjit Singh 123.jpg|thumb|رنجيت سنگهه جي سماڌي]] === آخري سک دور === رنجيت سنگهه جي وفات کان پوءِ لاهور درٻار ۾ حڪمرانن جي تيزيءَ سان تبديلي اچڻ لڳي. سندس پٽ [[خڙڪ سنگهه]] تخت سنڀالڻ کان ٿوري ئي دير پوءِ، 6 نومبر 1840ع تي وفات ڪري ويو. ساڳئي ڏينهن تخت جو ايندڙ نامزد وارث [[نائو نيهال سنگهه]] پڻ [[حضوري باغ]] ۾ هڪ حادثي دوران فوت ٿي ويو. <ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ [[شير سنگهه]] کي مهاراجا چونڊيو ويو، پر سندس تخت تي دعويٰ کي جلد ئي [[چند ڪور]]، جيڪا خڙڪ سنگهه جي بيوه ۽ نائو نيهال سنگهه جي ماءُ هئي، چئلينج ڪيو، ۽ هن ٿوري وقت لاءِ تخت تي قبضو ڪري ورتو. شير سنگهه هڪ لشڪر گڏ ڪري 14 جنوري 1841ع تي لاهور ۾ چند ڪور جي فوجن تي حملو ڪيو. سندس سپاهين [[بادشاهي مسجد]] جي مينارن تي توپون نصب ڪري [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] ۾ موجود چند ڪور جي فوجن کي نشانو بڻايو، جنهن دوران قلعي جي تاريخي [[ديوان عام]] کي نقصان پهتو. چند ڪور آخرڪار تخت تان دستبردار ٿي وئي، پر شير سنگهه پاڻ 1843ع ۾ لاهور جي [[چاھ ميران]] پاڙي ۾ پنهنجي وزير [[ڌيان سنگهه]] سان گڏ قتل ڪيو ويو. ڌيان سنگهه جي پٽ [[هيرا سنگهه]] پنهنجي پيءُ جي قتل جو بدلو وٺڻ لاءِ لاهور جو گهيرو ڪيو ته جيئن قاتلن کي گرفتار ڪري سگهي. هن گهيري جي نتيجي ۾ سندس پيءُ جي قاتل [[اجيت سنگهه]] کي گرفتار ڪيو ويو. [[File:Maharaja Sher Singh seated, attended by his Council in the Lahore Fort, by August Schoefft, ca.1841–55.jpg|thumb|لاهور قلعي ۾ مهاراجا شير سنگهه پنهنجي درٻار سان گڏ]] ان کان پوءِ [[دليپ سنگهه]] کي مهاراجا بڻايو ويو ۽ هيرا سنگهه کي سندس وزير مقرر ڪيو ويو، پر سک اميرن جي مسلسل اندروني اختلافن ۽ ٻن [[انگلو-سک جنگون|انگلو-سک جنگين]] دوران انگريزن سان ٽڪراءَ سبب سندس اقتدار ڪمزور ٿيندو ويو. ٻنهي انگلو-سک جنگين جي پڄاڻيءَ کان پوءِ سک سلطنت ٽٽڻ لڳي، لاهور درٻار جو خاتمو ٿيو، ۽ انگريزن لاهور سميت سڄي پنجاب تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. === برطانوي نوآبادياتي دور === [[File:1893 Map of Lahore.jpg|thumb|پراڻي لاهور شهر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن جو نقشو]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore High Court Building.jpg|thumb|[[لاهور هاءِ ڪورٽ]]]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] فيبروري 1846ع ۾ زوال پذير [[سک سلطنت]] کان لاهور تي قبضو ڪيو ۽ 1848ع ۾ پنجاب جي باقي حصي تي پڻ قابض ٿي وئي.<ref name="Glover2008">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[گجرات جي جنگ]] ۾ سکن جي شڪست کان پوءِ برطانوي فوجن ساڳئي سال لاهور ۾ [[دليپ سنگهه|مهاراجا دليپ سنگهه]] کي رسمي طور تخت تان لاٿو.<ref name="Glover2008" /> ان کان پوءِ 1849ع ۾ پنجاب کي [[برطانوي راڄ|برطانوي هندستاني سلطنت]] سان باضابطه طور ملائي ڇڏيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي حڪومت جي شروعات وقت لاهور جي آبادي لڳ ڀڳ 120,000 ڄاڻائي وئي هئي.<ref name="Glover2008-population">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي الحاق کان اڳ لاهور جي آسپاس وارو علائقو گهڻو ڪري فصيلبند شهر ۽ ان جي چوڌاري پکڙيل ميدانن تي مشتمل هو. انهن ميدانن جي ڏکڻ ۽ اوڀر پاسي [[موزنگ]] ۽ [[قلعو گجر سنگهه]] جهڙيون آباديون موجود هيون، جيڪي پوءِ جديد لاهور جي وڌندڙ شهري علائقي ۾ ضم ٿي ويون. انهن آبادين جي وچ وارن ميدانن ۾ مغل دور جي باغن ۽ مقبرن سان گڏ سک دور جي فوجي اڏاوتن جا آثار پڻ موجود هئا.<ref name="Glover2008-environs">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي عملدارن لاهور جي فصيلبند شهر کي امڪاني سماجي بيچيني ۽ وبائي بيمارين جو مرڪز سمجهيو. ان ڪري هنن اندرين شهر ۾ وڏي پيماني تي مداخلت ڪرڻ بدران پنهنجون ترقياتي سرگرميون لاهور جي مضافاتي علائقن ۽ پنجاب جي زرخيز ٻهراڙين تي مرڪوز ڪيون.<ref name="Glover2008-innercity">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوين فصيلبند شهر جي ڏکڻ ۾ پنهنجو نئون انتظامي مرڪز قائم ڪيو، جيڪو شروعات ۾ ”ڊونلڊز ٽائون“ جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، پر پوءِ ان جو نالو بدلائي ”سول اسٽيشن“ رکيو ويو.<ref name="Glover2008" /> برطانوي راڄ جي شروعاتي دور ۾ سول اسٽيشن جي علائقي ۾ پکڙيل مغل دور جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون نون انتظامي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ استعمال ڪيون ويون ۽ ڪن عمارتن جي اصلي نوعيت پڻ تبديل ڪئي وئي. انهن ۾ [[انارڪلي جو مقبرو]] شامل هو، جنهن کي برطانوين شروعات ۾ پنجاب جي حڪومتي بورڊ جي دفتري عملي لاءِ آفيسن ۽ رهائشگاهن طور استعمال ڪيو؛ پوءِ 1851ع ۾ ان مقبري کي [[اينگليڪن چرچ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-Anarkali">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> سترهين صديءَ جي [[دائي انگا مسجد]] کي پهرين رهائشگاهه ۽ پوءِ ريلوي ٽريفڪ مئنيجر جي آفيس ۾ تبديل ڪيو ويو. ان جي ڀرسان واقع [[نواب بهادر خان جو مقبرو|نواب بهادر خان جي مقبري]] کي ريلوي کاتي گودام طور استعمال ڪيو. اهو مقبرو ان کان اڳ فوج جي قبضي ۾ هو، جنهن ان کي آفيسرن جي وندر لاءِ ناٽڪ گهر طور استعمال ڪيو هو. ريلوي کاتي ڀرسان موجود هڪ ٻيو مقبرو [[چرچ مشنري سوسائٽي]] کي بنا معاوضي ڏنو، جنهن ان کي آچر جي مذهبي عبادتن لاءِ استعمال ڪيو. ارڙهين صديءَ جي پنجاب جي مغل نائب حاڪم [[مير منو]] جي مقبري کي ريلويءَ جي ڊاهڻ کان بچايو ويو، پر پوءِ ان کي هڪ خانگي شراب فروش جي دڪان ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="Glover2008-DaiAnga">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> برطانوي انتظاميا پراڻين عمارتن کي سرڪاري ادارن لاءِ پڻ استعمال ڪيو. سول سيڪريٽريٽ کي اڳوڻي سک فوجي آفيسر [[جين-بيپٽسٽ وينٽورا|وينٽورا]] جي رهائشگاهه ۾ قائم ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ لاءِ رنجيت سنگهه جي دور جي هڪ عمارت استعمال ڪئي وئي. اڪائونٽنٽ جنرل جي آفيس [[مال روڊ، لاهور|مال روڊ]] کان ٿورو پري [[شاهه چراغ جو مقبرو|شاهه چراغ جي مقبري]] ڀرسان سترهين صديءَ جي هڪ مسجد ۾ قائم ڪئي وئي.<ref name="Glover2008-offices">{{cite book |last=Glover |first=William J. |title=Making Lahore Modern: Constructing and Imagining a Colonial City |date=2008 |publisher=University of Minnesota Press |location=Minneapolis |isbn=978-0-8166-5022-4}}{{page needed|date=August 2026}}</ref> [[File:King Edward Medical University.jpg|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:Government College University Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور|گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي]]]] [[File:Lahore Museum, Lahore.jpg|thumb|[[لاهور ميوزيم]]]] 1870ع جي 9 فيبروري تي ايڊنبرگ جي ڊيوڪ پرنس الفريڊ لاهور جو دورو ڪيو. هن دوري دوران هن ڄمون جي ڊوگرا حڪمرانن، پٽيالا جي مهاراجائن، بهاولپور جي نواب ۽ پنجاب جي ٻين رياستن جي حڪمرانن سان ملاقاتون ڪيون. دوري دوران هن لاهور جي ڪيترين ئي مشهور تاريخي جڳهن جو به معائنو ڪيو.<ref name="MuhammadLatif1891">{{Harvnb|Muhammad Latif|1891}}</ref> راڻي وڪٽوريا جي گولڊن جوبلي (1887ع) جي موقعي تي برطانوي حڪومت لاهور ۾ انڊو-ساراسيني طرزِ تعمير جون ڪيتريون ئي اهم عمارتون تعمير ڪرايون، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ مايو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس (هاڻوڪي [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]) نمايان آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> 1901ع ۾ برطانوي حڪومت لاهور جي مردم شماري ڪرائي، جنهن موجب فصيلبند شهر ۾ 20,691 گهر موجود هئا.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> ان وقت لاهور جي ڪل آبادي لڳ ڀڳ 200,000 ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> بعد ۾ 1921ع ۾ ماڊل ٽائون کي باغيچي نما رهائشي علائقي طور قائم ڪيو ويو، جڏهن ته 1930ع واري ڏهاڪي ۾ ڪرشن نگر جو علائقو دي مال ۽ فصيلبند شهر جي ڀرسان آباد ڪيو ويو. لاهور هندستان ۽ [[پاڪستان]] ٻنهي جي آزاديءَ وارين تحريڪن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. 31 ڊسمبر 1929ع جي اڌ رات جو [[برئڊلا هال]] (Bradlaugh) ۾ [[جواهر لال نهرو]] هندستان جي آزاديءَ جو اعلان پيش ڪيو، جيڪو متفقه طور منظور ڪيو ويو، ۽ ساڳئي موقعي تي سوراج جهنڊي کي پڻ اختيار ڪيو ويو.<ref name="Republic Day">{{cite news |title=Republic Day |work=The Tribune |date=2011}}</ref> برطانوي دور ۾ لاهور جي جيل ۾ ڪيترن ئي آزادي پسند اڳواڻن کي قيد رکيو ويو، جن ۾ جتن داس به شامل هو. ساڳئي جيل ۾ 1931ع ۾ [[ڀڳت سنگهه]] کي ڦاسي ڏني وئي.<ref name="Bhagat">{{cite news |title=A memorial will be built to Bhagat Singh, says the governor of Lahore}}</ref> 23 مارچ 1940ع تي [[محمد علي جناح]] جي قيادت هيٺ آل انڊيا مسلم ليگ لاهور ۾ پنهنجو تاريخي اجلاس منعقد ڪيو، جتي لاهور ريزوليوشن منظور ڪئي وئي، جنهن ۾ برصغير جي مسلمانن لاءِ هڪ الڳ وطن قائم ڪرڻ جو مطالبو ڪيو ويو. هي قرارداد بعد ۾ پاڪستان جي قيام جو بنيادي سياسي بنياد ثابت ٿي.<ref name="Story">{{cite web |title=Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940}}</ref> ===ورهاڱو=== 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي]] دوران لاهور جي مستقبل بابت سخت سياسي تڪرار پيدا ٿيو.<ref name="Talbot111">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Pakistan: A Modern History |publisher=Hurst & Company |year=1998}}</ref> 1941ع جي مردم شماري موجب لاهور جي آبادي 671,659 هئي، جنهن مان لڳ ڀڳ 64.5 سيڪڙو مسلمان هئا، جڏهن⁠تہ باقي 35 سيڪڙو هندو ۽ سک هئا، ان کان سواءِ هتي عيسائين جي هڪ ننڍڙي برادري پڻ رهندي هئي.<ref name="Talbot112">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref><ref name="Gilmartin113">{{cite book |last=Gilmartin |first=David |title=Empire and Islam: Punjab and the Making of Pakistan |publisher=University of California Press |year=1988}}</ref> سرحدن جي تعين لاءِ قائم ڪيل [[ريڊڪلف ڪميشن]] آڏو هندو ۽ سک اڳواڻن 1941ع جي مردم شماري جي انگن اکرن تي اعتراض ڪندي دعويٰ ڪئي ته 1945ع جي راشن ڪارڊن موجب شهر جي مسلمان آبادي صرف 54 سيڪڙو هئي. هنن اهو به موقف اختيار ڪيو ته شهر جي معيشت، واپار، صنعت ۽ تعليمي ادارن تي هندو ۽ سک برادرين جو غلبو هو، تنهنڪري صرف مذهبي آباديءَ جي بنياد تي لاهور کي پاڪستان ۾ شامل نه ڪيو وڃي. هندستاني صحافي ڪلديپ نئير دعويٰ ڪئي آهي ته [[سائرل ريڊڪلف]] 1971ع ۾ کيس ٻڌايو هو ته شروعاتي رٿابنديءَ موجب هو لاهور کي هندستان جي حصي ۾ شامل ڪرڻ وارو هو.<ref name="Nayar114">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Between the Lines |publisher=Allied Publishers |year=2012}}</ref><ref name=" Nayar115">{{cite book |last=Nayar |first=Kuldip |title=Distant Neighbours |publisher=Vikas Publishing |year=1972}}</ref><ref name="Tribune116">{{cite news |title=How Lahore came to Pakistan |work=The Tribune}}</ref> پر بعد ۾ هن پنهنجو فيصلو تبديل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[ڪلڪتو]] اڳ ئي هندستان کي ڏنو ويو هو ۽ سندس خيال ۾ پاڪستان وٽ ڪو وڏو ۽ اهم شهر نه رهندو.<ref name=" Larry117">{{cite book |last=Read |first=Larry Collins & Dominique Lapierre |title=Freedom at Midnight |publisher=Vikas Publishing |year=1975}}</ref> 1947ع جي ورهاڱي دوران لاهور وڏي پيماني تي فرقيواراڻي تشدد، قتل عام ۽ آباديءَ جي لڏپلاڻ جو مرڪز بڻجي ويو. لکين مسلمان اوڀر پنجاب ۽ هندستان جي ٻين علائقن مان لاهور ۽ پاڪستان ڏانهن لڏي آيا، جڏهن⁠تہ هندو ۽ سک آباديءَ جي وڏي اڪثريت لاهور ڇڏي هندستان هلي وئي. نتيجي طور شهر جي آباديءَ جي مذهبي بناوت مڪمل طور تبديل ٿي وئي ۽ لاهور نئين قائم ٿيل [[پاڪستان]] جو اهم ثقافتي، تعليمي، صنعتي ۽ انتظامي مرڪز بڻجي اڀريو.<ref name="Talbot2006">{{cite book |last=Talbot |first=Ian |title=Divided Cities: Partition and Its Aftermath in Lahore and Amritsar |publisher=Oxford University Press |year=2006}}</ref> شهر جي مستقبل بابت غيريقيني وڌڻ سان، لاهور ۾ ورهاڱي دوران سڀ کان وڌيڪ هولناڪ فساد ٿيا.<ref name="KudaisyaYong2004">{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=176–177}}</ref><ref>{{cite news |last=Ahmed |first=Khaled |date=3 June 2017 |title=The City that wanted to know |work=Indian Express}}</ref> انهن فسادن دوران وڏي پيماني تي قتلِ عام ٿيو، جنهن ۾ ٽيئي مذهبي برادريون ــ مسلمان، هندو ۽ سک ــ هڪ ئي وقت متاثرين پڻ رهيون ۽ ڪجهه هنڌن تي تشدد ڪندڙ پڻ بڻيون.<ref>{{cite book |last1=Fiddian-Qasmiyeh |first1=Elena |last2=Loescher |first2=Gil |last3=Long |first3=Katy |last4=Sigona |first4=Nando |title=The Oxford Handbook of Refugee and Forced Migration Studies |publisher=Oxford University Press |year=2014}}</ref> مارچ ۽ اپريل 1947ع جي شروعاتي فسادن دوران لاهور جي 82,000 گهرن مان لڳ ڀڳ 6,000 گهر تباهه ٿي ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> برطانوي فوج جي بکتر بند دستن جي موجودگي باوجود، سڄي اونهاري دوران تشدد ۾ واڌارو ٿيندو رهيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> هندو ۽ سک وڏي تعداد ۾ شهر ڇڏڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن اها اميد تقريباً ختم ٿي چڪي هئي تہ سرحدي ڪميشن لاهور کي ڀارت حوالي ڪندي. آگسٽ 1947ع جي آخر تائين شهر جا لڳ ڀڳ 66 سيڪڙو هندو ۽ سک لڏي چڪا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> فصيلبند شهر جو شاه عالمي بازار، جيڪو اڳ هندو آباديءَ جو اهم تجارتي علائقو هو، فسادن دوران مڪمل طور تي ساڙي تباهه ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 14 آگسٽ 1947ع تي جڏهن پاڪستان جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو، تڏهن تائين ريڊڪلف لائين جو باضابطه اعلان نه ٿيو هو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> ان رات شهر ۾ "پاڪستان زندہ باد" ۽ "الله اڪبر" جا نعرا، "هندستان زندہ باد" جي نعرن سان گڏ ٻڌڻ ۾ ايندا رهيا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=177}}</ref> 17 آگسٽ 1947ع تي 1941ع جي مردم شماريءَ ۾ مسلمانن جي اڪثريت جي بنياد تي لاهور پاڪستان کي ڏنو ويو ۽ نئين رياست جي پنجاب صوبي جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=177–178}}</ref> ڀارت جي سرحد جي ويجهو هجڻ سبب، اوڀر پنجاب ۽ اتر هندستان مان وڏي انگ ۾ پناهگير لاهور پهتا، پر شهر ۾ هندو ۽ سکن جي ڇڏيل ملڪيتن جي موجودگيءَ سبب انهن کي آباد ڪرڻ نسبتاً آسان ٿيو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> ڀارت ۾ لاهور جي وڃائڻ کان پوءِ نئين جديد رٿابنديءَ واري گاديءَ جي شهر چندي ڳڙهه جي تعمير کي هٿي ملي.<ref>{{cite book |last=Kalia |first=Ravi |title=Chandigarh: The Making of an Indian City |publisher=Oxford University Press |year=1999 |pages=1–2}}</ref> ===جديد دور=== [[File:Pakistan Punjab Assembly House.jpg|thumb|پنجاب صوبائي اسيمبلي]] [[File:Wapda House The Mall Lahore.jpeg|thumb|واپڊا هائوس]] [[File:Arfa Karim Tower Lahore.jpg|thumb|ارفا ڪريم ٽاور]] [[File:First Lady Jacqueline Kennedy's Motorcade in Lahore, Pakistan.jpg|thumb|1962ع ۾ آمريڪا جي خاتون اول جيڪلين ڪينيڊي ۽ صدر ايوب خان لاهور ۾]] ورهاڱي کان پوءِ لاهور جي معيشت کي سخت ڌڪ رسيو، جڏهن⁠تہ شهر جي سماجي ۽ ثقافتي زندگي، جيڪا اڳ هندو ۽ سک برادرين جي فعال شرڪت سبب گهڻي متحرڪ هئي، ڪمزور ٿي وئي.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=178}}</ref> 1940ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين صنعتي پيداوار ورهاڱي کان اڳ واري سطح جي صرف ٽئين حصي تائين رهجي وئي، جڏهن⁠تہ 1950ع تائين شهر جي رڳو 27 سيڪڙو ڪارخانا ڪم ڪري رهيا هئا، ۽ اهي به پنهنجي مڪمل گنجائش کان گهڻو گهٽ پيداوار ڏئي رهيا هئا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|pp=178–179}}</ref> سرمائي جي وڏي پئماني تي نيڪالي سبب لاهور جي معيشت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جڏهن⁠تہ ڪراچي تيزيءَ سان صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي وڌيڪ خوشحال ٿيندو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ڀارتي سرحد جي ويجهو هجڻ ۽ ورهاڱي کان پوءِ جي غيرمستحڪم حالتن سبب لاهور کي پاڪستان جي قومي گاديءَ لاءِ مناسب نه سمجهيو ويو، تنهنڪري ڪراچي کي نسبتاً پرامن ماحول، مضبوط معيشت ۽ بهتر بنيادي ڍانچي جي بنياد تي ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> آزاديءَ کان پوءِ لاهور آهستي آهستي اولهه پنجاب جي اقتصادي ۽ ثقافتي مرڪز طور ٻيهر پنهنجي اهميت حاصل ڪرڻ لڳو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|p=179}}</ref> 1949ع ۾ شاه عالمي بازار جي ٻيهر تعمير شروع ڪئي وئي، جيڪا 1947ع جي فسادن کان اڳ فصيلبند شهر جو هندو اڪثريتي تجارتي مرڪز هئي.<ref>{{cite book |last=de Jonge |first=Rene |title=Urban Planning in Lahore: A Confrontation with Real Development |publisher=Peter Groote |year=1989}}</ref> 1951ع ۾ پاڪستان تحريڪ جي فڪري رهنما شاعر [[علامه اقبال]] جي ياد ۾ سندس مقبرو تعمير ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1955ع ۾ ون يونٽ نظام جي قيام کان پوءِ، جيڪو 1970ع تائين جاري رهيو، لاهور کي سڄي اولهه پاڪستان جو گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> ان کان ٿوري ئي عرصي بعد، 1968ع ۾ [[مينار پاڪستان]] تعمير ٿي مڪمل ٿيو، جنهن هنڌ 1940ع جي لاهور ٺهراءُ منظور ڪئي وئي هئي، ان کي يادگار بڻايو ويو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> گڏيل قومن جي سهڪار سان حڪومت لاهور جي ٻيهر تعمير ڪئي، ۽ ورهاڱي دوران ٿيل فرقيواراڻن فسادن جا گهڻا نشان آهستي آهستي ختم ڪيا ويا.<ref>{{Harvnb|Kudaisya|Yong|2004|p=179}}</ref> 1974ع ۾ اسلامي سربراهه ڪانفرنس (Islamic Summit Conference) جو ٻيون اجلاس لاهور ۾ منعقد ٿيو.<ref>{{cite web |title=Second Islamic Summit Conference}}</ref> 1992ع ۾ ڀارت ۾ بابري مسجد جي ڊهڻ جي ردعمل طور لاهور ۾ فساد ٿيا، جن دوران ڪيترين ئي غير مسلم تاريخي يادگارن کي نقصان پهچايو ويو، جن ۾ مهاراجا شير سنگهه جو مقبرو ۽ دي مال جي ڀرسان واقع اڳوڻو جين مندر پڻ شامل هئا.<ref>{{cite web |title=Political History and Administrative History of the Punjab}}</ref> 1996ع ۾ [[قذافي اسٽيڊيم]] ۾ [[1996 ڪرڪيٽ ورلڊ ڪپ]] جو فائنل مقابلو کيڏيو ويو.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> فصيلبند شهر لاهور جي بحالي وارو منصوبو 2009ع ۾ شروع ڪيو ويو، جنهن تحت پنجاب حڪومت عالمي بئنڪ جي مالي سهڪار سان اڪبري دروازي کان [[لاهور قلعو|لاهور قلعي]] تائين رائل ٽريل جي بحالي ۽ مرمت ڪرائي.<ref>{{cite web |title=Lahore – History of Lahore}}</ref> ==جاگرافي== {{Main|لاهور جي جاگرافي}} [[File:ISS-38 Lahore, Pakistan.jpg|thumb|بين الاقوامي خلائي اسٽيشن تان ڏٺل لاهور. [[راوي درياهه]] اتر کان اولهه طرف وهي ٿو، جڏهن⁠تہ شهر تيزيءَ سان ڏکڻ طرف وڌي رهيو آهي.]] لاهور پاڪستان جي اتر اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي ۽ 31°15′ کان 31°45′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 74°01′ کان 74°39′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ پکڙيل آهي. شهر جي اتر ۽ اولهه ۾ [[شيخوپوره ضلعو]]، اوڀر ۾ [[واگهه]] ۽ ڏکڻ ۾ [[قصور ضلعو]] واقع آهن. [[راوي درياهه]] لاهور جي اترئين پاسي کان وهي ٿو. لاهور شهر جو ڪل زميني رقبو 404 چورس ڪلوميٽر (156 چورس ميل) آهي. ==آبهوا== {{Main|لاهور جي آبهوا}} لاهور ۾ [[گرم نيم خشڪ آبهوا]] (ڪوپن آبهوا جي درجابندي: '''BSh''') ملي ٿي، جيڪا [[مرطوب ذيلي اڀرندي آبهوا]] سان لڳي ٿي. سال جو سڀ کان وڌيڪ گرم مهينو جون هوندو آهي، جنهن دوران گرمي پد عام طور تي 45 °س (113 °ف) کان وڌي ويندو آهي. مون سون جي موسم جون جي آخر ۾ شروع ٿيندي آهي، جڏهن⁠تہ جولاءِ، آگسٽ ۽ سيپٽمبر سڀ کان وڌيڪ برسات وارا مهينا آهن، جن دوران تيز برساتون، شام جا گجگوڙ وارا طوفان، ڪڪر ڦاٽڻ (ڪلائوڊ برسٽ) ۽ اوچتين ٻوڏن جا امڪان هوندا آهن.<ref>{{cite web |title=Climatological Normals of Lahore |publisher=Hong Kong Observatory}}</ref> سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري هوندو آهي، جنهن دوران ڳاٽي ٽوڙ ڪوهيڙو عام هوندو آهي.<ref>{{cite news |title=Smoke not smog}}</ref> شهر ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 50.4 °س (122.7 °ف) هو، جيڪو 5 جون 2003ع تي رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite web |title=Quetta |publisher=PakMet}}</ref> 10 جون 2007ع تي 48 °س (118 °ف) گرمي پد رڪارڊ ڪيو ويو.<ref>{{cite news |title=Highest temperature in 78 years: Four die as city sizzles at 48º C |work=Daily Times}}</ref><ref>{{cite news |title=Heatwave to persist for 4–5 days |work=Dawn}}</ref> هي گرمي پد ڇانوَ ۾ ماپيو ويو هو، جڏهن⁠تہ پاڪستان جي موسميات کاتي موجب سڌي سج جي روشنيءَ ۾ گرميءَ جو احساس (ھيٽ انڊيڪس) 55 °س (131 °ف) تائين پهتو هو.<ref>{{cite web |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department}}</ref> 24 ڪلاڪن دوران سڀ کان وڌيڪ 337 ملي ميٽر (13.3 انچ) برسات 1 آگسٽ 2024ع تي رڪارڊ ڪئي وئي.<ref>{{cite web |title=Pakmet.com.pk – Pakistan's Biggest Property Website |publisher=PakMet}}</ref> ===لاهور جي آبهوا جا انگ اکر=== {{Weather box |location = لاهور |metric first = yes |single line = yes |Jan record high C = 27.8 |Feb record high C = 33.3 |Mar record high C = 37.8 |Apr record high C = 46.1 |May record high C = 48.3 |Jun record high C = 47.2 |Jul record high C = 46.1 |Aug record high C = 42.8 |Sep record high C = 41.7 |Oct record high C = 40.6 |Nov record high C = 35.0 |Dec record high C = 30.0 |Jan high C = 18.4 |Feb high C = 22.2 |Mar high C = 27.5 |Apr high C = 34.2 |May high C = 38.9 |Jun high C = 38.9 |Jul high C = 35.6 |Aug high C = 34.7 |Sep high C = 34.4 |Oct high C = 32.4 |Nov high C = 27.1 |Dec high C = 21.4 |Jan mean C = 13.1 |Feb mean C = 16.5 |Mar mean C = 21.6 |Apr mean C = 27.7 |May mean C = 32.3 |Jun mean C = 33.2 |Jul mean C = 31.3 |Aug mean C = 30.8 |Sep mean C = 29.9 |Oct mean C = 26.3 |Nov mean C = 20.4 |Dec mean C = 15.1 |Jan low C = 7.6 |Feb low C = 10.8 |Mar low C = 15.7 |Apr low C = 21.1 |May low C = 25.6 |Jun low C = 27.4 |Jul low C = 27.1 |Aug low C = 26.9 |Sep low C = 25.3 |Oct low C = 20.1 |Nov low C = 13.7 |Dec low C = 8.8 |Jan record low C = −2.2 |Feb record low C = 0.0 |Mar record low C = 2.8 |Apr record low C = 10.0 |May record low C = 14.0 |Jun record low C = 17.8 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 19.0 |Sep record low C = 16.7 |Oct record low C = 8.3 |Nov record low C = 1.0 |Dec record low C = −1.1 |Jan precipitation mm = 21.9 |Feb precipitation mm = 31.5 |Mar precipitation mm = 31.5 |Apr precipitation mm = 19.5 |May precipitation mm = 17.7 |Jun precipitation mm = 73.8 |Jul precipitation mm = 188.6 |Aug precipitation mm = 177.1 |Sep precipitation mm = 88.6 |Oct precipitation mm = 10.3 |Nov precipitation mm = 6.9 |Dec precipitation mm = 6.8 |Jan rain days = 2.5 |Feb rain days = 3.5 |Mar rain days = 3.6 |Apr rain days = 2.8 |May rain days = 2.9 |Jun rain days = 5.0 |Jul rain days = 9.1 |Aug rain days = 8.7 |Sep rain days = 4.9 |Oct rain days = 1.1 |Nov rain days = 1.9 |Dec rain days = 1.1 |Jan humidity = 66 |Feb humidity = 58 |Mar humidity = 53 |Apr humidity = 42 |May humidity = 36 |Jun humidity = 42 |Jul humidity = 66 |Aug humidity = 70 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 58 |Nov humidity = 53 |Dec humidity = 67 |Jan sun = 218.8 |Feb sun = 215.0 |Mar sun = 245.8 |Apr sun = 256.1 |May sun = 308.3 |Jun sun = 269.0 |Jul sun = 227.5 |Aug sun = 234.9 |Sep sun = 265.6 |Oct sun = 290.0 |Nov sun = 229.6 |Dec sun = 222.9 |source 1 = <ref name="NOAA137">{{cite web |url=https://... |title=Lahore Extremes (1881–2022) |publisher=Pakistan Meteorological Department |access-date=2026-08-06 }}</ref> |source 2 = Deutscher Wetterdienst<ref name="DWD138">{{cite web |url=https://... |title=Climate data |publisher=Deutscher Wetterdienst |access-date=2026-08-06 }}</ref> }} ورلڊ ايئر ڪوالٽي رپورٽ 2024ع موجب، لاهور دنيا جي سڀ کان وڌيڪ فضائي آلودگي وارن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |title=World's Most Polluted Cities 2024 |AQI Ranking |publisher=AQI.in}}</ref> == ڊيموگرافي == {{Main|لاهور جي آدمشماري}} ==== تاريخي آبادي ==== {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |+ لاهور جي تاريخي آبادي ! سال ! آبادي ! واڌ |- | 1881 | 138,878 | — |- | 1891 | 159,947 | +15.2% |- | 1901 | 186,884 | +16.8% |- | 1911 | 228,687 | +22.4% |- | 1921 | 281,781 | +23.2% |- | 1931 | 400,075 | +42.0% |- | 1941 | 671,659 | +67.9% |- | 1951 | 1,130,000 | +68.2% |- | 1961 | 1,630,000 | +44.2% |- | 1972 | 2,198,890<ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |website=citypopulation.de |access-date=28 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728044042/https://www.citypopulation.de/en/pakistan/cities/ |archive-date=28 July 2020 |url-status=live }}</ref> | +34.9% |- | 1981 | 2,988,486<ref name="citypopulation"/> | +35.9% |- | 1998 | 5,209,088<ref name="citypopulation"/> | +74.3% |- | 2017 | 11,126,285<ref name="citypopulation"/> | +113.6% |- | 2023 | 13,004,135<ref name="citypopulation"/> | +16.9% |} ==== آبادي ==== 2017ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب لاهور جي آبادي 11,126,285 هئي.<ref>{{cite web |title=Population of Major Cities Census – 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> 1998ع کان 2017ع تائين شهر جي سالياني آبادي واڌ جي شرح 4.07 سيڪڙو رهي.<ref>{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> جنس جي لحاظ کان آباديءَ جو 52.35 سيڪڙو مرد، 47.64 سيڪڙو عورتون ۽ 0.01 سيڪڙو خواجه سرا هئا.<ref name="pbsgender">{{cite web |title=District Wise Population by Sex and Rural/Urban – Census 2017 |publisher=Pakistan Bureau of Statistics}}</ref> لاهور آباديءَ جي لحاظ کان هڪ نوجوان شهر آهي، جتي 40 سيڪڙو کان وڌيڪ رهواسي 15 سالن کان گهٽ عمر جا آهن.<ref>{{cite web |title=Lahore Population 2018}}</ref> <ref name="citypopulation">{{cite web |title=Pakistan: Provinces and Major Cities – Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information |website=citypopulation.de}}</ref> === ذاتيون ۽ پسمنظر === 2017ع جي پاڪستاني آدمشماريءَ وقت لاهور ۾ سڀ کان وڏو قبائلي يا ذاتي گروهه [[آرائين پنجابي]] هو، جيڪو آباديءَ جو 40 سيڪڙو بڻجندو هو. ان کان پوءِ [[پنجابي ڪشميري]] 30 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ [[راجپوت پنجابي]] ۽ [[ڪمبوھ پنجابي]] آباديءَ جو 5-5 سيڪڙو هئا. باقي 20 سيڪڙو آباديءَ جي اڪثريت ٻين پنجابي ذاتين تي مشتمل هئي، جڏهن⁠تہ ان ۾ [[مهاجر]]، [[پشتون]] ۽ [[ميو قوم|ميو]] جهڙين ٻين نسلي برادرين جون ننڍيون آباديون پڻ شامل هيون.<ref name="LahoreDistrictProfile">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore - Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = لاهور ضلعي ۾ ذاتيون ۽ پسمنظر<ref name="LahoreDistrictProfile2">{{cite web |title=District Profile |website=District Lahore |publisher=Government of Punjab |archive-url=https://web.archive.org/web/20231127000000/ |archive-date=27 November 2023 |url-status=dead }}</ref> | label1 = [[آرائين]] | value1 = 40 | color1 = red | label2 = [[ڪشميري]] | value2 = 30 | color2 = blue | label3 = [[راجپوت]] | value3 = 5 | color3 = green | label4 = [[ڪمبوھ]] | value4 = 5 | color4 = orange | label5 = ٻيا | value5 = 20 | color5 = purple }} === شهر جي پشتون آباديءَ بابت تڪرار === ڪجهه [[پشتون قومپرستي|پشتون قومپرست]] جماعتن جو موقف آهي تہ 2017ع جي آدمشماريءَ ۾ لاهور جي پشتون آباديءَ کي اصل انگ کان گهٽ ڳڻيو ويو هو. [[عوامي نيشنل پارٽي]] جي صوبائي جنرل سيڪريٽري امير بهادر خان موجب، لاهور ۾ پشتونن جو انگ 15 لک هو، جڏهن⁠تہ [[پختونخوا ملي عوامي پارٽي]] جي ميمبر گل محمد ريگوال دعويٰ ڪئي تہ شهر ۾ پشتونن جو انگ 10 لک کان وڌيڪ هو، جن مان رڳو [[فصيلبند شهر لاهور|فصيلبند شهر]] ۾ لڳ ڀڳ 300,000 پشتون رهندا هئا. انهن مان گهڻا ماڻهو گذريل 20 سالن دوران لاهور منتقل ٿيا هئا، جن ۾ فوجي ڪاررواين سبب لڏي آيل ماڻهو پڻ شامل هئا، پر کين لاهور جا مستقل رهواسي نہ سمجهڻ سبب آدمشماريءَ ۾ ڳڻيو نہ ويو.<ref>{{cite news |last=Ullah |first=Kaleem |date=27 September 2021 |title=Pakhtuns of Lahore: 'We have been deliberately undercounted in the census.' |work=Lok Sujag |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817000000/ |archive-date=17 August 2024 |url-status=dead }}</ref> === مذهب === {{Main|لاهور ۾ مذهب}} 2023ع جي آدمشماري موجب، لاهور ضلعي جي مذهبي جوڙجڪ هن ريت هئي:<ref name="PBS2023">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census-2023) |url=https://www.pbscensus.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics }}</ref> {{Bar box |title=لاهور ضلعي جي مذهبي آبادي (2023ع) |titlebar=#f9d71c |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{Bar percent|[[اسلام]]|green|95.26}} {{Bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.64}} {{Bar percent|ٻيا|gray|0.10}} }} 20232023ع جي آدمشماري موجب، لاهور جي آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمانن]] تي مشتمل هئي، جيڪي ڪل آباديءَ جو 95.26 سيڪڙو هئا، جڏهن⁠تہ 2017ع ۾ سندن تناسب 94.7 سيڪڙو هو. ٻين مذهبن ۾ [[عيسائيت|عيسائي]] (4.64 سيڪڙو، جيڪو 2017ع جي 5.14 سيڪڙو کان ٿورو گهٽ هو)، [[احمدي]]، [[بهائي مذهب|بهائي]]، [[هندو ڌرم|هندو]]، [[پارسي]] ۽ [[سک مت|سک]] شامل آهن. شهر ۾ [[زرتشتي مذهب|زرتشتي]] برادري پڻ ننڍڙي تعداد ۾ موجود آهي، جيڪا گهڻي عرصي کان هتي آباد آهي.<ref name="PBS2023"/> لاهور ۾ [[سک مت]] جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئڻ سبب، هي شهر سکن لاءِ هڪ اهم زيارت گاهه آهي.<ref>{{cite news |title=Sikh pilgrims from India arrive in Lahore |url=https://www.dawn.com/news/1220568 |work=Dawn |location=Pakistan |date=21 November 2015 |access-date=23 September 2016 }}</ref> لاهور جو پهريون گرجاگھر [[جلال الدين اڪبر|شهنشاهه اڪبر]] جي دورِ حڪومت ۾ سورهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ تعمير ڪيو ويو، پر 1632ع ۾ [[شاهه جهان]] جي حڪم سان ڊاهي پٽ ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Chaudhry |first=Nazir Ahmad |title=Lahore |publisher=Sang-e-Meel Publications |year=2000 |isbn=969351047X }}</ref> لاهور ۾ هندن جي آبادي گهٽ هجڻ سبب، هن وقت شهر ۾ صرف ٻه فعال هندو مندر آهن: [[شري ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]].<ref>{{cite news |last=Mirza |first=Sehyr |title=Lahore's only functional Hindu temple: Persecution amidst lights |url=https://www.dawn.com/news/1141129 |work=Dawn |date=31 October 2014 |access-date=14 November 2020 }}</ref> === ٻوليون === {{Pie chart |thumb=right |caption=لاهور ضلعي ۾ مادري ٻولين موجب ڳالهائيندڙ (2023ع)<ref name="MotherTongue2023" /> |label1=[[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1=73.58 |color1=#8B0000 |label2=[[اردو]] |value2=21.10 |color2=#008000 |label3=ٻيون |value3=5.32 |color3=#FF0000 }} 2023ع جي آدمشماري موجب، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] لاهور جي سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ مادري ٻولي آهي، جيڪا ضلعي جي 73.58 سيڪڙو آباديءَ جي پهرين ٻولي آهي.<ref name="MotherTongue2023">{{cite web |title=LAHORE DISTRICT - POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور دنيا جو سڀ کان وڏو پنجابي ڳالهائيندڙ شهر آهي. 2023ع جي پاڪستاني آدمشماري موجب، 21.1 سيڪڙو آبادي [[اردو]]، 2.06 سيڪڙو [[پشتو]]، 2.01 سيڪڙو [[ميواٽي ٻولي|ميواٽي]] ۽ 2.78 سيڪڙو ٻيون مادري ٻوليون ڳالهائي ٿي.<ref>{{cite web |title=Lahore (District, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location |url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/punjab/374__lahore/ |website=Citypopulation.de |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Lahore District – 2023 Census |url=https://www.pbs.gov.pk/ |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=6 August 2026 }}</ref> [[اردو]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] سرڪاري ٻولين طور، ۽ تعليم، انتظاميا ۽ ميڊيا ۾ استعمال ٿين ٿيون. ان سان گڏ [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] به گريجوئيشن سطح تي پڙهائي وڃي ٿي ۽ لاهور جي ڊرامن، فلمن ۽ اخبارن ۾ استعمال ٿئي ٿي.<ref>{{cite web |title=B.A. Two-year (pass course) Examinations |url=https://pu.edu.pk/ |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite web |title=Department of Punjabi |url=https://pu.edu.pk/home/department/56 |publisher=University of the Punjab |access-date=6 August 2026 }}</ref> لاهور سان تعلق رکندڙ ڪيترن ئي تعليمي ماهرن، محققن ۽ سماجي مبصرن مطالبو ڪيو آهي ته [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] کي پرائمري سطح تي تدريسي ٻولي قرار ڏنو وڃي ۽ [[پنجاب اسيمبلي]] ۾ پڻ سرڪاري طور استعمال ڪيو وڃي.<ref>{{cite news |title=Supreme Court's Urdu verdict: No language can be imposed from above |url=https://nation.com.pk/ |work=The Nation |date=15 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref><ref>{{cite news |title=Two-member SC bench refers Punjabi language case to CJP |url=https://www.brecorder.com/ |work=Business Recorder |date=14 September 2015 |access-date=6 August 2026 }}</ref> == شهر جو منظر == === پراڻو شهر === [[File:An aerial shot of the entire city of Lahore, Pakistan.jpg|thumb|لاهور جو فضائي منظر]] لاهور جو جديد شهري منظر شهر جي اترئين حصي ۾ واقع تاريخي [[لاهور جو فصيلبند شهر|فصيلبند شهر]] تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ڪيترائي [[يونيسڪو عالمي ورثو]] ۽ قومي ورثي جا ماڳ موجود آهن.<ref name="Glover2008">{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> لاهور جي شهري رٿابندي جاميٽري نموني بدران آهستي آهستي ترقي ڪئي، جنهن سبب پاڙيسري عمارتن جي وچ ۾ تنگ گهٽيون ('''گليون''') ۽ بند رستا ('''ڪٽرا''') وجود ۾ آيا.<ref name="Glover2008"/> جيتوڻيڪ ڪيترن ئي پاڙن جا نالا ڪنهن خاص مذهبي يا نسلي برادريءَ سان لاڳاپيل هئا، پر اهي پاڙا پاڻ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي هئا ۽ ڪنهن هڪ برادريءَ جي اڪثريت هيٺ نه هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Wazir Khan Mosque - Aerial View.jpg|thumb|وزير خان مسجد جي چوڌاري وارو علائقو فصيلبند شهر جي شهري بناوت جو نمايان مثال آهي.]] لاهور جي شهري بناوت ڏکڻ ايشيا جي ٻين قديم شهرن، جهڙوڪ [[پشاور]]، [[ملتان]] ۽ [[دهلي]] سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، جيڪي سڀئي ڪنهن وڏي درياهه جي ڀرسان آباد ٿيا هئا ۽ جن ۾ فصيلبند شهر ۽ شاهي قلعو شامل هوندا هئا.<ref name="Glover2008"/> [[File:Badshahi and Lahore in the Evening. Aerial View.jpg|thumb|حضوري باغ مغل ۽ سک دور جي يادگارن، جن ۾ [[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور قلعو]]، [[روشنائي دروازو]] ۽ [[رنجيت سنگهه جي سمادهي]] شامل آهن، جي وچ ۾ واقع آهي.]] سک دور جي پڄاڻيءَ تائين لاهور جون گهڻيون وڏيون [[حويلي|حويليون]] آبادڪارن جي قبضي هيٺ اچي ويون هيون. ڪجهه نوان پاڙا پراڻين مغل دور جي حويلين جي حدن اندر ئي ٺهي ويا، جيئن '''محله پٺاڻ والي'''، جيڪو ميان خان جي حويلي جي کنڊرن اندر آباد ٿيو هو.<ref name="Glover2008"/> 1831ع تائين فصيلبند شهر اندر موجود تقريباً سڀئي مغل حويليون ڀرپاسي جي آباديءَ ۾ ضم ٿي ويون هيون، جنهن سبب اڄ لاهور ۾ مغل دور جون رهائشي حويليون تقريباً ختم ٿي چڪيون آهن.<ref name="Glover2008"/> هڪ وقت فصيلبند شهر جي چوڌاري ڪل تيرهن دروازا هئا. انهن مان اڄ به [[روشنائي دروازو]]، [[مستي دروازو]]، [[يڪي دروازو]]، [[ڪشميري دروازو]]، [[خضري دروازو]]، [[شاهه برج دروازو]]، [[اڪبري دروازو]] ۽ [[لاهوري دروازو]] موجود آهن. فصيلبند شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ برطانوي دور جو وسيع [[لاهور ڇانوڻي]] (Lahore Cantonment) واقع آهي.<ref name="Glover2008"/> === بازارون === لاهور پنهنجي تاريخي ۽ روايتي بازارن جي ڪري مشهور آهي. فصيلبند شهر اندر اهم بازارن ۾ [[صرافه بازار]]، ٽامي ۽ پتل جي بازار، [[ڪشميري بازار]]، لکشمي بازار، [[شاه عالمي بازار]]، سوها بازار ۽ دابي بازار شامل آهن. فصيلبند شهر کان ٻاهر موجود مشهور بازارن ۾ [[انارڪلي بازار]]، [[اڇره بازار]]، ڳڙهي شاهو بازار، [[لنڊا بازار]]، [[صدر بازار]]، [[اردو بازار]] ۽ [[نولکا بازار]] شامل آهن.<ref>{{Harvnb|Naz|2012}}</ref> === فن تعمير === {{Main|لاهور جو فن تعمير}} [[File:Grand Jamia Mosque.jpg|thumb|2012ع ۾ تعمير ٿيل [[گرينڊ جامع مسجد]]، ڏاکڻي لاهور ۾ مغل ۽ جديد طرزِ تعمير جو حسين امتزاج آهي.]] لاهور [[مغل سلطنت]]، [[سک سلطنت]] ۽ [[برطانوي راج]] جي دورن سان واسطو رکندڙ ڪيترن ئي يادگارن جو گهر آهي. [[فصيلبند شهر، لاهور]] جي روايتي طرزِ تعمير تي خاص طور مغل ۽ سک دور جي اڏاوتن جو گهرو اثر رهيو آهي.<ref name="Architecture173">{{cite encyclopedia|title=Architecture of Lahore|encyclopedia=Wikipedia}}</ref> === سک دور === ارڙهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[سک سلطنت]] جي قيام کان پوءِ، [[رنجيت سنگهه]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ تعمير ۽ بحاليءَ جا ڪم مغل روايتن کان متاثر رهيا، ۽ انهيءَ زماني ۾ لاهور کي ''"باغن جو شهر"'' سڏيو ويندو هو.<ref name="Nation174">{{cite web|title=The Nation newspaper|date=23 September 2010}}</ref><ref name="Hazuri175">{{cite web|title=Hazori Bagh|website=lahore.city-history.com}}</ref> اوڻيهين صديءَ جي وچ ڌاري تيار ڪيل برطانوي نقشن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لاهور جي چوڌاري موجود ڪيترائي ڀت وارا نجي باغ مسلمان امير خاندانن کان ضبط ڪري مشهور سک اميرن جي نالن سان منسوب ڪيا ويا هئا، جيڪا سرپرستيءَ جي روايت مغلن کان ورثي ۾ ملي هئي. رنجيت سنگهه جي آمد وقت تائين لاهور جي مغل دور جي گهڻي اڏاوت زبون حال ٿي چڪي هئي، پر سندس فوج لاهور جي ڪيترين قيمتي مغل يادگارن کي لٽي ڇڏيو ۽ ڪيترين عمارتن مان سفيد سنگِ مرمر لاھي سک سلطنت جي ٻين علائقن ڏانهن منتقل ڪيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> جن يادگارن مان سنگ مرمر لاٿو ويو، تن ۾ [[آصف خان جو مقبرو]]، [[نورجهان جو مقبرو]] ۽ [[شالامار باغ]] شامل آهن، جڏهن ته شالامار باغ جو قيمتي عقيق (Agate) وارو دروازو پڻ ڪڍي ورتو ويو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref><ref>{{Harvnb|Latif|1892}}</ref> سک حڪومت شهر جي ڀتين کان ٻاهر موجود ڪيترين درگاهن ۽ يادگارن کي پڻ ڊاهي ڇڏيو.<ref>{{Harvnb|Latif|1892|p=87}}</ref> تنهن هوندي به، سک دور لاهور کي ڪيترين يادگارن سان گڏ هڪ گهڻو تبديل ٿيل [[لاهور قلعو]] پڻ ڏنو. رنجيت سنگهه جي حڪومت لاهور جي ڪجهه پراڻي شان و شوڪت کي بحال ڪيو،<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> پر ساڳئي وقت ڪيترين مغل دور جي تاريخي عمارتن کي نقصان پڻ پهچايو يا تباهه ڪيو.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> سک دور ۾ ڪيترين ئي [[حويلي|حويلين]] جي تعمير ٿي، جيتوڻيڪ انهن مان اڄ فقط ٿوريون ئي باقي بچيون آهن.<ref>{{Harvnb|Glover|2008}}</ref> === برطانوي دور === [[File:Front elevation, Aitchison College.jpg|thumb|نوآبادياتي دور ۾ اسلامي، هندو ۽ مغربي طرزِ تعمير جي امتزاج مان ٺهندڙ تعميري انداز جو هڪ مثال [[ايچيسن ڪاليج]] آهي.]] [[File:Tollinton Market Lahore.jpg|thumb|لاهور جي پراڻي شهر ۾ نوآبادياتي دور جي عمارتن مان هڪ [[ٽالنٽن مارڪيٽ]].]] برطانوي پنجاب جي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب لاهور جي تعميراتي طرز تي برطانوي نوآبادياتي دور جو گهرو اثر پيو. گهڻيون عمارتون [[انڊو-گوٿڪ طرز تعمير]] ۾ تعمير ڪيون ويون، جيڪو [[وڪٽورين طرز تعمير]] ۽ [[اسلامي طرز تعمير]] جي عنصرن جو امتزاج هو، جڏهن ته ڪيتريون عمارتون نمايان [[انڊو-سراسيني طرز تعمير]] ۾ پڻ تعمير ٿيون. برطانوي حڪومت نوڪلاسيڪي طرز جي [[مونٽگمري هال]] پڻ تعمير ڪرائي، جيڪو اڄ [[قائداعظم لائبريري]] طور استعمال ٿئي ٿو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> [[لارنس گارڊن]] (هاڻوڪو [[باغ جناح]]) پڻ سول اسٽيشن جي ڀرسان قائم ڪيو ويو. هن باغ جي تعمير لاءِ لاهور جي يورپي برادري ۽ مقامي مالدار ماڻهن کان چندا گڏ ڪيا ويا. باغ ۾ 600 کان وڌيڪ ٻوٽن جون جنسون پوکيون ويون، ۽ انهن جي سنڀال لاءِ [[ڪيو رائل بوٽينڪ گارڊنز]]، لنڊن مان هڪ باغباني ماهر مقرر ڪيو ويو.<ref>Glover (2008), p. [page needed].</ref> قديم شهر جي ڏکڻ وارا سرسبز علائقا، ۽ پراڻي شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ قائم ڪئنٽونمينٽ، گهڻو ڪري برطانوي دور ۾ ترقي ڏني وئي، جتي وڻن سان سينگاريل شاهراهن سان گڏ نوآبادياتي طرز جون عمارتون تعمير ڪيون ويون. 1887ع ۾ [[راڻي وڪٽوريا]] جي گولڊن جوبلي جي موقعي تي برطانوي حڪومت ڪيترين ئي اهم عمارتن کي انڊو-سراسيني طرز ۾ تعمير ڪرايو، جن ۾ [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[ميو اسڪول آف انڊسٽريل آرٽس]] شامل آهن. هن طرز جا ٻيا نمايان مثال [[ايچيسن ڪاليج]]، پنجاب چيف ڪورٽ (هاڻوڪي [[لاهور هاءِ ڪورٽ]])، [[لاهور ميوزيم]] ۽ [[پنجاب يونيورسٽي]] آهن. لاهور جون ڪيترين ئي اهم عمارتن جي رٿابندي سول انجنيئر ۽ معمار [[سر گنگا رام]] ڪئي، جنهن کي ”جديد لاهور جو معمار“ سڏيو وڃي ٿو.<ref>Khaled Ahmed (2001).</ref><ref>Haroon Khalid (25 April 2018).</ref><ref>Mazhar Abbas (18 July 2021).</ref><ref>Gill, Anjum (12 July 2004).</ref> === باغ ۽ پارڪ === {{Main|لاهور جا پارڪ ۽ باغ}} لاهور پنهنجي بيشمار باغن سبب ”باغن جو شهر“ پڻ سڏيو وڃي ٿو. [[شاهدره باغ]] مغل دور جي قديم ترين باغن مان هڪ آهي، جنهن ۾ [[جهانگير جو مقبرو]] واقع آهي. [[شالامار باغ]] [[شاهجهان]] جي دور ۾ تعمير ڪرايا ويا ۽ انهن جي رٿابندي قرآن ۾ بيان ڪيل جنت جي تصور جي عڪاسي ڪندي ڪئي وئي. باغن ۾ روايتي ''چهارباغ'' جو نقشو اختيار ڪيو ويو، جنهن ۾ چار حصا ۽ ٽي لهندڙ ڇٻريون شامل آهن. 1818ع ۾ [[حضوري باغ]] [[رنجيت سنگهه]] طرفان [[ڪوهِ نور]] هيري جي قبضي جي ياد ۾ تعمير ڪرايو ويو. لارنس گارڊن 1862ع ۾ قائم ٿيو ۽ ان جو نالو برطانوي وائسراءِ [[سر جان لارنس]] جي نالي تي رکيو ويو. [[سرڪيولر گارڊن]]، جيڪو فصيلبند شهر کي ٽن پاسن کان گهيرو ڪري ٿو، 1892ع تائين قائم ٿي چڪو هو. [[بادشاهي مسجد]] ڀرسان موجود اڳوڻي پريڊ گرائونڊ کي برطانوي دور ۾ [[منٽو پارڪ]] سڏيو ويو، جيڪو بحالي کان پوءِ [[اقبال پارڪ]] جي نالي سان ٻيهر قائم ڪيو ويو. شهر جي ٻين مشهور باغن ۽ پارڪن ۾ [[حضوري باغ]]، [[اقبال پارڪ]]، موچي باغ، [[گلشن اقبال پارڪ]]، [[ماڊل ٽائون پارڪ]]، [[جيلاني پارڪ]]، ناصر باغ، [[جلو پارڪ]]، [[لاهور زو سفاري]] ۽ [[چنگا مانگا]] شامل آهن، جيڪو [[قصور ضلعو]] جي ويجهو انسان هٿان پوکيل ٻيلو آهي. [[باغ جناح]] پڻ 141 ايڪڙن (57 هيڪٽر) تي پکڙيل نباتاتي باغ آهي، جتي راندين ۽ تفريح سان گڏ هڪ لائبريري پڻ موجود آهي.<ref>"Lawrence Gardens (Bagh-e-Jinnah)". Gardenvisit.com.</ref><ref>"Bagh-E-Jinnah / Lawrence Gardens".</ref> == معيشت == {{Main|لاهور جي معيشت}} [[File:PIA Head Office, Lahore.jpg|thumb|[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو هيڊ آفيس]] [[File:Emporium Mall.jpg|thumb|[[ايمپوريم مال]]]] [[File:MCB-HQ (square).jpg|thumb|[[ايم سي بي بئنڪ]] جو هيڊڪوارٽر]] 2008ع تائين شهر جي [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP)، [[خريداري قوت جي برابري]] (PPP) موجب، لڳ ڀڳ 40 ارب آمريڪي ڊالر اندازي ڪئي وئي هئي، جڏهن ته سراسري سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهڻ جو اندازو هو. اها پاڪستان جي معاشي مرڪز [[ڪراچي]] جي معيشت جي لڳ ڀڳ برابر هئي، جتي لاهور (جنهن جي آبادي ڪراچي جي لڳ ڀڳ اڌ آهي) اهڙي معيشت پيدا ڪري رهيو هو جيڪا ڪراچي جي 2008ع واري 78 ارب ڊالر جي معيشت جي لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> اندازو آهي ته لاهور پاڪستان جي قومي معيشت ۾ 11.5 سيڪڙو ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي صوبائي معيشت ۾ 19 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو.<ref name="Lahore's Shahbaz growth rate">{{cite news |title=Lahore's Shahbaz growth rate |work=Express Tribune |date=29 September 2017 }}</ref> مجموعي طور پنجاب جي معيشت جو حجم لڳ ڀڳ 115 ارب آمريڪي ڊالر آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جو پهريون (۽ اڃا تائين واحد) صوبو بڻيو جنهن جي معيشت 100 ارب ڊالر کان وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025">{{cite web |title=Global city GDP rankings 2008–2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers }}</ref> اندازو هو ته 2025ع تائين لاهور جي GDP وڌي 102 ارب آمريڪي ڊالر تائين پهچي ويندي، جنهن جي سالياني واڌ جي شرح 5.6 سيڪڙو رهندي، جيڪا ڪراچي جي اندازي موجب 5.5 سيڪڙو واڌ کان ٿوري وڌيڪ آهي.<ref name="Global city GDP rankings 2008–2025" /> <ref name="Richest cities in the world in 2020 by GDP">{{cite web |title=Richest cities in the world in 2020 by GDP |work=City Mayors }}</ref> لاهور لڳ ڀڳ 9,000 صنعتي ادارن سان پاڪستان جي اهم صنعتي مرڪزن مان هڪ آهي، پر گذريل ڏهاڪن دوران شهر جي معيشت پيداوار (Manufacturing) کان خدمتي شعبن ڏانهن منتقل ٿي آهي. <ref name="Rapid Mass Transit System Project">{{cite web |title=Rapid Mass Transit System Project |publisher=Asian Development Bank }}</ref> شهر جي لڳ ڀڳ 42 سيڪڙو افرادي قوت ماليات، بئنڪنگ، جائداد، سماجي، ثقافتي ۽ ڪميونٽي خدمتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> لاهور پاڪستان ۾ سافٽ ويئر ۽ هارڊويئر جي پيداوار جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي ۽ ڪمپيوٽر اسيمبلي جي صنعت به تيزيءَ سان وڌي رهي آهي.<ref name="Rapid Mass Transit System Project" /> پاڪستان ۾ ڇپجندڙ ڪتابن مان لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو لاهور ۾ ڇپجن ٿا، ۽ شهر اڄ به ملڪ جو اهم ادبي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز آهي. [[لاهور ايڪسپو سينٽر]] شهر جي تاريخ جي سڀ کان وڏن ترقياتي منصوبن مان هڪ آهي، جنهن جو افتتاح 22 مئي 2010ع تي ڪيو ويو.<ref name="Expo Centre Lahore">{{cite web |title=Expo Centre Lahore |publisher=Lahore Expo }}</ref> [[ڊفينس رايا گولف ريزورٽ]]، جيڪو 2024ع تائين مڪمل طور تي فعال ٿي چڪو آهي، پاڪستان جو سڀ کان وڏو ۽ ايشيا جي نمايان گولف ڪورسن مان هڪ آهي. هي منصوبو DHA لاهور ۽ BRDB ملائيشيا جي گڏيل سهڪار سان تيار ڪيو ويو، جنهن ۾ رهائشي، تفريحي ۽ تجارتي سهولتون موجود آهن. اهڙن وڏن منصوبن لاهور جي معاشي اهميت کي وڌيڪ وڌايو آهي ۽ اهي قومي معيشت ۾ نمايان ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB">{{cite web |title=DEFENCE RAYA GOLF RESORT - Pakistan | BRDB | BRDB |website=BRDB }}</ref> [[فيروزپور روڊ]] تي واقع لاهور جي [[مرڪزي واپاري ضلعو|مرڪزي واپاري علائقي]] ۾ ڪيترائي اوچا تجارتي عمارتون ۽ فلڪ بوس عمارتون موجود آهن، جن ۾ [[ڪيئري انٽرنيشنل هوٽل]] ۽ [[ارفا سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ]] شامل آهن. == آمدرفت == {{Main|لاهور ۾ آمدرفت}} [[File:Kalma Underpass1.jpg|thumb|ڪلما انڊرپاس]] === عوامي آمدرفت === لاهور جو مکيه عوامي آمدرفت وارو نظام [[لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني]] (LTC) ۽ [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] (PMTA) هلائين ٿيون. شهر جي عوامي آمدرفت واري نيٽ ورڪ جو بنيادي ڍانچو PMTA جي [[لاهور ميٽروبس]] ۽ [[لاهور ميٽرو]] جي [[اورنج لائين (لاهور ميٽرو)|اورنج لائين]] تي ٻڌل آهي. LTC ۽ PMTA شهر جي ڪيترن ئي علائقن تائين پکڙيل بسن جو وسيع نيٽ ورڪ پڻ هلائين ٿيون، جيڪو ميٽروبس لاءِ فيڊر سسٽم طور ڪم ڪري ٿو. اورنج لائين ميٽرو 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي ۽ 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) جي رفتار سان هلندي آهي. ==== ميٽروبس ==== {{Main|لاهور ميٽروبس}} لاهور ميٽروبس لاهور، پنجاب، پاڪستان ۾ هلندڙ هڪ [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] (Bus Rapid Transit) سروس آهي. اها لاهور ٽرانسپورٽ ڪمپني جي مقامي بس سروس سان گڏيل طور تي هڪ شهري آمدرفت واري نظام جي صورت ۾ ڪم ڪري ٿي، جيڪو [[لاهور ضلعو|ضلعو لاهور]] سميت ڀرپاسي جي مضافاتي علائقن تائين ڳنڍيل سفري سهولتون فراهم ڪري ٿو. ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون ==== گهٽ گنجائش واريون گاڏيون (Low Occupancy Vehicles يا LOVs) دراصل وچولي سائيز جون وينون يا ويگنون آهن، جيڪي شهر جي مختلف رستن تي هلن ٿيون. اهي بسن وانگر ڪم ڪن ٿيون ۽ شهر جي ڪيترن ئي رستن تي عوامي آمدرفت جون سهولتون مهيا ڪن ٿيون. ==== ميٽرو ٽرين ==== [[File:Lahore metro train.jpg|thumb|پاڪستان جي پهرين ميٽرو ريل لائين، اورنج لائين]] ===== اورنج لائين ===== {{Main|اورنج لائين (لاهور ميٽرو)}} اورنج لائين ميٽرو ٽرين لاهور ۾ هلندڙ هڪ خودڪار [[ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي. هيءَ لاهور ميٽرو لاءِ تجويز ڪيل ٽن ريلوي لائينن مان پهرين لائين آهي، ۽ 2020ع کان شهر جي بنيادي ميٽرو ريل لائين طور ڪم ڪري رهي آهي. هيءَ لائين 27.1 ڪلوميٽر (16.8 ميل) ڊگهي آهي، جنهن مان 25.4 ڪلوميٽر (15.8 ميل) بلند پلن تي ۽ 1.72 ڪلوميٽر (1.1 ميل) زيرِ زمين آهي. هن منصوبي تي 251.06 ارب رپيا (1.6 ارب آمريڪي ڊالر) لاڳت آئي. هن لائين تي 26 اسٽيشنون آهن، جيڪي علي ٽائون اسٽيشن کان ديرا گجران اسٽيشن تائين پکڙيل آهن، ۽ ان کي روزانو 250,000 کان وڌيڪ مسافر کڻڻ جي صلاحيت سان تيار ڪيو ويو آهي. چيني ڪمپني CRRC Zhuzhou Locomotive ميٽرو لاءِ 27 ريل گاڏين مان پهرين ريل گاڏي 16 مئي 2017ع تي تيار ڪئي. انهن ٽرينن جي وڌ ۾ وڌ رفتار 80 ڪلوميٽر في ڪلاڪ (50 ميل في ڪلاڪ) آهي. وڌيڪ پائيداري لاءِ انهن جا بوگيون گرمي برداشت ڪندڙ آهن، غير مستحڪم وولٽيج کي برداشت ڪري سگهن ٿيون ۽ توانائي بچائيندڙ ايئر ڪنڊيشننگ سان ليس آهن. شروعاتي آزمائشي ڊوڙون 2018ع جي وچ ڌاري ڪاميابي سان مڪمل ڪيون ويون، جڏهن ته تجارتي سروس 25 آڪٽوبر 2020ع تي شروع ٿي. ===== بليو لائين ===== بليو لائين 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا چوبرجي کان ڪاليج روڊ ٽائون شپ تائين ويندي. هيءَ لائين موزنگ چونگي، شادمان چوڪ، جيل روڊ، مين بوليوارڊ گلبرگ، مين بوليوارڊ گارڊن ٽائون ۽ فيصل ٽائون جهڙن علائقن کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي. ===== پرپل لائين ===== پرپل لائين 19 ڪلوميٽر (12 ميل) ڊگهي تجويز ڪيل ريلوي لائين آهي، جيڪا ڀاٽي چوڪ کان [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] تائين ويندي. هيءَ لائين برانڊريٿ روڊ، ريلوي اسٽيشن، علامه اقبال روڊ، ڌرمپورا ۽ غازي روڊ جهڙن علائقن کي ڳنڍيندي. === ٽيڪسيون ۽ رڪشا === رائيڊ شيئرنگ جون خدمتون، جهڙوڪ [[اوبر (ڪمپني)|اوبر]] (Uber) ۽ [[ڪريم (ڪمپني)|ڪريم]] (Careem)، شهر ۾ دستياب آهن. نجي ڪمپنين طرفان موٽرسائيڪل رائيڊ سروسون پڻ متعارف ڪرايون ويون آهن. آٽو رڪشا لاهور جي عوامي آمدرفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. 2019ع تائين شهر ۾ لڳ ڀڳ 82,000 آٽو رڪشا ۽ 65,000 موٽرسائيڪل رڪشا موجود هئا. موٽرسائيڪل رڪشا، جيڪي عام طور تي ''چنگچي'' يا ''چنڊ گاڏي'' جي نالي سان سڃاتا وڃن ٿا، آٽو رڪشن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ سستا هوندا آهن ۽ ڪيترن ئي مسافرن لاءِ گڏيل سواري جي سهولت فراهم ڪندا آهن، جڏهن ته آٽو رڪشا عام طور هڪ مسافر يا هڪ ئي گروهه کي مخصوص ڀاڙي تي سفر ڪرائيندا آهن. 2002ع کان وٺي سڀني آٽو رڪشن لاءِ [[قدرتي گيس|دٻيل قدرتي گيس (CNG)]] کي ٻارڻ طور استعمال ڪرڻ لازمي قرار ڏنو ويو، جڏهن ته 2023ع ۾ مڪمل طور برقي رڪشا پڻ متعارف ڪرايا ويا. === بين الشهري آمدرفت === ==== ريلوي ==== {{See also|لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن}} لاهور جنڪشن ريلوي اسٽيشن لاهور جي مکيه ريلوي اسٽيشن آهي ۽ [[پاڪستان ريلويز]] جي اتر پاڪستان واري نيٽ ورڪ جو اهم مرڪز پڻ آهي. هتان کان [[پشاور]]، [[اسلام آباد]]–[[راولپنڊي]] ميٽروپوليٽن علائقي، [[ڪراچي]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ڏانهن ڊگهي فاصلي واريون ريل خدمتون هلن ٿيون. [[لاهور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] تان پڻ ڪجهه ريل گاڏيون هلن ٿيون. ==== بسون ==== [[لاهور بادامي باغ بس ٽرمينل]] (جنهن کي عام طور "لاري اڏو" چيو ويندو آهي) لاهور جي بين الشهري بس خدمتن جو اهم مرڪز آهي، جتان ڪيترين ئي بس ڪمپنين جون خدمتون [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۽ پاڙيسري صوبن تائين هلن ٿيون. [[لاهور جناح بس ٽرمينل]] پڻ ڏاکڻي لاهور جو هڪ وڏو بس اڏو آهي. انهن کان علاوه، بند روڊ (جنهن کي عام طور "چوڪ يتيم خانه" چيو ويندو آهي) تان ڪيترين ئي خانگي بس ڪمپنين جون بين الشهري خدمتون مختلف ڀاڙن ۽ سهولتن سان هلن ٿيون. ==== هوائي اڏا ==== {{Further|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|والٽن هوائي اڏو}} [[File:Lahore Airport.jpg|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] [[File:AllamaIqbalAirport.JPG|thumb|علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] پاڪستان جو ٽيون سڀ کان مصروف هوائي اڏو، [[علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LHE)، شهر جي اوڀرئين حد تي واقع آهي. نئون مسافر ٽرمينل 2003ع ۾ کوليو ويو، جنهن پراڻي ٽرمينل جي جاءِ ورتي، جيڪو هاڻي وي آءِ پي ۽ حج لائونج طور استعمال ٿئي ٿو. هن هوائي اڏي جو نالو قومي شاعر ۽ فلسفي [[محمد اقبال]] جي نالي پٺيان رکيو ويو آهي، ۽ اهو [[پاڪستان انٽرنيشنل ايئرلائنز]] جو ثانوي مرڪز پڻ آهي. [[والٽن هوائي اڏو]]، عسڪري پاڙي ۾ واقع، عام هوابازي جون سهولتون فراهم ڪري ٿو. [[سيالڪوٽ بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: SKT) ۽ [[فيصل آباد بين الاقوامي هوائي اڏو]] (IATA: LYP) پڻ لاهور واري علائقي لاءِ متبادل هوائي اڏن طور ڪم ڪن ٿا، جڏهن ته اهي پنهنجي پنهنجي شهرن جي به خدمت ڪن ٿا. علامه اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو لاهور کي دنيا جي ڪيترن ئي شهرن سان مسافر ۽ مال بردار هوائي پروازن ذريعي ڳنڍي ٿو، جن ۾ راس الخيمه، گوانگژو، اُرومچي، ابوظهبي، بارسلونا، بيجنگ-ڪيپيٽل، ڪوپن هيگن، دمام، ڊيرا غازي خان، دوحا، دبئي-بين الاقوامي، اسلام آباد، جده، ڪراچي، ڪوالالمپور-بين الاقوامي، لنڊن-هيٿرو، مانچسٽر، مدينو، ميلان-مالپينسا، ملتان، مسقط، اوسلو-گارڊرموئن، پيرس-شارل ڊي گال، پيشاور، ڪوئيٽا، رحيم يار خان، رياض، صلاله، ٽوڪيو-ناريتا، ٽورانٽو-پيئرسن، مشهد، بئنڪاڪ-سوورن ڀومي، ۽ تاشقند شامل آهن. === رستا === {{See also|لاهور جي گهٽين جي فهرست}} [[File:Azadi chowk Lahore.jpg|thumb|آزادي چوڪ]] [[File:Ring Road, Lahore near Allama Iqbal International Airport.jpg|thumb|لاهور رنگ روڊ]] لاهور ۾ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح تي تعمير ۽ سنڀال هيٺ ڪيترائي اهم رستا موجود آهن، جيڪي شهر جي مختلف علائقن کي هڪ ٻئي سان ڳنڍين ٿا. [[لاهور رنگ روڊ]] شهر جي چوڌاري هڪ اهم ايڪسپريس وي آهي، جيڪا مختلف شاهراهن ۽ موٽر ويز کي پاڻ ۾ ملائي ٿي ۽ شهري توڙي بين الشهري ٽرئفڪ جي وهڪري کي وڌيڪ آسان بڻائي ٿي. شهر مان ڪيترائي قومي ۽ بين الصوبائي رستا پڻ گذرن ٿا، جن ۾ [[جي ٽي روڊ]] (گرانڊ ٽرنڪ روڊ)، [[موٽر وي M-2]]، [[موٽر وي M-3]]، [[موٽر وي M-11]] (لاهور–سيالڪوٽ موٽر وي) ۽ [[لاهور–عبدالحڪيم موٽر وي]] شامل آهن. اهي شاهراهون لاهور کي پاڪستان جي ٻين وڏن شهرن ۽ صنعتي مرڪزن سان ڳنڍين ٿيون. لاهور ۾ ڪيترائي اهم فلائي اوور، انڊرپاس ۽ سگنل کان آزاد رستا پڻ تعمير ڪيا ويا آهن، جن جو مقصد ٽرئفڪ جي رش کي گهٽائڻ ۽ سفر جو وقت مختصر ڪرڻ آهي. انهن ۾ [[ڪلما انڊرپاس]]، [[آزادي چوڪ]] فلائي اوور ڪمپليڪس ۽ ٻين اهم چوراهن تي ٺهيل جديد آمدرفت جا منصوبا شامل آهن. لاهور جي خدمت لاءِ ميونسپل، صوبائي ۽ وفاقي سطح جا ڪيترائي رستا موجود آهن. === ميونسپل رستا === * [[ڪينال روڊ، لاهور|ڪينال روڊ]] — شهر جي اتر–ڏکڻ طرف ويندڙ مکيه شاهراهه طور ڪم ڪري ٿو. === صوبائي شاهراهون === * [[لاهور رنگ روڊ]] * [[لاهور–قصور روڊ]] (فيروزپور روڊ) * [[لاهور–رائيونڊ روڊ]] (رائيونڊ روڊ) * [[لاهور–شرقپور روڊ]] (ساگيان والا باءِ پاس روڊ) * [[لاهور–واگهه روڊ]] * [[جي ٽي روڊ|گرانڊ ٽرنڪ روڊ]] (جي ٽي روڊ) === وفاقي شاهراهون === * [[موٽر وي M-2]] * [[موٽر وي M-3]] * [[موٽر وي M-11]] * [[قومي شاهراهه N-5]] (ملتان روڊ) * [[قومي شاهراهه N-60]] (سرگوڌا–لاهور روڊ) == حڪومت == === ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن === 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ تحت، لاهور ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جي اختيار هيٺ هڪ ميٽروپوليٽن علائقو آهي. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور هڪ اداري تي مشتمل آهي، جنهن ۾ نَوَ ڊپٽي ميئر (ضلعِي جي هر انتظامي زون مان هڪ) ۽ شهر جو ميئر شامل هوندا آهن، جيڪي سڀ عوامي چونڊن ذريعي چونڊيا ويندا آهن. ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن زون بندي ۽ زمين جي استعمال جي منظوري ڏئي ٿي، شهري ڊزائن ۽ رٿابنديءَ کي هم آهنگ ڪري ٿي، ماحولياتي تحفظ بابت قانون جوڙي ٿي ۽ ميونسپل خدمتون فراهم ڪري ٿي. === ميئر === {{Main|لاهور جو ميئر}} 2013ع جي پنجاب لوڪل گورنمينٽ ايڪٽ موجب، لاهور جو ميئر ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن لاهور جو چونڊيل سربراهه هوندو آهي. ميئر هر چئن سالن بعد ٿيندڙ بلدياتي چونڊن ۾ نَوَ ڊپٽي ٽائون ميئرن سان گڏ سڌيءَ ريت چونڊيو ويندو آهي. 2016ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي مبشر جاويد لاهور جو ميئر چونڊيو ويو. ميئر سرڪاري خدمتن جي انتظام، لاهور سٽي ضلعي جي کاتن جي نگراني ڪندڙ ڪائونسلن ۽ ڪاميٽين جي جوڙجڪ جو ذميوار هوندو آهي ۽ لاهور ڪائونسل جي گڏجاڻين جي صدارت پڻ ڪندو آهي. ميئر ٻين لاڳاپيل ڌرين ۽ ادارن سان صلاح مشوري ذريعي شهري علائقن جي حالت، رهڻ لائق ماحول ۽ پائيداري کي بهتر بڻائڻ لاءِ ڊگهي مدي وارا ترقياتي منصوبا تيار ڪرڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪندو آهي. === پاڙا === {{Further|لاهور جي انتظامي زونن جي فهرست}} لاهور ضلعو پنجاب جو هڪ انتظامي ذيلي حصو آهي، جيڪو وڌيڪ نَوَ انتظامي زونن ۾ ورهايل آهي. هر ٽائون وري يونين ڪائونسلن جي هڪ گروهه تي مشتمل هوندو آهي، جن جو ڪل تعداد 274 آهي. ==== لاهور ضلعي جون تحصيلون ==== [[File:Lahore Tehsils map.svg|thumb|لاهور ضلعي جون تحصيلون]] # [[راوي تحصيل|راوي]] # [[شاليمار تحصيل|شاليمار]] # [[واگهه تحصيل|واگهه]] # [[عزيز ڀٽي تحصيل|عزيز ڀٽي]] # [[داتا گنج بخش تحصيل|داتا گنج بخش]] # [[گلبرگ تحصيل|گلبرگ]] # [[سمن آباد تحصيل|سمن آباد]] # [[اقبال تحصيل|اقبال]] # [[نشتر تحصيل|نشتر]] # [[لاهور ڇانوڻي|ڇانوڻي]] == جشن == [[File:Canal Decor Lahore.jpg|thumb|بهار جي موسم ۾ بسنت جي موقعي تي لاهور واهه]] <!-- متبادل تصوير: [[File:Basant kite.jpg|thumb|بسنت جي موقعي تي پتنگ بازي]] --> لاهور جا رهواسي سڄي سال دوران ڪيترائي ميلا ۽ تقريبون ملهائيندا آهن، جن ۾ اسلامي، روايتي پنجابي، عيسائي ۽ قومي عيدون ۽ ميلا شامل آهن. سرڪاري موڪلن جي ڏينهن دوران ڪيترائي ماڻهو پنهنجا گهر سينگاريندا آهن ۽ گهٽين ۽ گهرن کي روشن ڪرڻ لاءِ ميڻ بتيون ٻاريندا آهن؛ رستا ۽ ڪاروباري مرڪز به ڪيترن ئي ڏينهن تائين روشن رهندا آهن. لاهور ۾ موجود ڪيترين ئي صوفي درگاهن تي هر سال ''عرس'' ملهايو ويندو آهي، جنهن جو مقصد لاڳاپيل بزرگن کي ڀيٽا پيش ڪرڻ هوندو آهي. مثال طور، [[داتا دربار]] تي [[علي هجويري]] جي مزار تي هر سال عرس منعقد ٿيندو آهي، جنهن ۾ هر سال ڏهه لک تائين زائرين شرڪت ڪندا آهن. لاهور ۾ [[ميلا چراغان]] حضرت [[مادهو لال حسين]] جي مزار تي ملهايو ويندو آهي، جڏهن ته وڏا عرس [[بيبي پاڪدامن]] ۽ [[ميان مير جي درگاهه]] تي پڻ منعقد ٿيندا آهن. [[عيد الفطر]] ۽ [[عيد الاضحى]] جي موقعي تي شهر جون سرڪاري عمارتون ۽ خريداري مرڪز روشنين سان سينگاريا ويندا آهن. لاهور جا ماڻهو [[امام حسين]] جي [[ڪربلا]] ۾ شهادت جي ياد ۾ محرم جي پهرين ڏهن ڏينهن دوران وڏا جلوس پڻ ڪڍندا آهن. '''بسنت''' هڪ روايتي پنجابي ميلو آهي، جيڪو بهار جي آمد جي خوشيءَ ۾ ملهايو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بسنت جون تقريبون خاص طور لاهور ۾ مرڪوز هونديون آهن، جتي ملڪ جي مختلف علائقن ۽ پرڏيهه مان ماڻهو هر سال ٿيندڙ جشن ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ ايندا آهن. بسنت دوران روايتي طور شهر جي ڇتين تي پتنگ بازي جا مقابلا ٿيندا آهن، جڏهن ته [[لاهور واهه]] کي ترندڙ ڏيئن سان سينگاريو ويندو آهي. جاني نقصان ۽ بجليءَ جي نظام کي پهتل نقصان سبب عدالتن پتنگ بازي تي پابندي لڳائي. 2007ع ۾ اها پابندي ٻن ڏينهن لاءِ ختم ڪئي وئي، پر جشن دوران هوائي فائرنگ، تيز ڌاڳن، ڪرنٽ لڳڻ ۽ ڇتين تان ڪرڻ سبب 11 ڄڻن جي فوت ٿيڻ کان پوءِ پابندي ٻيهر لاڳو ڪئي وئي. لاهور جون گرجائون [[ڪرسمس]] ۽ [[ايسٽر]] جي تقريبن لاءِ خاص نموني سينگاريون وينديون آهن. خريداري مرڪز ۽ سرڪاري عمارتون به ڪرسمس جي موقعي تي خاص سجاوٽ سان آراسته ڪيون وينديون آهن، جيتوڻيڪ 2024ع ۾ لاهور جي ڪل آباديءَ مان عيسائين جو تناسب رڳو 5.1 سيڪڙو هو. وڌيڪ ڏسو: [[لاهور ۾ مذهب]] == سياحت == {{Main|لاهور ۾ سياحت}} [[File:Badshahi Mosque front picture.jpg|thumb|بادشاهي مسجد]] [[File:Wazir Khan Mosque panorama - Lahore 2016.jpg|thumb|[[وزير خان مسجد]]]] [[File:Alamgiri Gate Lahore Fort.JPG|thumb|[[لاهور قلعو|لاهور قلعو (شاهي قلعو)]]]] [[File:The Minar-e-Pakistan (vertical).jpg|thumb|[[مينار پاڪستان]]]] [[File:Shalimar garden lahore.jpg|thumb|[[شالامار باغ]]]] لاهور پاڪستان جي اهم سياحتي ماڳن مان هڪ آهي. لاهور جي فصيلبند شهر جي 2014ع ۾ مرمت ۽ بحالي ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ يونيسڪو جي عالمي ورثي وارن ماڳن جي موجودگي سبب اهو وڌيڪ مشهور ٿيو. هتي جي سڀ کان وڌيڪ ڏسڻ وٽان جڳهن ۾ لاهور قلعو شامل آهي، جيڪو فصيلبند شهر جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن ۾ [[شيش محل]]، [[عالمگيري دروازو]]، [[نولکها پويلين]] ۽ [[موتي مسجد]] موجود آهن. لاهور قلعو ۽ ان سان لاڳاپيل [[شالامار باغ]] 1981ع کان يونيسڪو جي عالمي ورثي واري فهرست ۾ شامل آهن. شهر ۾ اسلامي تاريخي مذهبي ماڳن جي وڏي اهميت آهي، جن مان سڀ کان نمايان [[بادشاهي مسجد]] آهي، جيڪا 1673ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ تعمير جي وقت دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي. هڪ ٻيو مشهور ماڳ [[وزير خان مسجد]] آهي، جيڪا 1635ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ پنهنجي نفيس ڪاشي ڪاري جي ڪم سبب مشهور آهي. [[داتا دربار]]، جيڪو لاهور جي پراڻي شهر جي ويجهو واقع آهي، ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي صوفي درگاهه آهي. اسلام کان سواءِ شهر ۾ ٻه فعال هندو مندر پڻ موجود آهن: [[ڪرشنا مندر]] ۽ [[والميڪي مندر]]. [[مهاراجا رنجيت سنگهه]] جي [[رنجيت سنگهه جي سماڌي|سماڌي]]، جيڪا پڻ فصيلبند شهر جي ڀرسان آهي، سکن جي حڪمران مهاراجا رنجيت سنگهه جي آخري رسمن سان لاڳاپيل رکيل راک جا مرتبان پنهنجي اندر محفوظ رکي ٿي. جتي فصيلبند شهر لاهور جي تاريخي عظمت جي عڪاسي ڪري ٿو، اتي [[ڊفينس رايا گالف ريسورٽ]] شهر جي جديد رخ جي نمائندگي ڪري ٿو. ٻين اعليٰ رهائشي علائقن ۾ [[گلبرگ]]، [[اقبال ٽائون]] ۽ [[لاهور واهه]] جي آس پاس وارا علائقا شامل آهن. === مذهبي ماڳ === شهر جا مشهور مذهبي ماڳ هي آهن: * [[بادشاهي مسجد]] * [[دائي آنگا مسجد]] * [[دربار ماڌو لال حسين]] * [[داتا دربار]] * [[گرينڊ جامع مسجد، لاهور]] * [[گردوارو ڊيرا صاحب]] * [[گردوارو جنم اسٿان گرو رام داس]] * [[ڪرشن مندر، لاهور]] * [[لاوا مندر]] * [[لوهاري گيٽ مسجد]] * [[مريم زماني مسجد]] * [[مسجد شهداء]] * [[موتي مسجد (لاهور قلعو)]] * [[محمد صالح ڪمبوه مسجد]] * [[نيون مسجد]] * [[اوچي مسجد]] * [[سيڪريڊ هارٽ ڪيٿيڊرل، لاهور]] * [[شب ڀر مسجد]] * [[شهيد گنج مسجد]] * [[سينٽ اينڊريوز پريسبيٽيرين چرچ]] * [[سنهري مسجد]] * [[والميڪي مندر]] * [[وزير خان مسجد]] === عجائب گهر === * [[لاهور آرمي ميوزيم]] * [[فقير خانو]] * [[اسلامي سربراهي ڪانفرنس مينار]] * [[جاويد منزل]] * [[لاهور ميوزيم]] * [[قومي تاريخي ميوزيم، لاهور]] * [[ڊاڪٽر اعجاز انور جو هائوس آف ناناز]] * [[ڪومو ميوزيم آف آرٽ]] * [[قومي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي ميوزيم]] * [[شاڪر علي ميوزيم]] * [[ٽالنٽن مارڪيٽ-لاهور سٽي هيريٽيج ميوزيم]] === مقبرا === * [[علي مردان خان جو مقبرو]] * [[علامه اقبال جو مقبرو]] * [[انارڪلي جو مقبرو]] * [[آصف خان جو مقبرو]] * [[دائي آنگا جو مقبرو]] * [[جاني خان جو مقبرو]] * [[جهانگير جو مقبرو]] * [[نادره بيگم جو مقبرو]] * [[نورجهان جو مقبرو]] * [[ٻڌو جو مقبرو]] * [[سرو والا مقبرو]] * [[زب النساءِ بيگم جو مقبرو]] * [[گل بيگم جو مقبرو]] * [[ملڪ اياز جو مقبرو]] * [[ڪڙي باغ]] * [[مائي دائي جو مقبرو]] * [[ميان خان جو مقبرو]] * [[نصرت خان جو مقبرو]] * [[شهزادو پرويز جو مقبرو]] * [[قطب الدين ايبڪ جو مقبرو]] * [[صالح ڪمبوه جو مقبرو]] * [[مير نعمت خان جو مقبرو]] * [[رسول شاهيون جو مقبرو]] * [[ظفر جنگ ڪوڪلتاش جو مقبرو]] === درگاهون === * [[بي بي پاڪ دامن]] * [[علي هجويري]] * [[ميان مير]] * [[مادهو لال حسين]] * [[خواجه طاهر بندگي]] * [[غازي علم دين شهيد]] * [[شيخ موسى آهنگر]] * [[خواجه محمود]] * [[نظام الدين]] * [[سراج الدين گيلاني]] * [[پير مڪي]] * [[بابا شاه جمال]] === سماڌيون === * [[ڀائي وستي رام جي سماڌي]] * [[رنجيت سنگهه جي سماڌي]] * [[ڀائي مڻي سنگهه جي سماڌي]] * [[سر گنگا رام جي سماڌي]] * [[ڀائي تارو سنگهه جي سماڌي]] === حويليون === فصيلبند شهر اندر ڪيتريون ئي حويليون موجود آهن، جن مان ڪي سٺي حالت ۾ آهن، جڏهن ته ڪي فوري مرمت جون محتاج آهن. اهي حويليون [[مغل طرز تعمير]] ۽ [[سک طرز تعمير]] جا بهترين مثال آهن. انهن مان ڪجهه مشهور حويليون هي آهن: * [[چونا منڊي جون حويليون]] * [[دينا ناٿ جي حويلي]] * [[بارود خانو حويلي]] * [[ميان خان جي حويلي (رنگ محل)]] * [[نو نهال سنگهه جي حويلي]] * [[شيرڳڙهين حويلي]] * [[سر واجد علي شاهه جي حويلي]] * [[لال حويلي]] * [[مبارڪ بيگم حويلي]] * [[مبارڪ حويلي]] * [[مغل حويلي]] * [[نثار حويلي]] * [[سلمان سرهندي جي حويلي]] === ٻيا مشهور ماڳ === * [[شاهي حمام]] * [[الحمرا آرٽس ڪائونسل]] * [[لاهور قلعو]] * [[گريٽر اقبال پارڪ]] === تاريخي پاڙا === * [[انارڪلي]] * [[بادامي باغ]] * [[باغبانپورا]] * [[بيگم پورا]] * [[چونا منڊي]] * [[هيرا منڊي]] * [[مغل پورا]] * [[شاهدره باغ]] * [[فصيلبند شهر، لاهور]] == تعليم == {{Main|لاهور ۾ تعليم}} {{See also|لاهور ۾ تعليمي ادارن جي فهرست|لاهور ۾ خاص اسڪولن جي فهرست|لاهور ۾ ڪتب خانن جي فهرست}} [[File:Government College University Tower in Lahore.jpg|thumb|[[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]]] [[File:King Edward Medical University Lahore.JPG|thumb|[[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]]] [[File:UET Main Block.jpg|thumb|[[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]] جو مکيه بلاڪ]] [[File:University of the Punjab-old campus.jpg|thumb|[[پنجاب يونيورسٽي]] جو پراڻو ڪيمپس]] لاهور کي ڪڏهن ڪڏهن پاڪستان جو ''تعليمي گاديءَ جو هنڌ'' پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي پاڪستان جي ڪنهن به ٻئي شهر جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڪاليج ۽ يونيورسٽيون موجود آهن. شهر جي خواندگي جي شرح 74 سيڪڙو آهي. لاهور سائنس، ٽيڪنالاجي، انفارميشن ٽيڪنالاجي، قانون، انجنيئرنگ، طب، جوهري سائنس، فارماڪالاجي، ٽيليڪميونيڪيشن، بايو ٽيڪنالاجي، مائڪرو اليڪٽرانڪس ۽ نينو ٽيڪنالاجي جي شعبن ۾ ماهرن پيدا ڪرڻ وارو پاڪستان جو سڀ کان وڏو مرڪز آهي، ۽ ملڪ جو واحد مستقبل جو اعليٰ ٽيڪنالاجي مرڪز پڻ هتي موجود آهي. گهڻيون مشهور يونيورسٽيون سرڪاري شعبي سان لاڳاپيل آهن، پر تازن سالن ۾ خانگي يونيورسٽين جي تعداد ۾ پڻ نمايان واڌ آئي آهي. [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]] (LUMS) پاڪستان جو واحد ڪاروباري اسڪول آهي، جنهن کي AACSB جي منظوري حاصل آهي. لاهور پاڪستان جي قديم ترين ۽ بهترين تعليمي ادارن مان ڪيترن جو گهر آهي، جن ۾ هيٺيان شامل آهن: * [[ايچيسن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1886ع * [[بيڪن هائوس نيشنل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2003ع * [[سينٽرل ماڊل اسڪول]]، قائم ٿيل 1883ع * [[ڪريسينٽ ماڊل هائير سيڪنڊري اسڪول]]، قائم ٿيل 1968ع * [[ڪاليج آف هوم اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1955ع * [[ڪاليج آف اسٽيٽسٽيڪل اينڊ ايڪچوريل سائنسز]]، قائم ٿيل 1950ع * [[ڪانونٽ آف جيسز اينڊ ميري]]، قائم ٿيل 1867ع * [[ديال سنگهه ڪاليج]]، قائم ٿيل 1910ع * [[ڊي مونٽمورنسي ڪاليج آف ڊينٽسٽري]]، قائم ٿيل 1929ع * [[فاطمه جناح ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1948ع * [[فارمن ڪرسچن ڪاليج]]، قائم ٿيل 1864ع * [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1864ع * [[هيلي ڪاليج آف ڪامرس]]، قائم ٿيل 1927ع * [[اسلاميه ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1892ع * [[جامعه اشرفيه، لاهور]]، قائم ٿيل 1947ع * [[ڪنگ ايڊورڊ ميڊيڪل يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1860ع * [[ڪنئيرڊ ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1913ع * [[ليڊي ميڪليگن ٽريننگ ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[ليڊي ولنگڊن نرسنگ اسڪول]]، قائم ٿيل 1933ع * [[لاهور ڪاليج فار وومين يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1922ع * [[لاهور گيريسن يونيورسٽي]] * [[لاهور گرامر اسڪول]]، قائم ٿيل 1979ع * [[لاهور ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1997ع * [[لاهور اسڪول آف اڪنامڪس]]، قائم ٿيل 1993ع * [[لاهور يونيورسٽي آف مينيجمينٽ سائنسز]]، قائم ٿيل 1986ع * [[ايم اي او ڪاليج]]، قائم ٿيل 1933ع * [[مسلم ماڊل هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1890ع * [[نيشنل ڪاليج آف آرٽس]]، قائم ٿيل 1875ع * [[اورينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 1876ع * [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف فيشن اينڊ ڊيزائن]]، قائم ٿيل 1994ع * [[پاڪ ترڪ انٽرنيشنل اسڪولز اينڊ ڪاليجز]]، قائم ٿيل 2006ع * [[ڪوئين ميري ڪاليج]]، قائم ٿيل 1908ع * [[سيڪريڊ هارٽ هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1906ع * [[شيخ خليفه بن زايد آل نهيان ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج]]، قائم ٿيل 2009ع * [[سينٽ اينٿونيز هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1892ع * [[سينٽ فرانسس هاءِ اسڪول]]، قائم ٿيل 1842ع * [[يونيورسٽي ڪاليج آف فارميسي]]، قائم ٿيل 1944ع * [[يونيورسٽي لا ڪاليج، لاهور]]، قائم ٿيل 1868ع * [[سينٽرل پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 2002ع * [[يونيورسٽي آف ايجوڪيشن، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[انجنيئرنگ ۽ ٽيڪنالاجي يونيورسٽي، لاهور]]، قائم ٿيل 1921ع * [[يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، لاهور]]، قائم ٿيل 2002ع * [[لاهور يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1999ع * [[يونيورسٽي آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي (لاهور)]]، قائم ٿيل 2002ع * [[پنجاب يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع * [[ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز يونيورسٽي]]، قائم ٿيل 1882ع == رانديون == {{Main|لاهور ۾ رانديون}} {{See also|لاهور ۾ راندين جي ميدانن جي فهرست}} [[File:Gaddafi stadium lahore.jpg|thumb|[[قذافي اسٽيڊيم]] پاڪستان جي وڏن اسٽيڊيمن مان هڪ آهي.]] [[File:Stadium f.jpg|thumb|[[پنجاب اسٽيڊيم]]]] [[File:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|thumb|هاڪي جي مقابلي ۾ [[ارجنٽائن]] جو رانديگر [[پاڪستان]] جي رانديگرن خلاف کيڏي رهيو آهي.]] لاهور ڪيترن ئي عالمي راندين جي مقابلن جي ڪامياب ميزباني ڪئي آهي، جن ۾ [[1990ع مردن جو هاڪي عالمي ڪپ]] جو فائنل ۽ [[1996ع ڪرڪيٽ عالمي ڪپ]] جو فائنل شامل آهن. پاڪستان جي تقريباً سڀني وڏن راندين جي انتظامي ادارن، جن ۾ ڪرڪيٽ، هاڪي، رگبي ۽ فٽبال شامل آهن، جا مرڪزي دفتر لاهور ۾ واقع آهن. لاهور [[پاڪستان اولمپڪ ايسوسيئيشن]] جي هيڊ آفيس جو به مرڪز آهي. [[قذافي اسٽيڊيم]] لاهور جو هڪ مشهور [[ٽيسٽ ڪرڪيٽ]] ميدان آهي. اهو 1959ع ۾ مڪمل ٿيو، جڏهن ته 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستاني معمار [[نيئر علي دادا]] جي نگرانيءَ ۾ ان جي مرمت ۽ جديدڪاري ڪئي وئي. [[پنجاب اسٽيڊيم]]، جيڪو [[پاڪستان فٽبال فيڊريشن]] جي هيڊڪوارٽر ڀرسان واقع آهي، گهڻو ڪري فٽبال ميچن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. هتي [[AFC President's Cup]] ۽ [[FIFA World Cup qualification|فيفا عالمي ڪپ ڪواليفائر]] سميت ڪيترائي اهم مقابلا منعقد ٿي چڪا آهن. لاهور جو [[وهايب ڪلب]] 1990ع واري ڏهاڪي ۾ پاڪستان جي نمايان فٽبال ڪلبن مان هڪ هو.<ref name="A history of football in Pakistan – Part III">{{cite news |last=Ahsan |first=Ali |title=A history of football in Pakistan – Part III |work=DAWN.COM |date=23 December 2010 }}</ref> لاهور ۾ ڪيترائي مشهور گولف ڪورس موجود آهن، جن ۾ [[لاهور جمخانه گولف ڪورس]]، [[لاهور گيريسن گولف اينڊ ڪنٽري ڪلب]]، [[رائل پام گولف ڪلب]] ۽ [[ڊفينس رايا گولف اينڊ ڪنٽري ڪلب]] شامل آهن. [[رائيونڊ روڊ]] ڀرسان [[ليڪ سٽي]] جو 9-هول گولف ڪورس 2011ع ۾ کوليو ويو. جديد [[اوئسس گولف اينڊ ايڪوا ريزورٽ]] ۾ گولف، واٽر پارڪ، گهوڙيسواري ۽ تيراندازي جهڙيون تفريحي سهولتون پڻ موجود آهن. [[لاهور ميراٿون]] ايشيا، آفريڪا ۽ وچ اوڀر ۾ [[اسٽينڊرڊ چارٽرڊ بئنڪ]] جي سرپرستي هيٺ ٿيندڙ ڇهن بين الاقوامي ميراٿنن جي سالياني سلسلي جو حصو آهي. هن تقريب ۾ پاڪستان سميت سڄي دنيا مان 20,000 کان وڌيڪ رانديگر شرڪت ڪندا آهن. پهرين ميراٿون 30 جنوري 2005ع تي، ٻي 29 جنوري 2006ع تي ۽ ٽئين 14 جنوري 2007ع تي منعقد ٿي.<ref name="Lahore Marathon Website">{{cite web |title=Lahore Marathon Website |website=Lahoremarathon.com }}</ref> لاهور ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري پاڪستان جو پهريون اسپورٽس سٽي تعمير ڪرڻ جا منصوبا پڻ پيش ڪيا ويا آهن.<ref name="Lahore soon to get a Sports City">{{cite web |title=Lahore soon to get a Sports City |website=Lahore Metblogs }}</ref> === لاهور جون پيشاورانه راندين جون ٽيمون === {| class="wikitable" ! ڪلب ! ليگ ! راند ! ميدان ! قيام |- | [[لاهور قلندرز]] | [[پاڪستان سپر ليگ]] | [[ڪرڪيٽ]] | [[قذافي اسٽيڊيم]] | 2015ع |- | [[وهايب ڪلب]] | [[PFF ليگ]] | [[فٽبال]] | [[پنجاب يونيورسٽي]] پراڻو ڪيمپس گرائونڊ | 1982ع |} == جاڙا شهر == {{Main|پاڪستان جا ڀيڻ شهر ۽ جڙواں شهر}} لاهور جا هيٺيان عالمي شهر ڀيڻ شهر جاڙا شهر (سسٽر سٽيز) قرار ڏنا ويا آهن. * [[استنبول]]، [[ترڪي]] (1975ع) * [[ساريوون]]، [[اتر ڪوريا]] (1988ع) * [[شي آن]]، [[شانشي]]، [[چين]] (1992ع) * [[ڪورتريڪ]]، [[بيلجيم]] (1993ع) * [[فاس]]، [[مراڪش]] (1994ع) * [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1995ع) * [[سمرقند]]، [[ازبڪستان]] (1995ع) * [[اصفهان]]، [[ايران]] (2004ع) * [[مشهد]]، [[ايران]] (2006ع) * [[گلاسگو]]، [[اسڪاٽلينڊ]]، [[برطانيه]] (2006ع) * [[شڪاگو]]، [[ايلينوئي]]، [[آمريڪا]] (2007ع) * [[بلغراد]]، [[سربيا]] (2007ع) * [[ڪراڪوف]]، [[پولينڊ]] (2007ع) * [[ڪوئمبرا]]، [[پورچوگال]] (2007ع) * [[دوشنبي]]، [[تاجڪستان]] (2008ع) * [[قرطبه]]، [[اسپين]] (2008ع) * [[بوگوتا]]، [[ڪولمبيا]] (2009ع) * [[آمول]]، [[ايران]] (2010ع) * [[ريو ڊي جينيرو]]، [[برازيل]] (2015ع) == اعزاز == 1966ع ۾ [[حڪومت پاڪستان]] [[هلالِ استقلال]] جو خاص جهنڊو [[لاهور]]، [[سرگوڌا]] ۽ [[سيالڪوٽ]] کي عطا ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[1965ع جي هندستان-پاڪستان جنگ]] دوران انهن شهرن دشمن جي شديد حملن جي باوجود غيرمعمولي مزاحمت جو مظاهرو ڪيو هو. هر سال [[يوم دفاع]] (6 سيپٽمبر) تي انهن شهرن ۾ هي جهنڊو سندن رهواسين جي عزم، بهادري ۽ ثابت قدمي جي اعتراف طور ڦڙڪايو ويندو آهي. == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان]] * [[لاهور فيشن ويڪ]] * [[لاهور ناليج پارڪ]] * [[لاهور ادبي ميلو]] * [[لاهور ريلوي اسٽيشن]] * [[لاهوري چادر]] * [[لاهوري کاڌا]] * [[لاهور جا قبرستان]] * [[آبادي موجب شهرن جي فهرست]] * [[لاهور تي ٻڌل فلمن جي فهرست]] * [[لاهور جون اسپتالون]] * [[اسلامي تعاون تنظيم جي رڪن ملڪن جا وڏا شهر]] * [[ايشيا جا ميٽروپوليٽن علائقا]] * [[لاهور سان لاڳاپيل شخصيتن جي فهرست]] * [[لاهور جون گهٽيون]] * [[لاهور جون بلند ترين عمارتون]] * [[لاهور جا علائقا]] * [[لاهور ۾ شهري آبادي]] * [[لاهور ۾ سک دور]] * [[لاهور ۾ آمدرفت]] * [[فصيلبند شهر، لاهور]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پنجاب جا شهر (پاڪستان)]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:شهر]] [[زمرو:لاهور]] [[زمرو:لاهور ضلعي جون آباد جڳھون]] [[زمرو:وڏا شهر]] 66b25indbeixtp4c2i8mi1oozy578zq 0 39364 401427 288656 2026-08-06T14:19:07Z Intisar Ali 8681 /* */ 401427 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = | native_name =نواب شاھ (Nawab Shah) | settlement_type = [[City]] | image_skyline = File:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|26|14|39|N|68|24|36|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[Shaheed Benazir Abad District|شهيد بينظيرآباد]] | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = 4239 | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = 240 | blank_name_sec1 = تعلقن جو تعداد | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = يونين ڪائونسلن جو تعداد | blank_info_sec2 = 51 | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''نواب شاھ''' (Nawabshah) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ شهر ۽ ضلعي شهيد بينظيرآباد جو هيڊ ڪوارٽر آهي. هيءُ شهر ڪراچيءَ کان 206 ڪلوميٽر پري آهي. 2017ع جي انگن اکرن مطابق هن شهر جي آبادي 279،688 آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81502|title=Nawabshah (Taluka, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=2020-01-06}}</ref> سيد نواب شاھه هتان جو مشهور زميندار ۽ راڄ جو چڱو مڙس هو. هن سندس 200 ايڪڙ ذاتي زمين هتان جي ريلوي اسٽيشن جي تعمير لاءِ مفت ۾ سرڪار جي حوالي ڪئي. انهيءَ عظيم خدمت جي مڃتا طور ان وقت جي انگريز سرڪار هن شهر ۽ ريلوي اسٽيشن جو نالو ”نواب شاھه“ رکيو. ھڪ تحقيق مطابق سيد نواب شاھ پٽ نواز علي شاھ جو اصل تعلق سن سان ھيو جتان خاندان سميت لڏي 1881ع ۾ ھتي رھائش اختيار ڪئي.<ref>Khaskheli A.Z., Socio economic assessment of farmer participation ,in managing irrigation and drainage system: PhD thesis, Department of Economics University of Sindh, Jamshoro, Pakistan </ref> == تاريخ == === 18هين–19هين صدي عيسوي === نوابشاهه سنڌ جي وچولي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ويجهو واقع آهي، جيڪو [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي دور کان آباد رهيو آهي.<ref name="auto" /> آثار قديمه جي سروي موجب هن علائقي ۾ قبل از تاريخ ۽ [[هڙاپا تهذيب|هڙاپائي]] تهذيب جا آثار مليا آهن، ۽ بعد ۾ هي علائقو مختلف مسلمان حڪمران خاندانن جي قبضي هيٺ رهيو.<ref name="auto" /> خاص طور تي 18هين ۽ 19هين صديءَ دوران [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] حڪمرانن هتي ڪيتريون ئي مسجدون ۽ مقبرا تعمير ڪرايا، جيڪي سنڌي ۽ اسلامي طرزِ تعمير جا نمايان مثال آهن.<ref name="auto" /> === برطانوي راڄ === برطانوي دور ۾ نوابشاهه کي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] مان الڳ ڪيو ويو. 1903ع ۾ هتي [[تعلقي|تعلقي]] (انتظامي ذيلي ورهاست) جو قيام عمل ۾ آيو، ۽ 1 نومبر 1912ع تي نوابشاهه کي سنڌ جي مڪمل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="auto1" /> شهر جو نالو سيد [[نواب شاهه]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو 1881ع ۾ هتي لڏي آيو هو. سندس خاندان برطانوي دور جي ضلعي انتظامي آفيسن جي تعمير لاءِ 60 ايڪڙ زمين عطيو ڪئي، ۽ انهيءَ سخاوت جي اعتراف ۾ برطانوي حڪومت شهر جو نالو سندس نالي سان منسوب ڪيو. === 1947ع کان پوءِ === 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ نوابشاهه [[پاڪستان]] جو حصو بڻيو. 2008ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي ياد ۾ ضلعي جو سرڪاري نالو بدلائي [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] رکيو ويو. تازن سالن ۾ شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي ۽ آبادي، واپار ۽ شهري سهولتن ۾ نمايان واڌ آئي آهي.<ref name="auto1" /> == بيهڪ == نواب شاھ جو شهر جاگرافيائي طور تي تقريباََ سنڌ جي مرڪز ۾ آباد آهي. ڪراچيءَ کان روڊ وسيلي لڳڀڳ چئن ڪلاڪن ۾ هتي پهچي سگهجي ٿو. هي شهر سنڌو درياءُ جي کاٻي ڪپ کان 50 ڪلوميٽر اوڀر ۾ آباد آهي. هتي ريلوي اسٽيشن 1913ع ۾ ٺهي راس ٿي هئي. == پکيڙ ۽ آبادي == {| class="wikitable" |- | پکيڙ|| 4,239 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي || 1,435,130 |- | مرد || 749,275 |- | عورتون || 685,855 |- | آبادي (15 سالن کان گهٽ ڄمار) || 45% |- | آبادي (15 کان 65 سال ڄمار) || 52.2% |- | مسلمانن جي آبادي || 94.1% |- | هندن جي آبادي || 4.2% |}<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |accessdate=2020-01-18 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114031642/https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |dead-url=yes }}</ref> == زراعت == هتان جي زمين زراعت ۽ باغبانيءَ لاءِ نهايت موزون آهي. هن شهر جي آسپاس جا علائقا ڪمند، انب، ڪپه ۽ ڪيلي جي پيداوار ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهن. خاص طور تي ڪيلي جي پيداوار ۾ هي علائقو سڄي پاڪستان ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. == آبهوا == {{Climate chart | نواب شاھ | 5.9|24.3| 2 | 8.7|27.1| 2 |14.2|33.3| 3 |19.7|39.2| 3 |24.6|43.5| 1 |27.7|43.2| 8 |27.6|40.4|52 |26.3|38.6|45 |23.8|38.4|10 |18.2|37.1| 3 |12.2|31.6| 2 | 7.4|25.5| 3 |source =Hong Kong Observatory<ref name="HKO">{{cite web | url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/nawabshah_e.htm | title = Climatological Information for Nawabshah, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = [[Hong Kong Observatory]]}}</ref> |float=right }} نواب شاھ پاڪستان جي انتهائي گرم شهرن مان هڪ آهي. اونهاري جي موسم ۾ هتان جو گرمي پد 53⁰C تائين پهچي سگهي ٿو. جون ۾ عام طور تي هتان جو گرمي پد 45⁰C رهي ٿو. مئي جي آخري ۽ جون جي پهرين هفتن ۾ گرمي پد گهڻو ڪري 50⁰C کان مٿي رهي ٿو. سيارو عام طور وچ نومبر کان وچ فيبروريءَ تائين هلي ٿو. انهيءَ عرصي دوران رات جي وقت گرمي پد 4⁰C تائين ڪري سگهي ٿو. جنوري مهيني جي راتين ۾ ڪڏهن ڪڏهن گرمي پد 0⁰C کان 4⁰C رهي ٿو. پاڪستان ۾ تقريباََ هر سال وڌ ۾ وڌ گرميءَ جو درجو (عام طور تي 50⁰C کان مٿي) نواب شاھ ۽ سبي ۾ مئي آگسٽ جي وچ ۾ رڪارڊ ڪيو وڃي ٿو. 26 مئي 2010ع تي سنڌ ۾ رڪارڊ گرمي پئي ۽ نواب شاھ ۾ گرميءَ جو درجو 52⁰C تائين پهچي ويو. اهو هتان جي رڪارڊ ۾ وڌ ۾ وڌ گرميءَ جو درجو آهي. هتي گهٽ ۾ گهٽ گرميءَ جو درجو 6 جنوري 2011ع ۾ رڪارڊ ڪيو ويو جيڪو 4⁰C هو. <ref>Mercury dips to {{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html|title=Mercury dips to 4&nbsp;°C in Nawabshah|last=Daily Dawn|first=Karachi|date=2010-10-13|website=Dawn.Com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110125055202/http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html|archivedate=January 25, 2011|accessdate=2011-01-07|url-status=}}</ref> 30 اپريل 2018ع تي نواب شاھ جي گرميءَ جو درجو 50.2⁰C رڪارڊ ڪيو ويو. اپريل جي مهيني ۾ ايتري گرمي دنيا ۾ ڪٿي به نه ٿي آهي. ان ڪري اپريل مهيني جو اهو گرميءَ جو درجو ورلڊ رڪارڊ آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/april-temperatures-hottest-day-earth-records-karachi-nawabshah-heat-wave-a8336001.html|title=Hottest April day in history of the earth recorded in Pakistan|date=2018-05-04|website=The Independent|language=en|access-date=2020-</ref>،<ref>A city in Pakistan may have just endured the hottest April temperature ever observed on Earth, Washing Post, 01 May 2018. Available at https://www.washingtonpost.com/news/capital-weather-gang/wp/2018/05/01/a-city-in-pakistan-may-have-just-endured-the-hottest-april-temperature-ever-observed-on-earth/?noredirect=on&sdfdsfdsfsfdds</ref>. {{Weather box |location = نواب شاھ، پاڪستان |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 33.7 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 44.5 |Apr record high C = 48.5 |May record high C = 51 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 47.5 |Aug record high C = 48.9 |Sep record high C = 44.5 |Oct record high C = 43 |Nov record high C = 41 |Dec record high C = 35 |year record high C = 51.0 |Jan high C = 24.3 |Feb high C = 27.5 |Mar high C = 33.6 |Apr high C = 39.6 |May high C = 43.4 |Jun high C = 43.6 |Jul high C = 40.3 |Aug high C = 38.8 |Sep high C = 38.7 |Oct high C = 37.4 |Nov high C = 31.9 |Dec high C = 25.8 |year high C = 35.4 |Jan low C = 6.1 |Feb low C = 8.8 |Mar low C = 14.3 |Apr low C = 19.7 |May low C = 24.6 |Jun low C = 27.5 |Jul low C = 27.4 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 23.3 |Oct low C = 18.4 |Nov low C = 12.3 |Dec low C = 7.8 |year low C = 18.0 |Jan record low C = -2.6 |Feb record low C = -3.6 |Mar record low C = 3 |Apr record low C = 7 |May record low C = 15 |Jun record low C = 17 |Jul record low C = 20 |Aug record low C = 18.9 |Sep record low C = 14.6 |Oct record low C = 7.5 |Nov record low C = 2.8 |Dec record low C = -1.0 |year record low C = -3.6 |Jan precipitation mm = 1.9 |Feb precipitation mm = 2.7 |Mar precipitation mm = 3.4 |Apr precipitation mm = 2.7 |May precipitation mm = 1.3 |Jun precipitation mm = 6.6 |Jul precipitation mm = 54.5 |Aug precipitation mm = 43.7 |Sep precipitation mm = 12.9 |Oct precipitation mm = 3.4 |Nov precipitation mm = 1.0 |Dec precipitation mm = 3.6 |year precipitation mm = 114.1 |source 1 = <ref>{{حوالو_ويب|url=https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/nawabshah-1226/|title=Nawabshah climate: Average Temperature, weather by month, Nawabshah weather averages - Climate-Data.org|website=en.climate-data.org|access-date=2020-01-18}}</ref>> |date = January 2011}} == آمدورفت == [[فائل:Mehran Highway (Kumb Nawabshah road).jpg|thumb|مهراڻ شاهراھ]] === ريلوي وسيلي === نواب شاھ پاڪستان جي مکيه ريلوي لائين تي واقع آهي جيڪا [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] کان لاهور وڃي ٿي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://en.wikivoyage.org/wiki/Nawabshah|title=Nawabshah – Travel guide at Wikivoyage|website=en.wikivoyage.org|access-date=2020-01-08}}</ref>. هتان [[ميرپور خاص]] ۽ سڪرنڊ لاءِ به ريل گاڏيون وينديون هيون پر اهي هاڻي بند ڪيون ويون آهن. === روڊ وسيلي === #N-5 قومي شاهراھ وايا سڪرنڊ #سڪرنڊ نواب شاھ روڊ #قاضي احمد نواب شاھ روڊ #نواب شاھ سانگهڙ روڊ #مهراڻ شاهراھ (دوڙ ۽ ٻانڌيءَ کان ڪنب، خيرپور ميرس) #فوجي چڪ ۽ سٺ ميل نواب شاھ روڊ #نواب شاھ ڄام صاحب روڊ #نواب شاھ، ڄام صاحب ۽ پريتم آباد روڊ #مورو ٻانڌي روڊ #ٻيا روڊ === هوائي جهاز وسيلي === هتي هڪ هوائي اڏو به آهي جتان ڪراچي، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن لاءِاڏامون هلنديون هيون پر اڄڪلھ اهي اڏامون بند آهن. == آثار قديمه == ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار شهيد بينظيرآباد جي آثارقديمه واري ورثي ۾ خاص اهميت رکي ٿي. هيءَ مزار موري شهر کان 9 ڪلوميٽر اوله طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/tombs/tomb-of-mian-noor-muhammad-kalhoro-nawabshah|title=Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro, Shaheed Benazirabad|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. نواب شاھ (هاڻي شهيد بينظيرآباد) ضلعي ۾ لڳڀڳ 1000 سال پراڻو منارو ”ٺل مير رڪن“ ڏسڻ وٽان آهي. هيءُ منارو 60 فوٽ اوچو آهي. هتان زيور، سڪا ۽ ٻيون شيون پڻ مليون آهن. هن مناري ڏانهن وڃڻ لاءِ قاضي احمد کان هڪ روڊ وڃي ٿو. هي دڙو ٻانڌي ريلوي اسٽيشن کان 22 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف ۽ دولت پور کان 13 ڪلوميٽر اوڀر طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.stdc.gos.pk/index.php/tours/all-locations/item/86-buddhist-stupa-village-thul-mir-rukan|title=Sindh Tourism Development Corporation - Buddhist Stupa, Village Thul Mir Rukan, Nawabshah|last=User|first=Super|website=www.stdc.gos.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. چانهونءَ جو دڙو به هتان جي اهم قديم آثارن مان هڪ آهي. هي دڙو نواب شاھ کان 10 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ موجود آهي. هي دڙو 1930ع ۾ آثار قديمه جي ماهر ناني گوپال مجمدار دريافت ڪيو هو<ref>Tunio H.; Chanhu Daro — Industrial hub of the ancient world, The Express Tribune, 23rd February 2017. Available at https://tribune.com.pk/story/1336217/treasure-trove-antiquity-chanhu-daro-industrial-hub-ancient-world/</ref>. == تقريبون == نواب شاھ ۾ گلاب جي گلن جو ميلو هر سال ٽي کان چار ڏينهن تائين ملهايو ويندو آهي. هي ميلو 1954ع ۾ مشهور تعليمي ماهر ايڇ ايم خواجه متعارف ڪرايو هو. == تعليمي ادارا == نواب شاھ ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. انهن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا؛ * [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] * شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف وٽنري ۽ اينيمل سائنسز * [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي]]، شهيد بينظيرآباد * [https://www.pumhs.edu.pk/ پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين] * [http://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd بختاور ڪيڊٽ ڪاليج فار گرلز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814225504/https://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd |date=2020-08-14 }} * سٽي اسڪول، سينئر برانچ، سوسائٽي * مريم ڪانوينٽ هائي اسڪول * فائونڊيشن پبلڪ اسڪول * ايئر فائونڊيشن اسڪول سسٽم * فوجي فائونڊيشن ماڊل اسڪول، سوسائٽي * گورنمينٽ حبيب ڪاليج آف ٽيڪنالاجي * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرن لاءِ) * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرين لاءِ) * گورنمينٽ اسلاميه گرلز هائر سيڪنڊري اسڪول * گورنمينٽ سچل سرمست ڪاليج نواب شاھ * گورنمينٽ شاهين ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ نواب شاھ * زيبسٽ ڪاليج نواب شاھ * قائداعظم رينجرس پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج * امپيريل سائنس ڪاليج، سڪرنڊ روڊ نواب شاھ * ڊيف ريچ اسڪول اينڊ ٽريننگ سينٽر * هوميوپيٿڪ ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال * پرو ونشيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيچرس ايڊيوڪيشن * بلاول انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل ريسرچ * ايڪسيلنس ڪاليج آف انفارميشن ٽيڪنالاجي * گلشن پبلڪ هائي اسڪول * نور ماڊل پبلڪ هائي اسڪول == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] epj7nbppongk1j8uc0e7at785xxz6v5 401428 401427 2026-08-06T14:20:08Z Intisar Ali 8681 401428 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = | native_name =نواب شاھ (Nawab Shah) | settlement_type = [[City]] | image_skyline = File:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|26|14|39|N|68|24|36|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[Shaheed Benazir Abad District|شهيد بينظيرآباد]] | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = 4239 | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = 240 | blank_name_sec1 = تعلقن جو تعداد | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = يونين ڪائونسلن جو تعداد | blank_info_sec2 = 51 | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''نواب شاھ''' (Nawabshah) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ شهر ۽ ضلعي شهيد بينظيرآباد جو هيڊ ڪوارٽر آهي. هيءُ شهر ڪراچيءَ کان 206 ڪلوميٽر پري آهي. 2017ع جي انگن اکرن مطابق هن شهر جي آبادي 279،688 آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81502|title=Nawabshah (Taluka, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=2020-01-06}}</ref> سيد نواب شاھه هتان جو مشهور زميندار ۽ راڄ جو چڱو مڙس هو. هن سندس 200 ايڪڙ ذاتي زمين هتان جي ريلوي اسٽيشن جي تعمير لاءِ مفت ۾ سرڪار جي حوالي ڪئي. انهيءَ عظيم خدمت جي مڃتا طور ان وقت جي انگريز سرڪار هن شهر ۽ ريلوي اسٽيشن جو نالو ”نواب شاھه“ رکيو. ھڪ تحقيق مطابق سيد نواب شاھ پٽ نواز علي شاھ جو اصل تعلق سن سان ھيو جتان خاندان سميت لڏي 1881ع ۾ ھتي رھائش اختيار ڪئي.<ref>Khaskheli A.Z., Socio economic assessment of farmer participation ,in managing irrigation and drainage system: PhD thesis, Department of Economics University of Sindh, Jamshoro, Pakistan </ref> == تاريخ == === 18هين–19هين صدي عيسوي === نوابشاهه سنڌ جي وچولي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ويجهو واقع آهي، جيڪو [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي دور کان آباد رهيو آهي.<ref name="auto" /> آثار قديمه جي سروي موجب هن علائقي ۾ قبل از تاريخ ۽ [[هڙاپا تهذيب|هڙاپائي]] تهذيب جا آثار مليا آهن، ۽ بعد ۾ هي علائقو مختلف مسلمان حڪمران خاندانن جي قبضي هيٺ رهيو.<ref name="auto" /> خاص طور تي 18هين ۽ 19هين صديءَ دوران [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] حڪمرانن هتي ڪيتريون ئي مسجدون ۽ مقبرا تعمير ڪرايا، جيڪي سنڌي ۽ اسلامي طرزِ تعمير جا نمايان مثال آهن.<ref name="auto" /> === برطانوي راڄ === برطانوي دور ۾ نوابشاهه کي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] مان الڳ ڪيو ويو. 1903ع ۾ هتي [[تعلقي|تعلقي]] (انتظامي ذيلي ورهاست) جو قيام عمل ۾ آيو، ۽ 1 نومبر 1912ع تي نوابشاهه کي سنڌ جي مڪمل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="auto1" /> شهر جو نالو سيد [[نواب شاهه]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو 1881ع ۾ هتي لڏي آيو هو. سندس خاندان برطانوي دور جي ضلعي انتظامي آفيسن جي تعمير لاءِ زمين عطيو ڪئي، ۽ انهيءَ سخاوت جي اعتراف ۾ برطانوي حڪومت شهر جو نالو سندس نالي سان منسوب ڪيو. === 1947ع کان پوءِ === 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ نوابشاهه [[پاڪستان]] جو حصو بڻيو. 2008ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي ياد ۾ ضلعي جو سرڪاري نالو بدلائي [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] رکيو ويو. تازن سالن ۾ شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي ۽ آبادي، واپار ۽ شهري سهولتن ۾ نمايان واڌ آئي آهي.<ref name="auto1" /> == بيهڪ == نواب شاھ جو شهر جاگرافيائي طور تي تقريباََ سنڌ جي مرڪز ۾ آباد آهي. ڪراچيءَ کان روڊ وسيلي لڳڀڳ چئن ڪلاڪن ۾ هتي پهچي سگهجي ٿو. هي شهر سنڌو درياءُ جي کاٻي ڪپ کان 50 ڪلوميٽر اوڀر ۾ آباد آهي. هتي ريلوي اسٽيشن 1913ع ۾ ٺهي راس ٿي هئي. == پکيڙ ۽ آبادي == {| class="wikitable" |- | پکيڙ|| 4,239 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي || 1,435,130 |- | مرد || 749,275 |- | عورتون || 685,855 |- | آبادي (15 سالن کان گهٽ ڄمار) || 45% |- | آبادي (15 کان 65 سال ڄمار) || 52.2% |- | مسلمانن جي آبادي || 94.1% |- | هندن جي آبادي || 4.2% |}<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |accessdate=2020-01-18 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114031642/https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |dead-url=yes }}</ref> == زراعت == هتان جي زمين زراعت ۽ باغبانيءَ لاءِ نهايت موزون آهي. هن شهر جي آسپاس جا علائقا ڪمند، انب، ڪپه ۽ ڪيلي جي پيداوار ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهن. خاص طور تي ڪيلي جي پيداوار ۾ هي علائقو سڄي پاڪستان ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. == آبهوا == {{Climate chart | نواب شاھ | 5.9|24.3| 2 | 8.7|27.1| 2 |14.2|33.3| 3 |19.7|39.2| 3 |24.6|43.5| 1 |27.7|43.2| 8 |27.6|40.4|52 |26.3|38.6|45 |23.8|38.4|10 |18.2|37.1| 3 |12.2|31.6| 2 | 7.4|25.5| 3 |source =Hong Kong Observatory<ref name="HKO">{{cite web | url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/nawabshah_e.htm | title = Climatological Information for Nawabshah, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = [[Hong Kong Observatory]]}}</ref> |float=right }} نواب شاھ پاڪستان جي انتهائي گرم شهرن مان هڪ آهي. اونهاري جي موسم ۾ هتان جو گرمي پد 53⁰C تائين پهچي سگهي ٿو. جون ۾ عام طور تي هتان جو گرمي پد 45⁰C رهي ٿو. مئي جي آخري ۽ جون جي پهرين هفتن ۾ گرمي پد گهڻو ڪري 50⁰C کان مٿي رهي ٿو. سيارو عام طور وچ نومبر کان وچ فيبروريءَ تائين هلي ٿو. انهيءَ عرصي دوران رات جي وقت گرمي پد 4⁰C تائين ڪري سگهي ٿو. جنوري مهيني جي راتين ۾ ڪڏهن ڪڏهن گرمي پد 0⁰C کان 4⁰C رهي ٿو. پاڪستان ۾ تقريباََ هر سال وڌ ۾ وڌ گرميءَ جو درجو (عام طور تي 50⁰C کان مٿي) نواب شاھ ۽ سبي ۾ مئي آگسٽ جي وچ ۾ رڪارڊ ڪيو وڃي ٿو. 26 مئي 2010ع تي سنڌ ۾ رڪارڊ گرمي پئي ۽ نواب شاھ ۾ گرميءَ جو درجو 52⁰C تائين پهچي ويو. اهو هتان جي رڪارڊ ۾ وڌ ۾ وڌ گرميءَ جو درجو آهي. هتي گهٽ ۾ گهٽ گرميءَ جو درجو 6 جنوري 2011ع ۾ رڪارڊ ڪيو ويو جيڪو 4⁰C هو. <ref>Mercury dips to {{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html|title=Mercury dips to 4&nbsp;°C in Nawabshah|last=Daily Dawn|first=Karachi|date=2010-10-13|website=Dawn.Com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110125055202/http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html|archivedate=January 25, 2011|accessdate=2011-01-07|url-status=}}</ref> 30 اپريل 2018ع تي نواب شاھ جي گرميءَ جو درجو 50.2⁰C رڪارڊ ڪيو ويو. اپريل جي مهيني ۾ ايتري گرمي دنيا ۾ ڪٿي به نه ٿي آهي. ان ڪري اپريل مهيني جو اهو گرميءَ جو درجو ورلڊ رڪارڊ آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/april-temperatures-hottest-day-earth-records-karachi-nawabshah-heat-wave-a8336001.html|title=Hottest April day in history of the earth recorded in Pakistan|date=2018-05-04|website=The Independent|language=en|access-date=2020-</ref>،<ref>A city in Pakistan may have just endured the hottest April temperature ever observed on Earth, Washing Post, 01 May 2018. Available at https://www.washingtonpost.com/news/capital-weather-gang/wp/2018/05/01/a-city-in-pakistan-may-have-just-endured-the-hottest-april-temperature-ever-observed-on-earth/?noredirect=on&sdfdsfdsfsfdds</ref>. {{Weather box |location = نواب شاھ، پاڪستان |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 33.7 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 44.5 |Apr record high C = 48.5 |May record high C = 51 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 47.5 |Aug record high C = 48.9 |Sep record high C = 44.5 |Oct record high C = 43 |Nov record high C = 41 |Dec record high C = 35 |year record high C = 51.0 |Jan high C = 24.3 |Feb high C = 27.5 |Mar high C = 33.6 |Apr high C = 39.6 |May high C = 43.4 |Jun high C = 43.6 |Jul high C = 40.3 |Aug high C = 38.8 |Sep high C = 38.7 |Oct high C = 37.4 |Nov high C = 31.9 |Dec high C = 25.8 |year high C = 35.4 |Jan low C = 6.1 |Feb low C = 8.8 |Mar low C = 14.3 |Apr low C = 19.7 |May low C = 24.6 |Jun low C = 27.5 |Jul low C = 27.4 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 23.3 |Oct low C = 18.4 |Nov low C = 12.3 |Dec low C = 7.8 |year low C = 18.0 |Jan record low C = -2.6 |Feb record low C = -3.6 |Mar record low C = 3 |Apr record low C = 7 |May record low C = 15 |Jun record low C = 17 |Jul record low C = 20 |Aug record low C = 18.9 |Sep record low C = 14.6 |Oct record low C = 7.5 |Nov record low C = 2.8 |Dec record low C = -1.0 |year record low C = -3.6 |Jan precipitation mm = 1.9 |Feb precipitation mm = 2.7 |Mar precipitation mm = 3.4 |Apr precipitation mm = 2.7 |May precipitation mm = 1.3 |Jun precipitation mm = 6.6 |Jul precipitation mm = 54.5 |Aug precipitation mm = 43.7 |Sep precipitation mm = 12.9 |Oct precipitation mm = 3.4 |Nov precipitation mm = 1.0 |Dec precipitation mm = 3.6 |year precipitation mm = 114.1 |source 1 = <ref>{{حوالو_ويب|url=https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/nawabshah-1226/|title=Nawabshah climate: Average Temperature, weather by month, Nawabshah weather averages - Climate-Data.org|website=en.climate-data.org|access-date=2020-01-18}}</ref>> |date = January 2011}} == آمدورفت == [[فائل:Mehran Highway (Kumb Nawabshah road).jpg|thumb|مهراڻ شاهراھ]] === ريلوي وسيلي === نواب شاھ پاڪستان جي مکيه ريلوي لائين تي واقع آهي جيڪا [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] کان لاهور وڃي ٿي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://en.wikivoyage.org/wiki/Nawabshah|title=Nawabshah – Travel guide at Wikivoyage|website=en.wikivoyage.org|access-date=2020-01-08}}</ref>. هتان [[ميرپور خاص]] ۽ سڪرنڊ لاءِ به ريل گاڏيون وينديون هيون پر اهي هاڻي بند ڪيون ويون آهن. === روڊ وسيلي === #N-5 قومي شاهراھ وايا سڪرنڊ #سڪرنڊ نواب شاھ روڊ #قاضي احمد نواب شاھ روڊ #نواب شاھ سانگهڙ روڊ #مهراڻ شاهراھ (دوڙ ۽ ٻانڌيءَ کان ڪنب، خيرپور ميرس) #فوجي چڪ ۽ سٺ ميل نواب شاھ روڊ #نواب شاھ ڄام صاحب روڊ #نواب شاھ، ڄام صاحب ۽ پريتم آباد روڊ #مورو ٻانڌي روڊ #ٻيا روڊ === هوائي جهاز وسيلي === هتي هڪ هوائي اڏو به آهي جتان ڪراچي، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن لاءِاڏامون هلنديون هيون پر اڄڪلھ اهي اڏامون بند آهن. == آثار قديمه == ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار شهيد بينظيرآباد جي آثارقديمه واري ورثي ۾ خاص اهميت رکي ٿي. هيءَ مزار موري شهر کان 9 ڪلوميٽر اوله طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/tombs/tomb-of-mian-noor-muhammad-kalhoro-nawabshah|title=Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro, Shaheed Benazirabad|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. نواب شاھ (هاڻي شهيد بينظيرآباد) ضلعي ۾ لڳڀڳ 1000 سال پراڻو منارو ”ٺل مير رڪن“ ڏسڻ وٽان آهي. هيءُ منارو 60 فوٽ اوچو آهي. هتان زيور، سڪا ۽ ٻيون شيون پڻ مليون آهن. هن مناري ڏانهن وڃڻ لاءِ قاضي احمد کان هڪ روڊ وڃي ٿو. هي دڙو ٻانڌي ريلوي اسٽيشن کان 22 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف ۽ دولت پور کان 13 ڪلوميٽر اوڀر طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.stdc.gos.pk/index.php/tours/all-locations/item/86-buddhist-stupa-village-thul-mir-rukan|title=Sindh Tourism Development Corporation - Buddhist Stupa, Village Thul Mir Rukan, Nawabshah|last=User|first=Super|website=www.stdc.gos.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. چانهونءَ جو دڙو به هتان جي اهم قديم آثارن مان هڪ آهي. هي دڙو نواب شاھ کان 10 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ موجود آهي. هي دڙو 1930ع ۾ آثار قديمه جي ماهر ناني گوپال مجمدار دريافت ڪيو هو<ref>Tunio H.; Chanhu Daro — Industrial hub of the ancient world, The Express Tribune, 23rd February 2017. Available at https://tribune.com.pk/story/1336217/treasure-trove-antiquity-chanhu-daro-industrial-hub-ancient-world/</ref>. == تقريبون == نواب شاھ ۾ گلاب جي گلن جو ميلو هر سال ٽي کان چار ڏينهن تائين ملهايو ويندو آهي. هي ميلو 1954ع ۾ مشهور تعليمي ماهر ايڇ ايم خواجه متعارف ڪرايو هو. == تعليمي ادارا == نواب شاھ ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. انهن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا؛ * [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] * شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف وٽنري ۽ اينيمل سائنسز * [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي]]، شهيد بينظيرآباد * [https://www.pumhs.edu.pk/ پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين] * [http://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd بختاور ڪيڊٽ ڪاليج فار گرلز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814225504/https://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd |date=2020-08-14 }} * سٽي اسڪول، سينئر برانچ، سوسائٽي * مريم ڪانوينٽ هائي اسڪول * فائونڊيشن پبلڪ اسڪول * ايئر فائونڊيشن اسڪول سسٽم * فوجي فائونڊيشن ماڊل اسڪول، سوسائٽي * گورنمينٽ حبيب ڪاليج آف ٽيڪنالاجي * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرن لاءِ) * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرين لاءِ) * گورنمينٽ اسلاميه گرلز هائر سيڪنڊري اسڪول * گورنمينٽ سچل سرمست ڪاليج نواب شاھ * گورنمينٽ شاهين ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ نواب شاھ * زيبسٽ ڪاليج نواب شاھ * قائداعظم رينجرس پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج * امپيريل سائنس ڪاليج، سڪرنڊ روڊ نواب شاھ * ڊيف ريچ اسڪول اينڊ ٽريننگ سينٽر * هوميوپيٿڪ ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال * پرو ونشيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيچرس ايڊيوڪيشن * بلاول انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل ريسرچ * ايڪسيلنس ڪاليج آف انفارميشن ٽيڪنالاجي * گلشن پبلڪ هائي اسڪول * نور ماڊل پبلڪ هائي اسڪول == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] rwvl29gsd7wt9nljbowj0cx5x1a4vzt 401429 401428 2026-08-06T14:21:18Z Intisar Ali 8681 401429 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = | native_name =نواب شاھ (Nawab Shah) | settlement_type = [[City]] | image_skyline = File:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|26|14|39|N|68|24|36|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[Shaheed Benazir Abad District|شهيد بينظيرآباد]] | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = 4239 | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = 240 | blank_name_sec1 = تعلقن جو تعداد | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = يونين ڪائونسلن جو تعداد | blank_info_sec2 = 51 | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''نواب شاھ''' (Nawabshah) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ شهر ۽ ضلعي شهيد بينظيرآباد جو هيڊ ڪوارٽر آهي. هيءُ شهر ڪراچيءَ کان 206 ڪلوميٽر پري آهي. 2017ع جي انگن اکرن مطابق هن شهر جي آبادي 279،688 آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81502|title=Nawabshah (Taluka, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=2020-01-06}}</ref> سيد نواب شاھه هتان جو مشهور زميندار ۽ راڄ جو چڱو مڙس هو. هن سندس 200 ايڪڙ ذاتي زمين هتان جي ريلوي اسٽيشن جي تعمير لاءِ مفت ۾ سرڪار جي حوالي ڪئي. انهيءَ عظيم خدمت جي مڃتا طور ان وقت جي انگريز سرڪار هن شهر ۽ ريلوي اسٽيشن جو نالو ”نواب شاھه“ رکيو. ھڪ تحقيق مطابق سيد نواب شاھ پٽ نواز علي شاھ جو اصل تعلق سن سان ھيو جتان خاندان سميت لڏي 1881ع ۾ ھتي رھائش اختيار ڪئي.<ref>Khaskheli A.Z., Socio economic assessment of farmer participation ,in managing irrigation and drainage system: PhD thesis, Department of Economics University of Sindh, Jamshoro, Pakistan </ref> == تاريخ == === 18هين–19هين صدي عيسوي === نوابشاهه سنڌ جي وچولي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ويجهو واقع آهي، جيڪو [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي دور کان آباد رهيو آهي.<ref name="auto" /> آثار قديمه جي سروي موجب هن علائقي ۾ قبل از تاريخ ۽ [[هڙاپا تهذيب|هڙاپائي]] تهذيب جا آثار مليا آهن، ۽ بعد ۾ هي علائقو مختلف مسلمان حڪمران خاندانن جي قبضي هيٺ رهيو.<ref name="auto" /> خاص طور تي 18هين ۽ 19هين صديءَ دوران [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] حڪمرانن هتي ڪيتريون ئي مسجدون ۽ مقبرا تعمير ڪرايا، جيڪي سنڌي ۽ اسلامي طرزِ تعمير جا نمايان مثال آهن.<ref name="auto" /> === برطانوي راڄ === برطانوي دور ۾ نوابشاهه کي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] مان الڳ ڪيو ويو. 1903ع ۾ هتي [[تعلقي|تعلقي]] (انتظامي ذيلي ورهاست) جو قيام عمل ۾ آيو، ۽ 1 نومبر 1912ع تي نوابشاهه کي سنڌ جي مڪمل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="auto1" /> شهر جو نالو سيد [[نواب شاهه]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو 1881ع ۾ هتي لڏي آيو هو. سندس خاندان برطانوي دور جي ضلعي انتظامي آفيسن جي تعمير لاءِ زمين عطيو ڪئي، ۽ انهيءَ سخاوت جي اعتراف ۾ برطانوي حڪومت شهر جو نالو سندس نالي سان منسوب ڪيو. === 1947ع کان پوءِ === 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ نوابشاهه [[پاڪستان]] جو حصو بڻيو. 2008ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي ياد ۾ ضلعي جو سرڪاري نالو بدلائي [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] رکيو ويو. تازن سالن ۾ شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي ۽ آبادي، واپار ۽ شهري سهولتن ۾ نمايان واڌ آئي آهي.<ref name="auto1" /> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = '''نوابشاهه تعلقي''' جي شهري آبادي جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري) | value1 = 66.9 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 18.9 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 7.5 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = crimson | value4 = 2.2 | label4 = [[بروهي ٻولي|بروهي]] | color4 = Lightgreen | value5 = 1.59 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.04 | label6 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color6 = pink | value7 = 1.80 | label7 = ٻيون | color7 = grey }} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، نوابشاهه شهر ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[مادري ٻولي]] هئي، جيڪا 66.9 سيڪڙو آبادي جي مادري ٻولي هئي. ان کان پوءِ [[اردو]] 18.9 سيڪڙو، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] 7.5 سيڪڙو، [[بروهي ٻولي|بروهي]] 2.2 سيڪڙو، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] 1.59 سيڪڙو، ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] 1.04 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته باقي 1.80 سيڪڙو آبادي پاڪستان جون ٻيون ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[هندڪو]] شامل آهن.{{Efn|هي انگ اکر نوابشاهه تعلقي جي شهري آبادي مان ورتا ويا آهن، جيڪا نوابشاهه ميونسپل ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مڪمل طور مطابقت رکي ٿي.}}<ref>{{Cite web |title=PBS Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/ |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US |access-date=2025-12-20}}</ref><ref>{{Cite web |title=TABLE 11: POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf}}</ref> == بيهڪ == نواب شاھ جو شهر جاگرافيائي طور تي تقريباََ سنڌ جي مرڪز ۾ آباد آهي. ڪراچيءَ کان روڊ وسيلي لڳڀڳ چئن ڪلاڪن ۾ هتي پهچي سگهجي ٿو. هي شهر سنڌو درياءُ جي کاٻي ڪپ کان 50 ڪلوميٽر اوڀر ۾ آباد آهي. هتي ريلوي اسٽيشن 1913ع ۾ ٺهي راس ٿي هئي. == پکيڙ ۽ آبادي == {| class="wikitable" |- | پکيڙ|| 4,239 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي || 1,435,130 |- | مرد || 749,275 |- | عورتون || 685,855 |- | آبادي (15 سالن کان گهٽ ڄمار) || 45% |- | آبادي (15 کان 65 سال ڄمار) || 52.2% |- | مسلمانن جي آبادي || 94.1% |- | هندن جي آبادي || 4.2% |}<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |accessdate=2020-01-18 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114031642/https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |dead-url=yes }}</ref> == زراعت == هتان جي زمين زراعت ۽ باغبانيءَ لاءِ نهايت موزون آهي. هن شهر جي آسپاس جا علائقا ڪمند، انب، ڪپه ۽ ڪيلي جي پيداوار ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهن. خاص طور تي ڪيلي جي پيداوار ۾ هي علائقو سڄي پاڪستان ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. == آبهوا == {{Climate chart | نواب شاھ | 5.9|24.3| 2 | 8.7|27.1| 2 |14.2|33.3| 3 |19.7|39.2| 3 |24.6|43.5| 1 |27.7|43.2| 8 |27.6|40.4|52 |26.3|38.6|45 |23.8|38.4|10 |18.2|37.1| 3 |12.2|31.6| 2 | 7.4|25.5| 3 |source =Hong Kong Observatory<ref name="HKO">{{cite web | url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/nawabshah_e.htm | title = Climatological Information for Nawabshah, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = [[Hong Kong Observatory]]}}</ref> |float=right }} نواب شاھ پاڪستان جي انتهائي گرم شهرن مان هڪ آهي. اونهاري جي موسم ۾ هتان جو گرمي پد 53⁰C تائين پهچي سگهي ٿو. جون ۾ عام طور تي هتان جو گرمي پد 45⁰C رهي ٿو. مئي جي آخري ۽ جون جي پهرين هفتن ۾ گرمي پد گهڻو ڪري 50⁰C کان مٿي رهي ٿو. سيارو عام طور وچ نومبر کان وچ فيبروريءَ تائين هلي ٿو. انهيءَ عرصي دوران رات جي وقت گرمي پد 4⁰C تائين ڪري سگهي ٿو. جنوري مهيني جي راتين ۾ ڪڏهن ڪڏهن گرمي پد 0⁰C کان 4⁰C رهي ٿو. پاڪستان ۾ تقريباََ هر سال وڌ ۾ وڌ گرميءَ جو درجو (عام طور تي 50⁰C کان مٿي) نواب شاھ ۽ سبي ۾ مئي آگسٽ جي وچ ۾ رڪارڊ ڪيو وڃي ٿو. 26 مئي 2010ع تي سنڌ ۾ رڪارڊ گرمي پئي ۽ نواب شاھ ۾ گرميءَ جو درجو 52⁰C تائين پهچي ويو. اهو هتان جي رڪارڊ ۾ وڌ ۾ وڌ گرميءَ جو درجو آهي. هتي گهٽ ۾ گهٽ گرميءَ جو درجو 6 جنوري 2011ع ۾ رڪارڊ ڪيو ويو جيڪو 4⁰C هو. <ref>Mercury dips to {{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html|title=Mercury dips to 4&nbsp;°C in Nawabshah|last=Daily Dawn|first=Karachi|date=2010-10-13|website=Dawn.Com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110125055202/http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html|archivedate=January 25, 2011|accessdate=2011-01-07|url-status=}}</ref> 30 اپريل 2018ع تي نواب شاھ جي گرميءَ جو درجو 50.2⁰C رڪارڊ ڪيو ويو. اپريل جي مهيني ۾ ايتري گرمي دنيا ۾ ڪٿي به نه ٿي آهي. ان ڪري اپريل مهيني جو اهو گرميءَ جو درجو ورلڊ رڪارڊ آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/april-temperatures-hottest-day-earth-records-karachi-nawabshah-heat-wave-a8336001.html|title=Hottest April day in history of the earth recorded in Pakistan|date=2018-05-04|website=The Independent|language=en|access-date=2020-</ref>،<ref>A city in Pakistan may have just endured the hottest April temperature ever observed on Earth, Washing Post, 01 May 2018. Available at https://www.washingtonpost.com/news/capital-weather-gang/wp/2018/05/01/a-city-in-pakistan-may-have-just-endured-the-hottest-april-temperature-ever-observed-on-earth/?noredirect=on&sdfdsfdsfsfdds</ref>. {{Weather box |location = نواب شاھ، پاڪستان |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 33.7 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 44.5 |Apr record high C = 48.5 |May record high C = 51 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 47.5 |Aug record high C = 48.9 |Sep record high C = 44.5 |Oct record high C = 43 |Nov record high C = 41 |Dec record high C = 35 |year record high C = 51.0 |Jan high C = 24.3 |Feb high C = 27.5 |Mar high C = 33.6 |Apr high C = 39.6 |May high C = 43.4 |Jun high C = 43.6 |Jul high C = 40.3 |Aug high C = 38.8 |Sep high C = 38.7 |Oct high C = 37.4 |Nov high C = 31.9 |Dec high C = 25.8 |year high C = 35.4 |Jan low C = 6.1 |Feb low C = 8.8 |Mar low C = 14.3 |Apr low C = 19.7 |May low C = 24.6 |Jun low C = 27.5 |Jul low C = 27.4 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 23.3 |Oct low C = 18.4 |Nov low C = 12.3 |Dec low C = 7.8 |year low C = 18.0 |Jan record low C = -2.6 |Feb record low C = -3.6 |Mar record low C = 3 |Apr record low C = 7 |May record low C = 15 |Jun record low C = 17 |Jul record low C = 20 |Aug record low C = 18.9 |Sep record low C = 14.6 |Oct record low C = 7.5 |Nov record low C = 2.8 |Dec record low C = -1.0 |year record low C = -3.6 |Jan precipitation mm = 1.9 |Feb precipitation mm = 2.7 |Mar precipitation mm = 3.4 |Apr precipitation mm = 2.7 |May precipitation mm = 1.3 |Jun precipitation mm = 6.6 |Jul precipitation mm = 54.5 |Aug precipitation mm = 43.7 |Sep precipitation mm = 12.9 |Oct precipitation mm = 3.4 |Nov precipitation mm = 1.0 |Dec precipitation mm = 3.6 |year precipitation mm = 114.1 |source 1 = <ref>{{حوالو_ويب|url=https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/nawabshah-1226/|title=Nawabshah climate: Average Temperature, weather by month, Nawabshah weather averages - Climate-Data.org|website=en.climate-data.org|access-date=2020-01-18}}</ref>> |date = January 2011}} == آمدورفت == [[فائل:Mehran Highway (Kumb Nawabshah road).jpg|thumb|مهراڻ شاهراھ]] === ريلوي وسيلي === نواب شاھ پاڪستان جي مکيه ريلوي لائين تي واقع آهي جيڪا [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] کان لاهور وڃي ٿي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://en.wikivoyage.org/wiki/Nawabshah|title=Nawabshah – Travel guide at Wikivoyage|website=en.wikivoyage.org|access-date=2020-01-08}}</ref>. هتان [[ميرپور خاص]] ۽ سڪرنڊ لاءِ به ريل گاڏيون وينديون هيون پر اهي هاڻي بند ڪيون ويون آهن. === روڊ وسيلي === #N-5 قومي شاهراھ وايا سڪرنڊ #سڪرنڊ نواب شاھ روڊ #قاضي احمد نواب شاھ روڊ #نواب شاھ سانگهڙ روڊ #مهراڻ شاهراھ (دوڙ ۽ ٻانڌيءَ کان ڪنب، خيرپور ميرس) #فوجي چڪ ۽ سٺ ميل نواب شاھ روڊ #نواب شاھ ڄام صاحب روڊ #نواب شاھ، ڄام صاحب ۽ پريتم آباد روڊ #مورو ٻانڌي روڊ #ٻيا روڊ === هوائي جهاز وسيلي === هتي هڪ هوائي اڏو به آهي جتان ڪراچي، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن لاءِاڏامون هلنديون هيون پر اڄڪلھ اهي اڏامون بند آهن. == آثار قديمه == ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار شهيد بينظيرآباد جي آثارقديمه واري ورثي ۾ خاص اهميت رکي ٿي. هيءَ مزار موري شهر کان 9 ڪلوميٽر اوله طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/tombs/tomb-of-mian-noor-muhammad-kalhoro-nawabshah|title=Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro, Shaheed Benazirabad|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. نواب شاھ (هاڻي شهيد بينظيرآباد) ضلعي ۾ لڳڀڳ 1000 سال پراڻو منارو ”ٺل مير رڪن“ ڏسڻ وٽان آهي. هيءُ منارو 60 فوٽ اوچو آهي. هتان زيور، سڪا ۽ ٻيون شيون پڻ مليون آهن. هن مناري ڏانهن وڃڻ لاءِ قاضي احمد کان هڪ روڊ وڃي ٿو. هي دڙو ٻانڌي ريلوي اسٽيشن کان 22 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف ۽ دولت پور کان 13 ڪلوميٽر اوڀر طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.stdc.gos.pk/index.php/tours/all-locations/item/86-buddhist-stupa-village-thul-mir-rukan|title=Sindh Tourism Development Corporation - Buddhist Stupa, Village Thul Mir Rukan, Nawabshah|last=User|first=Super|website=www.stdc.gos.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. چانهونءَ جو دڙو به هتان جي اهم قديم آثارن مان هڪ آهي. هي دڙو نواب شاھ کان 10 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ موجود آهي. هي دڙو 1930ع ۾ آثار قديمه جي ماهر ناني گوپال مجمدار دريافت ڪيو هو<ref>Tunio H.; Chanhu Daro — Industrial hub of the ancient world, The Express Tribune, 23rd February 2017. Available at https://tribune.com.pk/story/1336217/treasure-trove-antiquity-chanhu-daro-industrial-hub-ancient-world/</ref>. == تقريبون == نواب شاھ ۾ گلاب جي گلن جو ميلو هر سال ٽي کان چار ڏينهن تائين ملهايو ويندو آهي. هي ميلو 1954ع ۾ مشهور تعليمي ماهر ايڇ ايم خواجه متعارف ڪرايو هو. == تعليمي ادارا == نواب شاھ ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. انهن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا؛ * [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] * شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف وٽنري ۽ اينيمل سائنسز * [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي]]، شهيد بينظيرآباد * [https://www.pumhs.edu.pk/ پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين] * [http://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd بختاور ڪيڊٽ ڪاليج فار گرلز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814225504/https://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd |date=2020-08-14 }} * سٽي اسڪول، سينئر برانچ، سوسائٽي * مريم ڪانوينٽ هائي اسڪول * فائونڊيشن پبلڪ اسڪول * ايئر فائونڊيشن اسڪول سسٽم * فوجي فائونڊيشن ماڊل اسڪول، سوسائٽي * گورنمينٽ حبيب ڪاليج آف ٽيڪنالاجي * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرن لاءِ) * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرين لاءِ) * گورنمينٽ اسلاميه گرلز هائر سيڪنڊري اسڪول * گورنمينٽ سچل سرمست ڪاليج نواب شاھ * گورنمينٽ شاهين ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ نواب شاھ * زيبسٽ ڪاليج نواب شاھ * قائداعظم رينجرس پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج * امپيريل سائنس ڪاليج، سڪرنڊ روڊ نواب شاھ * ڊيف ريچ اسڪول اينڊ ٽريننگ سينٽر * هوميوپيٿڪ ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال * پرو ونشيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيچرس ايڊيوڪيشن * بلاول انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل ريسرچ * ايڪسيلنس ڪاليج آف انفارميشن ٽيڪنالاجي * گلشن پبلڪ هائي اسڪول * نور ماڊل پبلڪ هائي اسڪول == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] f8utfejjdkkihut3yuwto6tyy2zpatj 401430 401429 2026-08-06T14:22:35Z Intisar Ali 8681 401430 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = | native_name =نواب شاھ (Nawab Shah) | settlement_type = [[City]] | image_skyline = File:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|26|14|39|N|68|24|36|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[Shaheed Benazir Abad District|شهيد بينظيرآباد]] | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = 4239 | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = 240 | blank_name_sec1 = تعلقن جو تعداد | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = يونين ڪائونسلن جو تعداد | blank_info_sec2 = 51 | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''نواب شاھ''' (Nawabshah) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ شهر ۽ ضلعي شهيد بينظيرآباد جو هيڊ ڪوارٽر آهي. هيءُ شهر ڪراچيءَ کان 206 ڪلوميٽر پري آهي. 2017ع جي انگن اکرن مطابق هن شهر جي آبادي 279،688 آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81502|title=Nawabshah (Taluka, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=2020-01-06}}</ref> سيد نواب شاھه هتان جو مشهور زميندار ۽ راڄ جو چڱو مڙس هو. هن سندس 200 ايڪڙ ذاتي زمين هتان جي ريلوي اسٽيشن جي تعمير لاءِ مفت ۾ سرڪار جي حوالي ڪئي. انهيءَ عظيم خدمت جي مڃتا طور ان وقت جي انگريز سرڪار هن شهر ۽ ريلوي اسٽيشن جو نالو ”نواب شاھه“ رکيو. ھڪ تحقيق مطابق سيد نواب شاھ پٽ نواز علي شاھ جو اصل تعلق سن سان ھيو جتان خاندان سميت لڏي 1881ع ۾ ھتي رھائش اختيار ڪئي.<ref>Khaskheli A.Z., Socio economic assessment of farmer participation ,in managing irrigation and drainage system: PhD thesis, Department of Economics University of Sindh, Jamshoro, Pakistan </ref> == تاريخ == === 18هين–19هين صدي عيسوي === نوابشاهه سنڌ جي وچولي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ويجهو واقع آهي، جيڪو [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي دور کان آباد رهيو آهي.<ref name="auto" /> آثار قديمه جي سروي موجب هن علائقي ۾ قبل از تاريخ ۽ [[هڙاپا تهذيب|هڙاپائي]] تهذيب جا آثار مليا آهن، ۽ بعد ۾ هي علائقو مختلف مسلمان حڪمران خاندانن جي قبضي هيٺ رهيو.<ref name="auto" /> خاص طور تي 18هين ۽ 19هين صديءَ دوران [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] حڪمرانن هتي ڪيتريون ئي مسجدون ۽ مقبرا تعمير ڪرايا، جيڪي سنڌي ۽ اسلامي طرزِ تعمير جا نمايان مثال آهن.<ref name="auto" /> === برطانوي راڄ === برطانوي دور ۾ نوابشاهه کي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] مان الڳ ڪيو ويو. 1903ع ۾ هتي [[تعلقي|تعلقي]] (انتظامي ذيلي ورهاست) جو قيام عمل ۾ آيو، ۽ 1 نومبر 1912ع تي نوابشاهه کي سنڌ جي مڪمل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="auto1" /> شهر جو نالو سيد [[نواب شاهه]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو 1881ع ۾ هتي لڏي آيو هو. سندس خاندان برطانوي دور جي ضلعي انتظامي آفيسن جي تعمير لاءِ زمين عطيو ڪئي، ۽ انهيءَ سخاوت جي اعتراف ۾ برطانوي حڪومت شهر جو نالو سندس نالي سان منسوب ڪيو. === 1947ع کان پوءِ === 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ نوابشاهه [[پاڪستان]] جو حصو بڻيو. 2008ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي ياد ۾ ضلعي جو سرڪاري نالو بدلائي [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] رکيو ويو. تازن سالن ۾ شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي ۽ آبادي، واپار ۽ شهري سهولتن ۾ نمايان واڌ آئي آهي.<ref name="auto1" /> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = '''نوابشاهه تعلقي''' جي شهري آبادي جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري) | value1 = 66.9 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 18.9 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 7.5 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = crimson | value4 = 2.2 | label4 = [[بروهي ٻولي|بروهي]] | color4 = Lightgreen | value5 = 1.59 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.04 | label6 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color6 = pink | value7 = 1.80 | label7 = ٻيون | color7 = grey }} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، نوابشاهه شهر ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[مادري ٻولي]] هئي، جيڪا 66.9 سيڪڙو آبادي جي مادري ٻولي هئي. ان کان پوءِ [[اردو]] 18.9 سيڪڙو، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] 7.5 سيڪڙو، [[بروهي ٻولي|بروهي]] 2.2 سيڪڙو، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] 1.59 سيڪڙو، ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] 1.04 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته باقي 1.80 سيڪڙو آبادي پاڪستان جون ٻيون ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[هندڪو]] شامل آهن.{{Efn|هي انگ اکر نوابشاهه تعلقي جي شهري آبادي مان ورتا ويا آهن، جيڪا نوابشاهه ميونسپل ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مڪمل طور مطابقت رکي ٿي.}}<ref>{{Cite web |title=PBS Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/ |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US |access-date=2025-12-20}}</ref><ref>{{Cite web |title=TABLE 11: POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf}}</ref> === ايراضي ۽ آبادي (2014ع) === {| class="wikitable" |- ! انگ اکر ! تفصيل |- | ايراضي<ref name="sindh1">{{cite web |title=Nawabshah District profile |url=http://www.sindh.gov.pk/dpt/PopulationDev/nawabshah.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407025659/http://www.sindh.gov.pk/dpt/PopulationDev/nawabshah.htm |archive-date=2012-04-07 |access-date=2023-04-09 |website=Sindh Government website}}</ref><ref>[https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf Pakistan: Demographic and Health Survey (2012-13)] Global Demographic and Health Survey Program، حاصل ڪيل: 9 اپريل 2023ع</ref> | 4,239 چورس ڪلوميٽر |- | ڪل آبادي | 1,435,130 |- | مرد | 749,275 |- | عورتون | 685,855 |- | 15 سالن کان گهٽ عمر جي آبادي | 45٪ |- | 15 کان 65 سالن جي عمر واري آبادي | 52.2٪ |- | مسلمان آبادي | 94.1٪ |- | هندو آبادي | 4.2٪ |} == بيهڪ == نواب شاھ جو شهر جاگرافيائي طور تي تقريباََ سنڌ جي مرڪز ۾ آباد آهي. ڪراچيءَ کان روڊ وسيلي لڳڀڳ چئن ڪلاڪن ۾ هتي پهچي سگهجي ٿو. هي شهر سنڌو درياءُ جي کاٻي ڪپ کان 50 ڪلوميٽر اوڀر ۾ آباد آهي. هتي ريلوي اسٽيشن 1913ع ۾ ٺهي راس ٿي هئي. == پکيڙ ۽ آبادي == {| class="wikitable" |- | پکيڙ|| 4,239 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي || 1,435,130 |- | مرد || 749,275 |- | عورتون || 685,855 |- | آبادي (15 سالن کان گهٽ ڄمار) || 45% |- | آبادي (15 کان 65 سال ڄمار) || 52.2% |- | مسلمانن جي آبادي || 94.1% |- | هندن جي آبادي || 4.2% |}<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |accessdate=2020-01-18 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114031642/https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |dead-url=yes }}</ref> == زراعت == هتان جي زمين زراعت ۽ باغبانيءَ لاءِ نهايت موزون آهي. هن شهر جي آسپاس جا علائقا ڪمند، انب، ڪپه ۽ ڪيلي جي پيداوار ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهن. خاص طور تي ڪيلي جي پيداوار ۾ هي علائقو سڄي پاڪستان ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. == آبهوا == {{Climate chart | نواب شاھ | 5.9|24.3| 2 | 8.7|27.1| 2 |14.2|33.3| 3 |19.7|39.2| 3 |24.6|43.5| 1 |27.7|43.2| 8 |27.6|40.4|52 |26.3|38.6|45 |23.8|38.4|10 |18.2|37.1| 3 |12.2|31.6| 2 | 7.4|25.5| 3 |source =Hong Kong Observatory<ref name="HKO">{{cite web | url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/nawabshah_e.htm | title = Climatological Information for Nawabshah, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = [[Hong Kong Observatory]]}}</ref> |float=right }} نواب شاھ پاڪستان جي انتهائي گرم شهرن مان هڪ آهي. اونهاري جي موسم ۾ هتان جو گرمي پد 53⁰C تائين پهچي سگهي ٿو. جون ۾ عام طور تي هتان جو گرمي پد 45⁰C رهي ٿو. مئي جي آخري ۽ جون جي پهرين هفتن ۾ گرمي پد گهڻو ڪري 50⁰C کان مٿي رهي ٿو. سيارو عام طور وچ نومبر کان وچ فيبروريءَ تائين هلي ٿو. انهيءَ عرصي دوران رات جي وقت گرمي پد 4⁰C تائين ڪري سگهي ٿو. جنوري مهيني جي راتين ۾ ڪڏهن ڪڏهن گرمي پد 0⁰C کان 4⁰C رهي ٿو. پاڪستان ۾ تقريباََ هر سال وڌ ۾ وڌ گرميءَ جو درجو (عام طور تي 50⁰C کان مٿي) نواب شاھ ۽ سبي ۾ مئي آگسٽ جي وچ ۾ رڪارڊ ڪيو وڃي ٿو. 26 مئي 2010ع تي سنڌ ۾ رڪارڊ گرمي پئي ۽ نواب شاھ ۾ گرميءَ جو درجو 52⁰C تائين پهچي ويو. اهو هتان جي رڪارڊ ۾ وڌ ۾ وڌ گرميءَ جو درجو آهي. هتي گهٽ ۾ گهٽ گرميءَ جو درجو 6 جنوري 2011ع ۾ رڪارڊ ڪيو ويو جيڪو 4⁰C هو. <ref>Mercury dips to {{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html|title=Mercury dips to 4&nbsp;°C in Nawabshah|last=Daily Dawn|first=Karachi|date=2010-10-13|website=Dawn.Com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110125055202/http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html|archivedate=January 25, 2011|accessdate=2011-01-07|url-status=}}</ref> 30 اپريل 2018ع تي نواب شاھ جي گرميءَ جو درجو 50.2⁰C رڪارڊ ڪيو ويو. اپريل جي مهيني ۾ ايتري گرمي دنيا ۾ ڪٿي به نه ٿي آهي. ان ڪري اپريل مهيني جو اهو گرميءَ جو درجو ورلڊ رڪارڊ آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/april-temperatures-hottest-day-earth-records-karachi-nawabshah-heat-wave-a8336001.html|title=Hottest April day in history of the earth recorded in Pakistan|date=2018-05-04|website=The Independent|language=en|access-date=2020-</ref>،<ref>A city in Pakistan may have just endured the hottest April temperature ever observed on Earth, Washing Post, 01 May 2018. Available at https://www.washingtonpost.com/news/capital-weather-gang/wp/2018/05/01/a-city-in-pakistan-may-have-just-endured-the-hottest-april-temperature-ever-observed-on-earth/?noredirect=on&sdfdsfdsfsfdds</ref>. {{Weather box |location = نواب شاھ، پاڪستان |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 33.7 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 44.5 |Apr record high C = 48.5 |May record high C = 51 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 47.5 |Aug record high C = 48.9 |Sep record high C = 44.5 |Oct record high C = 43 |Nov record high C = 41 |Dec record high C = 35 |year record high C = 51.0 |Jan high C = 24.3 |Feb high C = 27.5 |Mar high C = 33.6 |Apr high C = 39.6 |May high C = 43.4 |Jun high C = 43.6 |Jul high C = 40.3 |Aug high C = 38.8 |Sep high C = 38.7 |Oct high C = 37.4 |Nov high C = 31.9 |Dec high C = 25.8 |year high C = 35.4 |Jan low C = 6.1 |Feb low C = 8.8 |Mar low C = 14.3 |Apr low C = 19.7 |May low C = 24.6 |Jun low C = 27.5 |Jul low C = 27.4 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 23.3 |Oct low C = 18.4 |Nov low C = 12.3 |Dec low C = 7.8 |year low C = 18.0 |Jan record low C = -2.6 |Feb record low C = -3.6 |Mar record low C = 3 |Apr record low C = 7 |May record low C = 15 |Jun record low C = 17 |Jul record low C = 20 |Aug record low C = 18.9 |Sep record low C = 14.6 |Oct record low C = 7.5 |Nov record low C = 2.8 |Dec record low C = -1.0 |year record low C = -3.6 |Jan precipitation mm = 1.9 |Feb precipitation mm = 2.7 |Mar precipitation mm = 3.4 |Apr precipitation mm = 2.7 |May precipitation mm = 1.3 |Jun precipitation mm = 6.6 |Jul precipitation mm = 54.5 |Aug precipitation mm = 43.7 |Sep precipitation mm = 12.9 |Oct precipitation mm = 3.4 |Nov precipitation mm = 1.0 |Dec precipitation mm = 3.6 |year precipitation mm = 114.1 |source 1 = <ref>{{حوالو_ويب|url=https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/nawabshah-1226/|title=Nawabshah climate: Average Temperature, weather by month, Nawabshah weather averages - Climate-Data.org|website=en.climate-data.org|access-date=2020-01-18}}</ref>> |date = January 2011}} == آمدورفت == [[فائل:Mehran Highway (Kumb Nawabshah road).jpg|thumb|مهراڻ شاهراھ]] === ريلوي وسيلي === نواب شاھ پاڪستان جي مکيه ريلوي لائين تي واقع آهي جيڪا [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] کان لاهور وڃي ٿي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://en.wikivoyage.org/wiki/Nawabshah|title=Nawabshah – Travel guide at Wikivoyage|website=en.wikivoyage.org|access-date=2020-01-08}}</ref>. هتان [[ميرپور خاص]] ۽ سڪرنڊ لاءِ به ريل گاڏيون وينديون هيون پر اهي هاڻي بند ڪيون ويون آهن. === روڊ وسيلي === #N-5 قومي شاهراھ وايا سڪرنڊ #سڪرنڊ نواب شاھ روڊ #قاضي احمد نواب شاھ روڊ #نواب شاھ سانگهڙ روڊ #مهراڻ شاهراھ (دوڙ ۽ ٻانڌيءَ کان ڪنب، خيرپور ميرس) #فوجي چڪ ۽ سٺ ميل نواب شاھ روڊ #نواب شاھ ڄام صاحب روڊ #نواب شاھ، ڄام صاحب ۽ پريتم آباد روڊ #مورو ٻانڌي روڊ #ٻيا روڊ === هوائي جهاز وسيلي === هتي هڪ هوائي اڏو به آهي جتان ڪراچي، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن لاءِاڏامون هلنديون هيون پر اڄڪلھ اهي اڏامون بند آهن. == آثار قديمه == ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار شهيد بينظيرآباد جي آثارقديمه واري ورثي ۾ خاص اهميت رکي ٿي. هيءَ مزار موري شهر کان 9 ڪلوميٽر اوله طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/tombs/tomb-of-mian-noor-muhammad-kalhoro-nawabshah|title=Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro, Shaheed Benazirabad|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. نواب شاھ (هاڻي شهيد بينظيرآباد) ضلعي ۾ لڳڀڳ 1000 سال پراڻو منارو ”ٺل مير رڪن“ ڏسڻ وٽان آهي. هيءُ منارو 60 فوٽ اوچو آهي. هتان زيور، سڪا ۽ ٻيون شيون پڻ مليون آهن. هن مناري ڏانهن وڃڻ لاءِ قاضي احمد کان هڪ روڊ وڃي ٿو. هي دڙو ٻانڌي ريلوي اسٽيشن کان 22 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف ۽ دولت پور کان 13 ڪلوميٽر اوڀر طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.stdc.gos.pk/index.php/tours/all-locations/item/86-buddhist-stupa-village-thul-mir-rukan|title=Sindh Tourism Development Corporation - Buddhist Stupa, Village Thul Mir Rukan, Nawabshah|last=User|first=Super|website=www.stdc.gos.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. چانهونءَ جو دڙو به هتان جي اهم قديم آثارن مان هڪ آهي. هي دڙو نواب شاھ کان 10 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ موجود آهي. هي دڙو 1930ع ۾ آثار قديمه جي ماهر ناني گوپال مجمدار دريافت ڪيو هو<ref>Tunio H.; Chanhu Daro — Industrial hub of the ancient world, The Express Tribune, 23rd February 2017. Available at https://tribune.com.pk/story/1336217/treasure-trove-antiquity-chanhu-daro-industrial-hub-ancient-world/</ref>. == تقريبون == نواب شاھ ۾ گلاب جي گلن جو ميلو هر سال ٽي کان چار ڏينهن تائين ملهايو ويندو آهي. هي ميلو 1954ع ۾ مشهور تعليمي ماهر ايڇ ايم خواجه متعارف ڪرايو هو. == تعليمي ادارا == نواب شاھ ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. انهن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا؛ * [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] * شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف وٽنري ۽ اينيمل سائنسز * [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي]]، شهيد بينظيرآباد * [https://www.pumhs.edu.pk/ پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين] * [http://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd بختاور ڪيڊٽ ڪاليج فار گرلز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814225504/https://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd |date=2020-08-14 }} * سٽي اسڪول، سينئر برانچ، سوسائٽي * مريم ڪانوينٽ هائي اسڪول * فائونڊيشن پبلڪ اسڪول * ايئر فائونڊيشن اسڪول سسٽم * فوجي فائونڊيشن ماڊل اسڪول، سوسائٽي * گورنمينٽ حبيب ڪاليج آف ٽيڪنالاجي * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرن لاءِ) * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرين لاءِ) * گورنمينٽ اسلاميه گرلز هائر سيڪنڊري اسڪول * گورنمينٽ سچل سرمست ڪاليج نواب شاھ * گورنمينٽ شاهين ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ نواب شاھ * زيبسٽ ڪاليج نواب شاھ * قائداعظم رينجرس پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج * امپيريل سائنس ڪاليج، سڪرنڊ روڊ نواب شاھ * ڊيف ريچ اسڪول اينڊ ٽريننگ سينٽر * هوميوپيٿڪ ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال * پرو ونشيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيچرس ايڊيوڪيشن * بلاول انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل ريسرچ * ايڪسيلنس ڪاليج آف انفارميشن ٽيڪنالاجي * گلشن پبلڪ هائي اسڪول * نور ماڊل پبلڪ هائي اسڪول == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] ifs5hl428r41qpeoc8ap8slwt0zglpj 401431 401430 2026-08-06T14:25:56Z Intisar Ali 8681 /* آبهوا */ 401431 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = | native_name =نواب شاھ (Nawab Shah) | settlement_type = [[City]] | image_skyline = File:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|26|14|39|N|68|24|36|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[Shaheed Benazir Abad District|شهيد بينظيرآباد]] | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = 4239 | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = 240 | blank_name_sec1 = تعلقن جو تعداد | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = يونين ڪائونسلن جو تعداد | blank_info_sec2 = 51 | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''نواب شاھ''' (Nawabshah) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ شهر ۽ ضلعي شهيد بينظيرآباد جو هيڊ ڪوارٽر آهي. هيءُ شهر ڪراچيءَ کان 206 ڪلوميٽر پري آهي. 2017ع جي انگن اکرن مطابق هن شهر جي آبادي 279،688 آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81502|title=Nawabshah (Taluka, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=2020-01-06}}</ref> سيد نواب شاھه هتان جو مشهور زميندار ۽ راڄ جو چڱو مڙس هو. هن سندس 200 ايڪڙ ذاتي زمين هتان جي ريلوي اسٽيشن جي تعمير لاءِ مفت ۾ سرڪار جي حوالي ڪئي. انهيءَ عظيم خدمت جي مڃتا طور ان وقت جي انگريز سرڪار هن شهر ۽ ريلوي اسٽيشن جو نالو ”نواب شاھه“ رکيو. ھڪ تحقيق مطابق سيد نواب شاھ پٽ نواز علي شاھ جو اصل تعلق سن سان ھيو جتان خاندان سميت لڏي 1881ع ۾ ھتي رھائش اختيار ڪئي.<ref>Khaskheli A.Z., Socio economic assessment of farmer participation ,in managing irrigation and drainage system: PhD thesis, Department of Economics University of Sindh, Jamshoro, Pakistan </ref> == تاريخ == === 18هين–19هين صدي عيسوي === نوابشاهه سنڌ جي وچولي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ويجهو واقع آهي، جيڪو [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي دور کان آباد رهيو آهي.<ref name="auto" /> آثار قديمه جي سروي موجب هن علائقي ۾ قبل از تاريخ ۽ [[هڙاپا تهذيب|هڙاپائي]] تهذيب جا آثار مليا آهن، ۽ بعد ۾ هي علائقو مختلف مسلمان حڪمران خاندانن جي قبضي هيٺ رهيو.<ref name="auto" /> خاص طور تي 18هين ۽ 19هين صديءَ دوران [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] حڪمرانن هتي ڪيتريون ئي مسجدون ۽ مقبرا تعمير ڪرايا، جيڪي سنڌي ۽ اسلامي طرزِ تعمير جا نمايان مثال آهن.<ref name="auto" /> === برطانوي راڄ === برطانوي دور ۾ نوابشاهه کي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] مان الڳ ڪيو ويو. 1903ع ۾ هتي [[تعلقي|تعلقي]] (انتظامي ذيلي ورهاست) جو قيام عمل ۾ آيو، ۽ 1 نومبر 1912ع تي نوابشاهه کي سنڌ جي مڪمل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="auto1" /> شهر جو نالو سيد [[نواب شاهه]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو 1881ع ۾ هتي لڏي آيو هو. سندس خاندان برطانوي دور جي ضلعي انتظامي آفيسن جي تعمير لاءِ زمين عطيو ڪئي، ۽ انهيءَ سخاوت جي اعتراف ۾ برطانوي حڪومت شهر جو نالو سندس نالي سان منسوب ڪيو. === 1947ع کان پوءِ === 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ نوابشاهه [[پاڪستان]] جو حصو بڻيو. 2008ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي ياد ۾ ضلعي جو سرڪاري نالو بدلائي [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] رکيو ويو. تازن سالن ۾ شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي ۽ آبادي، واپار ۽ شهري سهولتن ۾ نمايان واڌ آئي آهي.<ref name="auto1" /> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = '''نوابشاهه تعلقي''' جي شهري آبادي جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري) | value1 = 66.9 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 18.9 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 7.5 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = crimson | value4 = 2.2 | label4 = [[بروهي ٻولي|بروهي]] | color4 = Lightgreen | value5 = 1.59 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.04 | label6 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color6 = pink | value7 = 1.80 | label7 = ٻيون | color7 = grey }} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، نوابشاهه شهر ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[مادري ٻولي]] هئي، جيڪا 66.9 سيڪڙو آبادي جي مادري ٻولي هئي. ان کان پوءِ [[اردو]] 18.9 سيڪڙو، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] 7.5 سيڪڙو، [[بروهي ٻولي|بروهي]] 2.2 سيڪڙو، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] 1.59 سيڪڙو، ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] 1.04 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته باقي 1.80 سيڪڙو آبادي پاڪستان جون ٻيون ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[هندڪو]] شامل آهن.{{Efn|هي انگ اکر نوابشاهه تعلقي جي شهري آبادي مان ورتا ويا آهن، جيڪا نوابشاهه ميونسپل ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مڪمل طور مطابقت رکي ٿي.}}<ref>{{Cite web |title=PBS Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/ |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US |access-date=2025-12-20}}</ref><ref>{{Cite web |title=TABLE 11: POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf}}</ref> === ايراضي ۽ آبادي (2014ع) === {| class="wikitable" |- ! انگ اکر ! تفصيل |- | ايراضي<ref name="sindh1">{{cite web |title=Nawabshah District profile |url=http://www.sindh.gov.pk/dpt/PopulationDev/nawabshah.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407025659/http://www.sindh.gov.pk/dpt/PopulationDev/nawabshah.htm |archive-date=2012-04-07 |access-date=2023-04-09 |website=Sindh Government website}}</ref><ref>[https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf Pakistan: Demographic and Health Survey (2012-13)] Global Demographic and Health Survey Program، حاصل ڪيل: 9 اپريل 2023ع</ref> | 4,239 چورس ڪلوميٽر |- | ڪل آبادي | 1,435,130 |- | مرد | 749,275 |- | عورتون | 685,855 |- | 15 سالن کان گهٽ عمر جي آبادي | 45٪ |- | 15 کان 65 سالن جي عمر واري آبادي | 52.2٪ |- | مسلمان آبادي | 94.1٪ |- | هندو آبادي | 4.2٪ |} == بيهڪ == نواب شاھ جو شهر جاگرافيائي طور تي تقريباََ سنڌ جي مرڪز ۾ آباد آهي. ڪراچيءَ کان روڊ وسيلي لڳڀڳ چئن ڪلاڪن ۾ هتي پهچي سگهجي ٿو. هي شهر سنڌو درياءُ جي کاٻي ڪپ کان 50 ڪلوميٽر اوڀر ۾ آباد آهي. هتي ريلوي اسٽيشن 1913ع ۾ ٺهي راس ٿي هئي. == پکيڙ ۽ آبادي == {| class="wikitable" |- | پکيڙ|| 4,239 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي || 1,435,130 |- | مرد || 749,275 |- | عورتون || 685,855 |- | آبادي (15 سالن کان گهٽ ڄمار) || 45% |- | آبادي (15 کان 65 سال ڄمار) || 52.2% |- | مسلمانن جي آبادي || 94.1% |- | هندن جي آبادي || 4.2% |}<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |accessdate=2020-01-18 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114031642/https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |dead-url=yes }}</ref> == زراعت == هتان جي زمين زراعت ۽ باغبانيءَ لاءِ نهايت موزون آهي. هن شهر جي آسپاس جا علائقا ڪمند، انب، ڪپه ۽ ڪيلي جي پيداوار ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهن. خاص طور تي ڪيلي جي پيداوار ۾ هي علائقو سڄي پاڪستان ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. == آبهوا == {{Climate chart | Nawabshah | 5.9|24.3| 2 | 8.7|27.1| 2 |14.2|33.3| 3 |19.7|39.2| 13 |24.6|43.5| 11 |27.7|43.2| 38 |27.6|40.4|82 |26.3|38.6|65 |23.8|38.4|40 |18.2|37.1| 33 |12.2|31.6| 2 | 7.4|25.5| 3 |source =Hong Kong Observatory |float=right }} نوابشاه جي آبهوا [[گرم خشڪ آبهوا]] واري آهي ([[Köppen climate classification|ڪوپن]] درجابندي: ''BWh''). هن شهر کي پاڪستان جي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي اونهاري ۾ گرمي پد {{convert|53|°C|°F|1|disp=or}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي جي آخر ۽ جون ۾ گرمي پد جو {{convert|45|°C|°F|disp=or}} کان مٿي رهڻ عام ڳالهه آهي. سيارو دير سان، لڳ ڀڳ نومبر جي وچ ڌاري شروع ٿئي ٿو ۽ فيبروري جي وچ تائين جاري رهي ٿو. سياري دوران رات جو گرمي پد اڪثر {{convert|4|°C|°F|1|disp=or}} تائين لهي ويندو آهي، جڏهن تہ جنوري ۾ سراسري طور ٻه يا ٽي ڀيرا گرمي پد {{convert|0|°C|°F|disp=or}} کان به هيٺ ٿي ويندو آهي. پاڪستان ۾ هر سال سڀ کان وڌيڪ گرمي پد، جيڪو عام طور {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان مٿي هوندو آهي، مئي کان آگسٽ تائين اڪثر [[Shaheed Benazirabad District|نوابشاه ضلعي]] ۽ [[سبي]] ۾ رڪارڊ ڪيو ويندو آهي. هتان جي آبهوا عام طور خشڪ ۽ گرم آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن گرمي پد {{convert|0|°C|°F|abbr=on}} تائين به لهي ويندو آهي. 26 مئي 2010ع تي شهر ۾ رڪارڊ ٽوڙ سخت گرميءَ جي لهر آئي ۽ پارو {{convert|52|°C|°F|abbr=on}} تائين پهتو، جيڪو ان وقت نوابشاه ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد هو.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/latest%20news/Latest%20News-old.html |title=Weather Advisory- 3, Government of Pakistan |website=Pakistan Metreological Department |access-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110218144551/http://www.pakmet.com.pk/latest%20news/Latest%20News-old.html |archive-date=18 February 2011 |url-status=dead}}</ref> 7 جنوري 2011ع تي شهر جو گرمي پد {{convert|4|°C|°F|abbr=on}} تائين لهي ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html |title=Mercury dips to 4°C in Nawabshah |website=Dawn (newspaper) |date=2010-10-13 |access-date=2023-04-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110125055202/http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html |archive-date=25 January 2011}}</ref> هتي رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|685|mm|in|0|disp=or}} آهي، جيڪا 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي. {{Weather box|width = auto |location = Nawabshah (1991–2020) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 33.7 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.5 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 51.0 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 47.5 |Aug record high C = 48.9 |Sep record high C = 44.5 |Oct record high C = 43.0 |Nov record high C = 41.0 |Dec record high C = 35.0 |year record high C = 51.0 |Jan high C = 24.1 |Feb high C = 28.1 |Mar high C = 34.1 |Apr high C = 40.6 |May high C = 44.6 |Jun high C = 44.1 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 38.9 |Oct high C = 37.9 |Nov high C = 32.2 |Dec high C = 26.2 |year high C = 35.9 |Jan mean C = 15.4 |Feb mean C = 18.7 |Mar mean C = 24.5 |Apr mean C = 30.4 |May mean C = 34.8 |Jun mean C = 35.4 |Jul mean C = 34.2 |Aug mean C = 32.6 |Sep mean C = 31.7 |Oct mean C = 28.6 |Nov mean C = 22.7 |Dec mean C = 17.2 |Jan low C = 6.6 |Feb low C = 9.4 |Mar low C = 14.8 |Apr low C = 20.3 |May low C = 25.0 |Jun low C = 27.5 |Jul low C = 27.4 |Aug low C = 26.2 |Sep low C = 24.4 |Oct low C = 19.3 |Nov low C = 13.1 |Dec low C = 8.3 |year low C = 18.5 |Jan record low C = -2.6 |Feb record low C = -3.6 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 7.0 |May record low C = 15.0 |Jun record low C = 17.0 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 18.9 |Sep record low C = 14.6 |Oct record low C = 7.5 |Nov record low C = 2.8 |Dec record low C = -1.0 |year record low C = -3.6 |rain colour = green |Jan rain mm = 2.5 |Feb rain mm = 4.9 |Mar rain mm = 3.2 |Apr rain mm = 12.2 |May rain mm = 22.8 |Jun rain mm = 39.2 |Jul rain mm = 69.1 |Aug rain mm = 87.2 |Sep rain mm = 32.7 |Oct rain mm = 13.1 |Nov rain mm = 0.4 |Dec rain mm = 3.3 |year rain mm = 247.6 |unit rain days = 1.0 mm |Jan rain days = 0.6 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.7 |Apr rain days = 0.5 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 3.5 |Jul rain days = 4.7 |Aug rain days = 5.5 |Sep rain days = 2.2 |Oct rain days = 0.3 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.4 |Jan sun = 230.1 |Feb sun = 240.1 |Mar sun = 267.0 |Apr sun = 274.4 |May sun = 293.8 |Jun sun = 268.8 |Jul sun = 229.4 |Aug sun = 240.9 |Sep sun = 261.1 |Oct sun = 280.0 |Nov sun = 256.1 |Dec sun = |source 1 =[[NOAA]]<ref name=WMOCLINO>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Nawabshah_41749.csv |title=Nawabshah Climate Normals 1991–2020 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=17 September 2023}}</ref><ref name="hcd">{{Cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Nawabshah_Climate_Data.txt |title=Nawabshah weather chart |access-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053232/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Nawabshah_Climate_Data.txt |archive-date=2010-06-13 |url-status=dead |website=Pakistan Meteorological Department website}}</ref> Ogimet<ref>{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?lang=en&ind=41749&ano=2025&mes=4&day=17&hora=21&min=0&ndays=30|title= 41749: Nawabshah (Pakistan)|author=<!--Not stated--> |date= 18 April 2025|website=ogimet.com |publisher=OGIMET |access-date= 18 April 2025|quote=}}</ref> |date = January 2011}} {{Climate chart | نواب شاھ | 5.9|24.3| 2 | 8.7|27.1| 2 |14.2|33.3| 3 |19.7|39.2| 3 |24.6|43.5| 1 |27.7|43.2| 8 |27.6|40.4|52 |26.3|38.6|45 |23.8|38.4|10 |18.2|37.1| 3 |12.2|31.6| 2 | 7.4|25.5| 3 |source =Hong Kong Observatory<ref name="HKO">{{cite web | url = http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/asia/westasia/nawabshah_e.htm | title = Climatological Information for Nawabshah, Pakistan | accessdate = 30 July 2010 | publisher = [[Hong Kong Observatory]]}}</ref> |float=right }} نواب شاھ پاڪستان جي انتهائي گرم شهرن مان هڪ آهي. اونهاري جي موسم ۾ هتان جو گرمي پد 53⁰C تائين پهچي سگهي ٿو. جون ۾ عام طور تي هتان جو گرمي پد 45⁰C رهي ٿو. مئي جي آخري ۽ جون جي پهرين هفتن ۾ گرمي پد گهڻو ڪري 50⁰C کان مٿي رهي ٿو. سيارو عام طور وچ نومبر کان وچ فيبروريءَ تائين هلي ٿو. انهيءَ عرصي دوران رات جي وقت گرمي پد 4⁰C تائين ڪري سگهي ٿو. جنوري مهيني جي راتين ۾ ڪڏهن ڪڏهن گرمي پد 0⁰C کان 4⁰C رهي ٿو. پاڪستان ۾ تقريباََ هر سال وڌ ۾ وڌ گرميءَ جو درجو (عام طور تي 50⁰C کان مٿي) نواب شاھ ۽ سبي ۾ مئي آگسٽ جي وچ ۾ رڪارڊ ڪيو وڃي ٿو. 26 مئي 2010ع تي سنڌ ۾ رڪارڊ گرمي پئي ۽ نواب شاھ ۾ گرميءَ جو درجو 52⁰C تائين پهچي ويو. اهو هتان جي رڪارڊ ۾ وڌ ۾ وڌ گرميءَ جو درجو آهي. هتي گهٽ ۾ گهٽ گرميءَ جو درجو 6 جنوري 2011ع ۾ رڪارڊ ڪيو ويو جيڪو 4⁰C هو. <ref>Mercury dips to {{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html|title=Mercury dips to 4&nbsp;°C in Nawabshah|last=Daily Dawn|first=Karachi|date=2010-10-13|website=Dawn.Com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110125055202/http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html|archivedate=January 25, 2011|accessdate=2011-01-07|url-status=}}</ref> 30 اپريل 2018ع تي نواب شاھ جي گرميءَ جو درجو 50.2⁰C رڪارڊ ڪيو ويو. اپريل جي مهيني ۾ ايتري گرمي دنيا ۾ ڪٿي به نه ٿي آهي. ان ڪري اپريل مهيني جو اهو گرميءَ جو درجو ورلڊ رڪارڊ آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/april-temperatures-hottest-day-earth-records-karachi-nawabshah-heat-wave-a8336001.html|title=Hottest April day in history of the earth recorded in Pakistan|date=2018-05-04|website=The Independent|language=en|access-date=2020-</ref>،<ref>A city in Pakistan may have just endured the hottest April temperature ever observed on Earth, Washing Post, 01 May 2018. Available at https://www.washingtonpost.com/news/capital-weather-gang/wp/2018/05/01/a-city-in-pakistan-may-have-just-endured-the-hottest-april-temperature-ever-observed-on-earth/?noredirect=on&sdfdsfdsfsfdds</ref>. {{Weather box |location = نواب شاھ، پاڪستان |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 33.7 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 44.5 |Apr record high C = 48.5 |May record high C = 51 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 47.5 |Aug record high C = 48.9 |Sep record high C = 44.5 |Oct record high C = 43 |Nov record high C = 41 |Dec record high C = 35 |year record high C = 51.0 |Jan high C = 24.3 |Feb high C = 27.5 |Mar high C = 33.6 |Apr high C = 39.6 |May high C = 43.4 |Jun high C = 43.6 |Jul high C = 40.3 |Aug high C = 38.8 |Sep high C = 38.7 |Oct high C = 37.4 |Nov high C = 31.9 |Dec high C = 25.8 |year high C = 35.4 |Jan low C = 6.1 |Feb low C = 8.8 |Mar low C = 14.3 |Apr low C = 19.7 |May low C = 24.6 |Jun low C = 27.5 |Jul low C = 27.4 |Aug low C = 26.1 |Sep low C = 23.3 |Oct low C = 18.4 |Nov low C = 12.3 |Dec low C = 7.8 |year low C = 18.0 |Jan record low C = -2.6 |Feb record low C = -3.6 |Mar record low C = 3 |Apr record low C = 7 |May record low C = 15 |Jun record low C = 17 |Jul record low C = 20 |Aug record low C = 18.9 |Sep record low C = 14.6 |Oct record low C = 7.5 |Nov record low C = 2.8 |Dec record low C = -1.0 |year record low C = -3.6 |Jan precipitation mm = 1.9 |Feb precipitation mm = 2.7 |Mar precipitation mm = 3.4 |Apr precipitation mm = 2.7 |May precipitation mm = 1.3 |Jun precipitation mm = 6.6 |Jul precipitation mm = 54.5 |Aug precipitation mm = 43.7 |Sep precipitation mm = 12.9 |Oct precipitation mm = 3.4 |Nov precipitation mm = 1.0 |Dec precipitation mm = 3.6 |year precipitation mm = 114.1 |source 1 = <ref>{{حوالو_ويب|url=https://en.climate-data.org/asia/pakistan/sindh/nawabshah-1226/|title=Nawabshah climate: Average Temperature, weather by month, Nawabshah weather averages - Climate-Data.org|website=en.climate-data.org|access-date=2020-01-18}}</ref>> |date = January 2011}} == آمدورفت == [[فائل:Mehran Highway (Kumb Nawabshah road).jpg|thumb|مهراڻ شاهراھ]] === ريلوي وسيلي === نواب شاھ پاڪستان جي مکيه ريلوي لائين تي واقع آهي جيڪا [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] کان لاهور وڃي ٿي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://en.wikivoyage.org/wiki/Nawabshah|title=Nawabshah – Travel guide at Wikivoyage|website=en.wikivoyage.org|access-date=2020-01-08}}</ref>. هتان [[ميرپور خاص]] ۽ سڪرنڊ لاءِ به ريل گاڏيون وينديون هيون پر اهي هاڻي بند ڪيون ويون آهن. === روڊ وسيلي === #N-5 قومي شاهراھ وايا سڪرنڊ #سڪرنڊ نواب شاھ روڊ #قاضي احمد نواب شاھ روڊ #نواب شاھ سانگهڙ روڊ #مهراڻ شاهراھ (دوڙ ۽ ٻانڌيءَ کان ڪنب، خيرپور ميرس) #فوجي چڪ ۽ سٺ ميل نواب شاھ روڊ #نواب شاھ ڄام صاحب روڊ #نواب شاھ، ڄام صاحب ۽ پريتم آباد روڊ #مورو ٻانڌي روڊ #ٻيا روڊ === هوائي جهاز وسيلي === هتي هڪ هوائي اڏو به آهي جتان ڪراچي، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن لاءِاڏامون هلنديون هيون پر اڄڪلھ اهي اڏامون بند آهن. == آثار قديمه == ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار شهيد بينظيرآباد جي آثارقديمه واري ورثي ۾ خاص اهميت رکي ٿي. هيءَ مزار موري شهر کان 9 ڪلوميٽر اوله طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/tombs/tomb-of-mian-noor-muhammad-kalhoro-nawabshah|title=Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro, Shaheed Benazirabad|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. نواب شاھ (هاڻي شهيد بينظيرآباد) ضلعي ۾ لڳڀڳ 1000 سال پراڻو منارو ”ٺل مير رڪن“ ڏسڻ وٽان آهي. هيءُ منارو 60 فوٽ اوچو آهي. هتان زيور، سڪا ۽ ٻيون شيون پڻ مليون آهن. هن مناري ڏانهن وڃڻ لاءِ قاضي احمد کان هڪ روڊ وڃي ٿو. هي دڙو ٻانڌي ريلوي اسٽيشن کان 22 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف ۽ دولت پور کان 13 ڪلوميٽر اوڀر طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.stdc.gos.pk/index.php/tours/all-locations/item/86-buddhist-stupa-village-thul-mir-rukan|title=Sindh Tourism Development Corporation - Buddhist Stupa, Village Thul Mir Rukan, Nawabshah|last=User|first=Super|website=www.stdc.gos.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. چانهونءَ جو دڙو به هتان جي اهم قديم آثارن مان هڪ آهي. هي دڙو نواب شاھ کان 10 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ موجود آهي. هي دڙو 1930ع ۾ آثار قديمه جي ماهر ناني گوپال مجمدار دريافت ڪيو هو<ref>Tunio H.; Chanhu Daro — Industrial hub of the ancient world, The Express Tribune, 23rd February 2017. Available at https://tribune.com.pk/story/1336217/treasure-trove-antiquity-chanhu-daro-industrial-hub-ancient-world/</ref>. == تقريبون == نواب شاھ ۾ گلاب جي گلن جو ميلو هر سال ٽي کان چار ڏينهن تائين ملهايو ويندو آهي. هي ميلو 1954ع ۾ مشهور تعليمي ماهر ايڇ ايم خواجه متعارف ڪرايو هو. == تعليمي ادارا == نواب شاھ ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. انهن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا؛ * [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] * شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف وٽنري ۽ اينيمل سائنسز * [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي]]، شهيد بينظيرآباد * [https://www.pumhs.edu.pk/ پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين] * [http://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd بختاور ڪيڊٽ ڪاليج فار گرلز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814225504/https://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd |date=2020-08-14 }} * سٽي اسڪول، سينئر برانچ، سوسائٽي * مريم ڪانوينٽ هائي اسڪول * فائونڊيشن پبلڪ اسڪول * ايئر فائونڊيشن اسڪول سسٽم * فوجي فائونڊيشن ماڊل اسڪول، سوسائٽي * گورنمينٽ حبيب ڪاليج آف ٽيڪنالاجي * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرن لاءِ) * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرين لاءِ) * گورنمينٽ اسلاميه گرلز هائر سيڪنڊري اسڪول * گورنمينٽ سچل سرمست ڪاليج نواب شاھ * گورنمينٽ شاهين ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ نواب شاھ * زيبسٽ ڪاليج نواب شاھ * قائداعظم رينجرس پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج * امپيريل سائنس ڪاليج، سڪرنڊ روڊ نواب شاھ * ڊيف ريچ اسڪول اينڊ ٽريننگ سينٽر * هوميوپيٿڪ ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال * پرو ونشيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيچرس ايڊيوڪيشن * بلاول انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل ريسرچ * ايڪسيلنس ڪاليج آف انفارميشن ٽيڪنالاجي * گلشن پبلڪ هائي اسڪول * نور ماڊل پبلڪ هائي اسڪول == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] b9ofd7j679x2188q1mnodrv4p6oc8mm 401432 401431 2026-08-06T16:21:24Z Intisar Ali 8681 /* آبهوا */ 401432 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = | native_name =نواب شاھ (Nawab Shah) | settlement_type = [[City]] | image_skyline = File:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|26|14|39|N|68|24|36|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[Shaheed Benazir Abad District|شهيد بينظيرآباد]] | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = 4239 | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = 240 | blank_name_sec1 = تعلقن جو تعداد | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = يونين ڪائونسلن جو تعداد | blank_info_sec2 = 51 | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''نواب شاھ''' (Nawabshah) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ شهر ۽ ضلعي شهيد بينظيرآباد جو هيڊ ڪوارٽر آهي. هيءُ شهر ڪراچيءَ کان 206 ڪلوميٽر پري آهي. 2017ع جي انگن اکرن مطابق هن شهر جي آبادي 279،688 آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81502|title=Nawabshah (Taluka, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=2020-01-06}}</ref> سيد نواب شاھه هتان جو مشهور زميندار ۽ راڄ جو چڱو مڙس هو. هن سندس 200 ايڪڙ ذاتي زمين هتان جي ريلوي اسٽيشن جي تعمير لاءِ مفت ۾ سرڪار جي حوالي ڪئي. انهيءَ عظيم خدمت جي مڃتا طور ان وقت جي انگريز سرڪار هن شهر ۽ ريلوي اسٽيشن جو نالو ”نواب شاھه“ رکيو. ھڪ تحقيق مطابق سيد نواب شاھ پٽ نواز علي شاھ جو اصل تعلق سن سان ھيو جتان خاندان سميت لڏي 1881ع ۾ ھتي رھائش اختيار ڪئي.<ref>Khaskheli A.Z., Socio economic assessment of farmer participation ,in managing irrigation and drainage system: PhD thesis, Department of Economics University of Sindh, Jamshoro, Pakistan </ref> == تاريخ == === 18هين–19هين صدي عيسوي === نوابشاهه سنڌ جي وچولي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ويجهو واقع آهي، جيڪو [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي دور کان آباد رهيو آهي.<ref name="auto" /> آثار قديمه جي سروي موجب هن علائقي ۾ قبل از تاريخ ۽ [[هڙاپا تهذيب|هڙاپائي]] تهذيب جا آثار مليا آهن، ۽ بعد ۾ هي علائقو مختلف مسلمان حڪمران خاندانن جي قبضي هيٺ رهيو.<ref name="auto" /> خاص طور تي 18هين ۽ 19هين صديءَ دوران [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] حڪمرانن هتي ڪيتريون ئي مسجدون ۽ مقبرا تعمير ڪرايا، جيڪي سنڌي ۽ اسلامي طرزِ تعمير جا نمايان مثال آهن.<ref name="auto" /> === برطانوي راڄ === برطانوي دور ۾ نوابشاهه کي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] مان الڳ ڪيو ويو. 1903ع ۾ هتي [[تعلقي|تعلقي]] (انتظامي ذيلي ورهاست) جو قيام عمل ۾ آيو، ۽ 1 نومبر 1912ع تي نوابشاهه کي سنڌ جي مڪمل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="auto1" /> شهر جو نالو سيد [[نواب شاهه]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو 1881ع ۾ هتي لڏي آيو هو. سندس خاندان برطانوي دور جي ضلعي انتظامي آفيسن جي تعمير لاءِ زمين عطيو ڪئي، ۽ انهيءَ سخاوت جي اعتراف ۾ برطانوي حڪومت شهر جو نالو سندس نالي سان منسوب ڪيو. === 1947ع کان پوءِ === 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ نوابشاهه [[پاڪستان]] جو حصو بڻيو. 2008ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي ياد ۾ ضلعي جو سرڪاري نالو بدلائي [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] رکيو ويو. تازن سالن ۾ شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي ۽ آبادي، واپار ۽ شهري سهولتن ۾ نمايان واڌ آئي آهي.<ref name="auto1" /> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = '''نوابشاهه تعلقي''' جي شهري آبادي جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري) | value1 = 66.9 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 18.9 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 7.5 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = crimson | value4 = 2.2 | label4 = [[بروهي ٻولي|بروهي]] | color4 = Lightgreen | value5 = 1.59 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.04 | label6 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color6 = pink | value7 = 1.80 | label7 = ٻيون | color7 = grey }} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، نوابشاهه شهر ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[مادري ٻولي]] هئي، جيڪا 66.9 سيڪڙو آبادي جي مادري ٻولي هئي. ان کان پوءِ [[اردو]] 18.9 سيڪڙو، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] 7.5 سيڪڙو، [[بروهي ٻولي|بروهي]] 2.2 سيڪڙو، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] 1.59 سيڪڙو، ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] 1.04 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته باقي 1.80 سيڪڙو آبادي پاڪستان جون ٻيون ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[هندڪو]] شامل آهن.{{Efn|هي انگ اکر نوابشاهه تعلقي جي شهري آبادي مان ورتا ويا آهن، جيڪا نوابشاهه ميونسپل ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مڪمل طور مطابقت رکي ٿي.}}<ref>{{Cite web |title=PBS Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/ |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US |access-date=2025-12-20}}</ref><ref>{{Cite web |title=TABLE 11: POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf}}</ref> === ايراضي ۽ آبادي (2014ع) === {| class="wikitable" |- ! انگ اکر ! تفصيل |- | ايراضي<ref name="sindh1">{{cite web |title=Nawabshah District profile |url=http://www.sindh.gov.pk/dpt/PopulationDev/nawabshah.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407025659/http://www.sindh.gov.pk/dpt/PopulationDev/nawabshah.htm |archive-date=2012-04-07 |access-date=2023-04-09 |website=Sindh Government website}}</ref><ref>[https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf Pakistan: Demographic and Health Survey (2012-13)] Global Demographic and Health Survey Program، حاصل ڪيل: 9 اپريل 2023ع</ref> | 4,239 چورس ڪلوميٽر |- | ڪل آبادي | 1,435,130 |- | مرد | 749,275 |- | عورتون | 685,855 |- | 15 سالن کان گهٽ عمر جي آبادي | 45٪ |- | 15 کان 65 سالن جي عمر واري آبادي | 52.2٪ |- | مسلمان آبادي | 94.1٪ |- | هندو آبادي | 4.2٪ |} == بيهڪ == نواب شاھ جو شهر جاگرافيائي طور تي تقريباََ سنڌ جي مرڪز ۾ آباد آهي. ڪراچيءَ کان روڊ وسيلي لڳڀڳ چئن ڪلاڪن ۾ هتي پهچي سگهجي ٿو. هي شهر سنڌو درياءُ جي کاٻي ڪپ کان 50 ڪلوميٽر اوڀر ۾ آباد آهي. هتي ريلوي اسٽيشن 1913ع ۾ ٺهي راس ٿي هئي. == پکيڙ ۽ آبادي == {| class="wikitable" |- | پکيڙ|| 4,239 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي || 1,435,130 |- | مرد || 749,275 |- | عورتون || 685,855 |- | آبادي (15 سالن کان گهٽ ڄمار) || 45% |- | آبادي (15 کان 65 سال ڄمار) || 52.2% |- | مسلمانن جي آبادي || 94.1% |- | هندن جي آبادي || 4.2% |}<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |accessdate=2020-01-18 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114031642/https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |dead-url=yes }}</ref> == زراعت == هتان جي زمين زراعت ۽ باغبانيءَ لاءِ نهايت موزون آهي. هن شهر جي آسپاس جا علائقا ڪمند، انب، ڪپه ۽ ڪيلي جي پيداوار ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهن. خاص طور تي ڪيلي جي پيداوار ۾ هي علائقو سڄي پاڪستان ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. == آبهوا == {{Climate chart | Nawabshah | 5.9|24.3| 2 | 8.7|27.1| 2 |14.2|33.3| 3 |19.7|39.2| 13 |24.6|43.5| 11 |27.7|43.2| 38 |27.6|40.4|82 |26.3|38.6|65 |23.8|38.4|40 |18.2|37.1| 33 |12.2|31.6| 2 | 7.4|25.5| 3 |source =Hong Kong Observatory |float=right }} نوابشاه جي آبهوا [[گرم خشڪ آبهوا]] واري آهي ([[ڪوپن موسمي درجابندي|ڪوپن]] درجابندي: ''BWh''). هن شهر کي پاڪستان جي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي اونهاري ۾ گرمي پد {{convert|53|°C|°F|1|disp=or}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي جي آخر ۽ جون ۾ گرمي پد جو {{convert|45|°C|°F|disp=or}} کان مٿي رهڻ عام ڳالهه آهي. سيارو دير سان، لڳ ڀڳ نومبر جي وچ ڌاري شروع ٿئي ٿو ۽ فيبروري جي وچ تائين جاري رهي ٿو. سياري دوران رات جو گرمي پد اڪثر {{convert|4|°C|°F|1|disp=or}} تائين لهي ويندو آهي، جڏهن تہ جنوري ۾ سراسري طور ٻه يا ٽي ڀيرا گرمي پد {{convert|0|°C|°F|disp=or}} کان به هيٺ ٿي ويندو آهي. پاڪستان ۾ هر سال سڀ کان وڌيڪ گرمي پد، جيڪو عام طور {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان مٿي هوندو آهي، مئي کان آگسٽ تائين اڪثر [[شھيد بينظير آباد ضلعو|نوابشاه ضلعي]] ۽ [[سبي]] ۾ رڪارڊ ڪيو ويندو آهي. هتان جي آبهوا عام طور خشڪ ۽ گرم آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن گرمي پد {{convert|0|°C|°F|abbr=on}} تائين به لهي ويندو آهي. 26 مئي 2010ع تي شهر ۾ رڪارڊ ٽوڙ سخت گرميءَ جي لهر آئي ۽ پارو {{convert|52|°C|°F|abbr=on}} تائين پهتو، جيڪو ان وقت نوابشاه ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد هو.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/latest%20news/Latest%20News-old.html |title=Weather Advisory- 3, Government of Pakistan |website=Pakistan Metreological Department |access-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110218144551/http://www.pakmet.com.pk/latest%20news/Latest%20News-old.html |archive-date=18 February 2011 |url-status=dead}}</ref> 7 جنوري 2011ع تي شهر جو گرمي پد {{convert|4|°C|°F|abbr=on}} تائين لهي ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html |title=Mercury dips to 4°C in Nawabshah |website=Dawn (newspaper) |date=2010-10-13 |access-date=2023-04-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110125055202/http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html |archive-date=25 January 2011}}</ref> هتي رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|685|mm|in|0|disp=or}} آهي، جيڪا 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي. {{Weather box|width = auto |location = Nawabshah (1991–2020) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 33.7 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.5 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 51.0 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 47.5 |Aug record high C = 48.9 |Sep record high C = 44.5 |Oct record high C = 43.0 |Nov record high C = 41.0 |Dec record high C = 35.0 |year record high C = 51.0 |Jan high C = 24.1 |Feb high C = 28.1 |Mar high C = 34.1 |Apr high C = 40.6 |May high C = 44.6 |Jun high C = 44.1 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 38.9 |Oct high C = 37.9 |Nov high C = 32.2 |Dec high C = 26.2 |year high C = 35.9 |Jan mean C = 15.4 |Feb mean C = 18.7 |Mar mean C = 24.5 |Apr mean C = 30.4 |May mean C = 34.8 |Jun mean C = 35.4 |Jul mean C = 34.2 |Aug mean C = 32.6 |Sep mean C = 31.7 |Oct mean C = 28.6 |Nov mean C = 22.7 |Dec mean C = 17.2 |Jan low C = 6.6 |Feb low C = 9.4 |Mar low C = 14.8 |Apr low C = 20.3 |May low C = 25.0 |Jun low C = 27.5 |Jul low C = 27.4 |Aug low C = 26.2 |Sep low C = 24.4 |Oct low C = 19.3 |Nov low C = 13.1 |Dec low C = 8.3 |year low C = 18.5 |Jan record low C = -2.6 |Feb record low C = -3.6 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 7.0 |May record low C = 15.0 |Jun record low C = 17.0 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 18.9 |Sep record low C = 14.6 |Oct record low C = 7.5 |Nov record low C = 2.8 |Dec record low C = -1.0 |year record low C = -3.6 |rain colour = green |Jan rain mm = 2.5 |Feb rain mm = 4.9 |Mar rain mm = 3.2 |Apr rain mm = 12.2 |May rain mm = 22.8 |Jun rain mm = 39.2 |Jul rain mm = 69.1 |Aug rain mm = 87.2 |Sep rain mm = 32.7 |Oct rain mm = 13.1 |Nov rain mm = 0.4 |Dec rain mm = 3.3 |year rain mm = 247.6 |unit rain days = 1.0 mm |Jan rain days = 0.6 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.7 |Apr rain days = 0.5 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 3.5 |Jul rain days = 4.7 |Aug rain days = 5.5 |Sep rain days = 2.2 |Oct rain days = 0.3 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.4 |Jan sun = 230.1 |Feb sun = 240.1 |Mar sun = 267.0 |Apr sun = 274.4 |May sun = 293.8 |Jun sun = 268.8 |Jul sun = 229.4 |Aug sun = 240.9 |Sep sun = 261.1 |Oct sun = 280.0 |Nov sun = 256.1 |Dec sun = |source 1 =[[NOAA]]<ref name=WMOCLINO>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Nawabshah_41749.csv |title=Nawabshah Climate Normals 1991–2020 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=17 September 2023}}</ref><ref name="hcd">{{Cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Nawabshah_Climate_Data.txt |title=Nawabshah weather chart |access-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053232/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Nawabshah_Climate_Data.txt |archive-date=2010-06-13 |url-status=dead |website=Pakistan Meteorological Department website}}</ref> Ogimet<ref>{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?lang=en&ind=41749&ano=2025&mes=4&day=17&hora=21&min=0&ndays=30|title= 41749: Nawabshah (Pakistan)|author=<!--Not stated--> |date= 18 April 2025|website=ogimet.com |publisher=OGIMET |access-date= 18 April 2025|quote=}}</ref> |date = January 2011}} == آمدورفت == [[فائل:Mehran Highway (Kumb Nawabshah road).jpg|thumb|مهراڻ شاهراھ]] === ريلوي وسيلي === نواب شاھ پاڪستان جي مکيه ريلوي لائين تي واقع آهي جيڪا [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] کان لاهور وڃي ٿي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://en.wikivoyage.org/wiki/Nawabshah|title=Nawabshah – Travel guide at Wikivoyage|website=en.wikivoyage.org|access-date=2020-01-08}}</ref>. هتان [[ميرپور خاص]] ۽ سڪرنڊ لاءِ به ريل گاڏيون وينديون هيون پر اهي هاڻي بند ڪيون ويون آهن. === روڊ وسيلي === #N-5 قومي شاهراھ وايا سڪرنڊ #سڪرنڊ نواب شاھ روڊ #قاضي احمد نواب شاھ روڊ #نواب شاھ سانگهڙ روڊ #مهراڻ شاهراھ (دوڙ ۽ ٻانڌيءَ کان ڪنب، خيرپور ميرس) #فوجي چڪ ۽ سٺ ميل نواب شاھ روڊ #نواب شاھ ڄام صاحب روڊ #نواب شاھ، ڄام صاحب ۽ پريتم آباد روڊ #مورو ٻانڌي روڊ #ٻيا روڊ === هوائي جهاز وسيلي === هتي هڪ هوائي اڏو به آهي جتان ڪراچي، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن لاءِاڏامون هلنديون هيون پر اڄڪلھ اهي اڏامون بند آهن. == آثار قديمه == ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار شهيد بينظيرآباد جي آثارقديمه واري ورثي ۾ خاص اهميت رکي ٿي. هيءَ مزار موري شهر کان 9 ڪلوميٽر اوله طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/tombs/tomb-of-mian-noor-muhammad-kalhoro-nawabshah|title=Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro, Shaheed Benazirabad|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. نواب شاھ (هاڻي شهيد بينظيرآباد) ضلعي ۾ لڳڀڳ 1000 سال پراڻو منارو ”ٺل مير رڪن“ ڏسڻ وٽان آهي. هيءُ منارو 60 فوٽ اوچو آهي. هتان زيور، سڪا ۽ ٻيون شيون پڻ مليون آهن. هن مناري ڏانهن وڃڻ لاءِ قاضي احمد کان هڪ روڊ وڃي ٿو. هي دڙو ٻانڌي ريلوي اسٽيشن کان 22 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف ۽ دولت پور کان 13 ڪلوميٽر اوڀر طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.stdc.gos.pk/index.php/tours/all-locations/item/86-buddhist-stupa-village-thul-mir-rukan|title=Sindh Tourism Development Corporation - Buddhist Stupa, Village Thul Mir Rukan, Nawabshah|last=User|first=Super|website=www.stdc.gos.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. چانهونءَ جو دڙو به هتان جي اهم قديم آثارن مان هڪ آهي. هي دڙو نواب شاھ کان 10 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ موجود آهي. هي دڙو 1930ع ۾ آثار قديمه جي ماهر ناني گوپال مجمدار دريافت ڪيو هو<ref>Tunio H.; Chanhu Daro — Industrial hub of the ancient world, The Express Tribune, 23rd February 2017. Available at https://tribune.com.pk/story/1336217/treasure-trove-antiquity-chanhu-daro-industrial-hub-ancient-world/</ref>. == تقريبون == نواب شاھ ۾ گلاب جي گلن جو ميلو هر سال ٽي کان چار ڏينهن تائين ملهايو ويندو آهي. هي ميلو 1954ع ۾ مشهور تعليمي ماهر ايڇ ايم خواجه متعارف ڪرايو هو. == تعليمي ادارا == نواب شاھ ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. انهن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا؛ * [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] * شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف وٽنري ۽ اينيمل سائنسز * [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي]]، شهيد بينظيرآباد * [https://www.pumhs.edu.pk/ پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين] * [http://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd بختاور ڪيڊٽ ڪاليج فار گرلز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814225504/https://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd |date=2020-08-14 }} * سٽي اسڪول، سينئر برانچ، سوسائٽي * مريم ڪانوينٽ هائي اسڪول * فائونڊيشن پبلڪ اسڪول * ايئر فائونڊيشن اسڪول سسٽم * فوجي فائونڊيشن ماڊل اسڪول، سوسائٽي * گورنمينٽ حبيب ڪاليج آف ٽيڪنالاجي * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرن لاءِ) * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرين لاءِ) * گورنمينٽ اسلاميه گرلز هائر سيڪنڊري اسڪول * گورنمينٽ سچل سرمست ڪاليج نواب شاھ * گورنمينٽ شاهين ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ نواب شاھ * زيبسٽ ڪاليج نواب شاھ * قائداعظم رينجرس پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج * امپيريل سائنس ڪاليج، سڪرنڊ روڊ نواب شاھ * ڊيف ريچ اسڪول اينڊ ٽريننگ سينٽر * هوميوپيٿڪ ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال * پرو ونشيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيچرس ايڊيوڪيشن * بلاول انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل ريسرچ * ايڪسيلنس ڪاليج آف انفارميشن ٽيڪنالاجي * گلشن پبلڪ هائي اسڪول * نور ماڊل پبلڪ هائي اسڪول == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] 7w9ijlow6poqehqlwpatrqvrpw80se3 401433 401432 2026-08-06T16:43:21Z Intisar Ali 8681 401433 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = | name = | native_name =نواب شاھ (Nawab Shah) | settlement_type = [[City]] | image_skyline = File:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG | imagesize = 240px | image_alt = | image_caption = ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|26|14|39|N|68|24|36|E|region:PK_type:city|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh | pushpin_label_position = <!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[Districts of Pakistan|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[Shaheed Benazir Abad District|شهيد بينظيرآباد]] | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = 4239 | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = 240 | blank_name_sec1 = تعلقن جو تعداد | blank_info_sec1 = 4 | blank_name_sec2 = يونين ڪائونسلن جو تعداد | blank_info_sec2 = 51 | area_code = | area_code_type = [[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]] | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} '''نواب شاھ''' (Nawabshah) [[پاڪستان]] جي [[سنڌ]] صوبي جو هڪ شهر ۽ ضلعي شهيد بينظيرآباد جو هيڊ ڪوارٽر آهي. هيءُ شهر ڪراچيءَ کان 206 ڪلوميٽر پري آهي. 2017ع جي انگن اکرن مطابق هن شهر جي آبادي 279،688 آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.citypopulation.de/php/pakistan-distr-admin.php?adm2id=81502|title=Nawabshah (Taluka, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=2020-01-06}}</ref> سيد نواب شاھه هتان جو مشهور زميندار ۽ راڄ جو چڱو مڙس هو. هن سندس 200 ايڪڙ ذاتي زمين هتان جي ريلوي اسٽيشن جي تعمير لاءِ مفت ۾ سرڪار جي حوالي ڪئي. انهيءَ عظيم خدمت جي مڃتا طور ان وقت جي انگريز سرڪار هن شهر ۽ ريلوي اسٽيشن جو نالو ”نواب شاھه“ رکيو. ھڪ تحقيق مطابق سيد نواب شاھ پٽ نواز علي شاھ جو اصل تعلق سن سان ھيو جتان خاندان سميت لڏي 1881ع ۾ ھتي رھائش اختيار ڪئي.<ref>Khaskheli A.Z., Socio economic assessment of farmer participation ,in managing irrigation and drainage system: PhD thesis, Department of Economics University of Sindh, Jamshoro, Pakistan </ref> == تاريخ == === 18هين–19هين صدي عيسوي === نوابشاهه سنڌ جي وچولي حصي ۾ [[سنڌو درياهه]] جي ويجهو واقع آهي، جيڪو [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي دور کان آباد رهيو آهي.<ref name="auto" /> آثار قديمه جي سروي موجب هن علائقي ۾ قبل از تاريخ ۽ [[هڙاپا تهذيب|هڙاپائي]] تهذيب جا آثار مليا آهن، ۽ بعد ۾ هي علائقو مختلف مسلمان حڪمران خاندانن جي قبضي هيٺ رهيو.<ref name="auto" /> خاص طور تي 18هين ۽ 19هين صديءَ دوران [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا]] ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] حڪمرانن هتي ڪيتريون ئي مسجدون ۽ مقبرا تعمير ڪرايا، جيڪي سنڌي ۽ اسلامي طرزِ تعمير جا نمايان مثال آهن.<ref name="auto" /> === برطانوي راڄ === برطانوي دور ۾ نوابشاهه کي [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد ضلعي]] مان الڳ ڪيو ويو. 1903ع ۾ هتي [[تعلقي|تعلقي]] (انتظامي ذيلي ورهاست) جو قيام عمل ۾ آيو، ۽ 1 نومبر 1912ع تي نوابشاهه کي سنڌ جي مڪمل ضلعي جي حيثيت ڏني وئي.<ref name="auto1" /> شهر جو نالو سيد [[نواب شاهه]] جي نالي پٺيان رکيو ويو، جيڪو 1881ع ۾ هتي لڏي آيو هو. سندس خاندان برطانوي دور جي ضلعي انتظامي آفيسن جي تعمير لاءِ زمين عطيو ڪئي، ۽ انهيءَ سخاوت جي اعتراف ۾ برطانوي حڪومت شهر جو نالو سندس نالي سان منسوب ڪيو. === 1947ع کان پوءِ === 1947ع ۾ پاڪستان جي قيام کان پوءِ نوابشاهه [[پاڪستان]] جو حصو بڻيو. 2008ع ۾ [[بينظير ڀٽو]] جي ياد ۾ ضلعي جو سرڪاري نالو بدلائي [[شهيد بينظيرآباد ضلعو]] رکيو ويو. تازن سالن ۾ شهر تيزيءَ سان ترقي ڪئي آهي ۽ آبادي، واپار ۽ شهري سهولتن ۾ نمايان واڌ آئي آهي.<ref name="auto1" /> === ٻوليون === {{Pie chart | caption = '''نوابشاهه تعلقي''' جي شهري آبادي جون ٻوليون (2023ع جي آدمشماري) | value1 = 66.9 | label1 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | color1 = gold | value2 = 18.9 | label2 = [[اردو]] | color2 = Green | value3 = 7.5 | label3 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | color3 = crimson | value4 = 2.2 | label4 = [[بروهي ٻولي|بروهي]] | color4 = Lightgreen | value5 = 1.59 | label5 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] | color5 = darkblue | value6 = 1.04 | label6 = [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] | color6 = pink | value7 = 1.80 | label7 = ٻيون | color7 = grey }} [[2023ع جي پاڪستاني آدمشماري]] موجب، نوابشاهه شهر ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] سڀ کان وڌيڪ ڳالهائي ويندڙ [[مادري ٻولي]] هئي، جيڪا 66.9 سيڪڙو آبادي جي مادري ٻولي هئي. ان کان پوءِ [[اردو]] 18.9 سيڪڙو، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] 7.5 سيڪڙو، [[بروهي ٻولي|بروهي]] 2.2 سيڪڙو، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] 1.59 سيڪڙو، ۽ [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]] 1.04 سيڪڙو ماڻهن جي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته باقي 1.80 سيڪڙو آبادي پاڪستان جون ٻيون ٻوليون ڳالهائيندي هئي، جن ۾ خاص طور [[پشتو]] ۽ [[هندڪو]] شامل آهن.{{Efn|هي انگ اکر نوابشاهه تعلقي جي شهري آبادي مان ورتا ويا آهن، جيڪا نوابشاهه ميونسپل ڪاميٽي جي حدن ۽ آبادي سان مڪمل طور مطابقت رکي ٿي.}}<ref>{{Cite web |title=PBS Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/ |website=Pakistan Bureau of Statistics |language=en-US |access-date=2025-12-20}}</ref><ref>{{Cite web |title=TABLE 11: POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/wp-content/uploads/census_tables/tables/table_11_sindh_districts.pdf}}</ref> === ايراضي ۽ آبادي (2014ع) === {| class="wikitable" |- ! انگ اکر ! تفصيل |- | ايراضي<ref name="sindh1">{{cite web |title=Nawabshah District profile |url=http://www.sindh.gov.pk/dpt/PopulationDev/nawabshah.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120407025659/http://www.sindh.gov.pk/dpt/PopulationDev/nawabshah.htm |archive-date=2012-04-07 |access-date=2023-04-09 |website=Sindh Government website}}</ref><ref>[https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf Pakistan: Demographic and Health Survey (2012-13)] Global Demographic and Health Survey Program، حاصل ڪيل: 9 اپريل 2023ع</ref> | 4,239 چورس ڪلوميٽر |- | ڪل آبادي | 1,435,130 |- | مرد | 749,275 |- | عورتون | 685,855 |- | 15 سالن کان گهٽ عمر جي آبادي | 45٪ |- | 15 کان 65 سالن جي عمر واري آبادي | 52.2٪ |- | مسلمان آبادي | 94.1٪ |- | هندو آبادي | 4.2٪ |} == بيهڪ == نواب شاھ جو شهر جاگرافيائي طور تي تقريباََ سنڌ جي مرڪز ۾ آباد آهي. ڪراچيءَ کان روڊ وسيلي لڳڀڳ چئن ڪلاڪن ۾ هتي پهچي سگهجي ٿو. هي شهر سنڌو درياءُ جي کاٻي ڪپ کان 50 ڪلوميٽر اوڀر ۾ آباد آهي. هتي ريلوي اسٽيشن 1913ع ۾ ٺهي راس ٿي هئي. == پکيڙ ۽ آبادي == {| class="wikitable" |- | پکيڙ|| 4,239 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي || 1,435,130 |- | مرد || 749,275 |- | عورتون || 685,855 |- | آبادي (15 سالن کان گهٽ ڄمار) || 45% |- | آبادي (15 کان 65 سال ڄمار) || 52.2% |- | مسلمانن جي آبادي || 94.1% |- | هندن جي آبادي || 4.2% |}<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |accessdate=2020-01-18 |archive-date=2020-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200114031642/https://dhsprogram.com/pubs/pdf/FR290/FR290.pdf |dead-url=yes }}</ref> == زراعت == هتان جي زمين زراعت ۽ باغبانيءَ لاءِ نهايت موزون آهي. هن شهر جي آسپاس جا علائقا ڪمند، انب، ڪپه ۽ ڪيلي جي پيداوار ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهن. خاص طور تي ڪيلي جي پيداوار ۾ هي علائقو سڄي پاڪستان ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو. == آبهوا == {{Climate chart | Nawabshah | 5.9|24.3| 2 | 8.7|27.1| 2 |14.2|33.3| 3 |19.7|39.2| 13 |24.6|43.5| 11 |27.7|43.2| 38 |27.6|40.4|82 |26.3|38.6|65 |23.8|38.4|40 |18.2|37.1| 33 |12.2|31.6| 2 | 7.4|25.5| 3 |source =Hong Kong Observatory |float=right }} نوابشاه جي آبهوا [[گرم خشڪ آبهوا]] واري آهي ([[ڪوپن موسمي درجابندي|ڪوپن]] درجابندي: ''BWh''). هن شهر کي پاڪستان جي سڀ کان گرم شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جتي اونهاري ۾ گرمي پد {{convert|53|°C|°F|1|disp=or}} تائين پهچي سگهي ٿو. مئي جي آخر ۽ جون ۾ گرمي پد جو {{convert|45|°C|°F|disp=or}} کان مٿي رهڻ عام ڳالهه آهي. سيارو دير سان، لڳ ڀڳ نومبر جي وچ ڌاري شروع ٿئي ٿو ۽ فيبروري جي وچ تائين جاري رهي ٿو. سياري دوران رات جو گرمي پد اڪثر {{convert|4|°C|°F|1|disp=or}} تائين لهي ويندو آهي، جڏهن تہ جنوري ۾ سراسري طور ٻه يا ٽي ڀيرا گرمي پد {{convert|0|°C|°F|disp=or}} کان به هيٺ ٿي ويندو آهي. پاڪستان ۾ هر سال سڀ کان وڌيڪ گرمي پد، جيڪو عام طور {{convert|50|°C|°F|abbr=on}} کان مٿي هوندو آهي، مئي کان آگسٽ تائين اڪثر [[شھيد بينظير آباد ضلعو|نوابشاه ضلعي]] ۽ [[سبي]] ۾ رڪارڊ ڪيو ويندو آهي. هتان جي آبهوا عام طور خشڪ ۽ گرم آهي، پر ڪڏهن ڪڏهن گرمي پد {{convert|0|°C|°F|abbr=on}} تائين به لهي ويندو آهي. 26 مئي 2010ع تي شهر ۾ رڪارڊ ٽوڙ سخت گرميءَ جي لهر آئي ۽ پارو {{convert|52|°C|°F|abbr=on}} تائين پهتو، جيڪو ان وقت نوابشاه ۾ رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ گرمي پد هو.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/latest%20news/Latest%20News-old.html |title=Weather Advisory- 3, Government of Pakistan |website=Pakistan Metreological Department |access-date=9 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110218144551/http://www.pakmet.com.pk/latest%20news/Latest%20News-old.html |archive-date=18 February 2011 |url-status=dead}}</ref> 7 جنوري 2011ع تي شهر جو گرمي پد {{convert|4|°C|°F|abbr=on}} تائين لهي ويو.<ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html |title=Mercury dips to 4°C in Nawabshah |website=Dawn (newspaper) |date=2010-10-13 |access-date=2023-04-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110125055202/http://www.dawn.com/2011/01/06/mercury-dips-to-4c-in-nawabshah.html |archive-date=25 January 2011}}</ref> هتي رڪارڊ ڪيل سڀ کان وڌيڪ سالياني برسات {{convert|685|mm|in|0|disp=or}} آهي، جيڪا 2022ع ۾ رڪارڊ ڪئي وئي. {{Weather box|width = auto |location = Nawabshah (1991–2020) |metric first = Yes |single line = Yes |Jan record high C = 33.7 |Feb record high C = 38.0 |Mar record high C = 45.5 |Apr record high C = 49.0 |May record high C = 51.0 |Jun record high C = 50.5 |Jul record high C = 47.5 |Aug record high C = 48.9 |Sep record high C = 44.5 |Oct record high C = 43.0 |Nov record high C = 41.0 |Dec record high C = 35.0 |year record high C = 51.0 |Jan high C = 24.1 |Feb high C = 28.1 |Mar high C = 34.1 |Apr high C = 40.6 |May high C = 44.6 |Jun high C = 44.1 |Jul high C = 41.0 |Aug high C = 39.1 |Sep high C = 38.9 |Oct high C = 37.9 |Nov high C = 32.2 |Dec high C = 26.2 |year high C = 35.9 |Jan mean C = 15.4 |Feb mean C = 18.7 |Mar mean C = 24.5 |Apr mean C = 30.4 |May mean C = 34.8 |Jun mean C = 35.4 |Jul mean C = 34.2 |Aug mean C = 32.6 |Sep mean C = 31.7 |Oct mean C = 28.6 |Nov mean C = 22.7 |Dec mean C = 17.2 |Jan low C = 6.6 |Feb low C = 9.4 |Mar low C = 14.8 |Apr low C = 20.3 |May low C = 25.0 |Jun low C = 27.5 |Jul low C = 27.4 |Aug low C = 26.2 |Sep low C = 24.4 |Oct low C = 19.3 |Nov low C = 13.1 |Dec low C = 8.3 |year low C = 18.5 |Jan record low C = -2.6 |Feb record low C = -3.6 |Mar record low C = 3.0 |Apr record low C = 7.0 |May record low C = 15.0 |Jun record low C = 17.0 |Jul record low C = 20.0 |Aug record low C = 18.9 |Sep record low C = 14.6 |Oct record low C = 7.5 |Nov record low C = 2.8 |Dec record low C = -1.0 |year record low C = -3.6 |rain colour = green |Jan rain mm = 2.5 |Feb rain mm = 4.9 |Mar rain mm = 3.2 |Apr rain mm = 12.2 |May rain mm = 22.8 |Jun rain mm = 39.2 |Jul rain mm = 69.1 |Aug rain mm = 87.2 |Sep rain mm = 32.7 |Oct rain mm = 13.1 |Nov rain mm = 0.4 |Dec rain mm = 3.3 |year rain mm = 247.6 |unit rain days = 1.0 mm |Jan rain days = 0.6 |Feb rain days = 0.6 |Mar rain days = 0.7 |Apr rain days = 0.5 |May rain days = 0.4 |Jun rain days = 3.5 |Jul rain days = 4.7 |Aug rain days = 5.5 |Sep rain days = 2.2 |Oct rain days = 0.3 |Nov rain days = 0.1 |Dec rain days = 0.4 |Jan sun = 230.1 |Feb sun = 240.1 |Mar sun = 267.0 |Apr sun = 274.4 |May sun = 293.8 |Jun sun = 268.8 |Jul sun = 229.4 |Aug sun = 240.9 |Sep sun = 261.1 |Oct sun = 280.0 |Nov sun = 256.1 |Dec sun = |source 1 =[[NOAA]]<ref name=WMOCLINO>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Nawabshah_41749.csv |title=Nawabshah Climate Normals 1991–2020 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher=National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date=17 September 2023}}</ref><ref name="hcd">{{Cite web |url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Nawabshah_Climate_Data.txt |title=Nawabshah weather chart |access-date=2023-04-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053232/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Nawabshah_Climate_Data.txt |archive-date=2010-06-13 |url-status=dead |website=Pakistan Meteorological Department website}}</ref> Ogimet<ref>{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?lang=en&ind=41749&ano=2025&mes=4&day=17&hora=21&min=0&ndays=30|title= 41749: Nawabshah (Pakistan)|author=<!--Not stated--> |date= 18 April 2025|website=ogimet.com |publisher=OGIMET |access-date= 18 April 2025|quote=}}</ref> |date = January 2011}} == آمدورفت == [[فائل:Mehran Highway (Kumb Nawabshah road).jpg|thumb|مهراڻ شاهراھ]] === ريلوي وسيلي === نواب شاھ پاڪستان جي مکيه ريلوي لائين تي واقع آهي جيڪا [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] کان لاهور وڃي ٿي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://en.wikivoyage.org/wiki/Nawabshah|title=Nawabshah – Travel guide at Wikivoyage|website=en.wikivoyage.org|access-date=2020-01-08}}</ref>. هتان [[ميرپور خاص]] ۽ سڪرنڊ لاءِ به ريل گاڏيون وينديون هيون پر اهي هاڻي بند ڪيون ويون آهن. === روڊ وسيلي === #N-5 قومي شاهراھ وايا سڪرنڊ #سڪرنڊ نواب شاھ روڊ #قاضي احمد نواب شاھ روڊ #نواب شاھ سانگهڙ روڊ #مهراڻ شاهراھ (دوڙ ۽ ٻانڌيءَ کان ڪنب، خيرپور ميرس) #فوجي چڪ ۽ سٺ ميل نواب شاھ روڊ #نواب شاھ ڄام صاحب روڊ #نواب شاھ، ڄام صاحب ۽ پريتم آباد روڊ #مورو ٻانڌي روڊ #ٻيا روڊ === هوائي جهاز وسيلي === هتي هڪ هوائي اڏو به آهي جتان ڪراچي، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن لاءِاڏامون هلنديون هيون پر اڄڪلھ اهي اڏامون بند آهن. == آثار قديمه == ميان نور محمد ڪلهوڙي جي مزار شهيد بينظيرآباد جي آثارقديمه واري ورثي ۾ خاص اهميت رکي ٿي. هيءَ مزار موري شهر کان 9 ڪلوميٽر اوله طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://antiquities.sindhculture.gov.pk/index.php/antiquities-sites/tombs/tomb-of-mian-noor-muhammad-kalhoro-nawabshah|title=Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro, Shaheed Benazirabad|website=antiquities.sindhculture.gov.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. نواب شاھ (هاڻي شهيد بينظيرآباد) ضلعي ۾ لڳڀڳ 1000 سال پراڻو منارو ”ٺل مير رڪن“ ڏسڻ وٽان آهي. هيءُ منارو 60 فوٽ اوچو آهي. هتان زيور، سڪا ۽ ٻيون شيون پڻ مليون آهن. هن مناري ڏانهن وڃڻ لاءِ قاضي احمد کان هڪ روڊ وڃي ٿو. هي دڙو ٻانڌي ريلوي اسٽيشن کان 22 ڪلوميٽر ڏکڻ اوڀر طرف ۽ دولت پور کان 13 ڪلوميٽر اوڀر طرف موجود آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.stdc.gos.pk/index.php/tours/all-locations/item/86-buddhist-stupa-village-thul-mir-rukan|title=Sindh Tourism Development Corporation - Buddhist Stupa, Village Thul Mir Rukan, Nawabshah|last=User|first=Super|website=www.stdc.gos.pk|language=en-gb|access-date=2020-01-18}}</ref>. چانهونءَ جو دڙو به هتان جي اهم قديم آثارن مان هڪ آهي. هي دڙو نواب شاھ کان 10 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ موجود آهي. هي دڙو 1930ع ۾ آثار قديمه جي ماهر ناني گوپال مجمدار دريافت ڪيو هو<ref>Tunio H.; Chanhu Daro — Industrial hub of the ancient world, The Express Tribune, 23rd February 2017. Available at https://tribune.com.pk/story/1336217/treasure-trove-antiquity-chanhu-daro-industrial-hub-ancient-world/</ref>. == تقريبون == نواب شاھ ۾ گلاب جي گلن جو ميلو هر سال ٽي کان چار ڏينهن تائين ملهايو ويندو آهي. هي ميلو 1954ع ۾ مشهور تعليمي ماهر ايڇ ايم خواجه متعارف ڪرايو هو. == تعليمي ادارا == نواب شاھ ۾ ڪيترائي تعليمي ادارا ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. انهن مان ڪجهه هيٺ ڏجن ٿا؛ * [[قائد عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] * شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف وٽنري ۽ اينيمل سائنسز * [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي]]، شهيد بينظيرآباد * [https://www.pumhs.edu.pk/ پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين] * [http://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd بختاور ڪيڊٽ ڪاليج فار گرلز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200814225504/https://www.bccg.edu.pk/Mes/1/prof--shaikh-muhammad-yusuf-principal-pd |date=2020-08-14 }} * سٽي اسڪول، سينئر برانچ، سوسائٽي * مريم ڪانوينٽ هائي اسڪول * فائونڊيشن پبلڪ اسڪول * ايئر فائونڊيشن اسڪول سسٽم * فوجي فائونڊيشن ماڊل اسڪول، سوسائٽي * گورنمينٽ حبيب ڪاليج آف ٽيڪنالاجي * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرن لاءِ) * گورنمينٽ ڊگري ڪاليج نواب شاھ (ڇوڪرين لاءِ) * گورنمينٽ اسلاميه گرلز هائر سيڪنڊري اسڪول * گورنمينٽ سچل سرمست ڪاليج نواب شاھ * گورنمينٽ شاهين ووڪيشنل انسٽيٽيوٽ نواب شاھ * زيبسٽ ڪاليج نواب شاھ * قائداعظم رينجرس پبلڪ اسڪول ۽ ڪاليج * امپيريل سائنس ڪاليج، سڪرنڊ روڊ نواب شاھ * ڊيف ريچ اسڪول اينڊ ٽريننگ سينٽر * هوميوپيٿڪ ميڊيڪل ڪاليج ۽ اسپتال * پرو ونشيل انسٽيٽيوٽ آف ٽيچرس ايڊيوڪيشن * بلاول انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل ريسرچ * ايڪسيلنس ڪاليج آف انفارميشن ٽيڪنالاجي * گلشن پبلڪ هائي اسڪول * نور ماڊل پبلڪ هائي اسڪول == اهم شخصيتون == *[[آصف علي زرداري]] پاڪستان جو [[صدر پاڪستان|صدر]] *[[فريال ٽالپر]] اڳوڻي ضلعي ناظمه ۽ قومي اسيمبلي جي ميمبر * [[سيد خير شاهه]] — 1937ع ۾ سنڌ ليجسليٽو اسيمبليءَ جو ميمبر چونڊيو ويو. * [[سيد نذر شاهه|سيد نظر شاهه]] — 1962ع ۾ اولهه پاڪستان جي سنڌ صوبائي اسيمبليءَ جو ميمبر رهيو. * [[سيد شفقت حسين شاهه]] — 1997ع ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] جي ٽڪيٽ تي [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] جي اميدوار ۽ آصف علي زرداريءَ جي ڀيڻ [[فريال ٽالپر]] کي شڪست ڏني. * [[ظفر علي شاهه]] — اڳوڻو وفاقي قانون وارو وزير. * [[گلاب چانڊيو]] — مشهور سنڌي ۽ اردو اداڪار. * [[مصري خان بلوچ]] — مشهور الغوزو وڄائيندڙ. * [[سيد عرفان رفيع زيدي]] — مشهور ثناخوان ۽ نعت خوان. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] 70u6ry29ugtf1unvgg11gq223762khc 0 39368 401463 367152 2026-08-06T22:42:42Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ٻٽير]] کي [[ڀورو ٻٽيرو]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 367152 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Quail | image = Brown Quail.jpg | image_width = 250px | image_caption = [[Brown quail]], ''Coturnix ypsilophora'' [[فائل: Common Quail (Coturnix coturnix) (W1CDR0001390 BD1).ogg|thumb|center|Call of a male quail]] | regnum = [[اينيميليا (جاندار)]] | phylum = [[ڪورديتا]] | classis = [[اويس|پکي]] | ordo = [[گيليفارمز]] | familia = [[فيزيئانيڊائي]]،[[اوڊانڊوفوري ڊيئي]]. }} [[فائل:The Jungle Bush Quail.jpg|250px|thumb|جنگل بش ٻٽير انڊيا ۾ ٿيندو آهي]] '''ٻٽير''' گيليفارمز سلسلي وارن پکين مان ننڍڙي قد وارن پکين جو نالو آهي جنھن جا ھڪ کان وڏيڪ قسم آھن. اھي پکين جي اوڊانڊوفوري ڊيئي خاندان مان آھن. [[آمريڪا]] ۾ 2007 ۾ چار ڪروڙ ٻٽيرن جي پيدائش ڪئي وئي.<ref>{{cite book|title=2007 Census of Agriculture: United States Summary and State Data Volume 1 • Geographic Area Series • Part 51 AC-07-A-51|date=February 2009|publisher=[[USDA]]|page=423|url=http://www.agcensus.usda.gov/Publications/2007/Full_Report/usv1.pdf|access-date=2018-03-28|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201132158/https://www.agcensus.usda.gov/Publications/2007/Full_Report/usv1.pdf|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171201132158/https://www.agcensus.usda.gov/Publications/2007/Full_Report/usv1.pdf |date=2017-12-01 }}</ref> انگريزيءَ ۾ ان جو نالو ڪئيل (Quail) آھي.<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/bevy Bevy]", ''Merriam-Webster.com''.</ref> ==کاڌن ۾ استعمال== ٻٽير مسلمانن ۾ حلال پکي آھي. دنيا جي مختلف حصن ۾ ان جو گوشت کاڌو ويندو آهي. ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ ٻٽير جا آنا بہ شوق سان کاڌا ويندا آھن. ٻٽير جا آنا سائيز ۾ ننڍا ھوندا آھن. چپاني کاڌن ۾ ان جو استعمال گھڻو ٿيندو آهي. [[فائل:Potato galettes with quail eggs.jpg|250px|thumb|.پٽاٽن سان گڏ ٻٽير جي آنن جو طعام]] [[فائل:QuailChickenDuckEggsinHand.JPG|250px|thumb|تصوير ۾ ٻٽير جي انڊي سان گڏ بدڪ۽ ڪڪڙ جا انڊا ھٿ تي رکيل آھن جن مان ٻٽير جي انڊي جي سائيز جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] cdkspk97hg3318doxaejhpl3c6ve0tn 401465 401463 2026-08-06T22:46:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 401465 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻٽير جي هڪ نوع}} {{Speciesbox | image = Coturnix ypsilophora - Sydney Olympic Park.jpg | name = ڀورو ٻٽيرو | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 11 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Synoicus ypsilophorus'' |volume=2016 |article-number=e.T22678965A92796647 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22678965A92796647.en |access-date=11 November 2021}}</ref> | genus = Synoicus | species = ypsilophorus | authority = ([[Louis Augustin Guillaume Bosc|بوسڪ]], 1792) | synonyms = ''Coturnix ypsilophora'' {{small|Bosc, 1792}}<ref>{{cite journal |last1=Bosc |first1=Louis |title=''Coturnix ypsilophorus'' |journal=Journal d'Histoire Naturelle |date=1792 |volume=2 |issue=20 |pages=297-298; Pl. [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427727 39] |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427702}}</ref> | range_map = S ypsilophorus range map.png | range_map_caption = نوع جي ورڇ }} '''ڀورو ٻٽيرو''' ('''''Synoicus ypsilophorus'''''، تلفظ: '''سينوئڪس اِپسيلوفورس''')، جنهن کي '''دلدلي ٻٽيرو''' (''Swamp quail'')، '''چانديءَ رڱو ٻٽيرو''' (''Silver quail'') ۽ '''تسمانيائي ٻٽيرو ''' (''Tasmanian quail'') پڻ چيو ويندو آهي، [[فيزيانِڊي]] (''Phasianidae'') ڪٽنب سان تعلق رکندڙ آسٽريليشيائي علائقي جو هڪ حقيقي [[ٻٽيرو]] آهي. هي هڪ ننڍڙو، زمين تي رهندڙ پکي آهي، جيڪو [[آسٽريليا]] جي مکيه زمين، [[تسمانيا]] ۽ [[پاپوا نيو گني]] جو مقامي پکي آهي. ان کي بعد ۾ [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فجي]] ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو. ڀورو ٻٽير پنهنجي وسيع قدرتي پکڙاءَ ۾ عام طور وڏي تعداد ۾ ملي ٿو، تنهنڪري [[فطرت جي تحفظ لاءِ عالمي اتحاد]] (IUCN) هن نوع کي [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] ۾ "گهٽ ڳڻتي جوڳي" (Least Concern، LC) جي درجي ۾ شامل ڪيو آهي. ==کاڌن ۾ استعمال== ٻٽير مسلمانن ۾ حلال پکي آھي. دنيا جي مختلف حصن ۾ ان جو گوشت کاڌو ويندو آهي. ايشيا، يورپ ۽ اتر آمريڪا ۾ ٻٽير جا آنا بہ شوق سان کاڌا ويندا آھن. ٻٽير جا آنا سائيز ۾ ننڍا ھوندا آھن. چپاني کاڌن ۾ ان جو استعمال گھڻو ٿيندو آهي. [[فائل:Potato galettes with quail eggs.jpg|250px|thumb|.پٽاٽن سان گڏ ٻٽير جي آنن جو طعام]] [[فائل:QuailChickenDuckEggsinHand.JPG|250px|thumb|تصوير ۾ ٻٽير جي انڊي سان گڏ بدڪ۽ ڪڪڙ جا انڊا ھٿ تي رکيل آھن جن مان ٻٽير جي انڊي جي سائيز جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو.]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 2be13powh3r5usg53adx4m0ei6226ye 401466 401465 2026-08-06T22:47:03Z Intisar Ali 8681 401466 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻٽير جي هڪ نوع}} {{Speciesbox | image = Coturnix ypsilophora - Sydney Olympic Park.jpg | name = ڀورو ٻٽيرو | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 11 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Synoicus ypsilophorus'' |volume=2016 |article-number=e.T22678965A92796647 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22678965A92796647.en |access-date=11 November 2021}}</ref> | genus = Synoicus | species = ypsilophorus | authority = ([[Louis Augustin Guillaume Bosc|بوسڪ]], 1792) | synonyms = ''Coturnix ypsilophora'' {{small|Bosc, 1792}}<ref>{{cite journal |last1=Bosc |first1=Louis |title=''Coturnix ypsilophorus'' |journal=Journal d'Histoire Naturelle |date=1792 |volume=2 |issue=20 |pages=297-298; Pl. [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427727 39] |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427702}}</ref> | range_map = S ypsilophorus range map.png | range_map_caption = نوع جي ورڇ }} '''ڀورو ٻٽيرو''' ('''''Synoicus ypsilophorus'''''، تلفظ: '''سينوئڪس اِپسيلوفورس''')، جنهن کي '''دلدلي ٻٽيرو''' (''Swamp quail'')، '''چانديءَ رڱو ٻٽيرو''' (''Silver quail'') ۽ '''تسمانيائي ٻٽيرو ''' (''Tasmanian quail'') پڻ چيو ويندو آهي، [[فيزيانِڊي]] (''Phasianidae'') ڪٽنب سان تعلق رکندڙ آسٽريليشيائي علائقي جو هڪ حقيقي [[ٻٽيرو]] آهي. هي هڪ ننڍڙو، زمين تي رهندڙ پکي آهي، جيڪو [[آسٽريليا]] جي مکيه زمين، [[تسمانيا]] ۽ [[پاپوا نيو گني]] جو مقامي پکي آهي. ان کي بعد ۾ [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فجي]] ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو. ڀورو ٻٽير پنهنجي وسيع قدرتي پکڙاءَ ۾ عام طور وڏي تعداد ۾ ملي ٿو، تنهنڪري [[فطرت جي تحفظ لاءِ عالمي اتحاد]] (IUCN) هن نوع کي [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] ۾ "گهٽ ڳڻتي جوڳي" (Least Concern، LC) جي درجي ۾ شامل ڪيو آهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] pptpu9fee1291kzv5opepamv1rgw3aa 401468 401466 2026-08-06T23:00:08Z Intisar Ali 8681 /* */ 401468 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻٽير جي هڪ نوع}} {{Speciesbox | image = Coturnix ypsilophora - Sydney Olympic Park.jpg | name = ڀورو ٻٽيرو | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 11 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Synoicus ypsilophorus'' |volume=2016 |article-number=e.T22678965A92796647 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22678965A92796647.en |access-date=11 November 2021}}</ref> | genus = Synoicus | species = ypsilophorus | authority = ([[Louis Augustin Guillaume Bosc|بوسڪ]], 1792) | synonyms = ''Coturnix ypsilophora'' {{small|Bosc, 1792}}<ref>{{cite journal |last1=Bosc |first1=Louis |title=''Coturnix ypsilophorus'' |journal=Journal d'Histoire Naturelle |date=1792 |volume=2 |issue=20 |pages=297-298; Pl. [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427727 39] |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427702}}</ref> | range_map = S ypsilophorus range map.png | range_map_caption = نوع جي ورڇ }} '''ڀورو ٻٽيرو''' ('''''Synoicus ypsilophorus'''''، تلفظ: '''سينوئڪس اِپسيلوفورس''')، جنهن کي '''دلدلي ٻٽيرو''' (''Swamp quail'')، '''چانديءَ رڱو ٻٽيرو''' (''Silver quail'') ۽ '''تسمانيائي ٻٽيرو ''' (''Tasmanian quail'') پڻ چيو ويندو آهي، [[فيزيانِڊي]] (''Phasianidae'') ڪٽنب سان تعلق رکندڙ آسٽريليشيائي علائقي جو هڪ حقيقي [[ٻٽيرو]] آهي. هي هڪ ننڍڙو، زمين تي رهندڙ پکي آهي، جيڪو [[آسٽريليا]] جي مکيه زمين، [[تسمانيا]] ۽ [[پاپوا نيو گني]] جو مقامي پکي آهي. ان کي بعد ۾ [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فجي]] ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو. ڀورو ٻٽير پنهنجي وسيع قدرتي پکڙاءَ ۾ عام طور وڏي تعداد ۾ ملي ٿو، تنهنڪري [[فطرت جي تحفظ لاءِ عالمي اتحاد]] (IUCN) هن نوع کي [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] ۾ "گهٽ ڳڻتي جوڳي" (Least Concern، LC) جي درجي ۾ شامل ڪيو آهي. == درجابندي == جيتوڻيڪ هن نوع کي اڳ ۾ ''[[ڪوٽرنڪس]]'' جنس ۾ شامل ڪيو ويندو هو، پر بعد ۾ ٿيل [[ارتقائي شجري]] (فائلوجينيٽڪ) تجزين مان معلوم ٿيو ته اها ٻين ڪيترين ئي ٻٽيرن جي نوعن سان گڏ هڪ واحد ارتقائي گروهه (مونوفائليٽڪ گروھ) ٺاهي ٿي. ان بنياد تي انهن سڀني کي ''[[سينوئڪس]]'' جنس ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref name=":0">{{Cite web|title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List|url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/|access-date=2021-07-14|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Seabrook-Davison|first1=Mark|last2=Huynen|first2=Leon|last3=Lambert|first3=David M.|last4=Brunton|first4=Dianne H.|date=2009-07-28|title=Ancient DNA Resolves Identity and Phylogeny of New Zealand's Extinct and Living Quail (''Coturnix'' sp.)|journal=PLOS ONE|language=en|volume=4|issue=7|article-number=e6400|doi=10.1371/journal.pone.0006400 |pmc=2712072|pmid=19636374|bibcode=2009PLoSO...4.6400S|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hosner|first1=Peter A.|last2=Tobias|first2=Joseph A.|last3=Braun|first3=Edward L.|last4=Kimball|first4=Rebecca T.|date=2017-05-17|title=How do seemingly non-vagile clades accomplish trans-marine dispersal? Trait and dispersal evolution in the landfowl (Aves: Galliformes)|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=284|issue=1854|article-number=20170210|doi=10.1098/rspb.2017.0210|pmc=5443944|pmid=28469029}}</ref> ڀورو ٻٽير کي [[برفيلي جبلن جو ٻٽير]] (''سينوئڪس مونورٿونڪس'' جي ويجهي ارتقائي جاڙي-نوع (سسٽر اسپيشيز) سمجهيو وڃي ٿو. هن نوع کي اڳ ۾ ''[[اينيوروفيسس]]'' جنس ۾ رکيو ويندو هو.<ref name=":0" /> هيٺيون ذيلي نوعون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:<ref>{{Cite web |title=Pheasants, partridges, francolins – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/pheasants/ |access-date=2023-01-28 |website=www.worldbirdnames.org}}</ref> * سينوئڪس اِپسيلوفورس راالٽيني<small>([[سولومن مولر|مولر]]، 1842ع)</small> — وچ ۽ اوڀر [[ليسر سنڊا ٻيٽ]] ۽ [[ٽانيمبار ٻيٽ]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس پيليڊيئر <small>[[ارنيسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1897ع</small> — [[سمبا]] ۽ [[ساوو]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس سيچوريٽيئر <small>هارٽرٽ، 1897ع</small> — اتر [[نيو گني]] جا هيٺاهين وارا علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس ڊاگو <small>[[ارنيسٽ ميئر|ميئر]] ۽ [[آسٽن ايل. رينڊ|رينڊ]]، 1935ع</small> — ڏکڻ-وچ [[نيو گني]] جا هيٺاهين وارا علائقا (ٽرانس-فلائي علائقو). * سينوئڪس اِپسيلوفورس پلمبيئس<small>[[ٽوماسو سالواڊوري|سالواڊوري]]، 1895ع</small> — [[هيون اپٻيٽ]] ۽ ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا هيٺاهين وارا علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس مونٽيڪولا<small>ميئر ۽ رينڊ، 1935ع</small> — ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا اوچا جبلستاني علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس مافولو<small>ميئر ۽ رينڊ، 1935ع</small> — اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا وچولي اوچائي وارا جبلستاني علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس آسٽرالس <small>([[جان ليٿم (اورنٿولاجسٽ)|ليٿم]]، 1801ع)</small> — مکيه زميني [[آسٽريليا]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس اِپسيلوفورس <small>([[لوئي اوگسٽين گيئوم بوسڪ|بوسڪ]]، 1792ع)</small> — [[ٽسمينيا]]. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] au1twdqeiq8eb6gbzvcbtkevhjbd8jj 401469 401468 2026-08-06T23:01:28Z Intisar Ali 8681 401469 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻٽير جي هڪ نوع}} {{Speciesbox | image = Coturnix ypsilophora - Sydney Olympic Park.jpg | name = ڀورو ٻٽيرو | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 11 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Synoicus ypsilophorus'' |volume=2016 |article-number=e.T22678965A92796647 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22678965A92796647.en |access-date=11 November 2021}}</ref> | genus = Synoicus | species = ypsilophorus | authority = ([[Louis Augustin Guillaume Bosc|بوسڪ]], 1792) | synonyms = ''Coturnix ypsilophora'' {{small|Bosc, 1792}}<ref>{{cite journal |last1=Bosc |first1=Louis |title=''Coturnix ypsilophorus'' |journal=Journal d'Histoire Naturelle |date=1792 |volume=2 |issue=20 |pages=297-298; Pl. [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427727 39] |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427702}}</ref> | range_map = S ypsilophorus range map.png | range_map_caption = نوع جي ورڇ }} '''ڀورو ٻٽيرو''' ('''''Synoicus ypsilophorus'''''، تلفظ: '''سينوئڪس اِپسيلوفورس''')، جنهن کي '''دلدلي ٻٽيرو''' (''Swamp quail'')، '''چانديءَ رڱو ٻٽيرو''' (''Silver quail'') ۽ '''تسمانيائي ٻٽيرو ''' (''Tasmanian quail'') پڻ چيو ويندو آهي، [[فيزيانِڊي]] (''Phasianidae'') ڪٽنب سان تعلق رکندڙ آسٽريليشيائي علائقي جو هڪ حقيقي [[ٻٽيرو]] آهي. هي هڪ ننڍڙو، زمين تي رهندڙ پکي آهي، جيڪو [[آسٽريليا]] جي مکيه زمين، [[تسمانيا]] ۽ [[پاپوا نيو گني]] جو مقامي پکي آهي. ان کي بعد ۾ [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فجي]] ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو. ڀورو ٻٽير پنهنجي وسيع قدرتي پکڙاءَ ۾ عام طور وڏي تعداد ۾ ملي ٿو، تنهنڪري [[فطرت جي تحفظ لاءِ عالمي اتحاد]] (IUCN) هن نوع کي [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] ۾ "گهٽ ڳڻتي جوڳي" (Least Concern، LC) جي درجي ۾ شامل ڪيو آهي. == درجابندي == جيتوڻيڪ هن نوع کي اڳ ۾ ''[[ڪوٽرنڪس]]'' جنس ۾ شامل ڪيو ويندو هو، پر بعد ۾ ٿيل [[ارتقائي شجري]] (فائلوجينيٽڪ) تجزين مان معلوم ٿيو ته اها ٻين ڪيترين ئي ٻٽيرن جي نوعن سان گڏ هڪ واحد ارتقائي گروهه (مونوفائليٽڪ گروھ) ٺاهي ٿي. ان بنياد تي انهن سڀني کي ''[[سينوئڪس]]'' جنس ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref name=":0">{{Cite web|title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List|url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/|access-date=2021-07-14|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Seabrook-Davison|first1=Mark|last2=Huynen|first2=Leon|last3=Lambert|first3=David M.|last4=Brunton|first4=Dianne H.|date=2009-07-28|title=Ancient DNA Resolves Identity and Phylogeny of New Zealand's Extinct and Living Quail (''Coturnix'' sp.)|journal=PLOS ONE|language=en|volume=4|issue=7|article-number=e6400|doi=10.1371/journal.pone.0006400 |pmc=2712072|pmid=19636374|bibcode=2009PLoSO...4.6400S|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hosner|first1=Peter A.|last2=Tobias|first2=Joseph A.|last3=Braun|first3=Edward L.|last4=Kimball|first4=Rebecca T.|date=2017-05-17|title=How do seemingly non-vagile clades accomplish trans-marine dispersal? Trait and dispersal evolution in the landfowl (Aves: Galliformes)|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=284|issue=1854|article-number=20170210|doi=10.1098/rspb.2017.0210|pmc=5443944|pmid=28469029}}</ref> ڀورو ٻٽير کي [[برفيلي جبلن جو ٻٽير]] (''سينوئڪس مونورٿونڪس'' جي ويجهي ارتقائي جاڙي-نوع (سسٽر اسپيشيز) سمجهيو وڃي ٿو. هن نوع کي اڳ ۾ ''[[اينيوروفيسس]]'' جنس ۾ رکيو ويندو هو.<ref name=":0" /> هيٺيون ذيلي نوعون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:<ref>{{Cite web |title=Pheasants, partridges, francolins – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/pheasants/ |access-date=2023-01-28 |website=www.worldbirdnames.org}}</ref> * سينوئڪس اِپسيلوفورس راالٽيني<small>([[سولومن مولر|مولر]]، 1842ع)</small> — وچ ۽ اوڀر [[ليسر سنڊا ٻيٽ]] ۽ [[ٽانيمبار ٻيٽ]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس پيليڊيئر <small>[[ارنيسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1897ع</small> — [[سمبا]] ۽ [[ساوو]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس سيچوريٽيئر <small>هارٽرٽ، 1897ع</small> — اتر [[نيو گني]] جا هيٺاهين وارا علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس ڊاگو <small>[[ارنيسٽ ميئر|ميئر]] ۽ [[آسٽن ايل. رينڊ|رينڊ]]، 1935ع</small> — ڏکڻ-وچ [[نيو گني]] جا هيٺاهين وارا علائقا (ٽرانس-فلائي علائقو). * سينوئڪس اِپسيلوفورس پلمبيئس<small>[[ٽوماسو سالواڊوري|سالواڊوري]]، 1895ع</small> — [[هيون اپٻيٽ]] ۽ ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا هيٺاهين وارا علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس مونٽيڪولا<small>ميئر ۽ رينڊ، 1935ع</small> — ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا اوچا جبلستاني علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس مافولو<small>ميئر ۽ رينڊ، 1935ع</small> — اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا وچولي اوچائي وارا جبلستاني علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس آسٽرالس <small>([[جان ليٿم (اورنٿولاجسٽ)|ليٿم]]، 1801ع)</small> — مکيه زميني [[آسٽريليا]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس اِپسيلوفورس <small>([[لوئي اوگسٽين گيئوم بوسڪ|بوسڪ]]، 1792ع)</small> — [[ٽسمينيا]]. == بيان == ڀورو ٻٽيرو هڪ ٿلهي ۽ ڀريل جسم وارو پکي آهي، جنهن جي ڊيگهه عام طور {{convert|17|to|22|cm|in|frac=2}} ۽ وزن {{convert|75|to|140|g|oz|frac=4}} جي وچ ۾ هوندو آهي. هن نوع جي پکڙاءَ وسيع هجڻ سبب ان جي رنگ ۾ ڪجهه تبديلي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. نر جي مٿي ۽ ڳچيءَ جي مٿئين حصي تي ڳاڙهسرو-ناسي رنگ هوندو آهي، جنهن تي ڪارا چٽ موجود هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پٺي ۽ پر اڪثر ڳاڙهسرا-ناسي هوندا آهن. جسم جو هيٺيون حصو هلڪي ڀوري (Buff)، ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو ٿي سگهي ٿو، پر ان تي هميشه باريڪ، ڪاري رنگ جون ''V'' شڪل واريون پٽيون (Chevron-shaped barring) موجود هونديون آهن. پڇ ننڍڙو، گهرو ناسي ۽ ان تي هلڪي پيلي رنگ جون پٽيون هونديون آهن. مادي شڪل ۾ نر سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، پر ان جو رنگ نسبتاً هلڪو هوندو آهي. مادي جي ڪلهن تي ننڍڙا ڪارا داغ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ جسم جي مٿئين حصي تي به ''V'' شڪل جون اونداهيون پٽيون موجود هونديون آهن.<ref name=Arkive>{{cite web |url=http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |title=Brown quail (''Coturnix ypsilophora'') |publisher=Arkive |access-date=2015-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905062546/http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |archive-date=2015-09-05 }}</ref> ڀوري ٻٽيري جو آواز تيز ۽ ڇرڪائيندڙ سڏن جي مختلف قسمن تي مشتمل هوندو آهي، جن جي ذريعي اهي گهاٽي ٻوٽن جي وچ ۾ گهمڻ دوران هڪ ٻئي سان رابطو ڪندا آهن.<ref name=NZBO>{{cite web |url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/brown-quail |title=Brown quail |author=Seabrook-Davison, M.N.H. |year=2013 |publisher=New Zealand Birds Online |access-date=2015-08-02}}</ref> انهن جي هڪ عام سڏ ۾ ٻه لڳاتار سيٽيون شامل هونديون آهن، جن مان ٻي سيٽي پهرين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اوچي سُر واري هوندي آهي.<ref name=TopEnd1/><ref name=TopEnd2/> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] tl5t6bwmj8dfnq2d93sfrr0p7mq4jiq 401470 401469 2026-08-06T23:03:16Z Intisar Ali 8681 401470 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻٽير جي هڪ نوع}} {{Speciesbox | image = Coturnix ypsilophora - Sydney Olympic Park.jpg | name = ڀورو ٻٽيرو | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 11 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Synoicus ypsilophorus'' |volume=2016 |article-number=e.T22678965A92796647 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22678965A92796647.en |access-date=11 November 2021}}</ref> | genus = Synoicus | species = ypsilophorus | authority = ([[Louis Augustin Guillaume Bosc|بوسڪ]], 1792) | synonyms = ''Coturnix ypsilophora'' {{small|Bosc, 1792}}<ref>{{cite journal |last1=Bosc |first1=Louis |title=''Coturnix ypsilophorus'' |journal=Journal d'Histoire Naturelle |date=1792 |volume=2 |issue=20 |pages=297-298; Pl. [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427727 39] |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427702}}</ref> | range_map = S ypsilophorus range map.png | range_map_caption = نوع جي ورڇ }} '''ڀورو ٻٽيرو''' ('''''Synoicus ypsilophorus'''''، تلفظ: '''سينوئڪس اِپسيلوفورس''')، جنهن کي '''دلدلي ٻٽيرو''' (''Swamp quail'')، '''چانديءَ رڱو ٻٽيرو''' (''Silver quail'') ۽ '''تسمانيائي ٻٽيرو ''' (''Tasmanian quail'') پڻ چيو ويندو آهي، [[فيزيانِڊي]] (''Phasianidae'') ڪٽنب سان تعلق رکندڙ آسٽريليشيائي علائقي جو هڪ حقيقي [[ٻٽيرو]] آهي. هي هڪ ننڍڙو، زمين تي رهندڙ پکي آهي، جيڪو [[آسٽريليا]] جي مکيه زمين، [[تسمانيا]] ۽ [[پاپوا نيو گني]] جو مقامي پکي آهي. ان کي بعد ۾ [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فجي]] ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو. ڀورو ٻٽير پنهنجي وسيع قدرتي پکڙاءَ ۾ عام طور وڏي تعداد ۾ ملي ٿو، تنهنڪري [[فطرت جي تحفظ لاءِ عالمي اتحاد]] (IUCN) هن نوع کي [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] ۾ "گهٽ ڳڻتي جوڳي" (Least Concern، LC) جي درجي ۾ شامل ڪيو آهي. == درجابندي == جيتوڻيڪ هن نوع کي اڳ ۾ ''[[ڪوٽرنڪس]]'' جنس ۾ شامل ڪيو ويندو هو، پر بعد ۾ ٿيل [[ارتقائي شجري]] (فائلوجينيٽڪ) تجزين مان معلوم ٿيو ته اها ٻين ڪيترين ئي ٻٽيرن جي نوعن سان گڏ هڪ واحد ارتقائي گروهه (مونوفائليٽڪ گروھ) ٺاهي ٿي. ان بنياد تي انهن سڀني کي ''[[سينوئڪس]]'' جنس ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref name=":0">{{Cite web|title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List|url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/|access-date=2021-07-14|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Seabrook-Davison|first1=Mark|last2=Huynen|first2=Leon|last3=Lambert|first3=David M.|last4=Brunton|first4=Dianne H.|date=2009-07-28|title=Ancient DNA Resolves Identity and Phylogeny of New Zealand's Extinct and Living Quail (''Coturnix'' sp.)|journal=PLOS ONE|language=en|volume=4|issue=7|article-number=e6400|doi=10.1371/journal.pone.0006400 |pmc=2712072|pmid=19636374|bibcode=2009PLoSO...4.6400S|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hosner|first1=Peter A.|last2=Tobias|first2=Joseph A.|last3=Braun|first3=Edward L.|last4=Kimball|first4=Rebecca T.|date=2017-05-17|title=How do seemingly non-vagile clades accomplish trans-marine dispersal? Trait and dispersal evolution in the landfowl (Aves: Galliformes)|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=284|issue=1854|article-number=20170210|doi=10.1098/rspb.2017.0210|pmc=5443944|pmid=28469029}}</ref> ڀورو ٻٽير کي [[برفيلي جبلن جو ٻٽير]] (''سينوئڪس مونورٿونڪس'' جي ويجهي ارتقائي جاڙي-نوع (سسٽر اسپيشيز) سمجهيو وڃي ٿو. هن نوع کي اڳ ۾ ''[[اينيوروفيسس]]'' جنس ۾ رکيو ويندو هو.<ref name=":0" /> هيٺيون ذيلي نوعون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:<ref>{{Cite web |title=Pheasants, partridges, francolins – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/pheasants/ |access-date=2023-01-28 |website=www.worldbirdnames.org}}</ref> * سينوئڪس اِپسيلوفورس راالٽيني<small>([[سولومن مولر|مولر]]، 1842ع)</small> — وچ ۽ اوڀر [[ليسر سنڊا ٻيٽ]] ۽ [[ٽانيمبار ٻيٽ]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس پيليڊيئر <small>[[ارنيسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1897ع</small> — [[سمبا]] ۽ [[ساوو]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس سيچوريٽيئر <small>هارٽرٽ، 1897ع</small> — اتر [[نيو گني]] جا هيٺاهين وارا علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس ڊاگو <small>[[ارنيسٽ ميئر|ميئر]] ۽ [[آسٽن ايل. رينڊ|رينڊ]]، 1935ع</small> — ڏکڻ-وچ [[نيو گني]] جا هيٺاهين وارا علائقا (ٽرانس-فلائي علائقو). * سينوئڪس اِپسيلوفورس پلمبيئس<small>[[ٽوماسو سالواڊوري|سالواڊوري]]، 1895ع</small> — [[هيون اپٻيٽ]] ۽ ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا هيٺاهين وارا علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس مونٽيڪولا<small>ميئر ۽ رينڊ، 1935ع</small> — ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا اوچا جبلستاني علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس مافولو<small>ميئر ۽ رينڊ، 1935ع</small> — اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا وچولي اوچائي وارا جبلستاني علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس آسٽرالس <small>([[جان ليٿم (اورنٿولاجسٽ)|ليٿم]]، 1801ع)</small> — مکيه زميني [[آسٽريليا]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس اِپسيلوفورس <small>([[لوئي اوگسٽين گيئوم بوسڪ|بوسڪ]]، 1792ع)</small> — [[ٽسمينيا]]. == بيان == ڀورو ٻٽيرو هڪ ٿلهي ۽ ڀريل جسم وارو پکي آهي، جنهن جي ڊيگهه عام طور {{convert|17|to|22|cm|in|frac=2}} ۽ وزن {{convert|75|to|140|g|oz|frac=4}} جي وچ ۾ هوندو آهي. هن نوع جي پکڙاءَ وسيع هجڻ سبب ان جي رنگ ۾ ڪجهه تبديلي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. نر جي مٿي ۽ ڳچيءَ جي مٿئين حصي تي ڳاڙهسرو-ناسي رنگ هوندو آهي، جنهن تي ڪارا چٽ موجود هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پٺي ۽ پر اڪثر ڳاڙهسرا-ناسي هوندا آهن. جسم جو هيٺيون حصو هلڪي ڀوري (Buff)، ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو ٿي سگهي ٿو، پر ان تي هميشه باريڪ، ڪاري رنگ جون ''V'' شڪل واريون پٽيون (Chevron-shaped barring) موجود هونديون آهن. پڇ ننڍڙو، گهرو ناسي ۽ ان تي هلڪي پيلي رنگ جون پٽيون هونديون آهن. مادي شڪل ۾ نر سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، پر ان جو رنگ نسبتاً هلڪو هوندو آهي. مادي جي ڪلهن تي ننڍڙا ڪارا داغ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ جسم جي مٿئين حصي تي به ''V'' شڪل جون اونداهيون پٽيون موجود هونديون آهن.<ref name=Arkive>{{cite web |url=http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |title=Brown quail (''Coturnix ypsilophora'') |publisher=Arkive |access-date=2015-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905062546/http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |archive-date=2015-09-05 }}</ref> ڀوري ٻٽيري جو آواز تيز ۽ ڇرڪائيندڙ سڏن جي مختلف قسمن تي مشتمل هوندو آهي، جن جي ذريعي اهي گهاٽي ٻوٽن جي وچ ۾ گهمڻ دوران هڪ ٻئي سان رابطو ڪندا آهن.<ref name=NZBO>{{cite web |url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/brown-quail |title=Brown quail |author=Seabrook-Davison, M.N.H. |year=2013 |publisher=New Zealand Birds Online |access-date=2015-08-02}}</ref> انهن جي هڪ عام سڏ ۾ ٻه لڳاتار سيٽيون شامل هونديون آهن، جن مان ٻي سيٽي پهرين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اوچي سُر واري هوندي آهي.<ref name=TopEnd1/><ref name=TopEnd2/> == ورڇ ۽ رهائش == [[فائل:Brown Quail Dayboro Feb06.jpg|thumb|250px|left|مادي]] ڀورو ٻٽيرو [[نيو گني]] ۽ [[ليسر سنڊا ٻيٽ]] جي وڏي حصي سان گڏ [[آسٽريليا]] جي اترين، اوڀرئين، ڏکڻ-اوڀرئين ۽ ڏکڻ-اولهائين علائقن ۽ [[ٽسمينيا]] ۾ پکڙيل آهي. هي پکي زرعي زمينن، آلي [[گاهه جا ميدان|گاهن]]، [[جهاڙيلا علائقا|جهاڙيلي علائقن]]، [[اسپني فيڪس]] (''Spinifex'') وارن ساوانا ميدانن ۽ مٺي پاڻيءَ جي [[آبي گاهه|آبي گاهن]] ۾ رهندو آهي، پر خشڪ ۽ ريگستاني علائقن ۾ نه ملندو آهي. هن نوع کي [[فجي]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. آسٽريليا ۾ اهو گهڻو ڪري هيٺاهين علائقن جو پکي آهي، جڏهن⁠تہ نيوزيلينڊ ۾ سمنڊ جي سطح کان {{convert|1000|m|ft|-2}} اوچائي تائين ۽ نيو گني ۾ {{convert|3700|m|ft|-3}} اوچائي تائين ملي سگهي ٿو.<ref name=Arkive>{{cite web |url=http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |title=Brown quail (''Coturnix ypsilophora'') |publisher=Arkive |access-date=2015-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905062546/http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |archive-date=2015-09-05 }}</ref> ڀوري ٻٽيري کي 1860ع ۽ 1870ع واري ڏهاڪي دوران نيوزيلينڊ ۾ متعارف ڪرايو ويو. هاڻي هي [[اتر ٻيٽ (نيوزيلينڊ)|اتر ٻيٽ]] ۽ ڪجهه سامونڊي ٻيٽن تي موجود آهي. ماهرن جو خيال آهي ته هن ۽ ٻٽيرن جي ٻين متعارف ڪرايل نوعن، جيڪي بعد ۾ قائم نه رهي سگهيون، شايد [[نيوزيلينڊ ٻٽير]] جي خاتمي ۾ ڪردار ادا ڪيو هجي. نيوزيلينڊ ٻٽيرو هڪ مقامي (Endemic) نوع هئي، جيڪا ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ناپيد ٿي وئي، ۽ ممڪن آهي ته اها ڪنهن نئين بيماريءَ جي خلاف مزاحمت نه هجڻ سبب ختم ٿي وئي هجي.<ref name=NZBO>{{cite web |url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/brown-quail |title=Brown quail |author=Seabrook-Davison, M.N.H. |year=2013 |publisher=New Zealand Birds Online |access-date=2015-08-02}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 562t1t052zy7py61zokw5bwvmj6s438 401471 401470 2026-08-06T23:05:56Z Intisar Ali 8681 /* ورڇ ۽ رهائش */ 401471 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻٽير جي هڪ نوع}} {{Speciesbox | image = Coturnix ypsilophora - Sydney Olympic Park.jpg | name = ڀورو ٻٽيرو | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 11 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Synoicus ypsilophorus'' |volume=2016 |article-number=e.T22678965A92796647 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22678965A92796647.en |access-date=11 November 2021}}</ref> | genus = Synoicus | species = ypsilophorus | authority = ([[Louis Augustin Guillaume Bosc|بوسڪ]], 1792) | synonyms = ''Coturnix ypsilophora'' {{small|Bosc, 1792}}<ref>{{cite journal |last1=Bosc |first1=Louis |title=''Coturnix ypsilophorus'' |journal=Journal d'Histoire Naturelle |date=1792 |volume=2 |issue=20 |pages=297-298; Pl. [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427727 39] |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427702}}</ref> | range_map = S ypsilophorus range map.png | range_map_caption = نوع جي ورڇ }} '''ڀورو ٻٽيرو''' ('''''Synoicus ypsilophorus'''''، تلفظ: '''سينوئڪس اِپسيلوفورس''')، جنهن کي '''دلدلي ٻٽيرو''' (''Swamp quail'')، '''چانديءَ رڱو ٻٽيرو''' (''Silver quail'') ۽ '''تسمانيائي ٻٽيرو ''' (''Tasmanian quail'') پڻ چيو ويندو آهي، [[فيزيانِڊي]] (''Phasianidae'') ڪٽنب سان تعلق رکندڙ آسٽريليشيائي علائقي جو هڪ حقيقي [[ٻٽيرو]] آهي. هي هڪ ننڍڙو، زمين تي رهندڙ پکي آهي، جيڪو [[آسٽريليا]] جي مکيه زمين، [[تسمانيا]] ۽ [[پاپوا نيو گني]] جو مقامي پکي آهي. ان کي بعد ۾ [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فجي]] ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو. ڀورو ٻٽير پنهنجي وسيع قدرتي پکڙاءَ ۾ عام طور وڏي تعداد ۾ ملي ٿو، تنهنڪري [[فطرت جي تحفظ لاءِ عالمي اتحاد]] (IUCN) هن نوع کي [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] ۾ "گهٽ ڳڻتي جوڳي" (Least Concern، LC) جي درجي ۾ شامل ڪيو آهي. == درجابندي == جيتوڻيڪ هن نوع کي اڳ ۾ ''[[ڪوٽرنڪس]]'' جنس ۾ شامل ڪيو ويندو هو، پر بعد ۾ ٿيل [[ارتقائي شجري]] (فائلوجينيٽڪ) تجزين مان معلوم ٿيو ته اها ٻين ڪيترين ئي ٻٽيرن جي نوعن سان گڏ هڪ واحد ارتقائي گروهه (مونوفائليٽڪ گروھ) ٺاهي ٿي. ان بنياد تي انهن سڀني کي ''[[سينوئڪس]]'' جنس ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref name=":0">{{Cite web|title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List|url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/|access-date=2021-07-14|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Seabrook-Davison|first1=Mark|last2=Huynen|first2=Leon|last3=Lambert|first3=David M.|last4=Brunton|first4=Dianne H.|date=2009-07-28|title=Ancient DNA Resolves Identity and Phylogeny of New Zealand's Extinct and Living Quail (''Coturnix'' sp.)|journal=PLOS ONE|language=en|volume=4|issue=7|article-number=e6400|doi=10.1371/journal.pone.0006400 |pmc=2712072|pmid=19636374|bibcode=2009PLoSO...4.6400S|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hosner|first1=Peter A.|last2=Tobias|first2=Joseph A.|last3=Braun|first3=Edward L.|last4=Kimball|first4=Rebecca T.|date=2017-05-17|title=How do seemingly non-vagile clades accomplish trans-marine dispersal? Trait and dispersal evolution in the landfowl (Aves: Galliformes)|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=284|issue=1854|article-number=20170210|doi=10.1098/rspb.2017.0210|pmc=5443944|pmid=28469029}}</ref> ڀورو ٻٽير کي [[برفيلي جبلن جو ٻٽير]] (''سينوئڪس مونورٿونڪس'' جي ويجهي ارتقائي جاڙي-نوع (سسٽر اسپيشيز) سمجهيو وڃي ٿو. هن نوع کي اڳ ۾ ''[[اينيوروفيسس]]'' جنس ۾ رکيو ويندو هو.<ref name=":0" /> هيٺيون ذيلي نوعون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:<ref>{{Cite web |title=Pheasants, partridges, francolins – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/pheasants/ |access-date=2023-01-28 |website=www.worldbirdnames.org}}</ref> * سينوئڪس اِپسيلوفورس راالٽيني<small>([[سولومن مولر|مولر]]، 1842ع)</small> — وچ ۽ اوڀر [[ليسر سنڊا ٻيٽ]] ۽ [[ٽانيمبار ٻيٽ]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس پيليڊيئر <small>[[ارنيسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1897ع</small> — [[سمبا]] ۽ [[ساوو]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس سيچوريٽيئر <small>هارٽرٽ، 1897ع</small> — اتر [[نيو گني]] جا هيٺاهين وارا علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس ڊاگو <small>[[ارنيسٽ ميئر|ميئر]] ۽ [[آسٽن ايل. رينڊ|رينڊ]]، 1935ع</small> — ڏکڻ-وچ [[نيو گني]] جا هيٺاهين وارا علائقا (ٽرانس-فلائي علائقو). * سينوئڪس اِپسيلوفورس پلمبيئس<small>[[ٽوماسو سالواڊوري|سالواڊوري]]، 1895ع</small> — [[هيون اپٻيٽ]] ۽ ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا هيٺاهين وارا علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس مونٽيڪولا<small>ميئر ۽ رينڊ، 1935ع</small> — ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا اوچا جبلستاني علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس مافولو<small>ميئر ۽ رينڊ، 1935ع</small> — اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا وچولي اوچائي وارا جبلستاني علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس آسٽرالس <small>([[جان ليٿم (اورنٿولاجسٽ)|ليٿم]]، 1801ع)</small> — مکيه زميني [[آسٽريليا]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس اِپسيلوفورس <small>([[لوئي اوگسٽين گيئوم بوسڪ|بوسڪ]]، 1792ع)</small> — [[ٽسمينيا]]. == بيان == ڀورو ٻٽيرو هڪ ٿلهي ۽ ڀريل جسم وارو پکي آهي، جنهن جي ڊيگهه عام طور {{convert|17|to|22|cm|in|frac=2}} ۽ وزن {{convert|75|to|140|g|oz|frac=4}} جي وچ ۾ هوندو آهي. هن نوع جي پکڙاءَ وسيع هجڻ سبب ان جي رنگ ۾ ڪجهه تبديلي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. نر جي مٿي ۽ ڳچيءَ جي مٿئين حصي تي ڳاڙهسرو-ناسي رنگ هوندو آهي، جنهن تي ڪارا چٽ موجود هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پٺي ۽ پر اڪثر ڳاڙهسرا-ناسي هوندا آهن. جسم جو هيٺيون حصو هلڪي ڀوري (Buff)، ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو ٿي سگهي ٿو، پر ان تي هميشه باريڪ، ڪاري رنگ جون ''V'' شڪل واريون پٽيون (Chevron-shaped barring) موجود هونديون آهن. پڇ ننڍڙو، گهرو ناسي ۽ ان تي هلڪي پيلي رنگ جون پٽيون هونديون آهن. مادي شڪل ۾ نر سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، پر ان جو رنگ نسبتاً هلڪو هوندو آهي. مادي جي ڪلهن تي ننڍڙا ڪارا داغ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ جسم جي مٿئين حصي تي به ''V'' شڪل جون اونداهيون پٽيون موجود هونديون آهن.<ref name=Arkive>{{cite web |url=http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |title=Brown quail (''Coturnix ypsilophora'') |publisher=Arkive |access-date=2015-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905062546/http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |archive-date=2015-09-05 }}</ref> ڀوري ٻٽيري جو آواز تيز ۽ ڇرڪائيندڙ سڏن جي مختلف قسمن تي مشتمل هوندو آهي، جن جي ذريعي اهي گهاٽي ٻوٽن جي وچ ۾ گهمڻ دوران هڪ ٻئي سان رابطو ڪندا آهن.<ref name=NZBO>{{cite web |url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/brown-quail |title=Brown quail |author=Seabrook-Davison, M.N.H. |year=2013 |publisher=New Zealand Birds Online |access-date=2015-08-02}}</ref> انهن جي هڪ عام سڏ ۾ ٻه لڳاتار سيٽيون شامل هونديون آهن، جن مان ٻي سيٽي پهرين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اوچي سُر واري هوندي آهي.<ref name=TopEnd1/><ref name=TopEnd2/> == ورڇ ۽ رهائش == [[فائل:Brown Quail Dayboro Feb06.jpg|thumb|250px|left|مادي]] ڀورو ٻٽيرو [[نيو گني]] ۽ [[ليسر سنڊا ٻيٽ]] جي وڏي حصي سان گڏ [[آسٽريليا]] جي اترين، اوڀرئين، ڏکڻ-اوڀرئين ۽ ڏکڻ-اولهائين علائقن ۽ [[ٽسمينيا]] ۾ پکڙيل آهي. هي پکي زرعي زمينن، آلي [[گاهه جا ميدان|گاهن]]، [[جهاڙيلا علائقا|جهاڙيلي علائقن]]، [[اسپني فيڪس]] (''Spinifex'') وارن ساوانا ميدانن ۽ مٺي پاڻيءَ جي [[آبي گاهه|آبي گاهن]] ۾ رهندو آهي، پر خشڪ ۽ ريگستاني علائقن ۾ نه ملندو آهي. هن نوع کي [[فجي]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. آسٽريليا ۾ اهو گهڻو ڪري هيٺاهين علائقن جو پکي آهي، جڏهن⁠تہ نيوزيلينڊ ۾ سمنڊ جي سطح کان {{convert|1000|m|ft|-2}} اوچائي تائين ۽ نيو گني ۾ {{convert|3700|m|ft|-3}} اوچائي تائين ملي سگهي ٿو.<ref name=Arkive>{{cite web |url=http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |title=Brown quail (''Coturnix ypsilophora'') |publisher=Arkive |access-date=2015-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905062546/http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |archive-date=2015-09-05 }}</ref> ڀوري ٻٽيري کي 1860ع ۽ 1870ع واري ڏهاڪي دوران نيوزيلينڊ ۾ متعارف ڪرايو ويو. هاڻي هي [[اتر ٻيٽ (نيوزيلينڊ)|اتر ٻيٽ]] ۽ ڪجهه سامونڊي ٻيٽن تي موجود آهي. ماهرن جو خيال آهي ته هن ۽ ٻٽيرن جي ٻين متعارف ڪرايل نوعن، جيڪي بعد ۾ قائم نه رهي سگهيون، شايد [[نيوزيلينڊ ٻٽير]] جي خاتمي ۾ ڪردار ادا ڪيو هجي. نيوزيلينڊ ٻٽيرو هڪ مقامي (Endemic) نوع هئي، جيڪا ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ناپيد ٿي وئي، ۽ ممڪن آهي ته اها ڪنهن نئين بيماريءَ جي خلاف مزاحمت نه هجڻ سبب ختم ٿي وئي هجي.<ref name=NZBO>{{cite web |url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/brown-quail |title=Brown quail |author=Seabrook-Davison, M.N.H. |year=2013 |publisher=New Zealand Birds Online |access-date=2015-08-02}}</ref> == حياتيات == ڀورو ٻٽير زمين تي رهندڙ پکي آهي، جيڪو خطري جي حالت ۾ اڏام ڪرڻ بدران لڪڻ يا ڊوڙڻ کي ترجيح ڏيندو آهي. هي عام طور ننڍن ٽولن ۾ رهندو آهي ۽ گاهه، ٻج، نوان اوڀرندڙ سلا، ۽ ننڍن بي مهره جانورن تي گذارو ڪندو آهي. جيڪڏهن ٽولو اوچتو ڊڄي وڃي ته پکي مختلف رخن ۾ اڏامي پکڙجي ويندا آهن ۽ خطرو ٽرڻ کان پوءِ ٻيهر گڏ ٿي ويندا آهن.<ref name=Arkive>{{cite web |url=http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |title=Brown quail (''Coturnix ypsilophora'') |publisher=Arkive |access-date=2015-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905062546/http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |archive-date=2015-09-05 }}</ref> ڀورا ٻٽير بهار جي موسم ۾ جوڙا ٺاهيندا آهن. انهن جي نسل ڪشيءَ جو عرصو نسبتاً ڊگهو هوندو آهي. مادي زمين تي گاهه سان وڇايل هلڪي کوٽائي واري آکيري ۾، جيڪو گهڻو ڪري گاهه جي گهاٽي ٽڪري يا جهاڙي جي هيٺان لڪل هوندو آهي، عام طور ڇهه يا ان کان وڌيڪ آنا ڏيندي آهي. آنا لڳ ڀڳ ٽن هفتن تائين صرف مادي سيندي آهي. نڪرندڙ ٻچا [[ترقي يافته ٻچا]] هوندا آهن، جيڪي ڄمڻ شرط هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن. شروعاتي ڪجهه وقت تائين ٻنهي والدين طرفان سندن سنڀال ڪئي ويندي آهي، پر ٻن هفتن کان پوءِ نر ٻچن جي سنڀال جي ذميواري سنڀالي وٺندو آهي، جنهن سان مادي ايندڙ آکيري لاءِ ٻيهر آنا ڏيڻ شروع ڪري سگهي ٿي.<ref name=Arkive /> == تحفظ جي حيثيت == ڀوري ٻٽير جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي ۽ پنهنجي پکڙاءَ جي گهڻي حصي ۾ عام طور گهڻي تعداد ۾ ملي ٿو. [[فطرت جي تحفظ لاءِ عالمي اتحاد]] (IUCN) هن نوع کي "[[گهٽ ڳڻتي جوڳي نوع|گهٽ ڳڻتي جوڳي]]" (Least Concern) جي درجي ۾ رکيو آهي. جيتوڻيڪ هن جي آباديءَ جو صحيح اندازو موجود ناهي ۽ ممڪن آهي ته ان ۾ معمولي گهٽتائي اچي رهي هجي، پر اها گهٽتائي ايتري تيز نه آهي جو هن نوع کي وڌيڪ خطري واري درجي ۾ شامل ڪرڻ جي ضرورت پوي.<ref name="iucn status 11 November 2021" /> == آسٽريليا جي مقامي ثقافت ۾ == اولهه [[آرنهم لينڊ]] جي [[Kunwinjku people|ڪنونجڪو]] مقامي ماڻهو هن پکيءَ کي '''djirndih'''، '''djiribbidj''' يا '''merhmerh''' سڏين ٿا، جيڪي سڀئي سندن ٻوليءَ ۾ ٻٽير لاءِ استعمال ٿيندڙ نالا آهن.<ref>{{cite web |last1=Garde |first1=Murray |title=djirndih |url=https://www.njamed.com/#djirndih |website=Bininj Kunwok Online Dictionary |publisher=Bininj Kunwok Regional Language Centre |access-date=31 Oct 2021}}</ref><ref name=TopEnd1>{{cite book|last1=Goodfellow|first1=D.L.|first2=M.|last2=Stott|year=2001|title=Birds of Australia's Top End, 1st Ed.|publisher=Darwin: Scrubfowl Press|isbn=0-9578849-0-7}}</ref><ref name=TopEnd2>{{cite book|last1=Goodfellow|first1=D.L.|first2=M.|last2=Stott|year=2005|title=Birds of Australia's Top End, 2nd Ed.|publisher=Sydney: Reed New Holland.|isbn=1-877069-19-1}}</ref> == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |editor-last1=Marchant |editor-first1=S. |editor-last2=Higgins |editor-first2=P.J. |year=1993 |title=Handbook of Australian, New Zealand and Antarctic Birds, Volume 2: Raptors to Lapwings |publisher=Oxford University Press |location=Melbourne |isbn=0-19-553069-1}} {{Taxonbar|from1=Q28065529|from2=Q1259803}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] 4h8lshwqkne3g93v5qkfdfpar7jilpc 401472 401471 2026-08-06T23:06:15Z Intisar Ali 8681 401472 wikitext text/x-wiki {{Short description|ٻٽير جي هڪ نوع}} {{Speciesbox | image = Coturnix ypsilophora - Sydney Olympic Park.jpg | name = ڀورو ٻٽيرو | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 11 November 2021">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2016 |title=''Synoicus ypsilophorus'' |volume=2016 |article-number=e.T22678965A92796647 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22678965A92796647.en |access-date=11 November 2021}}</ref> | genus = Synoicus | species = ypsilophorus | authority = ([[Louis Augustin Guillaume Bosc|بوسڪ]], 1792) | synonyms = ''Coturnix ypsilophora'' {{small|Bosc, 1792}}<ref>{{cite journal |last1=Bosc |first1=Louis |title=''Coturnix ypsilophorus'' |journal=Journal d'Histoire Naturelle |date=1792 |volume=2 |issue=20 |pages=297-298; Pl. [https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427727 39] |url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/8427702}}</ref> | range_map = S ypsilophorus range map.png | range_map_caption = نوع جي ورڇ }} '''ڀورو ٻٽيرو''' ('''''Synoicus ypsilophorus'''''، تلفظ: '''سينوئڪس اِپسيلوفورس''')، جنهن کي '''دلدلي ٻٽيرو''' (''Swamp quail'')، '''چانديءَ رڱو ٻٽيرو''' (''Silver quail'') ۽ '''تسمانيائي ٻٽيرو ''' (''Tasmanian quail'') پڻ چيو ويندو آهي، [[فيزيانِڊي]] (''Phasianidae'') ڪٽنب سان تعلق رکندڙ آسٽريليشيائي علائقي جو هڪ حقيقي [[ٻٽيرو]] آهي. هي هڪ ننڍڙو، زمين تي رهندڙ پکي آهي، جيڪو [[آسٽريليا]] جي مکيه زمين، [[تسمانيا]] ۽ [[پاپوا نيو گني]] جو مقامي پکي آهي. ان کي بعد ۾ [[نيوزيلينڊ]] ۽ [[فجي]] ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو. ڀورو ٻٽير پنهنجي وسيع قدرتي پکڙاءَ ۾ عام طور وڏي تعداد ۾ ملي ٿو، تنهنڪري [[فطرت جي تحفظ لاءِ عالمي اتحاد]] (IUCN) هن نوع کي [[آئي يو سي اين ڳاڙهي فهرست]] ۾ "گهٽ ڳڻتي جوڳي" (Least Concern، LC) جي درجي ۾ شامل ڪيو آهي. == درجابندي == جيتوڻيڪ هن نوع کي اڳ ۾ ''[[ڪوٽرنڪس]]'' جنس ۾ شامل ڪيو ويندو هو، پر بعد ۾ ٿيل [[ارتقائي شجري]] (فائلوجينيٽڪ) تجزين مان معلوم ٿيو ته اها ٻين ڪيترين ئي ٻٽيرن جي نوعن سان گڏ هڪ واحد ارتقائي گروهه (مونوفائليٽڪ گروھ) ٺاهي ٿي. ان بنياد تي انهن سڀني کي ''[[سينوئڪس]]'' جنس ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref name=":0">{{Cite web|title=Taxonomic Updates – IOC World Bird List|url=https://www.worldbirdnames.org/new/updates/taxonomy/|access-date=2021-07-14|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Seabrook-Davison|first1=Mark|last2=Huynen|first2=Leon|last3=Lambert|first3=David M.|last4=Brunton|first4=Dianne H.|date=2009-07-28|title=Ancient DNA Resolves Identity and Phylogeny of New Zealand's Extinct and Living Quail (''Coturnix'' sp.)|journal=PLOS ONE|language=en|volume=4|issue=7|article-number=e6400|doi=10.1371/journal.pone.0006400 |pmc=2712072|pmid=19636374|bibcode=2009PLoSO...4.6400S|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hosner|first1=Peter A.|last2=Tobias|first2=Joseph A.|last3=Braun|first3=Edward L.|last4=Kimball|first4=Rebecca T.|date=2017-05-17|title=How do seemingly non-vagile clades accomplish trans-marine dispersal? Trait and dispersal evolution in the landfowl (Aves: Galliformes)|journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences|volume=284|issue=1854|article-number=20170210|doi=10.1098/rspb.2017.0210|pmc=5443944|pmid=28469029}}</ref> ڀورو ٻٽير کي [[برفيلي جبلن جو ٻٽير]] (''سينوئڪس مونورٿونڪس'' جي ويجهي ارتقائي جاڙي-نوع (سسٽر اسپيشيز) سمجهيو وڃي ٿو. هن نوع کي اڳ ۾ ''[[اينيوروفيسس]]'' جنس ۾ رکيو ويندو هو.<ref name=":0" /> هيٺيون ذيلي نوعون تسليم ڪيون وڃن ٿيون:<ref>{{Cite web |title=Pheasants, partridges, francolins – IOC World Bird List |url=https://www.worldbirdnames.org/new/bow/pheasants/ |access-date=2023-01-28 |website=www.worldbirdnames.org}}</ref> * سينوئڪس اِپسيلوفورس راالٽيني<small>([[سولومن مولر|مولر]]، 1842ع)</small> — وچ ۽ اوڀر [[ليسر سنڊا ٻيٽ]] ۽ [[ٽانيمبار ٻيٽ]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس پيليڊيئر <small>[[ارنيسٽ هارٽرٽ|هارٽرٽ]]، 1897ع</small> — [[سمبا]] ۽ [[ساوو]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس سيچوريٽيئر <small>هارٽرٽ، 1897ع</small> — اتر [[نيو گني]] جا هيٺاهين وارا علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس ڊاگو <small>[[ارنيسٽ ميئر|ميئر]] ۽ [[آسٽن ايل. رينڊ|رينڊ]]، 1935ع</small> — ڏکڻ-وچ [[نيو گني]] جا هيٺاهين وارا علائقا (ٽرانس-فلائي علائقو). * سينوئڪس اِپسيلوفورس پلمبيئس<small>[[ٽوماسو سالواڊوري|سالواڊوري]]، 1895ع</small> — [[هيون اپٻيٽ]] ۽ ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا هيٺاهين وارا علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس مونٽيڪولا<small>ميئر ۽ رينڊ، 1935ع</small> — ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا اوچا جبلستاني علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس مافولو<small>ميئر ۽ رينڊ، 1935ع</small> — اوڀر ۽ ڏکڻ-اوڀر نيو گني جا وچولي اوچائي وارا جبلستاني علائقا. * سينوئڪس اِپسيلوفورس آسٽرالس <small>([[جان ليٿم (اورنٿولاجسٽ)|ليٿم]]، 1801ع)</small> — مکيه زميني [[آسٽريليا]]. * سينوئڪس اِپسيلوفورس اِپسيلوفورس <small>([[لوئي اوگسٽين گيئوم بوسڪ|بوسڪ]]، 1792ع)</small> — [[ٽسمينيا]]. == بيان == ڀورو ٻٽيرو هڪ ٿلهي ۽ ڀريل جسم وارو پکي آهي، جنهن جي ڊيگهه عام طور {{convert|17|to|22|cm|in|frac=2}} ۽ وزن {{convert|75|to|140|g|oz|frac=4}} جي وچ ۾ هوندو آهي. هن نوع جي پکڙاءَ وسيع هجڻ سبب ان جي رنگ ۾ ڪجهه تبديلي ڏسڻ ۾ اچي ٿي. نر جي مٿي ۽ ڳچيءَ جي مٿئين حصي تي ڳاڙهسرو-ناسي رنگ هوندو آهي، جنهن تي ڪارا چٽ موجود هوندا آهن، جڏهن⁠تہ پٺي ۽ پر اڪثر ڳاڙهسرا-ناسي هوندا آهن. جسم جو هيٺيون حصو هلڪي ڀوري (Buff)، ڳاڙهسري يا ناسي رنگ جو ٿي سگهي ٿو، پر ان تي هميشه باريڪ، ڪاري رنگ جون ''V'' شڪل واريون پٽيون (Chevron-shaped barring) موجود هونديون آهن. پڇ ننڍڙو، گهرو ناسي ۽ ان تي هلڪي پيلي رنگ جون پٽيون هونديون آهن. مادي شڪل ۾ نر سان گهڻي مشابهت رکي ٿي، پر ان جو رنگ نسبتاً هلڪو هوندو آهي. مادي جي ڪلهن تي ننڍڙا ڪارا داغ هوندا آهن، جڏهن⁠تہ جسم جي مٿئين حصي تي به ''V'' شڪل جون اونداهيون پٽيون موجود هونديون آهن.<ref name=Arkive>{{cite web |url=http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |title=Brown quail (''Coturnix ypsilophora'') |publisher=Arkive |access-date=2015-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905062546/http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |archive-date=2015-09-05 }}</ref> ڀوري ٻٽيري جو آواز تيز ۽ ڇرڪائيندڙ سڏن جي مختلف قسمن تي مشتمل هوندو آهي، جن جي ذريعي اهي گهاٽي ٻوٽن جي وچ ۾ گهمڻ دوران هڪ ٻئي سان رابطو ڪندا آهن.<ref name=NZBO>{{cite web |url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/brown-quail |title=Brown quail |author=Seabrook-Davison, M.N.H. |year=2013 |publisher=New Zealand Birds Online |access-date=2015-08-02}}</ref> انهن جي هڪ عام سڏ ۾ ٻه لڳاتار سيٽيون شامل هونديون آهن، جن مان ٻي سيٽي پهرين جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ اوچي سُر واري هوندي آهي.<ref name=TopEnd1/><ref name=TopEnd2/> == ورڇ ۽ رهائش == [[فائل:Brown Quail Dayboro Feb06.jpg|thumb|250px|left|مادي]] ڀورو ٻٽيرو [[نيو گني]] ۽ [[ليسر سنڊا ٻيٽ]] جي وڏي حصي سان گڏ [[آسٽريليا]] جي اترين، اوڀرئين، ڏکڻ-اوڀرئين ۽ ڏکڻ-اولهائين علائقن ۽ [[ٽسمينيا]] ۾ پکڙيل آهي. هي پکي زرعي زمينن، آلي [[گاهه جا ميدان|گاهن]]، [[جهاڙيلا علائقا|جهاڙيلي علائقن]]، [[اسپني فيڪس]] (''Spinifex'') وارن ساوانا ميدانن ۽ مٺي پاڻيءَ جي [[آبي گاهه|آبي گاهن]] ۾ رهندو آهي، پر خشڪ ۽ ريگستاني علائقن ۾ نه ملندو آهي. هن نوع کي [[فجي]] ۽ [[نيوزيلينڊ]] ۾ پڻ متعارف ڪرايو ويو آهي. آسٽريليا ۾ اهو گهڻو ڪري هيٺاهين علائقن جو پکي آهي، جڏهن⁠تہ نيوزيلينڊ ۾ سمنڊ جي سطح کان {{convert|1000|m|ft|-2}} اوچائي تائين ۽ نيو گني ۾ {{convert|3700|m|ft|-3}} اوچائي تائين ملي سگهي ٿو.<ref name=Arkive>{{cite web |url=http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |title=Brown quail (''Coturnix ypsilophora'') |publisher=Arkive |access-date=2015-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905062546/http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |archive-date=2015-09-05 }}</ref> ڀوري ٻٽيري کي 1860ع ۽ 1870ع واري ڏهاڪي دوران نيوزيلينڊ ۾ متعارف ڪرايو ويو. هاڻي هي [[اتر ٻيٽ (نيوزيلينڊ)|اتر ٻيٽ]] ۽ ڪجهه سامونڊي ٻيٽن تي موجود آهي. ماهرن جو خيال آهي ته هن ۽ ٻٽيرن جي ٻين متعارف ڪرايل نوعن، جيڪي بعد ۾ قائم نه رهي سگهيون، شايد [[نيوزيلينڊ ٻٽير]] جي خاتمي ۾ ڪردار ادا ڪيو هجي. نيوزيلينڊ ٻٽيرو هڪ مقامي (Endemic) نوع هئي، جيڪا ٿوري ئي عرصي کان پوءِ ناپيد ٿي وئي، ۽ ممڪن آهي ته اها ڪنهن نئين بيماريءَ جي خلاف مزاحمت نه هجڻ سبب ختم ٿي وئي هجي.<ref name=NZBO>{{cite web |url=http://nzbirdsonline.org.nz/species/brown-quail |title=Brown quail |author=Seabrook-Davison, M.N.H. |year=2013 |publisher=New Zealand Birds Online |access-date=2015-08-02}}</ref> == حياتيات == ڀورو ٻٽير زمين تي رهندڙ پکي آهي، جيڪو خطري جي حالت ۾ اڏام ڪرڻ بدران لڪڻ يا ڊوڙڻ کي ترجيح ڏيندو آهي. هي عام طور ننڍن ٽولن ۾ رهندو آهي ۽ گاهه، ٻج، نوان اوڀرندڙ سلا، ۽ ننڍن بي مهره جانورن تي گذارو ڪندو آهي. جيڪڏهن ٽولو اوچتو ڊڄي وڃي ته پکي مختلف رخن ۾ اڏامي پکڙجي ويندا آهن ۽ خطرو ٽرڻ کان پوءِ ٻيهر گڏ ٿي ويندا آهن.<ref name=Arkive>{{cite web |url=http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |title=Brown quail (''Coturnix ypsilophora'') |publisher=Arkive |access-date=2015-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150905062546/http://www.arkive.org/brown-quail/coturnix-ypsilophora/ |archive-date=2015-09-05 }}</ref> ڀورا ٻٽير بهار جي موسم ۾ جوڙا ٺاهيندا آهن. انهن جي نسل ڪشيءَ جو عرصو نسبتاً ڊگهو هوندو آهي. مادي زمين تي گاهه سان وڇايل هلڪي کوٽائي واري آکيري ۾، جيڪو گهڻو ڪري گاهه جي گهاٽي ٽڪري يا جهاڙي جي هيٺان لڪل هوندو آهي، عام طور ڇهه يا ان کان وڌيڪ آنا ڏيندي آهي. آنا لڳ ڀڳ ٽن هفتن تائين صرف مادي سيندي آهي. نڪرندڙ ٻچا [[ترقي يافته ٻچا]] هوندا آهن، جيڪي ڄمڻ شرط هلڻ ڦرڻ جي قابل هوندا آهن. شروعاتي ڪجهه وقت تائين ٻنهي والدين طرفان سندن سنڀال ڪئي ويندي آهي، پر ٻن هفتن کان پوءِ نر ٻچن جي سنڀال جي ذميواري سنڀالي وٺندو آهي، جنهن سان مادي ايندڙ آکيري لاءِ ٻيهر آنا ڏيڻ شروع ڪري سگهي ٿي.<ref name=Arkive /> == تحفظ جي حيثيت == ڀوري ٻٽير جي قدرتي ورڇ تمام وسيع آهي ۽ پنهنجي پکڙاءَ جي گهڻي حصي ۾ عام طور گهڻي تعداد ۾ ملي ٿو. [[فطرت جي تحفظ لاءِ عالمي اتحاد]] (IUCN) هن نوع کي "[[گهٽ ڳڻتي جوڳي نوع|گهٽ ڳڻتي جوڳي]]" (Least Concern) جي درجي ۾ رکيو آهي. جيتوڻيڪ هن جي آباديءَ جو صحيح اندازو موجود ناهي ۽ ممڪن آهي ته ان ۾ معمولي گهٽتائي اچي رهي هجي، پر اها گهٽتائي ايتري تيز نه آهي جو هن نوع کي وڌيڪ خطري واري درجي ۾ شامل ڪرڻ جي ضرورت پوي.<ref name="iucn status 11 November 2021" /> == آسٽريليا جي مقامي ثقافت ۾ == اولهه [[آرنهم لينڊ]] جي [[Kunwinjku people|ڪنونجڪو]] مقامي ماڻهو هن پکيءَ کي '''djirndih'''، '''djiribbidj''' يا '''merhmerh''' سڏين ٿا، جيڪي سڀئي سندن ٻوليءَ ۾ ٻٽير لاءِ استعمال ٿيندڙ نالا آهن.<ref>{{cite web |last1=Garde |first1=Murray |title=djirndih |url=https://www.njamed.com/#djirndih |website=Bininj Kunwok Online Dictionary |publisher=Bininj Kunwok Regional Language Centre |access-date=31 Oct 2021}}</ref><ref name=TopEnd1>{{cite book|last1=Goodfellow|first1=D.L.|first2=M.|last2=Stott|year=2001|title=Birds of Australia's Top End, 1st Ed.|publisher=Darwin: Scrubfowl Press|isbn=0-9578849-0-7}}</ref><ref name=TopEnd2>{{cite book|last1=Goodfellow|first1=D.L.|first2=M.|last2=Stott|year=2005|title=Birds of Australia's Top End, 2nd Ed.|publisher=Sydney: Reed New Holland.|isbn=1-877069-19-1}}</ref> == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |editor-last1=Marchant |editor-first1=S. |editor-last2=Higgins |editor-first2=P.J. |year=1993 |title=Handbook of Australian, New Zealand and Antarctic Birds, Volume 2: Raptors to Lapwings |publisher=Oxford University Press |location=Melbourne |isbn=0-19-553069-1}} {{Taxonbar|from1=Q28065529|from2=Q1259803}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:آئي يو سي اين خطري کان دور جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:Synoicus]] [[زمرو:آسٽريليا جا پکي]] [[زمرو:نيو گني جا پکي]] [[زمرو:ليسر سنڊا ٻيٽن جا پکي]] [[زمرو:1792ع ۾ بيان ڪيل پکي]] [[زمرو:لوئي اوگسٽين گيئوم بوسڪ جي نالي سان منسوب ٽيڪسا]] [[زمرو:تيمور جا پکي]] [[زمرو:اوڀر تيمور جا جانور]] 89e6y2u7vw0iyltwy9ga4sbcp03w0pu 0 41769 401387 165893 2026-08-06T12:01:38Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 401387 wikitext text/x-wiki {{ناحوالا}} [[فائل:Europe map 450.PNG|thumb|upright=1.6|کاٻو|وچون دور ۾ 450 عيسويءَ ۾ يورپي نقشو]] '''وچون دور''' يا وچولو دؤر: '''ميڊيول ايج'''(Medieval age): مڊل ايج (Middle Age): پنجين کان 15هين صدي تائين [[يُورَپ|يورپي اتهاس]] جو زمانو کي سڏيو ويندو آهي. وچون دور 776 کان 1500عيسوي تي مشتمل آهي. ھن جي شروعات رومين جي [[مسيحيت|عيسائيت]] قبول ڪرڻ سان ٿي ۽ ان عرصي ۾ دين ۽ دنيا ۾ فرق وارا خيال مروج ٿيا ۽ چرچ ۽ [[بادشاھ|بادشاھت]] وچ ۾ ٽڪراء سان يورپ ۾ افراتفري پيدا ٿي وئي جنھن ھڪ طرف اوڀر يورپ ۾ روم جي[[بازنطيني بادشاھت]] ۽ اولھ ۾ وري پوپ جي مذھبي [[رومن ڪيٿولڪ حڪومت]] قائم ٿي چڪي هئي. ھن دؤر م وچ اوڀر ۽ اولھ ايشيا ۾ اسلامي مذھبي رياست بہ جنم ورتو جنھن کي [[خلافت]] جو نالو ڏنو ويو. تاريخدانن يورپي تاريخ کي ٽن حصن ۾ ورهايو آھي جيڪي آھن: * آڳاٽو دور يا [[ڪلاسيڪل دور]](classical antiquity). * وچون دور يا وچولو دور (medieval age). * [[جديد دور]] يا ماڊرن ايج( modren age). وچون دور کي بہ مورخن وري ٽن حصن ۾ ورهايو آھي: # شروعاتي وچولو دور:<br>ھي ڇھين کان ڏھين صدي عيسويءَ وارو دؤر آھي جنھن ۾ اولھ واري مذھبي رومن امپائر جو زوال ٿيو. # عروج وارو دور :<br> ھي دور 1000 کان 1250 عيسويءَ وارو دؤر آھي جنھن ۾ يورپ جي شھري آبادين م واڌارو ٿيو. # آخري دور:<br>جيڪو 1250 کان 1500 تائين جو دؤر آهي. == حوالا == {{حوالا}} {{Stub}} [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:وچيون دور]] [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]] [[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] 7qoqa2z2qcup9fc7ug6ronjn1zdf0zy 401590 401387 2026-08-07T11:53:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 401590 wikitext text/x-wiki {{ناحوالا}} [[فائل:Europe map 450.PNG|thumb|upright=1.6|کاٻو|وچون دور ۾ 450 عيسويءَ ۾ يورپي نقشو]] '''وچون دور''' يا وچولو دؤر (<small>Medieval</small> <small>age</small>) يا مڊل ايج (<small>Middle</small> <small>Age</small>) پنجين کان <small>15</small>هين صدي تائين [[يُورَپ|يورپي اتهاس]] جو زمانو کي سڏيو ويندو آهي. وچون دور <small>776</small> کان <small>1500</small>ع تي مشتمل آهي. ھن جي شروعات رومين جي [[مسيحيت|عيسائيت]] قبول ڪرڻ سان ٿي ۽ ان عرصي ۾ دين ۽ دنيا ۾ فرق وارا خيال مروج ٿيا ۽ چرچ ۽ [[بادشاھ|بادشاھت]] وچ ۾ ٽڪراء سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ افراتفري پيدا ٿي وئي جنھن ھڪ طرف [[اوڀر يورپ]] ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني بادشاھت]] ۽ اولھ ۾ وري پوپ جي مذھبي [[پوتر رومي سلطنت|رومن ڪيٿولڪ حڪومت]] قائم ٿي چڪي هئي. ھن دؤر م [[وچ اوڀر]] ۽ [[اولھ ايشيا]] ۾ [[پهرين اسلامي رياست|اسلامي رياست]] بہ جنم ورتو جنھن کي [[خلافت|خلافت راشده]] جو نالو ڏنو ويو. تاريخدان يورپي تاريخ کي ٽن حصن ۾ ورهايو آھي جيڪا هيا آھن: * '''آڳاٽو دور''' (<small>classical antiquity</small>) * [[وچون دور]] (<small>medieval age</small>) ۽ * '''[[جديد دور]]''' (<small>modren age</small>) وچين دور کي بہ مورخن وري ٽن حصن ۾ ورهايو آھي: # '''شروعاتي وچولو دور''': ھي 6 کان 10هين صدي عيسوي وارو دؤر آھي جنھن ۾ اولھه واري پوتر رومي امپائر جو زوال ٿيو. # '''عروج وارو دور''': ھي دور <small>1000</small> کان <small>1250</small> عيسويءَ وارو دؤر آھي جنھن ۾ يورپ جي شھري آبادين م واڌارو ٿيو. # '''آخري دور''': جيڪو <small>1250</small> کان <small>1500</small>ع تائين جو دؤر آهي. == حوالا == {{حوالا}} {{Stub}} [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:وچيون دور]] [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]] [[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] lwq6obg0b8eu6ldxh9v36iweag40tzd 401591 401590 2026-08-07T11:54:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 401591 wikitext text/x-wiki [[فائل:Europe map 450.PNG|thumb|upright=1.6|کاٻو|وچون دور ۾ 450 عيسويءَ ۾ يورپي نقشو]] '''وچون دور''' يا وچولو دؤر (<small>Medieval</small> <small>age</small>) يا مڊل ايج (<small>Middle</small> <small>Age</small>) پنجين کان <small>15</small>هين صدي تائين [[يُورَپ|يورپي اتهاس]] جو زمانو کي سڏيو ويندو آهي. وچون دور <small>776</small> کان <small>1500</small>ع تي مشتمل آهي. ھن جي شروعات رومين جي [[مسيحيت|عيسائيت]] قبول ڪرڻ سان ٿي ۽ ان عرصي ۾ دين ۽ دنيا ۾ فرق وارا خيال مروج ٿيا ۽ چرچ ۽ [[بادشاھ|بادشاھت]] وچ ۾ ٽڪراء سان [[يُورَپ|يورپ]] ۾ افراتفري پيدا ٿي وئي جنھن ھڪ طرف [[اوڀر يورپ]] ۾ [[بازنطيني سلطنت|بازنطيني بادشاھت]] ۽ اولھ ۾ وري پوپ جي مذھبي [[پوتر رومي سلطنت|رومن ڪيٿولڪ حڪومت]] قائم ٿي چڪي هئي. ھن دؤر م [[وچ اوڀر]] ۽ [[اولھ ايشيا]] ۾ [[پهرين اسلامي رياست|اسلامي رياست]] بہ جنم ورتو جنھن کي [[خلافت|خلافت راشده]] جو نالو ڏنو ويو. تاريخدان يورپي تاريخ کي ٽن حصن ۾ ورهايو آھي جيڪا هيا آھن: * '''آڳاٽو دور''' (<small>classical antiquity</small>) * [[وچون دور]] (<small>medieval age</small>) ۽ * '''[[جديد دور]]''' (<small>modren age</small>) وچين دور کي بہ مورخن وري ٽن حصن ۾ ورهايو آھي: # '''شروعاتي وچولو دور''': ھي 6 کان 10هين صدي عيسوي وارو دؤر آھي جنھن ۾ اولھه واري پوتر رومي امپائر جو زوال ٿيو. # '''عروج وارو دور''': ھي دور <small>1000</small> کان <small>1250</small> عيسويءَ وارو دؤر آھي جنھن ۾ يورپ جي شھري آبادين م واڌارو ٿيو. # '''آخري دور''': جيڪو <small>1250</small> کان <small>1500</small>ع تائين جو دؤر آهي. {{Short description|European history from the 5th to 15th centuries}} {{About|medieval Europe|a global history of the period between the 5th and 15th centuries|Post-classical history|other uses|Middle Ages (disambiguation)}} {{redirect|Medieval times|the dinner theatre|Medieval Times}} {{pp-protected|small=yes}} {{pp-move-indef}} {{Infobox historical era | name = Middle Ages | start = {{circa|AD 500}} | end = 1500 | image = [[File:Canterbury Cathedral, window nXV detail (46220634195).jpg|290px|alt=See caption]] | caption = A [[medieval stained glass]] panel from [[Canterbury Cathedral]], {{circa|1175|1180}}, depicting the [[Parable of the Sower]], a [[biblical]] narrative | before = {{unbulleted list||[[Ancient history|Antiquity]]|[[Late antiquity]]}} | after = {{unbulleted list|[[Early modern Europe]]|[[Renaissance]]|[[Age of Discovery]]}} | including = {{hlist|[[Early Middle Ages]]|[[High Middle Ages]]|[[Late Middle Ages]]}} | key_events = {{hlist|[[Fall of the Western Roman Empire]]|[[Spread of Islam]]|[[Treaty of Verdun]]|[[East–West Schism]]|[[Crusades]]|[[Magna Carta]]|[[Hundred Years' War]]|[[Black Death]]|[[Fall of Constantinople]]|[[Exploration of North America]]}} | duration = {{circa|1000}} years | location = [[Europe]] }} In the [[history of Europe]], the '''Middle Ages''' or '''medieval period''' lasted approximately from the 5th to <!--Do not change the date without finding a consensus on the talk page-->late 15th centuries, comparable with the [[post-classical]] period of [[World history (field)|global history]]. The medieval period is the middle epoch of the three traditional divisions of Western history: [[classical antiquity]], the medieval period, and the [[modern period]]. The medieval period is itself subdivided into the [[Early Middle Ages|Early]], [[High Middle Ages|High]], and [[Late Middle Ages]]. The Middle Ages began with the [[fall of the Western Roman Empire]] and transitioned into the [[Modern era|Modern age]] during the [[Renaissance]], the [[Reformation]], the [[European wars of religion]], and the [[Age of Discovery]]. [[Early modern period|Early Modernity]] is a single term adopted to describe this end-stage of the period, during which medieval Europe shades into the modern period. [[Population decline]], [[counterurbanisation]], the collapse of centralised authority, invasions, and mass migrations of [[tribe]]s had begun in [[late antiquity]] ({{Circa|~3rd–8th centuries}}) and lasted into the Early Middle Ages ({{Circa|5th–10th centuries}}). The large-scale movements of the [[Migration Period]], including various [[Germanic peoples]], formed new kingdoms in what remained of the Western Roman Empire. In the 7th century, [[North Africa]] and the Middle East—once part of the [[Byzantine Empire]]—came under the rule of the [[Umayyad Caliphate]], an Islamic empire, after conquest by [[succession to Muhammad|Muhammad's successors]]. Although there were substantial changes in society and political structures, the break with [[classical antiquity]] was incomplete. The still-sizeable Byzantine Empire, Rome's direct continuation, survived in the Eastern Mediterranean and remained a major power. The empire's law code, the ''[[Corpus Juris Civilis]]'' or "Code of Justinian", was rediscovered in [[Northern Italy]] in the 11th century. In the West, most kingdoms incorporated the few extant Roman institutions. [[Monastery|Monasteries]] were founded as campaigns to [[Christianise]] the [[paganism#Ethnic religions of pre-Christian Europe|remaining pagans across Europe]] continued. The [[Franks]], under the [[Carolingian dynasty]], briefly established the [[Carolingian Empire]] during the later 8th and early 9th centuries. It covered much of Western Europe but later succumbed to the pressures of internal civil wars combined with external invasions: [[Vikings]] from the north, [[Hungarian invasions of Europe|Magyars]] from the east, and [[Saracen]]s from the south. During the High Middle Ages, which began after 1000, the population of Europe increased significantly as technological and [[Agriculture in the Middle Ages#Technological innovation|agricultural innovations]] allowed trade to flourish and the [[Medieval Warm Period]] climate change allowed crop yields to increase. [[Manorialism]], the organisation of [[peasant]]s into villages that owed rent and labour services to the [[nobles]], and [[feudalism]], the political structure whereby [[knight]]s and lower-status nobles owed military service to their [[overlord]]s in return for the right to rent from lands and manors, were two of the ways society was organised in the High Middle Ages. This period also saw the collapse of the unified Christian church with the [[East–West Schism]] of 1054. The [[Crusades]], first preached in 1095, were military attempts by Western European Christians to regain control of the [[Holy Land]] from [[Muslim]]s. Kings became the heads of centralised [[nation-states]], reducing crime and violence but making the ideal of a unified [[Christendom]] more distant. Intellectual life was marked by [[scholasticism]], a philosophy that emphasised joining faith to reason, and by the founding of [[universities]]. The theology of [[Thomas Aquinas]], the paintings of [[Giotto]], the poetry of [[Dante]] and [[Chaucer]], the travels of [[Marco Polo]], and the [[Gothic architecture]] of cathedrals such as [[Chartres Cathedral|Chartres]] are among the outstanding achievements toward the end of this period and into the Late Middle Ages. The Late Middle Ages was marked by difficulties and calamities, including famine, plague, and war, which significantly diminished the population of Europe; between 1347 and 1350, the [[Black Death]] killed about a third of Europeans. Controversy, [[heresy]], and the [[Western Schism]] within the [[Catholic Church]] paralleled the interstate conflict, civil strife, and [[Popular revolts in late-medieval Europe|peasant revolts]] that occurred in the kingdoms. Cultural and technological developments transformed European society, concluding the Late Middle Ages and beginning the [[early modern period]]. == حوالا == {{حوالا}} {{Stub}} [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:وچيون دور]] [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]] [[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] p22c3vencb7yi9lw3g8erpuwg7ix95t 14 43932 401397 123919 2026-08-06T12:09:10Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] کي [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] ڏانھن چوريو 123919 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ ۽ دور]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] cz9yca8i1atozdwntjxbb9z30hi8to1 14 43933 401392 165996 2026-08-06T12:05:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 401392 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:اولهندي تهذيب]] [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] n3gua6kdt5w0obj4cwz2051zw6nz9cy 401393 401392 2026-08-06T12:06:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 401393 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}}[[وچون دور]]{{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:اولهندي تهذيب]] [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] nekeif010g507nab9iixe4n3lcvyaja 14 43935 401395 123925 2026-08-06T12:07:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 401395 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:صديون بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] qmc70kw0cgdo5qcl3nbbjkvosdk4je2 14 43945 401391 287093 2026-08-06T12:03:59Z Ibne maryam 17680 /* */ 401391 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:آخري وچيون دور]] [[زمرو:اولهندي تهذيب]] [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]] [[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]] [[زمرو:ثقافتي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] 1ne20sekmqgg5224pmay2aymsttgj09 0 49263 401575 150584 2026-08-07T11:06:14Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[غسل ٽپ]] to [[غسل ٽب]] 401575 wikitext text/x-wiki #چوريو [[غسل ٽب]] 38cgk844ax0v9yxnznyitol1xdkfdbs 0 76731 401573 274051 2026-08-07T11:05:43Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[فقہ]] to [[اسلامي فقه]] 401573 wikitext text/x-wiki #چوريو [[اسلامي فقه]] a2nblgcsmt5dkhwtptuf6vbeb1enfkm 0 77414 401576 278322 2026-08-07T11:06:23Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[پشاور ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] to [[پشاور ڪينٽونمينٽ ريلوي اسٽيشن]] 401576 wikitext text/x-wiki #چوريو [[پشاور ڪينٽونمينٽ ريلوي اسٽيشن]] nnmcny9deh5on4tw9dmavh3qfw6bs82 14 78123 401524 322962 2026-08-07T08:37:01Z Memon2025 21315 /* */ 401524 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|نيورولوجي|article=نيورولوجي}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:تنتي سرشتو]] [[زمرو:علم طب جا شعبا]] 0lr34birehuk3xbe7o1efu37zab1mxs 14 78972 401402 284689 2026-08-06T12:12:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 401402 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بلقان جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ علائقو بلحاظ دور]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] 54vmriivvgirrwhvdq33pi2nfccie17 14 78973 401389 284691 2026-08-06T12:02:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 401389 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:بلقان جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ ۽ دور]] [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:يونان جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] 0kaqd7memze6bs44xhgrwzvb8q78l44 14 79039 401390 284892 2026-08-06T12:03:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 401390 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ ۽ دور]] [[زمرو:سوئيڊن جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] qk4e8ijybbm4cp4t4285x07ptfgk533 14 79046 401394 284907 2026-08-06T12:07:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 401394 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:سال بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] qo4lq37bh5acircmeo0vagjktrzafh0 14 79051 401396 284919 2026-08-06T12:08:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 401396 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:ڏھايون بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] nejirko3w5w111xg62bmc0hwjf07es6 14 79255 401410 348708 2026-08-06T12:21:40Z Ibne maryam 17680 401410 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صوماليا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] az1s9vnjil8onubpskay5ge18bccexd 14 79257 401412 348310 2026-08-06T12:27:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 401412 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{Commons category}} [[زمرو:آفريڪا|تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ|آفريڪا]] kw0sh1wolebhesx8vg5lk0hmizyirw7 0 79448 401386 401385 2026-08-06T12:00:05Z Ibne maryam 17680 /* ٻيون نشاۃِ ثانيه */ 401386 wikitext text/x-wiki {{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''<small>فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء. تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.</small>'''|265x265px]] '''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر <small>جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) <ref>{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}</ref> <ref>{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}</ref></small> تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا <small>15</small>هين ۽ <small>16</small>هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي. "ٻيهر جنم" (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا "جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس" (<small>1550</small>ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ "ريناسنس" انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}</ref> ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، <small>'''رومن انسانيت جي تصور'''</small> (<small>Roman</small> <small>Humanitas</small>) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته "انسان سڀني شين جو ماپ آهي". جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي "ڊانٽي" (<small>Dante</small>) جي لکڻين ۽ "جيوٽو" (<small>Giotto</small>) جي تصويرن سان ٿيو. هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (<small>Petrarch</small>) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي "ريناسنس جو ماڻهو" (<small>Renaissance man</small>) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. <ref>BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007</ref><ref>BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007</ref> سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو. ==دور== نشاۃِ ثانیه (<small>Renaissance</small>) جي شروعات اٽليءَ ۾ آخري وچين دور (<small>Late Middle Ages</small>) جي بحران واري عرصي دوران ٿي. [[الپس]] (<small>Alps</small>) جبلن جي اتر واري علائقي ۽ اسپين ۾ ان جو دور ۽ خاصيتون مختلف هيون. اٽليءَ ۾، روايتي طور تي هن دور جو خاتمو انسانيت پسندي (<small>Humanism</small>) جي زوال ۽ مذهبي سڌارن واري تحريڪ (<small>1517</small>ع)، روم جي ڦرلٽ (<small>1527</small>ع) يا جوابي مذهبي سڌارن (<small>1545</small>ع) جي شروعات، ۽ فن جي دنيا ۾ "باروڪ" (<small>Baroque</small>) دور جي اچڻ سان ٿئي ٿو. جڏهن ته، "طويل نشاۃِ ثانیه" (<small>long Renaissance</small>) جا حامي اهو دليل ڏئي سگهن ٿا ته (اٽليءَ کان ٻاهر) هي دور سترهين صديءَ تائين جاري رهيو. روايتي نظريو نشاۃِ ثانيه جي "ابتدائي جديد" (<small>early</small> <small>modern</small>) پهلوئن تي وڌيڪ ڌيان ڏئي ٿو ۽ اهو دليل ڏئي ٿو ته اها ماضي کان هڪ الڳ ۽ نئين شروعات هئي؛ پر اڄڪلهه ڪيترائي تاريخ دان ان جي "[[وچون دور|وچين دور]]" (<small>medieval</small>) وارن پهلوئن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿا ۽ دليل ڏين ٿا ته اها اصل ۾ وچين دور جو ئي هڪ تسلسل هئي.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=NCKoDQAAQBAJ&pg=PP14| title=Renaissance Humanism, from the Middle Ages to Modern Times| isbn=978-1351904391| last1=Monfasani| first1=John|year=2016|publisher=Taylor & Francis}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bdIBlQXSKi8C&pg=PA63|publisher=Reaktion Books|title=Forever Young: A Cultural History of Longevity|isbn=978-1861891549|last1=Boia|first1=Lucian|year=2004}}</ref> ===اطالوي نشاةِ ثانيه=== {{main|اطالوي نشاه ثانيه}} هن دور جي شروعات—15هين صديءَ جي ابتدائي نشاةِ ثانيا ۽ تقريباً <small>1250</small> يا <small>1300</small>ع واري عرصي کان شروع ٿيندڙ اطالوي "ابتدائي اڀار وارو دور" (<small>Proto-Renaissance</small>) ڪافي حد تائين "جديد وچئين دور" (<small>Late Middle Ages</small>) سان ملي ٿي، جنهن جو عام طور تي وقت <small>1350</small> کان <small>1500</small>ع جي وچ ۾ مڃيو وڃي ٿو. وچيون دور پاڻ هڪ ڊگهو عرصو هو جنهن ۾ جديد دور وانگر تدريجي تبديليون اينديون رهيون؛ انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ عبوري دور هجڻ جي ناتي، نشاةِ ثانيا جون ٻنهي دورن سان گهڻيون مشابهتون، خاص طور تي انهن جي ابتدائي ۽ آخري مرحلن سان آهن. نشاةِ ثانيه جي شروعات اٽليءَ جي ڪيترين ئي رياستن مان هڪ، فلورنس (<small>Florence</small>) شهر ۾ ٿي.<ref>Burke, P., ''The European Renaissance: Centre and Peripheries'' 1998</ref> اطالوي نشاةِ ثانيه جو اختتام <small>1527</small>ع ۾ ٿيو، جڏهن "ليگ آف ڪوگنيڪ" (<small>League</small> <small>of</small> <small>Cognac</small>) واري جنگ دوران مقدس رومي شهنشاهه چارلس پنجون روم تي حملو ڪيو. ان باوجود، ان جا اثر نامور اطالوي مصورن جهڙوڪ ٽنٽوريٽو (<small>Tintoretto</small>)، سوفونسيبا اينگويسولا (<small>Sofonisba Anguissola</small>) ۽ پاولو ويرونيس (<small>Paolo</small> <small>Veronese</small>) جي فن ۾ برقرار رهيا، جن <small>16</small>هين صدي جي وچ کان آخر تائين پنهنجو ڪم جاري رکيو.<ref>{{Cite web |title=The Renaissance: At a Glance {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/The-Renaissance-At-a-Glance-2235613 |access-date=2025-03-14 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ان جي شروعات ۽ خصوصيتن جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪيترن ئي عنصرن، جهڙوڪ ان وقت فلورنس (<small>Florence</small>) جون سماجي ۽ شهري خاصيتون: ان جو سياسي ڍانچو، اتي جي بااثر خاندان "ميڊيسي" (<small>Medici</small>) جي سرپرستي<ref name="strathern">Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)</ref> ۽ [[عثماني سلطنت]] هٿان [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] جي فتح کانپوءِ يوناني عالمن ۽ انهن جي لکڻين جو اٽليءَ ڏانهن لڏپلاڻ تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="Britannica1">''Encyclopædia Britannica'', "Renaissance", 2008, O.Ed.</ref><ref>Harris, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999, p. 69, {{ISBN|0810837242}}</ref> <ref name="Norwich">Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf, {{ISBN|0679450882}}</ref> نشاةِ ثانيه دوران ٻيا اهم مرڪز [[وينس]]، جينوآ، [[ميلانو|ميلان]]، [[روم]] ([[پوتر رومي سلطنت|پوپ جي حڪمرانيءَ وارو دور]]) ۽ نيپلز هئا. اٽليءَ کان، نشاةِ ثانيه سڄي يورپ ۾ ۽ ان سان گڏوگڏ آمريڪي، آفريڪي ۽ ايشيائي علائقن تائين پکڙجي وئي، جن تي ان وقت يورپي نوآبادياتي طاقتن جي حڪمراني هئي يا جتي عيسائي مشنري سرگرم هئا. نشاةِ ثانيه جي تاريخي اڀياس (<small>historiography</small>) جو سلسلو ڊگهو ۽ پيچيده رهيو آهي. تاريخي دورن جي واضح ورهاست بابت عام شڪ و شبھي جي تناظر ۾، تاريخ دانن جي وچ ۾ ان دور بابت ڪافي بحث مباحثا ٿيا آهن؛ هنن 19هين صديءَ ۾ ”نشاةِ ثانيا“ ۽ ان دور جي ثقافتي هيروز کي ”رينيسانس مين“ (<small>Renaissance</small> <small>men</small>) طور حد کان وڌيڪ اجاگر ڪرڻ واري رجحان تي سوال اٿاريا آهن ۽ هڪ اصطلاح توڙي تاريخي دور جي درجي بندي طور "نشاةِ ثانيه" جي افاديت تي شڪ جو اظهار ڪيو آهي. ڪجهه مبصرن سوال ڪيو آهي ته ڇا نشاۃِ ثانيه [[وچون دور|وچين دور]] (<small>Middle</small> <small>Ages</small>) کان هڪ ثقافتي "اڳڀرائي" هئي؟ ان جي بدران ان کي ڪلاسيڪي قديم دور لاءِ ناسٽالجيا ۽ يادگيري جي دور جي طور تي ڏٺو آهي،<ref name="huizinga">[[Johan Huizinga|Huizanga, Johan]], ''[[The Waning of the Middle Ages]]'' (1919, trans. 1924)</ref> جڏهن ته سماجي ۽ معاشي مورخن، خاص طور تي لونگيو ڊوري جي، ان جي بدران ٻنهي دورن جي وچ ۾ تسلسل تي ڌيان ڏنو آهي،<ref name="starn">{{cite journal|author=Starn, Randolph|jstor=2650779|title= Renaissance Redux|journal=The American Historical Review|volume=103|issue=1 |year=1998|pages=122–124|doi=10.2307/2650779|issn=0002-8762 }}</ref> جيڪا ڳنڍيل آهن، جيئن پينوفسڪي "هزار لاڳاپن سان" مشاهدو ڪيو.<ref>Panofsky 1969:6.</ref> ==جائزو== ==اصل== ==خصوصيتون== ==ڦهلائو== ==تاريخ نگاري== ==ٻيون نشاۃِ ثانيه== The term ''Renaissance'' has also been used to define periods outside of the 15th and 16th centuries in the earlier [[Medieval renaissances|Medieval period]].<ref name=mur /> [[Charles H. Haskins]] (1870–1937), for example, made a case for a [[Renaissance of the 12th century]].<ref>Haskins, Charles Homer, ''The Renaissance of the Twelfth Century'', Cambridge: Harvard University Press, 1927 {{ISBN|0674760751}}.</ref> Other historians have argued for a [[Carolingian Renaissance]] in the 8th and 9th centuries, [[Ottonian Renaissance]] in the 10th century and for the [[Timurid Renaissance]] of the 14th century. The [[Islamic Golden Age]] has been also sometimes termed with the Islamic Renaissance.<ref>Hubert, Jean, ''L'Empire carolingien'' (English: ''The Carolingian Renaissance'', translated by James Emmons, New York: G. Braziller, 1970).</ref> The [[Macedonian Renaissance]] is a term used for a period in the Roman Empire in the 9th-11th centuries CE. Other periods of cultural rebirth in [[Modern era|Modern times]] have also been termed "renaissances", such as the [[Bengal Renaissance]], [[Tamil Renaissance]], [[Nepal Bhasa renaissance]], [[al-Nahda]] or the [[Harlem Renaissance]]. The term can also be used in cinema. In animation, the [[Disney Renaissance]] is a period that spanned the years from 1989 to 1999 which saw the studio return to the level of quality not witnessed since their [[Disney Golden Age|Golden Age of Animation]]. The [[San Francisco Renaissance]] was a vibrant period of exploratory poetry and fiction writing in [[San Francisco]] in the mid-20th century. ==پڻ ڏسو== * [[قديم يونان]] * [[اسلامي سونهري دور]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ== {{Refbegin|30em}} * [[Vincent Cronin|Cronin, Vincent]] (1969), ''The Flowering of the Renaissance'', {{ISBN|0712698841}} * Cronin, Vincent (1992), ''The Renaissance'', {{ISBN|0002154110}} * Campbell, Gordon. ''The Oxford Dictionary of the Renaissance''. (2003). 862 pp. online at [[OUP]] * Davis, Robert C. and Beth Lindsmith. ''Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age''. (2011). {{ISBN|978-1606060780}} * Ergang, Robert (1967), ''The Renaissance'', {{ISBN|0442023197}} * Ferguson, Wallace K. (1962), [''Europe in Transition, 1300–1500''], {{ISBN|0049400088}} * Fisher, Celia. ''Flowers of the Renaissance''. (2011). {{ISBN|978-1606060629}} * Fletcher, Stella. ''The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530''. (2000). 347 pp. * Grendler, Paul F., ed. ''The Renaissance: An Encyclopedia for Students''. (2003). 970 pp. * Hale, John. ''The Civilization of Europe in the Renaissance''. (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated; [https://www.amazon.com/dp/0684803526 excerpt and text search] * Hall, Bert S. ''Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0801869943 excerpt and text search] * Hattaway, Michael, ed. ''A Companion to English Renaissance Literature and Culture''. (2000). 747 pp. * Jensen, De Lamar (1992), ''Renaissance Europe'', {{ISBN|0395889472}} * Johnson, Paul. ''The Renaissance: A Short History''. (2000). 197 pp. [https://www.amazon.com/dp/B0002NKDU2 excerpt and text search]; also [https://archive.org/details/renaissance00paul online free] * Keene, Bryan C. ''Gardens of the Renaissance''. (2013). {{ISBN|978-1606061435}} * [[Margaret L. King|King, Margaret L.]] ''Women of the Renaissance'' (1991) [https://www.amazon.com/dp/0226436187 excerpt and text search] * Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. ''Renaissance Thought and its Sources'' (1979); [https://www.amazon.com/dp/0231045131 excerpt and text search] * Nauert, Charles G. ''Historical Dictionary of the Renaissance''. (2004). 541 pp. * Patrick, James A., ed. ''Renaissance and Reformation'' (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia * Plumb, J.H. ''The Italian Renaissance'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0618127380 excerpt and text search] * Paoletti, John T. and Gary M. Radke. ''Art in Renaissance Italy'' (4th ed. 2011) * Potter, G.R. ed. ''The New Cambridge Modern History: Volume 1: The Renaissance, 1493–1520'' (1957) [https://www.cambridge.org/core/books/the-new-cambridge-modern-history/1F3A455FF6D62052CBCFF0DBFD109803 online]; major essays by multiple scholars. Summarizes the viewpoint of the 1950s. * Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. ''Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England'' (2007) 459 pp. * [[A. L. Rowse|Rowse, A.L.]] ''The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society'' (2000); [https://www.amazon.com/dp/156663315X excerpt and text search] * Ruggiero, Guido. ''The Renaissance in Italy: A Social and Cultural History of the Rinascimento'' (Cambridge University Press, 2015). 648 pp. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=43204 online review] * Rundle, David, ed. ''The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance''. (1999). 434 pp.; numerous brief articles [https://www.questia.com/read/95888138?title=The%20Hutchinson%20Encyclopedia%20of%20the%20Renaissance online edition] * Turner, Richard N. ''Renaissance Florence'' (2005); [https://www.amazon.com/dp/0131344013/ excerpt and text search] * Ward, A. [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html ''The Cambridge Modern History''. Vol 1: The Renaissance (1902)]; older essays by scholars; emphasis on politics {{Refend}} ===تاريخ نگاري=== {{Refbegin|30em}} * Bouwsma, William J. "The Renaissance and the drama of Western history." ''American Historical Review'' (1979): 1–15. [https://www.jstor.org/stable/1855657 in JSTOR] * Caferro, William. ''Contesting the Renaissance'' (2010); [https://www.amazon.com/Contesting-Renaissance-William-Caferro/dp/1405123702/ excerpt and text search] * Ferguson, Wallace K. "The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis." ''Journal of the History of Ideas'' (1951): 483–495. online in JSTOR * Ferguson, Wallace K. "Recent trends in the economic historiography of the Renaissance." ''Studies in the Renaissance'' (1960): 7–26. * Ferguson, Wallace Klippert. ''The Renaissance in historical thought'' (AMS Press, 1981) * Grendler, Paul F. "The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years", ''Sixteenth Century Journal'' Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp.&nbsp;182+ * Murray, Stuart A.P. The Library: An Illustrated History. American Library Association, Chicago, 2012. * Ruggiero, Guido, ed. ''A Companion to the Worlds of the Renaissance''. (2002). 561 pp. * Starn, Randolph. "A Postmodern Renaissance?" ''Renaissance Quarterly'' 2007 60(1): 1–24 [http://muse.jhu.edu/journals/ren/summary/v060/60.1starn.html in Project MUSE] * Summit, Jennifer. "Renaissance Humanism and the Future of the Humanities". ''Literature Compass'' (2012) 9#10 pp: 665–678. * Trivellato, Francesca. "Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work", ''Journal of Modern History'' (March 2010), 82#1 pp: 127–155. * Woolfson, Jonathan, ed. ''Palgrave advances in Renaissance historiography'' (Palgrave Macmillan, 2005) {{Refend}} ===بنيادي ذريعا=== {{Refbegin}} * Bartlett, Kenneth, ed. ''The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook'' (2nd ed., 2011) * Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. ''The Portable Renaissance Reader'' (1977); [https://www.amazon.com/dp/0140150617 excerpt and text search] {{Refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:رينائسنس]] [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:اولهندي تهذيب]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]] [[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]] [[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]] [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] 8rse5ggeh35wv205ovmqspvhez6merk 401388 401386 2026-08-06T12:02:10Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 401388 wikitext text/x-wiki {{short description|European cultural period of the 14th to 17th centuries}}[[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|'''<small>فلورنس، اطالوي ريناسنس جي ڄمڻ جي جاء. تعمير جي فن جا نوان خيال ۽ بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جا نوان نظام ان زماني ۾ متعارف ڪرايا ويا.</small>'''|265x265px]] '''[[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]]''' يا ٻيهر <small>جنم (Renaissance؛ {{IPAc-en|UK|r|ə|ˈ|n|eɪ|s|ən|s}} {{Respell|rən|AY|sənss}}, {{IPAc-en|US|ˈ|r|ɛ|n|ə|s|ɑː|n|s|audio=en-us-Renaissance.ogg}} {{Respell|REN|ə|sahnss}}) <ref>{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/renaissance|title=renaissance|work=[[Cambridge Dictionary]]|access-date=4 April 2024}}</ref> <ref>{{cite book|title=Longman Pronunciation Dictionary|last=Wells|first=John|publisher=Pearson Longman|year=2008|isbn=978-1405881180|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}</ref></small> تاريخ جو هڪ دور آهي ۽ هڪ يورپي ثقافتي تحريڪ آهي جيڪا <small>15</small>هين ۽ <small>16</small>هين صديءَ کي ڍڪي ٿي. اهو وچين دور کان [[جديديت]] ڏانهن منتقلي کي نشان بڻايو ويو ۽ هن کي ڪلاسيڪل آڳاٽي دور جي خيالن ۽ ڪاميابين کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش سان منسوب ڪيو ويو. بصري فن، فن تعمير، سياست، ادب، ڳولا ۽ سائنس سميت اڪثر شعبن ۾ عظيم سماجي تبديليءَ سان وابسته، هن دور جو پهريون مرڪز فلورنس جي جمهوريا هو، پوءِ باقي اٽلي ۽ بعد ۾ سڄي يورپ ۾ هي لهر پکڙجي وئي. "ٻيهر جنم" (ريناسڪيتا) اصطلاح پهرين ڀيرا "جيورجيو ويسري جي لائيو آف دي آرٽسٽس" (<small>1550</small>ع) ۾ ظاهر ٿي، جڏهن ته لاڳاپيل فرانسيسي لفظ "ريناسنس" انگريزيءَ ۾ 1830ع واري ڏهاڪي دوران هن دور جي اصطلاح طور استعمال ڪيو ويو.<ref>{{cite book|title=The Renaissance: a very short introduction|last1=Brotton|first1=Jerry|date=2006|publisher=Oxford Univ. Press|isbn=978-0-19-280163-0|edition=1. publ|location=Oxford|pages=9}}</ref> ريناسنس جي دانشورانه بنياد ان جي انسانيت جي نسخي ۾ قائم ڪئي وئي، <small>'''رومن انسانيت جي تصور'''</small> (<small>Roman</small> <small>Humanitas</small>) ۽ طبقاتي يوناني فلسفي جي ٻيهر دريافت، جهڙوڪ پروٽاگوراس، مان نڪتل آهي، جنهن چيو هو ته "انسان سڀني شين جو ماپ آهي". جيتوڻيڪ ڌاتو جي متحرڪ شيئن جي ايجاد بعد ۾ 15هين صدي عيسويء کان خيالن جي پکيڙ کي تيز ڪيو، ريناسنس جي تبديلين سڄي يورپ ۾ هڪ جهڙائي نه هئي: پهريون نشان [[اٽلي]] ۾ 13هين صدي جي آخر ۾ ظاهر ٿيو، خاص طور تي "ڊانٽي" (<small>Dante</small>) جي لکڻين ۽ "جيوٽو" (<small>Giotto</small>) جي تصويرن سان ٿيو. هڪ ثقافتي تحريڪ جي طور تي، ريناسنس ادبي لاطيني جي جديد شڪلن ۽ مقامي ادب جي هڪ ڌماڪي کي شامل ڪيو، جنهن جي شروعات 14هين صديءَ جي ڪلاسيڪل ذريعن جي بنياد تي سکيا جي بحاليءَ سان ٿي، جنهن جو معاصر پيٽرارچ (<small>Petrarch</small>) کي ڪريڊٽ ڏنو ويو؛ لڪير واري نقطه نظر جي ترقي ۽ مصوري ۾ وڌيڪ قدرتي حقيقت پيش ڪرڻ جي ٻين ٽيڪنالاجي؛ ۽ تدريجي پر وسيع تعليمي سڌارا. هن ڪيترن ئي فنڪاراتي ترقيات ۽ اهڙن پولي ميٿس جهڙوڪ [[ليونارڊو ڊي ونچي|ليونارڊو دا ونسي]] ۽ [[مائيڪل اينجلو]] جي تعاون کي ڏٺو، جن کي "ريناسنس جو ماڻهو" (<small>Renaissance man</small>) جي اصطلاح کي متاثر ڪيو. <ref>BBC Science and Nature, ''[https://www.bbc.co.uk/science/leonardo/ Leonardo da Vinci]'' Retrieved 12 May 2007</ref><ref>BBC History, ''[https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/michelangelo.shtml Michelangelo]'' Retrieved 12 May 2007</ref> سياست ۾، ريناسنس سفارتڪاري جي رسمن ۽ روايتن جي ترقيءَ ۾ ۽ سائنس ۾ مشاهدي ۽ مبهم استدلال تي ڀروسو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي. ان دور ۾ ٻين علمي ۽ سماجي سائنسي ڪمن ۾ پڻ انقلاب آيو، گڏوگڏ جديد بئنڪنگ ۽ اڪائونٽنگ جي شعبي جو تعارف ٿيو. ==دور== نشاۃِ ثانیه (<small>Renaissance</small>) جي شروعات اٽليءَ ۾ آخري وچين دور (<small>Late Middle Ages</small>) جي بحران واري عرصي دوران ٿي. [[الپس]] (<small>Alps</small>) جبلن جي اتر واري علائقي ۽ اسپين ۾ ان جو دور ۽ خاصيتون مختلف هيون. اٽليءَ ۾، روايتي طور تي هن دور جو خاتمو انسانيت پسندي (<small>Humanism</small>) جي زوال ۽ مذهبي سڌارن واري تحريڪ (<small>1517</small>ع)، روم جي ڦرلٽ (<small>1527</small>ع) يا جوابي مذهبي سڌارن (<small>1545</small>ع) جي شروعات، ۽ فن جي دنيا ۾ "باروڪ" (<small>Baroque</small>) دور جي اچڻ سان ٿئي ٿو. جڏهن ته، "طويل نشاۃِ ثانیه" (<small>long Renaissance</small>) جا حامي اهو دليل ڏئي سگهن ٿا ته (اٽليءَ کان ٻاهر) هي دور سترهين صديءَ تائين جاري رهيو. روايتي نظريو نشاۃِ ثانيه جي "ابتدائي جديد" (<small>early</small> <small>modern</small>) پهلوئن تي وڌيڪ ڌيان ڏئي ٿو ۽ اهو دليل ڏئي ٿو ته اها ماضي کان هڪ الڳ ۽ نئين شروعات هئي؛ پر اڄڪلهه ڪيترائي تاريخ دان ان جي "[[وچون دور|وچين دور]]" (<small>medieval</small>) وارن پهلوئن تي وڌيڪ ڌيان ڏين ٿا ۽ دليل ڏين ٿا ته اها اصل ۾ وچين دور جو ئي هڪ تسلسل هئي.<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=NCKoDQAAQBAJ&pg=PP14| title=Renaissance Humanism, from the Middle Ages to Modern Times| isbn=978-1351904391| last1=Monfasani| first1=John|year=2016|publisher=Taylor & Francis}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bdIBlQXSKi8C&pg=PA63|publisher=Reaktion Books|title=Forever Young: A Cultural History of Longevity|isbn=978-1861891549|last1=Boia|first1=Lucian|year=2004}}</ref> ===اطالوي نشاةِ ثانيه=== {{main|اطالوي نشاه ثانيه}} هن دور جي شروعات—15هين صديءَ جي ابتدائي نشاةِ ثانيا ۽ تقريباً <small>1250</small> يا <small>1300</small>ع واري عرصي کان شروع ٿيندڙ اطالوي "ابتدائي اڀار وارو دور" (<small>Proto-Renaissance</small>) ڪافي حد تائين "جديد وچئين دور" (<small>Late Middle Ages</small>) سان ملي ٿي، جنهن جو عام طور تي وقت <small>1350</small> کان <small>1500</small>ع جي وچ ۾ مڃيو وڃي ٿو. وچيون دور پاڻ هڪ ڊگهو عرصو هو جنهن ۾ جديد دور وانگر تدريجي تبديليون اينديون رهيون؛ انهن ٻنهي جي وچ ۾ هڪ عبوري دور هجڻ جي ناتي، نشاةِ ثانيا جون ٻنهي دورن سان گهڻيون مشابهتون، خاص طور تي انهن جي ابتدائي ۽ آخري مرحلن سان آهن. نشاةِ ثانيه جي شروعات اٽليءَ جي ڪيترين ئي رياستن مان هڪ، فلورنس (<small>Florence</small>) شهر ۾ ٿي.<ref>Burke, P., ''The European Renaissance: Centre and Peripheries'' 1998</ref> اطالوي نشاةِ ثانيه جو اختتام <small>1527</small>ع ۾ ٿيو، جڏهن "ليگ آف ڪوگنيڪ" (<small>League</small> <small>of</small> <small>Cognac</small>) واري جنگ دوران مقدس رومي شهنشاهه چارلس پنجون روم تي حملو ڪيو. ان باوجود، ان جا اثر نامور اطالوي مصورن جهڙوڪ ٽنٽوريٽو (<small>Tintoretto</small>)، سوفونسيبا اينگويسولا (<small>Sofonisba Anguissola</small>) ۽ پاولو ويرونيس (<small>Paolo</small> <small>Veronese</small>) جي فن ۾ برقرار رهيا، جن <small>16</small>هين صدي جي وچ کان آخر تائين پنهنجو ڪم جاري رکيو.<ref>{{Cite web |title=The Renaissance: At a Glance {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/The-Renaissance-At-a-Glance-2235613 |access-date=2025-03-14 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ان جي شروعات ۽ خصوصيتن جي وضاحت لاءِ مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن، جن ۾ ڪيترن ئي عنصرن، جهڙوڪ ان وقت فلورنس (<small>Florence</small>) جون سماجي ۽ شهري خاصيتون: ان جو سياسي ڍانچو، اتي جي بااثر خاندان "ميڊيسي" (<small>Medici</small>) جي سرپرستي<ref name="strathern">Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)</ref> ۽ [[عثماني سلطنت]] هٿان [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]] جي فتح کانپوءِ يوناني عالمن ۽ انهن جي لکڻين جو اٽليءَ ڏانهن لڏپلاڻ تي ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="Britannica1">''Encyclopædia Britannica'', "Renaissance", 2008, O.Ed.</ref><ref>Harris, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999, p. 69, {{ISBN|0810837242}}</ref> <ref name="Norwich">Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf, {{ISBN|0679450882}}</ref> نشاةِ ثانيه دوران ٻيا اهم مرڪز [[وينس]]، جينوآ، [[ميلانو|ميلان]]، [[روم]] ([[پوتر رومي سلطنت|پوپ جي حڪمرانيءَ وارو دور]]) ۽ نيپلز هئا. اٽليءَ کان، نشاةِ ثانيه سڄي يورپ ۾ ۽ ان سان گڏوگڏ آمريڪي، آفريڪي ۽ ايشيائي علائقن تائين پکڙجي وئي، جن تي ان وقت يورپي نوآبادياتي طاقتن جي حڪمراني هئي يا جتي عيسائي مشنري سرگرم هئا. نشاةِ ثانيه جي تاريخي اڀياس (<small>historiography</small>) جو سلسلو ڊگهو ۽ پيچيده رهيو آهي. تاريخي دورن جي واضح ورهاست بابت عام شڪ و شبھي جي تناظر ۾، تاريخ دانن جي وچ ۾ ان دور بابت ڪافي بحث مباحثا ٿيا آهن؛ هنن 19هين صديءَ ۾ ”نشاةِ ثانيا“ ۽ ان دور جي ثقافتي هيروز کي ”رينيسانس مين“ (<small>Renaissance</small> <small>men</small>) طور حد کان وڌيڪ اجاگر ڪرڻ واري رجحان تي سوال اٿاريا آهن ۽ هڪ اصطلاح توڙي تاريخي دور جي درجي بندي طور "نشاةِ ثانيه" جي افاديت تي شڪ جو اظهار ڪيو آهي. ڪجهه مبصرن سوال ڪيو آهي ته ڇا نشاۃِ ثانيه [[وچون دور|وچين دور]] (<small>Middle</small> <small>Ages</small>) کان هڪ ثقافتي "اڳڀرائي" هئي؟ ان جي بدران ان کي ڪلاسيڪي قديم دور لاءِ ناسٽالجيا ۽ يادگيري جي دور جي طور تي ڏٺو آهي،<ref name="huizinga">[[Johan Huizinga|Huizanga, Johan]], ''[[The Waning of the Middle Ages]]'' (1919, trans. 1924)</ref> جڏهن ته سماجي ۽ معاشي مورخن، خاص طور تي لونگيو ڊوري جي، ان جي بدران ٻنهي دورن جي وچ ۾ تسلسل تي ڌيان ڏنو آهي،<ref name="starn">{{cite journal|author=Starn, Randolph|jstor=2650779|title= Renaissance Redux|journal=The American Historical Review|volume=103|issue=1 |year=1998|pages=122–124|doi=10.2307/2650779|issn=0002-8762 }}</ref> جيڪا ڳنڍيل آهن، جيئن پينوفسڪي "هزار لاڳاپن سان" مشاهدو ڪيو.<ref>Panofsky 1969:6.</ref> ==جائزو== ==اصل== ==خصوصيتون== ==ڦهلائو== ==تاريخ نگاري== ==ٻيون نشاۃِ ثانيه== The term ''Renaissance'' has also been used to define periods outside of the 15th and 16th centuries in the earlier [[Medieval renaissances|Medieval period]].<ref name=mur /> [[Charles H. Haskins]] (1870–1937), for example, made a case for a [[Renaissance of the 12th century]].<ref>Haskins, Charles Homer, ''The Renaissance of the Twelfth Century'', Cambridge: Harvard University Press, 1927 {{ISBN|0674760751}}.</ref> Other historians have argued for a [[Carolingian Renaissance]] in the 8th and 9th centuries, [[Ottonian Renaissance]] in the 10th century and for the [[Timurid Renaissance]] of the 14th century. The [[Islamic Golden Age]] has been also sometimes termed with the Islamic Renaissance.<ref>Hubert, Jean, ''L'Empire carolingien'' (English: ''The Carolingian Renaissance'', translated by James Emmons, New York: G. Braziller, 1970).</ref> The [[Macedonian Renaissance]] is a term used for a period in the Roman Empire in the 9th-11th centuries CE. Other periods of cultural rebirth in [[Modern era|Modern times]] have also been termed "renaissances", such as the [[Bengal Renaissance]], [[Tamil Renaissance]], [[Nepal Bhasa renaissance]], [[al-Nahda]] or the [[Harlem Renaissance]]. The term can also be used in cinema. In animation, the [[Disney Renaissance]] is a period that spanned the years from 1989 to 1999 which saw the studio return to the level of quality not witnessed since their [[Disney Golden Age|Golden Age of Animation]]. The [[San Francisco Renaissance]] was a vibrant period of exploratory poetry and fiction writing in [[San Francisco]] in the mid-20th century. ==پڻ ڏسو== * [[قديم يونان]] * [[اسلامي سونهري دور]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ== {{Refbegin|30em}} * [[Vincent Cronin|Cronin, Vincent]] (1969), ''The Flowering of the Renaissance'', {{ISBN|0712698841}} * Cronin, Vincent (1992), ''The Renaissance'', {{ISBN|0002154110}} * Campbell, Gordon. ''The Oxford Dictionary of the Renaissance''. (2003). 862 pp. online at [[OUP]] * Davis, Robert C. and Beth Lindsmith. ''Renaissance People: Lives that Shaped the Modern Age''. (2011). {{ISBN|978-1606060780}} * Ergang, Robert (1967), ''The Renaissance'', {{ISBN|0442023197}} * Ferguson, Wallace K. (1962), [''Europe in Transition, 1300–1500''], {{ISBN|0049400088}} * Fisher, Celia. ''Flowers of the Renaissance''. (2011). {{ISBN|978-1606060629}} * Fletcher, Stella. ''The Longman Companion to Renaissance Europe, 1390–1530''. (2000). 347 pp. * Grendler, Paul F., ed. ''The Renaissance: An Encyclopedia for Students''. (2003). 970 pp. * Hale, John. ''The Civilization of Europe in the Renaissance''. (1994). 648 pp.; a magistral survey, heavily illustrated; [https://www.amazon.com/dp/0684803526 excerpt and text search] * Hall, Bert S. ''Weapons and Warfare in Renaissance Europe: Gunpowder, Technology, and Tactics'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0801869943 excerpt and text search] * Hattaway, Michael, ed. ''A Companion to English Renaissance Literature and Culture''. (2000). 747 pp. * Jensen, De Lamar (1992), ''Renaissance Europe'', {{ISBN|0395889472}} * Johnson, Paul. ''The Renaissance: A Short History''. (2000). 197 pp. [https://www.amazon.com/dp/B0002NKDU2 excerpt and text search]; also [https://archive.org/details/renaissance00paul online free] * Keene, Bryan C. ''Gardens of the Renaissance''. (2013). {{ISBN|978-1606061435}} * [[Margaret L. King|King, Margaret L.]] ''Women of the Renaissance'' (1991) [https://www.amazon.com/dp/0226436187 excerpt and text search] * Kristeller, Paul Oskar, and Michael Mooney. ''Renaissance Thought and its Sources'' (1979); [https://www.amazon.com/dp/0231045131 excerpt and text search] * Nauert, Charles G. ''Historical Dictionary of the Renaissance''. (2004). 541 pp. * Patrick, James A., ed. ''Renaissance and Reformation'' (5 vol 2007), 1584 pages; comprehensive encyclopedia * Plumb, J.H. ''The Italian Renaissance'' (2001); [https://www.amazon.com/dp/0618127380 excerpt and text search] * Paoletti, John T. and Gary M. Radke. ''Art in Renaissance Italy'' (4th ed. 2011) * Potter, G.R. ed. ''The New Cambridge Modern History: Volume 1: The Renaissance, 1493–1520'' (1957) [https://www.cambridge.org/core/books/the-new-cambridge-modern-history/1F3A455FF6D62052CBCFF0DBFD109803 online]; major essays by multiple scholars. Summarizes the viewpoint of the 1950s. * Robin, Diana; Larsen, Anne R.; and Levin, Carole, eds. ''Encyclopedia of Women in the Renaissance: Italy, France, and England'' (2007) 459 pp. * [[A. L. Rowse|Rowse, A.L.]] ''The Elizabethan Renaissance: The Life of the Society'' (2000); [https://www.amazon.com/dp/156663315X excerpt and text search] * Ruggiero, Guido. ''The Renaissance in Italy: A Social and Cultural History of the Rinascimento'' (Cambridge University Press, 2015). 648 pp. [https://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=43204 online review] * Rundle, David, ed. ''The Hutchinson Encyclopedia of the Renaissance''. (1999). 434 pp.; numerous brief articles [https://www.questia.com/read/95888138?title=The%20Hutchinson%20Encyclopedia%20of%20the%20Renaissance online edition] * Turner, Richard N. ''Renaissance Florence'' (2005); [https://www.amazon.com/dp/0131344013/ excerpt and text search] * Ward, A. [http://www.uni-mannheim.de/mateo/camenaref/cmh/cmh.html ''The Cambridge Modern History''. Vol 1: The Renaissance (1902)]; older essays by scholars; emphasis on politics {{Refend}} ===تاريخ نگاري=== {{Refbegin|30em}} * Bouwsma, William J. "The Renaissance and the drama of Western history." ''American Historical Review'' (1979): 1–15. [https://www.jstor.org/stable/1855657 in JSTOR] * Caferro, William. ''Contesting the Renaissance'' (2010); [https://www.amazon.com/Contesting-Renaissance-William-Caferro/dp/1405123702/ excerpt and text search] * Ferguson, Wallace K. "The Interpretation of the Renaissance: Suggestions for a Synthesis." ''Journal of the History of Ideas'' (1951): 483–495. online in JSTOR * Ferguson, Wallace K. "Recent trends in the economic historiography of the Renaissance." ''Studies in the Renaissance'' (1960): 7–26. * Ferguson, Wallace Klippert. ''The Renaissance in historical thought'' (AMS Press, 1981) * Grendler, Paul F. "The Future of Sixteenth Century Studies: Renaissance and Reformation Scholarship in the Next Forty Years", ''Sixteenth Century Journal'' Spring 2009, Vol. 40 Issue 1, pp.&nbsp;182+ * Murray, Stuart A.P. The Library: An Illustrated History. American Library Association, Chicago, 2012. * Ruggiero, Guido, ed. ''A Companion to the Worlds of the Renaissance''. (2002). 561 pp. * Starn, Randolph. "A Postmodern Renaissance?" ''Renaissance Quarterly'' 2007 60(1): 1–24 [http://muse.jhu.edu/journals/ren/summary/v060/60.1starn.html in Project MUSE] * Summit, Jennifer. "Renaissance Humanism and the Future of the Humanities". ''Literature Compass'' (2012) 9#10 pp: 665–678. * Trivellato, Francesca. "Renaissance Italy and the Muslim Mediterranean in Recent Historical Work", ''Journal of Modern History'' (March 2010), 82#1 pp: 127–155. * Woolfson, Jonathan, ed. ''Palgrave advances in Renaissance historiography'' (Palgrave Macmillan, 2005) {{Refend}} ===بنيادي ذريعا=== {{Refbegin}} * Bartlett, Kenneth, ed. ''The Civilization of the Italian Renaissance: A Sourcebook'' (2nd ed., 2011) * Ross, James Bruce, and Mary M. McLaughlin, eds. ''The Portable Renaissance Reader'' (1977); [https://www.amazon.com/dp/0140150617 excerpt and text search] {{Refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:رينائسنس]] [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:اولهندي تهذيب]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:سجاڳيءَ جي تحريڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ چوڏهين صدي]] [[زمرو:يورپ ۾ پندرهين صدي]] [[زمرو:وچين دور جون ثقافتون]] [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] 83vv7l4isk6nk3g7sy2treq2baqy23c 0 81761 401571 306345 2026-08-07T11:05:23Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[شيعہ اسلام]] to [[شيعه اسلام]] 401571 wikitext text/x-wiki #چوريو [[شيعه اسلام]] 3wb02iwd6kpnhlnqcfmjodfbsfbo6a7 14 82471 401407 312640 2026-08-06T12:18:26Z Ibne maryam 17680 401407 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نائيجيريا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] czv1m3nl1c8yhhwwx66ynq86dvsm69r 14 84688 401409 330482 2026-08-06T12:20:35Z Ibne maryam 17680 401409 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالي]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] bwfrp50icvez98q9amfujtd96diokd0 14 88460 401404 348886 2026-08-06T12:14:37Z Ibne maryam 17680 401404 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ دور]] 7bzt2zr3fnnjr9ug8p2azl6c8hhxrjx 14 97779 401405 380593 2026-08-06T12:16:55Z Ibne maryam 17680 /* */ 401405 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الجزائر]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 89bsodakpo0jfsym269x9l7lcthz2e7 14 97783 401408 380598 2026-08-06T12:19:23Z Ibne maryam 17680 401408 wikitext text/x-wiki [[زمرو:موريتانيا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 4mk6w54gflxfxzkgb60bfs3916sh9xf 14 97791 401411 380622 2026-08-06T12:23:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 401411 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جبل الطارق]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اسپين جي تاريخ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت جي تاريخ]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 6aiuwj2xvbwqci2tc9pdw1ph79xx2yc 0 101274 401577 400934 2026-08-07T11:06:33Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[پشاور ڪنٽونمينٽ ريلوي اسٽيشن]] to [[پشاور ڪينٽونمينٽ ريلوي اسٽيشن]] 401577 wikitext text/x-wiki #چوريو [[پشاور ڪينٽونمينٽ ريلوي اسٽيشن]] nnmcny9deh5on4tw9dmavh3qfw6bs82 0 101277 401574 400940 2026-08-07T11:05:53Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[اسلامي قانون]] to [[اسلامي فقه]] 401574 wikitext text/x-wiki #چوريو [[اسلامي فقه]] a2nblgcsmt5dkhwtptuf6vbeb1enfkm 0 101310 401414 401370 2026-08-06T13:37:43Z Memon2025 21315 /* پراڻي تاريخ (Prehistoric) واري طب */ 401414 wikitext text/x-wiki [[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]] '''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.<ref name="Paterson_1982">{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}</ref> طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه]] جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Paterson_1982">{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}</ref> هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن. ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|ديسي علاج]] شامل آهن. [[خوردبيني|خوردبين]] جي ايجاد [[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]] جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، انساني جسم جي هڪ خيالي خاڪي ۽ انهن جي فعل جو تصور (<small>humorism</small>) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ دوائن]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا. ==پراڻي تاريخ (Prehistoric) واري طب== قديم طب: پوسٽ-ڪلاسڪل (ڪلاسڪي دور کان پوءِ وارو) طب: ابتدائي جديد طب: آخري دور جي جديد طب: عصري (هاڻوڪي) طب: طبي تاريخ جا اهم موضوع: ==وڌيڪ ڏسو== * طب. تاريخ. دنيا. * ڏندن جي علاج جي تاريخ * جڙي ٻوٽين واري علاج (هيربلزم) جي تاريخ * اسپتالن جي تاريخ * نرسنگ جي تاريخ * پيٿالاجي (بيمارين جي علم) جي تاريخ * فارميڪي (دوا سازي) جي تاريخ * سرجري (جراحي) جي تاريخ * اسلامي طبي اخلاقيات * پاڪستان ۾ صحت جون سهولتون. وضاحتي نوٽ: ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{refbegin|30em}} * {{cite book | veditors = Bowers BS | title = The Medieval Hospital and Medical Practice | publisher = Ashgate | date = 2007 | page = 258 | isbn = 978-0-7546-5110-9 }} * {{cite book | vauthors = Breslaw EG |title=Lotions, Potions, Pills, and Magic: Health Care in Early America|isbn=978-1-4798-0704-8|year=2014|publisher=NYU Press }} * {{cite book | vauthors = Brockliss LW, Jone C |title=The Medical World of Early Modern France |date=1997 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-822750-2}} * {{cite book | veditors = Burnham JC |title=Health Care in America: A History |date=2015 |publisher=JHU Press |location=Baltimore |isbn=978-1-4214-1609-0}} * {{cite book | veditors = Bynum WF, Porter R | title=Companion Encyclopedia of the History of Medicine |date=1993 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-1-136-11036-8}} * {{cite book | vauthors = Bynum WF, Hardy A, Jacyna S, Lawrence C, Tansey EM |title=The Western Medical Tradition |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=New York, NY |isbn=978-0-521-47565-5}} * {{cite book | vauthors = Conrad LI, Neve M, Nutton V, Porter R, Wear A |title=The Western Medical Tradition: 800 BC to AD 1800 |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, Eng. |isbn=978-0-521-47564-8}} * {{cite book| veditors = Cooter R, Pickstone JV |title=Companion to Medicine in the 20th Century |year=2003|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-28603-9 }} * {{cite book |last1=Donahue |first1=M. Patricia |title=Nursing, the Finest Art: An Illustrated History |date=2011 |publisher=Mosby Elsevier |isbn=978-0-323-05305-1 }} * Greenwood, David. ''Antimicrobial Drugs: Chronicle of a twentieth century medical triumph'' (Oxford UP, 2008), Wide ranging popular history. [https://www.google.com/books/edition/Antimicrobial_Drugs/i4_FZHmzjzwC?hl=en online] * Guthrie, Douglas. ''A history of medicine'' (Nelson, 1958). biographical approach, focused on British pioneers. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.81546 online] * {{cite book| veditors = Jackson M |title=The Oxford Handbook of the History of Medicine |year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-954649-7 }} ** Mark Jackson, ed. '' A Global History of Medicine'' (Oxford, 2018), condensed version of ''The Oxford Handbook of the History of Medicine'' * {{Cite book| vauthors = Kessel G |chapter=Syriac Medicine|title=The Syriac World|year=2019|location=London|publisher=Routledge|pages=438–59|isbn=978-1-138-89901-8 }} * {{cite book | last=Liu | first=Yan | title=Healing with Poisons: Potent Medicines in Medieval China | publisher=University of Washington Press | year=2021 | isbn=978-0-295-74899-3 | jstor=j.ctv1wmz491 | jstor-access=free | access-date=2025-03-20 | url=https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20250320103721/https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-date=20 March 2025}} * {{cite book | veditors = Loudon I |title=Western Medicine: An Illustrated History |date=1997 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-924813-1 }} * {{cite book| vauthors = Lyons AS, Petrucelli RJ |title=Medicine: An Illustrated History |year=1987|publisher=Abradale Press/Harry N. Abrams|location=New York|isbn=978-0-810-98080-8 }} * {{cite book | vauthors = Majno G |title=The Healing Hand: Man and Wound in the Ancient World|year=1991|publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-38331-9|url=https://archive.org/details/healinghandmanwo00majn}} * {{cite book | vauthors = McGrew RE, McGrew MP |title=Encyclopedia of Medical History |date=1985 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |isbn=978-0-07-045087-5}} * {{cite book | vauthors = Porter R | author-link = Roy Porter | title = The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity from Antiquity to the Present | year = 1997 | publisher = Harper Collins | isbn = 978-0-393-31980-4 }} * {{cite book | vauthors = Nutton V |title=Ancient Medicine |date=2012 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-52094-2 |edition=2nd}} * {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge Illustrated History of Medicine |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-00252-3}} ** {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 }} * {{cite book | vauthors = Porter R | title = Blood and Guts: A Short History of Medicine | date = 2004 | publisher = WW Norton & Company | isbn = 978-0-393-32569-0 }} * {{cite book| veditors = Rosenberg CE |title=Framing Disease: Studies in Cultural History |year=1992|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-1757-5 }} * {{cite book | veditors = Rousseau GS, Gill M, Haycock D, Herwig M | author-link4 = Malte Herwig |year=2003 |title=Framing and Imagining Disease in Cultural History |publisher=Palgrave Macmillan |location=Basingstoke |isbn=978-1-4039-1292-3 }} * {{cite book | vauthors = Singer CJ, Underwood AE |title=A Short History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 |edition=Rev.}} * {{cite book |vauthors = Singh S, Ernst E |author1-link = Simon Singh |author2-link = Edzard Ernst |title = Trick or Treatment: Alternative Medicine on Trial |location = London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref = {{harvid|Singh & Ernst|2008}} }} * {{cite journal | vauthors = Siraisi NG | title = Medicine, 1450-1620, and the history of science | journal = Isis; an International Review Devoted to the History of Science and Its Cultural Influences | volume = 103 | issue = 3 | pages = 491–514 | date = September 2012 | pmid = 23286188 | doi = 10.1086/667970 | s2cid = 6954963 }} * {{cite book | vauthors = Siraisi NG |title=Medieval and Early Renaissance Medicine: An Introduction to Knowledge and Practice |date=1990 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-76130-5}} * {{cite book | vauthors = Watts SJ |title=Disease and Medicine in World History | series = Themes in World History |date=2003 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-27817-1}} * {{cite book| veditors = Wear A |title=Medicine in Society: Historical Essays |year=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33639-0 }} * {{cite book |vauthors = Weatherall M |title=In Search of a Cure: A History of Pharmaceutical Discovery |date=1990 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-261747-7}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote}} * * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists] * [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=2013-09-16 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health * [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2024-05-02 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Medicine}} [[زمرو:طب جي تاريخ]] [[زمرو:طب]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] [[زمرو:سائنس جي تاريخ بلحاظ شعبا]] o2yg25rgu4bzp74u4a1n1kg7om5w4r1 401415 401414 2026-08-06T13:43:26Z Memon2025 21315 /* وڌيڪ ڏسو */ 401415 wikitext text/x-wiki [[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]] '''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.<ref name="Paterson_1982">{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}</ref> طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه]] جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Paterson_1982">{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}</ref> هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن. ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|ديسي علاج]] شامل آهن. [[خوردبيني|خوردبين]] جي ايجاد [[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]] جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، انساني جسم جي هڪ خيالي خاڪي ۽ انهن جي فعل جو تصور (<small>humorism</small>) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ دوائن]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا. ==پراڻي تاريخ (Prehistoric) واري طب== قديم طب: پوسٽ-ڪلاسڪل (ڪلاسڪي دور کان پوءِ وارو) طب: ابتدائي جديد طب: آخري دور جي جديد طب: عصري (هاڻوڪي) طب: طبي تاريخ جا اهم موضوع: ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|طب|تاريخ|دنيا}} * ڏندن جي علاج جي تاريخ * جڙي ٻوٽين واري علاج (هيربلزم) جي تاريخ * اسپتالن جي تاريخ * نرسنگ جي تاريخ * پيٿالاجي (بيمارين جي علم) جي تاريخ * فارميڪي (دوا سازي) جي تاريخ * سرجري (جراحي) جي تاريخ * اسلامي طبي اخلاقيات * پاڪستان ۾ صحت جون سهولتون ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{refbegin|30em}} * {{cite book | veditors = Bowers BS | title = The Medieval Hospital and Medical Practice | publisher = Ashgate | date = 2007 | page = 258 | isbn = 978-0-7546-5110-9 }} * {{cite book | vauthors = Breslaw EG |title=Lotions, Potions, Pills, and Magic: Health Care in Early America|isbn=978-1-4798-0704-8|year=2014|publisher=NYU Press }} * {{cite book | vauthors = Brockliss LW, Jone C |title=The Medical World of Early Modern France |date=1997 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-822750-2}} * {{cite book | veditors = Burnham JC |title=Health Care in America: A History |date=2015 |publisher=JHU Press |location=Baltimore |isbn=978-1-4214-1609-0}} * {{cite book | veditors = Bynum WF, Porter R | title=Companion Encyclopedia of the History of Medicine |date=1993 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-1-136-11036-8}} * {{cite book | vauthors = Bynum WF, Hardy A, Jacyna S, Lawrence C, Tansey EM |title=The Western Medical Tradition |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=New York, NY |isbn=978-0-521-47565-5}} * {{cite book | vauthors = Conrad LI, Neve M, Nutton V, Porter R, Wear A |title=The Western Medical Tradition: 800 BC to AD 1800 |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, Eng. |isbn=978-0-521-47564-8}} * {{cite book| veditors = Cooter R, Pickstone JV |title=Companion to Medicine in the 20th Century |year=2003|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-28603-9 }} * {{cite book |last1=Donahue |first1=M. Patricia |title=Nursing, the Finest Art: An Illustrated History |date=2011 |publisher=Mosby Elsevier |isbn=978-0-323-05305-1 }} * Greenwood, David. ''Antimicrobial Drugs: Chronicle of a twentieth century medical triumph'' (Oxford UP, 2008), Wide ranging popular history. [https://www.google.com/books/edition/Antimicrobial_Drugs/i4_FZHmzjzwC?hl=en online] * Guthrie, Douglas. ''A history of medicine'' (Nelson, 1958). biographical approach, focused on British pioneers. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.81546 online] * {{cite book| veditors = Jackson M |title=The Oxford Handbook of the History of Medicine |year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-954649-7 }} ** Mark Jackson, ed. '' A Global History of Medicine'' (Oxford, 2018), condensed version of ''The Oxford Handbook of the History of Medicine'' * {{Cite book| vauthors = Kessel G |chapter=Syriac Medicine|title=The Syriac World|year=2019|location=London|publisher=Routledge|pages=438–59|isbn=978-1-138-89901-8 }} * {{cite book | last=Liu | first=Yan | title=Healing with Poisons: Potent Medicines in Medieval China | publisher=University of Washington Press | year=2021 | isbn=978-0-295-74899-3 | jstor=j.ctv1wmz491 | jstor-access=free | access-date=2025-03-20 | url=https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20250320103721/https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-date=20 March 2025}} * {{cite book | veditors = Loudon I |title=Western Medicine: An Illustrated History |date=1997 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-924813-1 }} * {{cite book| vauthors = Lyons AS, Petrucelli RJ |title=Medicine: An Illustrated History |year=1987|publisher=Abradale Press/Harry N. Abrams|location=New York|isbn=978-0-810-98080-8 }} * {{cite book | vauthors = Majno G |title=The Healing Hand: Man and Wound in the Ancient World|year=1991|publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-38331-9|url=https://archive.org/details/healinghandmanwo00majn}} * {{cite book | vauthors = McGrew RE, McGrew MP |title=Encyclopedia of Medical History |date=1985 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |isbn=978-0-07-045087-5}} * {{cite book | vauthors = Porter R | author-link = Roy Porter | title = The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity from Antiquity to the Present | year = 1997 | publisher = Harper Collins | isbn = 978-0-393-31980-4 }} * {{cite book | vauthors = Nutton V |title=Ancient Medicine |date=2012 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-52094-2 |edition=2nd}} * {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge Illustrated History of Medicine |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-00252-3}} ** {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 }} * {{cite book | vauthors = Porter R | title = Blood and Guts: A Short History of Medicine | date = 2004 | publisher = WW Norton & Company | isbn = 978-0-393-32569-0 }} * {{cite book| veditors = Rosenberg CE |title=Framing Disease: Studies in Cultural History |year=1992|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-1757-5 }} * {{cite book | veditors = Rousseau GS, Gill M, Haycock D, Herwig M | author-link4 = Malte Herwig |year=2003 |title=Framing and Imagining Disease in Cultural History |publisher=Palgrave Macmillan |location=Basingstoke |isbn=978-1-4039-1292-3 }} * {{cite book | vauthors = Singer CJ, Underwood AE |title=A Short History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 |edition=Rev.}} * {{cite book |vauthors = Singh S, Ernst E |author1-link = Simon Singh |author2-link = Edzard Ernst |title = Trick or Treatment: Alternative Medicine on Trial |location = London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref = {{harvid|Singh & Ernst|2008}} }} * {{cite journal | vauthors = Siraisi NG | title = Medicine, 1450-1620, and the history of science | journal = Isis; an International Review Devoted to the History of Science and Its Cultural Influences | volume = 103 | issue = 3 | pages = 491–514 | date = September 2012 | pmid = 23286188 | doi = 10.1086/667970 | s2cid = 6954963 }} * {{cite book | vauthors = Siraisi NG |title=Medieval and Early Renaissance Medicine: An Introduction to Knowledge and Practice |date=1990 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-76130-5}} * {{cite book | vauthors = Watts SJ |title=Disease and Medicine in World History | series = Themes in World History |date=2003 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-27817-1}} * {{cite book| veditors = Wear A |title=Medicine in Society: Historical Essays |year=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33639-0 }} * {{cite book |vauthors = Weatherall M |title=In Search of a Cure: A History of Pharmaceutical Discovery |date=1990 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-261747-7}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote}} * * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists] * [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=2013-09-16 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health * [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2024-05-02 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Medicine}} [[زمرو:طب جي تاريخ]] [[زمرو:طب]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] [[زمرو:سائنس جي تاريخ بلحاظ شعبا]] e34erljetme2a65pegon0piwzxxorbx 401416 401415 2026-08-06T13:44:36Z Memon2025 21315 /* وڌيڪ ڏسو */ 401416 wikitext text/x-wiki [[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]] '''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.<ref name="Paterson_1982">{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}</ref> طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه]] جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Paterson_1982">{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}</ref> هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن. ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|ديسي علاج]] شامل آهن. [[خوردبيني|خوردبين]] جي ايجاد [[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]] جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، انساني جسم جي هڪ خيالي خاڪي ۽ انهن جي فعل جو تصور (<small>humorism</small>) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ دوائن]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا. ==پراڻي تاريخ (Prehistoric) واري طب== قديم طب: پوسٽ-ڪلاسڪل (ڪلاسڪي دور کان پوءِ وارو) طب: ابتدائي جديد طب: آخري دور جي جديد طب: عصري (هاڻوڪي) طب: طبي تاريخ جا اهم موضوع: ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|طب|تاريخ|دنيا}} * ڏندن جي علاج جي تاريخ * جڙي ٻوٽين واري علاج (هيربلزم) جي تاريخ * اسپتالن جي تاريخ * نرسنگ جي تاريخ * پيٿالاجي (بيمارين جي علم) جي تاريخ * فارميڪي (دوا سازي) جي تاريخ * سرجري (جراحي) جي تاريخ * [[اسلامي طبي اخلاقيات]] * [[پاڪستان ۾ صحت]] ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{refbegin|30em}} * {{cite book | veditors = Bowers BS | title = The Medieval Hospital and Medical Practice | publisher = Ashgate | date = 2007 | page = 258 | isbn = 978-0-7546-5110-9 }} * {{cite book | vauthors = Breslaw EG |title=Lotions, Potions, Pills, and Magic: Health Care in Early America|isbn=978-1-4798-0704-8|year=2014|publisher=NYU Press }} * {{cite book | vauthors = Brockliss LW, Jone C |title=The Medical World of Early Modern France |date=1997 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-822750-2}} * {{cite book | veditors = Burnham JC |title=Health Care in America: A History |date=2015 |publisher=JHU Press |location=Baltimore |isbn=978-1-4214-1609-0}} * {{cite book | veditors = Bynum WF, Porter R | title=Companion Encyclopedia of the History of Medicine |date=1993 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-1-136-11036-8}} * {{cite book | vauthors = Bynum WF, Hardy A, Jacyna S, Lawrence C, Tansey EM |title=The Western Medical Tradition |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=New York, NY |isbn=978-0-521-47565-5}} * {{cite book | vauthors = Conrad LI, Neve M, Nutton V, Porter R, Wear A |title=The Western Medical Tradition: 800 BC to AD 1800 |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, Eng. |isbn=978-0-521-47564-8}} * {{cite book| veditors = Cooter R, Pickstone JV |title=Companion to Medicine in the 20th Century |year=2003|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-28603-9 }} * {{cite book |last1=Donahue |first1=M. Patricia |title=Nursing, the Finest Art: An Illustrated History |date=2011 |publisher=Mosby Elsevier |isbn=978-0-323-05305-1 }} * Greenwood, David. ''Antimicrobial Drugs: Chronicle of a twentieth century medical triumph'' (Oxford UP, 2008), Wide ranging popular history. [https://www.google.com/books/edition/Antimicrobial_Drugs/i4_FZHmzjzwC?hl=en online] * Guthrie, Douglas. ''A history of medicine'' (Nelson, 1958). biographical approach, focused on British pioneers. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.81546 online] * {{cite book| veditors = Jackson M |title=The Oxford Handbook of the History of Medicine |year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-954649-7 }} ** Mark Jackson, ed. '' A Global History of Medicine'' (Oxford, 2018), condensed version of ''The Oxford Handbook of the History of Medicine'' * {{Cite book| vauthors = Kessel G |chapter=Syriac Medicine|title=The Syriac World|year=2019|location=London|publisher=Routledge|pages=438–59|isbn=978-1-138-89901-8 }} * {{cite book | last=Liu | first=Yan | title=Healing with Poisons: Potent Medicines in Medieval China | publisher=University of Washington Press | year=2021 | isbn=978-0-295-74899-3 | jstor=j.ctv1wmz491 | jstor-access=free | access-date=2025-03-20 | url=https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20250320103721/https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-date=20 March 2025}} * {{cite book | veditors = Loudon I |title=Western Medicine: An Illustrated History |date=1997 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-924813-1 }} * {{cite book| vauthors = Lyons AS, Petrucelli RJ |title=Medicine: An Illustrated History |year=1987|publisher=Abradale Press/Harry N. Abrams|location=New York|isbn=978-0-810-98080-8 }} * {{cite book | vauthors = Majno G |title=The Healing Hand: Man and Wound in the Ancient World|year=1991|publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-38331-9|url=https://archive.org/details/healinghandmanwo00majn}} * {{cite book | vauthors = McGrew RE, McGrew MP |title=Encyclopedia of Medical History |date=1985 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |isbn=978-0-07-045087-5}} * {{cite book | vauthors = Porter R | author-link = Roy Porter | title = The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity from Antiquity to the Present | year = 1997 | publisher = Harper Collins | isbn = 978-0-393-31980-4 }} * {{cite book | vauthors = Nutton V |title=Ancient Medicine |date=2012 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-52094-2 |edition=2nd}} * {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge Illustrated History of Medicine |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-00252-3}} ** {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 }} * {{cite book | vauthors = Porter R | title = Blood and Guts: A Short History of Medicine | date = 2004 | publisher = WW Norton & Company | isbn = 978-0-393-32569-0 }} * {{cite book| veditors = Rosenberg CE |title=Framing Disease: Studies in Cultural History |year=1992|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-1757-5 }} * {{cite book | veditors = Rousseau GS, Gill M, Haycock D, Herwig M | author-link4 = Malte Herwig |year=2003 |title=Framing and Imagining Disease in Cultural History |publisher=Palgrave Macmillan |location=Basingstoke |isbn=978-1-4039-1292-3 }} * {{cite book | vauthors = Singer CJ, Underwood AE |title=A Short History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 |edition=Rev.}} * {{cite book |vauthors = Singh S, Ernst E |author1-link = Simon Singh |author2-link = Edzard Ernst |title = Trick or Treatment: Alternative Medicine on Trial |location = London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref = {{harvid|Singh & Ernst|2008}} }} * {{cite journal | vauthors = Siraisi NG | title = Medicine, 1450-1620, and the history of science | journal = Isis; an International Review Devoted to the History of Science and Its Cultural Influences | volume = 103 | issue = 3 | pages = 491–514 | date = September 2012 | pmid = 23286188 | doi = 10.1086/667970 | s2cid = 6954963 }} * {{cite book | vauthors = Siraisi NG |title=Medieval and Early Renaissance Medicine: An Introduction to Knowledge and Practice |date=1990 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-76130-5}} * {{cite book | vauthors = Watts SJ |title=Disease and Medicine in World History | series = Themes in World History |date=2003 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-27817-1}} * {{cite book| veditors = Wear A |title=Medicine in Society: Historical Essays |year=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33639-0 }} * {{cite book |vauthors = Weatherall M |title=In Search of a Cure: A History of Pharmaceutical Discovery |date=1990 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-261747-7}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote}} * * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists] * [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=2013-09-16 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health * [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2024-05-02 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Medicine}} [[زمرو:طب جي تاريخ]] [[زمرو:طب]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] [[زمرو:سائنس جي تاريخ بلحاظ شعبا]] md2fo341m3z8lzhbf669h2etkcm25k1 401417 401416 2026-08-06T13:49:00Z Memon2025 21315 /* پراڻي تاريخ (Prehistoric) واري طب */ 401417 wikitext text/x-wiki [[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]] '''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.<ref name="Paterson_1982">{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}</ref> طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه]] جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Paterson_1982">{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}</ref> هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن. ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|ديسي علاج]] شامل آهن. [[خوردبيني|خوردبين]] جي ايجاد [[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]] جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، انساني جسم جي هڪ خيالي خاڪي ۽ انهن جي فعل جو تصور (<small>humorism</small>) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ دوائن]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا. ==پراڻي تاريخ واري طب== == قديم طب == == ڪلاسڪي دور کان پوءِ واري طب == == ابتدائي آخري دور جي طب == == جديد آخري دور جي طب == == عصري (هاڻوڪي) طب == == طبي تاريخ جا اهم موضوع == ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|طب|تاريخ|دنيا}} * ڏندن جي علاج جي تاريخ * جڙي ٻوٽين واري علاج (هيربلزم) جي تاريخ * اسپتالن جي تاريخ * نرسنگ جي تاريخ * پيٿالاجي (بيمارين جي علم) جي تاريخ * فارميڪي (دوا سازي) جي تاريخ * سرجري (جراحي) جي تاريخ * [[اسلامي طبي اخلاقيات]] * [[پاڪستان ۾ صحت]] ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{refbegin|30em}} * {{cite book | veditors = Bowers BS | title = The Medieval Hospital and Medical Practice | publisher = Ashgate | date = 2007 | page = 258 | isbn = 978-0-7546-5110-9 }} * {{cite book | vauthors = Breslaw EG |title=Lotions, Potions, Pills, and Magic: Health Care in Early America|isbn=978-1-4798-0704-8|year=2014|publisher=NYU Press }} * {{cite book | vauthors = Brockliss LW, Jone C |title=The Medical World of Early Modern France |date=1997 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-822750-2}} * {{cite book | veditors = Burnham JC |title=Health Care in America: A History |date=2015 |publisher=JHU Press |location=Baltimore |isbn=978-1-4214-1609-0}} * {{cite book | veditors = Bynum WF, Porter R | title=Companion Encyclopedia of the History of Medicine |date=1993 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-1-136-11036-8}} * {{cite book | vauthors = Bynum WF, Hardy A, Jacyna S, Lawrence C, Tansey EM |title=The Western Medical Tradition |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=New York, NY |isbn=978-0-521-47565-5}} * {{cite book | vauthors = Conrad LI, Neve M, Nutton V, Porter R, Wear A |title=The Western Medical Tradition: 800 BC to AD 1800 |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, Eng. |isbn=978-0-521-47564-8}} * {{cite book| veditors = Cooter R, Pickstone JV |title=Companion to Medicine in the 20th Century |year=2003|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-28603-9 }} * {{cite book |last1=Donahue |first1=M. Patricia |title=Nursing, the Finest Art: An Illustrated History |date=2011 |publisher=Mosby Elsevier |isbn=978-0-323-05305-1 }} * Greenwood, David. ''Antimicrobial Drugs: Chronicle of a twentieth century medical triumph'' (Oxford UP, 2008), Wide ranging popular history. [https://www.google.com/books/edition/Antimicrobial_Drugs/i4_FZHmzjzwC?hl=en online] * Guthrie, Douglas. ''A history of medicine'' (Nelson, 1958). biographical approach, focused on British pioneers. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.81546 online] * {{cite book| veditors = Jackson M |title=The Oxford Handbook of the History of Medicine |year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-954649-7 }} ** Mark Jackson, ed. '' A Global History of Medicine'' (Oxford, 2018), condensed version of ''The Oxford Handbook of the History of Medicine'' * {{Cite book| vauthors = Kessel G |chapter=Syriac Medicine|title=The Syriac World|year=2019|location=London|publisher=Routledge|pages=438–59|isbn=978-1-138-89901-8 }} * {{cite book | last=Liu | first=Yan | title=Healing with Poisons: Potent Medicines in Medieval China | publisher=University of Washington Press | year=2021 | isbn=978-0-295-74899-3 | jstor=j.ctv1wmz491 | jstor-access=free | access-date=2025-03-20 | url=https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20250320103721/https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-date=20 March 2025}} * {{cite book | veditors = Loudon I |title=Western Medicine: An Illustrated History |date=1997 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-924813-1 }} * {{cite book| vauthors = Lyons AS, Petrucelli RJ |title=Medicine: An Illustrated History |year=1987|publisher=Abradale Press/Harry N. Abrams|location=New York|isbn=978-0-810-98080-8 }} * {{cite book | vauthors = Majno G |title=The Healing Hand: Man and Wound in the Ancient World|year=1991|publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-38331-9|url=https://archive.org/details/healinghandmanwo00majn}} * {{cite book | vauthors = McGrew RE, McGrew MP |title=Encyclopedia of Medical History |date=1985 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |isbn=978-0-07-045087-5}} * {{cite book | vauthors = Porter R | author-link = Roy Porter | title = The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity from Antiquity to the Present | year = 1997 | publisher = Harper Collins | isbn = 978-0-393-31980-4 }} * {{cite book | vauthors = Nutton V |title=Ancient Medicine |date=2012 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-52094-2 |edition=2nd}} * {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge Illustrated History of Medicine |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-00252-3}} ** {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 }} * {{cite book | vauthors = Porter R | title = Blood and Guts: A Short History of Medicine | date = 2004 | publisher = WW Norton & Company | isbn = 978-0-393-32569-0 }} * {{cite book| veditors = Rosenberg CE |title=Framing Disease: Studies in Cultural History |year=1992|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-1757-5 }} * {{cite book | veditors = Rousseau GS, Gill M, Haycock D, Herwig M | author-link4 = Malte Herwig |year=2003 |title=Framing and Imagining Disease in Cultural History |publisher=Palgrave Macmillan |location=Basingstoke |isbn=978-1-4039-1292-3 }} * {{cite book | vauthors = Singer CJ, Underwood AE |title=A Short History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 |edition=Rev.}} * {{cite book |vauthors = Singh S, Ernst E |author1-link = Simon Singh |author2-link = Edzard Ernst |title = Trick or Treatment: Alternative Medicine on Trial |location = London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref = {{harvid|Singh & Ernst|2008}} }} * {{cite journal | vauthors = Siraisi NG | title = Medicine, 1450-1620, and the history of science | journal = Isis; an International Review Devoted to the History of Science and Its Cultural Influences | volume = 103 | issue = 3 | pages = 491–514 | date = September 2012 | pmid = 23286188 | doi = 10.1086/667970 | s2cid = 6954963 }} * {{cite book | vauthors = Siraisi NG |title=Medieval and Early Renaissance Medicine: An Introduction to Knowledge and Practice |date=1990 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-76130-5}} * {{cite book | vauthors = Watts SJ |title=Disease and Medicine in World History | series = Themes in World History |date=2003 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-27817-1}} * {{cite book| veditors = Wear A |title=Medicine in Society: Historical Essays |year=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33639-0 }} * {{cite book |vauthors = Weatherall M |title=In Search of a Cure: A History of Pharmaceutical Discovery |date=1990 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-261747-7}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote}} * * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists] * [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=2013-09-16 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health * [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2024-05-02 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Medicine}} [[زمرو:طب جي تاريخ]] [[زمرو:طب]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] [[زمرو:سائنس جي تاريخ بلحاظ شعبا]] 6ih8shlngtix628i81t924f7npwe695 401418 401417 2026-08-06T13:50:09Z Memon2025 21315 /* وڌيڪ ڏسو */ 401418 wikitext text/x-wiki [[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]] '''طب جي تاريخ''' (History of Medicine) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.<ref name="Paterson_1982">{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}</ref> طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه]] جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Paterson_1982">{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}</ref> هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن. ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|ديسي علاج]] شامل آهن. [[خوردبيني|خوردبين]] جي ايجاد [[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]] جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. 19هين صدي کان اڳ، انساني جسم جي هڪ خيالي خاڪي ۽ انهن جي فعل جو تصور (<small>humorism</small>) بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ دوائن]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (1870ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي 1970ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا. ==پراڻي تاريخ واري طب== == قديم طب == == ڪلاسڪي دور کان پوءِ واري طب == == ابتدائي آخري دور جي طب == == جديد آخري دور جي طب == == عصري (هاڻوڪي) طب == == طبي تاريخ جا اهم موضوع == ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|طب|تاريخ|دنيا}} * ڏندن جي علاج جي تاريخ * جڙي ٻوٽين واري علاج جي تاريخ * اسپتالن جي تاريخ * نرسنگ جي تاريخ * پيٿالاجي (بيمارين جي علم) جي تاريخ * فارميسي (دوا سازي) جي تاريخ * سرجري (جراحي) جي تاريخ * [[اسلامي طبي اخلاقيات]] * [[پاڪستان ۾ صحت]] ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{refbegin|30em}} * {{cite book | veditors = Bowers BS | title = The Medieval Hospital and Medical Practice | publisher = Ashgate | date = 2007 | page = 258 | isbn = 978-0-7546-5110-9 }} * {{cite book | vauthors = Breslaw EG |title=Lotions, Potions, Pills, and Magic: Health Care in Early America|isbn=978-1-4798-0704-8|year=2014|publisher=NYU Press }} * {{cite book | vauthors = Brockliss LW, Jone C |title=The Medical World of Early Modern France |date=1997 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-822750-2}} * {{cite book | veditors = Burnham JC |title=Health Care in America: A History |date=2015 |publisher=JHU Press |location=Baltimore |isbn=978-1-4214-1609-0}} * {{cite book | veditors = Bynum WF, Porter R | title=Companion Encyclopedia of the History of Medicine |date=1993 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-1-136-11036-8}} * {{cite book | vauthors = Bynum WF, Hardy A, Jacyna S, Lawrence C, Tansey EM |title=The Western Medical Tradition |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=New York, NY |isbn=978-0-521-47565-5}} * {{cite book | vauthors = Conrad LI, Neve M, Nutton V, Porter R, Wear A |title=The Western Medical Tradition: 800 BC to AD 1800 |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, Eng. |isbn=978-0-521-47564-8}} * {{cite book| veditors = Cooter R, Pickstone JV |title=Companion to Medicine in the 20th Century |year=2003|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-28603-9 }} * {{cite book |last1=Donahue |first1=M. Patricia |title=Nursing, the Finest Art: An Illustrated History |date=2011 |publisher=Mosby Elsevier |isbn=978-0-323-05305-1 }} * Greenwood, David. ''Antimicrobial Drugs: Chronicle of a twentieth century medical triumph'' (Oxford UP, 2008), Wide ranging popular history. [https://www.google.com/books/edition/Antimicrobial_Drugs/i4_FZHmzjzwC?hl=en online] * Guthrie, Douglas. ''A history of medicine'' (Nelson, 1958). biographical approach, focused on British pioneers. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.81546 online] * {{cite book| veditors = Jackson M |title=The Oxford Handbook of the History of Medicine |year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-954649-7 }} ** Mark Jackson, ed. '' A Global History of Medicine'' (Oxford, 2018), condensed version of ''The Oxford Handbook of the History of Medicine'' * {{Cite book| vauthors = Kessel G |chapter=Syriac Medicine|title=The Syriac World|year=2019|location=London|publisher=Routledge|pages=438–59|isbn=978-1-138-89901-8 }} * {{cite book | last=Liu | first=Yan | title=Healing with Poisons: Potent Medicines in Medieval China | publisher=University of Washington Press | year=2021 | isbn=978-0-295-74899-3 | jstor=j.ctv1wmz491 | jstor-access=free | access-date=2025-03-20 | url=https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20250320103721/https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-date=20 March 2025}} * {{cite book | veditors = Loudon I |title=Western Medicine: An Illustrated History |date=1997 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-924813-1 }} * {{cite book| vauthors = Lyons AS, Petrucelli RJ |title=Medicine: An Illustrated History |year=1987|publisher=Abradale Press/Harry N. Abrams|location=New York|isbn=978-0-810-98080-8 }} * {{cite book | vauthors = Majno G |title=The Healing Hand: Man and Wound in the Ancient World|year=1991|publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-38331-9|url=https://archive.org/details/healinghandmanwo00majn}} * {{cite book | vauthors = McGrew RE, McGrew MP |title=Encyclopedia of Medical History |date=1985 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |isbn=978-0-07-045087-5}} * {{cite book | vauthors = Porter R | author-link = Roy Porter | title = The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity from Antiquity to the Present | year = 1997 | publisher = Harper Collins | isbn = 978-0-393-31980-4 }} * {{cite book | vauthors = Nutton V |title=Ancient Medicine |date=2012 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-52094-2 |edition=2nd}} * {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge Illustrated History of Medicine |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-00252-3}} ** {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 }} * {{cite book | vauthors = Porter R | title = Blood and Guts: A Short History of Medicine | date = 2004 | publisher = WW Norton & Company | isbn = 978-0-393-32569-0 }} * {{cite book| veditors = Rosenberg CE |title=Framing Disease: Studies in Cultural History |year=1992|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-1757-5 }} * {{cite book | veditors = Rousseau GS, Gill M, Haycock D, Herwig M | author-link4 = Malte Herwig |year=2003 |title=Framing and Imagining Disease in Cultural History |publisher=Palgrave Macmillan |location=Basingstoke |isbn=978-1-4039-1292-3 }} * {{cite book | vauthors = Singer CJ, Underwood AE |title=A Short History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 |edition=Rev.}} * {{cite book |vauthors = Singh S, Ernst E |author1-link = Simon Singh |author2-link = Edzard Ernst |title = Trick or Treatment: Alternative Medicine on Trial |location = London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref = {{harvid|Singh & Ernst|2008}} }} * {{cite journal | vauthors = Siraisi NG | title = Medicine, 1450-1620, and the history of science | journal = Isis; an International Review Devoted to the History of Science and Its Cultural Influences | volume = 103 | issue = 3 | pages = 491–514 | date = September 2012 | pmid = 23286188 | doi = 10.1086/667970 | s2cid = 6954963 }} * {{cite book | vauthors = Siraisi NG |title=Medieval and Early Renaissance Medicine: An Introduction to Knowledge and Practice |date=1990 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-76130-5}} * {{cite book | vauthors = Watts SJ |title=Disease and Medicine in World History | series = Themes in World History |date=2003 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-27817-1}} * {{cite book| veditors = Wear A |title=Medicine in Society: Historical Essays |year=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33639-0 }} * {{cite book |vauthors = Weatherall M |title=In Search of a Cure: A History of Pharmaceutical Discovery |date=1990 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-261747-7}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote}} * * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists] * [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=2013-09-16 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health * [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2024-05-02 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Medicine}} [[زمرو:طب جي تاريخ]] [[زمرو:طب]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] [[زمرو:سائنس جي تاريخ بلحاظ شعبا]] dh8rbhkg1mcpygs5dau89m72q2e9byy 401585 401418 2026-08-07T11:32:30Z Memon2025 21315 /* */ 401585 wikitext text/x-wiki [[File:HippocraticOath.jpg|thumb|12هين صدي عيسويءَ جو يوناني ٻوليءَ ۾ هپوڪريٽڪ حلف جو هڪ مسودو، جيڪو ڪلاسيڪل طب جي مشهور پهلوئن مان هڪ آهي جيڪو بعد جي دورن ۾ جاري رکيو ويو.]] '''طب جي تاريخ''' (<small>History of Medicine</small>) تاريخ ۾ طب جو مطالعو آهي ۽ گڏوگڏ مطالعي جو هڪ گھڻ-شعبي شعبو آهي جيڪو انساني سماجن ۾ ماضي ۽ حال ٻنهي طبي طريقن کي ڳولڻ ۽ سمجهڻ جي ڪوشش ڪري ٿو.<ref name="Paterson_1982">{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}</ref> طب جي تاريخ وقت سان گڏ طبي علاج، ان جي طريقن ۽ طب جي علم جي ارتقا جو مطالعو ۽ دستاويز آهي. طبي مورخ اڪثر ڪري [[بشريات]] جي ٻين شعبن مان نڪرندا آهن جن ۾ معاشيات، [[صحت جي سائنسن جو خاڪو|صحت سائنس]]، [[سماجيات]] ۽ [[سياسي سائنس]] شامل آهن ته جيئن ادارن، طريقن، ماڻهن، پيشن ۽ سماجي نظامن کي بهتر طور تي سمجهي سگهجي، جن طب کي شڪل ڏني آهي. جڏهن ڪو اهڙو دور جيڪو طب جي حوالي سان لکيل ذريعن کان اڳ جو هجي يا ان ۾ گهٽتائي هجي، ته ان جي بدران معلومات [[قديم آثار|آثار قديمه]] جي ذريعن مان حاصل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Paterson_1982">{{Cite journal|title=History of medicine|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=127|issue=10|page=948|date=November 1982|pmid=7139436|pmc=1862317}}</ref> <ref>{{Cite journal|title=Medical historians and the history of medicine|journal=Lancet|volume=372|issue=9640|date=August 2008|pmid=18767211|jstor=free}}</ref> هي ميدان انساني سماجن جي صحت، بيماري ۽ زخم جي حوالي سان ارتقا، اهي واقعا جيڪي انهن طريقن کي شڪل ڏين ٿا ۽ آبادي تي انهن جو اثر کي ڳولي ٿو، جيڪو تاريخ کان اڳ جي دور کان جديد دور تائين آهن. ابتدائي طبي روايتن ۾ بابل، مصر، چين ۽ [[آيرويد|ديسي علاج]] شامل آهن. [[خوردبيني|خوردبين]] جي ايجاد [[ريناسنس|نشاۃِ ثانيه]] جي دور ۾ بهتر سمجھ جو نتيجو هئي. <small>19</small>هين صدي کان اڳ، انساني جسم جي هڪ خيالي خاڪي ۽ انهن جي فعل جو تصور <small>(humorism)</small> بيماري جي سبب جي وضاحت ڪرڻ لاءِ سوچيو ويندو هو پر ان کي بتدريج بيماري جي جراثيم جي نظريي سان تبديل ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ اثرائتي علاج ۽ ڪيترن ئي متعدي بيمارين جو علاج به ٿيو. فوج جا طبي ماهر صدمي (<small>trauma</small>) جي علاج ۽ سرجري جي طريقن کي ترقي ڏنا. [[عوامي صحت]] جا اپاءَ خاص طور تي 19هين صدي ۾ ترقي ڪيا ويا ڇاڪاڻ ته شهرن جي تيز رفتار واڌ کي منظم صفائي جي اپائن جي ضرورت هئي. 20هين صدي جي شروعات ۾ ترقي يافته تحقيقي مرڪز کوليا ويا، جيڪي اڪثر ڪري وڏي [[اسپتال|اسپتالن]] سان ڳنڍيل هئا. 20هين صدي جي وچ ڌاري کي نئين حياتياتي علان، جهڙوڪ [[اينٽي بائيوٽڪس|اينٽي بايوٽڪ دوائن]] سان ممتاز ڪيو ويندو آهي. هي ترقيون، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]]، [[جينيات|جينياتيات]] ۽ ريڊيوگرافي ۾ ترقي سان گڏ [[طب|جديد طب]] ڏانهن وٺي ويون. 20هين صدي ۾ طب کي تمام گهڻو پيشه ورانه بڻايو ويو ۽ عورتن لاءِ نرسن (<small>1870</small>ع جي ڏهاڪي کان) ۽ طبيب (خاص طور تي <small>1970</small>ع کان پوءِ) جا نوان پيشا متعارف ڪرايا ويا. ==پراڻي تاريخ واري طب== == قديم طب == == ڪلاسڪي دور کان پوءِ واري طب == == ابتدائي آخري دور جي طب == == جديد آخري دور جي طب == == عصري (هاڻوڪي) طب == == طبي تاريخ جا اهم موضوع == ==وڌيڪ ڏسو== {{Portal|طب|تاريخ|دنيا}} * ڏندن جي علاج جي تاريخ * جڙي ٻوٽين واري علاج جي تاريخ * اسپتالن جي تاريخ * نرسنگ جي تاريخ * پيٿالاجي (بيمارين جي علم) جي تاريخ * فارميسي (دوا سازي) جي تاريخ * سرجري (جراحي) جي تاريخ * [[اسلامي طبي اخلاقيات]] * [[پاڪستان ۾ صحت]] ==وضاحتي نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ مطالعو== {{refbegin|30em}} * {{cite book | veditors = Bowers BS | title = The Medieval Hospital and Medical Practice | publisher = Ashgate | date = 2007 | page = 258 | isbn = 978-0-7546-5110-9 }} * {{cite book | vauthors = Breslaw EG |title=Lotions, Potions, Pills, and Magic: Health Care in Early America|isbn=978-1-4798-0704-8|year=2014|publisher=NYU Press }} * {{cite book | vauthors = Brockliss LW, Jone C |title=The Medical World of Early Modern France |date=1997 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-822750-2}} * {{cite book | veditors = Burnham JC |title=Health Care in America: A History |date=2015 |publisher=JHU Press |location=Baltimore |isbn=978-1-4214-1609-0}} * {{cite book | veditors = Bynum WF, Porter R | title=Companion Encyclopedia of the History of Medicine |date=1993 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-1-136-11036-8}} * {{cite book | vauthors = Bynum WF, Hardy A, Jacyna S, Lawrence C, Tansey EM |title=The Western Medical Tradition |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=New York, NY |isbn=978-0-521-47565-5}} * {{cite book | vauthors = Conrad LI, Neve M, Nutton V, Porter R, Wear A |title=The Western Medical Tradition: 800 BC to AD 1800 |date=1995 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, Eng. |isbn=978-0-521-47564-8}} * {{cite book| veditors = Cooter R, Pickstone JV |title=Companion to Medicine in the 20th Century |year=2003|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-0-415-28603-9 }} * {{cite book |last1=Donahue |first1=M. Patricia |title=Nursing, the Finest Art: An Illustrated History |date=2011 |publisher=Mosby Elsevier |isbn=978-0-323-05305-1 }} * Greenwood, David. ''Antimicrobial Drugs: Chronicle of a twentieth century medical triumph'' (Oxford UP, 2008), Wide ranging popular history. [https://www.google.com/books/edition/Antimicrobial_Drugs/i4_FZHmzjzwC?hl=en online] * Guthrie, Douglas. ''A history of medicine'' (Nelson, 1958). biographical approach, focused on British pioneers. [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.81546 online] * {{cite book| veditors = Jackson M |title=The Oxford Handbook of the History of Medicine |year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-954649-7 }} ** Mark Jackson, ed. '' A Global History of Medicine'' (Oxford, 2018), condensed version of ''The Oxford Handbook of the History of Medicine'' * {{Cite book| vauthors = Kessel G |chapter=Syriac Medicine|title=The Syriac World|year=2019|location=London|publisher=Routledge|pages=438–59|isbn=978-1-138-89901-8 }} * {{cite book | last=Liu | first=Yan | title=Healing with Poisons: Potent Medicines in Medieval China | publisher=University of Washington Press | year=2021 | isbn=978-0-295-74899-3 | jstor=j.ctv1wmz491 | jstor-access=free | access-date=2025-03-20 | url=https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20250320103721/https://uplopen.com/books/92/files/6da59477-7a20-4f7f-a415-adcfdea5c477.pdf | archive-date=20 March 2025}} * {{cite book | veditors = Loudon I |title=Western Medicine: An Illustrated History |date=1997 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-924813-1 }} * {{cite book| vauthors = Lyons AS, Petrucelli RJ |title=Medicine: An Illustrated History |year=1987|publisher=Abradale Press/Harry N. Abrams|location=New York|isbn=978-0-810-98080-8 }} * {{cite book | vauthors = Majno G |title=The Healing Hand: Man and Wound in the Ancient World|year=1991|publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-38331-9|url=https://archive.org/details/healinghandmanwo00majn}} * {{cite book | vauthors = McGrew RE, McGrew MP |title=Encyclopedia of Medical History |date=1985 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |isbn=978-0-07-045087-5}} * {{cite book | vauthors = Porter R | author-link = Roy Porter | title = The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity from Antiquity to the Present | year = 1997 | publisher = Harper Collins | isbn = 978-0-393-31980-4 }} * {{cite book | vauthors = Nutton V |title=Ancient Medicine |date=2012 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-52094-2 |edition=2nd}} * {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge Illustrated History of Medicine |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-00252-3}} ** {{cite book | vauthors = Porter R |title=The Cambridge History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 }} * {{cite book | vauthors = Porter R | title = Blood and Guts: A Short History of Medicine | date = 2004 | publisher = WW Norton & Company | isbn = 978-0-393-32569-0 }} * {{cite book| veditors = Rosenberg CE |title=Framing Disease: Studies in Cultural History |year=1992|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-1757-5 }} * {{cite book | veditors = Rousseau GS, Gill M, Haycock D, Herwig M | author-link4 = Malte Herwig |year=2003 |title=Framing and Imagining Disease in Cultural History |publisher=Palgrave Macmillan |location=Basingstoke |isbn=978-1-4039-1292-3 }} * {{cite book | vauthors = Singer CJ, Underwood AE |title=A Short History of Medicine |date=2006 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-86426-8 |edition=Rev.}} * {{cite book |vauthors = Singh S, Ernst E |author1-link = Simon Singh |author2-link = Edzard Ernst |title = Trick or Treatment: Alternative Medicine on Trial |location = London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref = {{harvid|Singh & Ernst|2008}} }} * {{cite journal | vauthors = Siraisi NG | title = Medicine, 1450-1620, and the history of science | journal = Isis; an International Review Devoted to the History of Science and Its Cultural Influences | volume = 103 | issue = 3 | pages = 491–514 | date = September 2012 | pmid = 23286188 | doi = 10.1086/667970 | s2cid = 6954963 }} * {{cite book | vauthors = Siraisi NG |title=Medieval and Early Renaissance Medicine: An Introduction to Knowledge and Practice |date=1990 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |isbn=978-0-226-76130-5}} * {{cite book | vauthors = Watts SJ |title=Disease and Medicine in World History | series = Themes in World History |date=2003 |publisher=Routledge |location=New York |isbn=978-0-415-27817-1}} * {{cite book| veditors = Wear A |title=Medicine in Society: Historical Essays |year=1992|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33639-0 }} * {{cite book |vauthors = Weatherall M |title=In Search of a Cure: A History of Pharmaceutical Discovery |date=1990 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-261747-7}} {{refend}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} {{Wikiquote}} * * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The history of medicine and surgery as portrayed by various artists] * [http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ Directory of History of Medicine Collections] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916071508/http://wwwcf.nlm.nih.gov/hmddirectory/index.cfm/ |date=2013-09-16 }}, Index to the major collections in the United States and Canada, selected by the US National Institute of Health * [https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k Newsletter / Hannah Institute for the History of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240502165905/https://wellcomecollection.org/works/dwgefg3k |date=2024-05-02 }}. Date: [1988-1997], Wellcome Collection {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:History Of Medicine}} [[زمرو:طب جي تاريخ]] [[زمرو:طب]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] [[زمرو:سائنس جي تاريخ بلحاظ شعبا]] 20a0cye0dds3eoh5eo6sm56yby742g8 14 101313 401398 2026-08-06T12:09:10Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] کي [[زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور]] ڏانھن چوريو 401398 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:يورپ جي تاريخ بلحاظ دور}} tu4jys6cvc7aaupyb6m1tp1rm0ucaez 401399 401398 2026-08-06T12:10:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 401399 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] 9etz84tmone3rirgd3vv7ye0m4rdyom 401400 401399 2026-08-06T12:10:56Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] کي [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ دور]] ڏانھن چوريو 401399 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] 9etz84tmone3rirgd3vv7ye0m4rdyom 401403 401400 2026-08-06T12:13:17Z Ibne maryam 17680 401403 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ ۽ دور]] pbs2ujc20z1img6qm89ytn8d07kkdk4 14 101314 401401 2026-08-06T12:10:56Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:يورپ جي ٿاريخ بلحاظ دور]] کي [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ دور]] ڏانھن چوريو 401401 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ دور}} 5potdovcljhvp3av8bbeh1j71z8qecw 14 101315 401406 2026-08-06T12:17:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] 401406 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] 3is8ao8ic25mfudtt3pcccr43fkvwqg 0 101316 401434 2026-08-06T17:25:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''نائيجيريا جي تاريخ''' جو سراغ گهٽ ۾ گهٽ 9000 قبل مسيح واري دور جي شروعاتي رهواسين کان وٺي، 1500 قبل مسيح جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ ”نوڪ ڪلچر“ (Nok culture) جهڙين شروعاتي تهذيبن تائين لڳائي سگهجي ٿو. آفريڪا جون ڪيتريون ئي قديم تهذيبون ان علائقي ۾ آباد ٿيون جنهن کي اڄ نائيجيريا جي... 401434 wikitext text/x-wiki '''نائيجيريا جي تاريخ''' جو سراغ گهٽ ۾ گهٽ 9000 قبل مسيح واري دور جي شروعاتي رهواسين کان وٺي، 1500 قبل مسيح جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ ”نوڪ ڪلچر“ (Nok culture) جهڙين شروعاتي تهذيبن تائين لڳائي سگهجي ٿو. آفريڪا جون ڪيتريون ئي قديم تهذيبون ان علائقي ۾ آباد ٿيون جنهن کي اڄ نائيجيريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جهڙوڪ "ايفي سلطنت" (Ife Empire)، "نري جي بادشاهت" (Kingdom of Nri)، "بينن جي بادشاهت" (Benin Kingdom) ۽ "اويو سلطنت" (Oyo Empire). [[اسلام]] نائيجيريا ۾ 1068ع جي لڳ ڀڳ "بورنو سلطنت" (Bornu Empire) ۽ 11هين صديءَ دوران هاوسا بادشاهت“ (Hausa Kingdom) ذريعي پهتو، جڏهن ته عيسائيت 15هين صديءَ ۾ پرتگال مان آيل آگسٽينين (Augustinian) ۽ ڪيپوچن (Capuchin) راهبن ذريعي "وري جي بادشاهت" (Kingdom of Warri) تائين پهتي. "سونگهائي سلطنت" (Songhai Empire) پڻ ان علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض رهي. يورپين سان رابطن جي نتيجي ۾، 1480ع کان پوءِ ساحل سان گڏ ڪالابار (Calabar)، باڊاگري (Badagry) ۽ بوني (Bonny) جهڙا شروعاتي بندرگاهي شهر وجود ۾ آيا، جن ٻين شين سان گڏوگڏ "ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار" (transatlantic slave trade) ۾ پڻ حصو ورتو. d0crevymbo9a4vjkj0oepe9eu5i4685 401435 401434 2026-08-06T17:34:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 401435 wikitext text/x-wiki '''[[نائيجيريا]] جي تاريخ''' جو سراغ گهٽ ۾ گهٽ 9000 قبل مسيح واري دور جي شروعاتي رهواسين کان وٺي، 1500 قبل مسيح جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ "نوڪ ڪلچر" جهڙين شروعاتي تهذيبن تائين لڳائي سگهجي ٿو. آفريڪا جون ڪيتريون ئي قديم تهذيبون، جهڙوڪ "ايفي سلطنت" (<small>Ife</small> <small>Empire</small>)، "نري جي بادشاهت" (<small>Kingdom</small> <small>of</small> <small>Nri</small>)، "بينن جي بادشاهت" ۽ "اويو سلطنت"، ان علائقي ۾ آباد ٿيون جنهن کي اڄ نائيجيريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. [[اسلام]] نائيجيريا ۾ <small>1068</small>ع جي لڳ ڀڳ "[[ڪانيم-بورنو سلطنت|بورنو سلطنت]]" ۽ 11هين صديءَ دوران "هاوسا بادشاهت" (<small>Hausa</small> <small>Kingdom</small>) ذريعي پهتو، جڏهن ته عيسائيت <small>15</small>هين صديءَ ۾ [[پورچوگال|پرتگال]] مان آيل آگسٽينين ۽ ڪيپوچن راهبن ذريعي "وري جي بادشاهت" تائين پهتي. "سونگهائي سلطنت" پڻ ان علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض رهي. يورپين سان رابطن جي نتيجي ۾، <small>1480</small>ع کان پوءِ ساحل سان گڏ ڪالابار، باڊاگري ۽ بوني جهڙا شروعاتي بندرگاهي شهر وجود ۾ آيا، جن ٻين شين سان گڏوگڏ "[[ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار|ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار]]" ۾ پڻ حصو ورتو. l2untj58anrvamoc9l6lbbjphscet86 401436 401435 2026-08-06T17:34:54Z Ibne maryam 17680 added [[Category:نائيجيريا جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 401436 wikitext text/x-wiki '''[[نائيجيريا]] جي تاريخ''' جو سراغ گهٽ ۾ گهٽ 9000 قبل مسيح واري دور جي شروعاتي رهواسين کان وٺي، 1500 قبل مسيح جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ "نوڪ ڪلچر" جهڙين شروعاتي تهذيبن تائين لڳائي سگهجي ٿو. آفريڪا جون ڪيتريون ئي قديم تهذيبون، جهڙوڪ "ايفي سلطنت" (<small>Ife</small> <small>Empire</small>)، "نري جي بادشاهت" (<small>Kingdom</small> <small>of</small> <small>Nri</small>)، "بينن جي بادشاهت" ۽ "اويو سلطنت"، ان علائقي ۾ آباد ٿيون جنهن کي اڄ نائيجيريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. [[اسلام]] نائيجيريا ۾ <small>1068</small>ع جي لڳ ڀڳ "[[ڪانيم-بورنو سلطنت|بورنو سلطنت]]" ۽ 11هين صديءَ دوران "هاوسا بادشاهت" (<small>Hausa</small> <small>Kingdom</small>) ذريعي پهتو، جڏهن ته عيسائيت <small>15</small>هين صديءَ ۾ [[پورچوگال|پرتگال]] مان آيل آگسٽينين ۽ ڪيپوچن راهبن ذريعي "وري جي بادشاهت" تائين پهتي. "سونگهائي سلطنت" پڻ ان علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض رهي. يورپين سان رابطن جي نتيجي ۾، <small>1480</small>ع کان پوءِ ساحل سان گڏ ڪالابار، باڊاگري ۽ بوني جهڙا شروعاتي بندرگاهي شهر وجود ۾ آيا، جن ٻين شين سان گڏوگڏ "[[ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار|ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار]]" ۾ پڻ حصو ورتو. [[زمرو:نائيجيريا جي تاريخ]] ngt8oakhvt36vpn1szgur7fxu88ofqb 401437 401436 2026-08-06T17:35:26Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 401437 wikitext text/x-wiki '''[[نائيجيريا]] جي تاريخ''' جو سراغ گهٽ ۾ گهٽ 9000 قبل مسيح واري دور جي شروعاتي رهواسين کان وٺي، 1500 قبل مسيح جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ "نوڪ ڪلچر" جهڙين شروعاتي تهذيبن تائين لڳائي سگهجي ٿو. آفريڪا جون ڪيتريون ئي قديم تهذيبون، جهڙوڪ "ايفي سلطنت" (<small>Ife</small> <small>Empire</small>)، "نري جي بادشاهت" (<small>Kingdom</small> <small>of</small> <small>Nri</small>)، "بينن جي بادشاهت" ۽ "اويو سلطنت"، ان علائقي ۾ آباد ٿيون جنهن کي اڄ نائيجيريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. [[اسلام]] نائيجيريا ۾ <small>1068</small>ع جي لڳ ڀڳ "[[ڪانيم-بورنو سلطنت|بورنو سلطنت]]" ۽ 11هين صديءَ دوران "هاوسا بادشاهت" (<small>Hausa</small> <small>Kingdom</small>) ذريعي پهتو، جڏهن ته عيسائيت <small>15</small>هين صديءَ ۾ [[پورچوگال|پرتگال]] مان آيل آگسٽينين ۽ ڪيپوچن راهبن ذريعي "وري جي بادشاهت" تائين پهتي. "سونگهائي سلطنت" پڻ ان علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض رهي. يورپين سان رابطن جي نتيجي ۾، <small>1480</small>ع کان پوءِ ساحل سان گڏ ڪالابار، باڊاگري ۽ بوني جهڙا شروعاتي بندرگاهي شهر وجود ۾ آيا، جن ٻين شين سان گڏوگڏ "[[ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار|ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار]]" ۾ پڻ حصو ورتو. [[زمرو:نائيجيريا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] 0rp28lhgfyy06up8o70vb39unoep7q3 401438 401437 2026-08-06T17:35:56Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 401438 wikitext text/x-wiki '''[[نائيجيريا]] جي تاريخ''' جو سراغ گهٽ ۾ گهٽ 9000 قبل مسيح واري دور جي شروعاتي رهواسين کان وٺي، 1500 قبل مسيح جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ "نوڪ ڪلچر" جهڙين شروعاتي تهذيبن تائين لڳائي سگهجي ٿو. آفريڪا جون ڪيتريون ئي قديم تهذيبون، جهڙوڪ "ايفي سلطنت" (<small>Ife</small> <small>Empire</small>)، "نري جي بادشاهت" (<small>Kingdom</small> <small>of</small> <small>Nri</small>)، "بينن جي بادشاهت" ۽ "اويو سلطنت"، ان علائقي ۾ آباد ٿيون جنهن کي اڄ نائيجيريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. [[اسلام]] نائيجيريا ۾ <small>1068</small>ع جي لڳ ڀڳ "[[ڪانيم-بورنو سلطنت|بورنو سلطنت]]" ۽ 11هين صديءَ دوران "هاوسا بادشاهت" (<small>Hausa</small> <small>Kingdom</small>) ذريعي پهتو، جڏهن ته عيسائيت <small>15</small>هين صديءَ ۾ [[پورچوگال|پرتگال]] مان آيل آگسٽينين ۽ ڪيپوچن راهبن ذريعي "وري جي بادشاهت" تائين پهتي. "سونگهائي سلطنت" پڻ ان علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض رهي. يورپين سان رابطن جي نتيجي ۾، <small>1480</small>ع کان پوءِ ساحل سان گڏ ڪالابار، باڊاگري ۽ بوني جهڙا شروعاتي بندرگاهي شهر وجود ۾ آيا، جن ٻين شين سان گڏوگڏ "[[ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار|ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار]]" ۾ پڻ حصو ورتو. [[زمرو:نائيجيريا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 39w8ifh8sl14cvuohmk3c8pzm9nrn9t 401439 401438 2026-08-06T18:13:08Z Ibne maryam 17680 added [[Category:نائيجيريا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 401439 wikitext text/x-wiki '''[[نائيجيريا]] جي تاريخ''' جو سراغ گهٽ ۾ گهٽ 9000 قبل مسيح واري دور جي شروعاتي رهواسين کان وٺي، 1500 قبل مسيح جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ "نوڪ ڪلچر" جهڙين شروعاتي تهذيبن تائين لڳائي سگهجي ٿو. آفريڪا جون ڪيتريون ئي قديم تهذيبون، جهڙوڪ "ايفي سلطنت" (<small>Ife</small> <small>Empire</small>)، "نري جي بادشاهت" (<small>Kingdom</small> <small>of</small> <small>Nri</small>)، "بينن جي بادشاهت" ۽ "اويو سلطنت"، ان علائقي ۾ آباد ٿيون جنهن کي اڄ نائيجيريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. [[اسلام]] نائيجيريا ۾ <small>1068</small>ع جي لڳ ڀڳ "[[ڪانيم-بورنو سلطنت|بورنو سلطنت]]" ۽ 11هين صديءَ دوران "هاوسا بادشاهت" (<small>Hausa</small> <small>Kingdom</small>) ذريعي پهتو، جڏهن ته عيسائيت <small>15</small>هين صديءَ ۾ [[پورچوگال|پرتگال]] مان آيل آگسٽينين ۽ ڪيپوچن راهبن ذريعي "وري جي بادشاهت" تائين پهتي. "سونگهائي سلطنت" پڻ ان علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض رهي. يورپين سان رابطن جي نتيجي ۾، <small>1480</small>ع کان پوءِ ساحل سان گڏ ڪالابار، باڊاگري ۽ بوني جهڙا شروعاتي بندرگاهي شهر وجود ۾ آيا، جن ٻين شين سان گڏوگڏ "[[ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار|ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار]]" ۾ پڻ حصو ورتو. [[زمرو:نائيجيريا جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:نائيجيريا]] 0dni1nckuwja4h9r2h4nq6g35uv5zw8 401440 401439 2026-08-06T18:19:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 401440 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Aso Rock , Abuja.jpg|thumb|[[Aso Rock]], close to the [[Aso Villa|presidential villa]]]] '''[[نائيجيريا]] جي تاريخ''' جو سراغ گهٽ ۾ گهٽ 9000 قبل مسيح واري دور جي شروعاتي رهواسين کان وٺي، 1500 قبل مسيح جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ "نوڪ ڪلچر" جهڙين شروعاتي تهذيبن تائين لڳائي سگهجي ٿو. آفريڪا جون ڪيتريون ئي قديم تهذيبون، جهڙوڪ "ايفي سلطنت" (<small>Ife</small> <small>Empire</small>)، "نري جي بادشاهت" (<small>Kingdom</small> <small>of</small> <small>Nri</small>)، "بينن جي بادشاهت" ۽ "اويو سلطنت"، ان علائقي ۾ آباد ٿيون جنهن کي اڄ نائيجيريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. [[اسلام]] نائيجيريا ۾ <small>1068</small>ع جي لڳ ڀڳ "[[ڪانيم-بورنو سلطنت|بورنو سلطنت]]" ۽ 11هين صديءَ دوران "هاوسا بادشاهت" (<small>Hausa</small> <small>Kingdom</small>) ذريعي پهتو، جڏهن ته عيسائيت <small>15</small>هين صديءَ ۾ [[پورچوگال|پرتگال]] مان آيل آگسٽينين ۽ ڪيپوچن راهبن ذريعي "وري جي بادشاهت" تائين پهتي. "سونگهائي سلطنت" پڻ ان علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض رهي. يورپين سان رابطن جي نتيجي ۾، <small>1480</small>ع کان پوءِ ساحل سان گڏ ڪالابار، باڊاگري ۽ بوني جهڙا شروعاتي بندرگاهي شهر وجود ۾ آيا، جن ٻين شين سان گڏوگڏ "[[ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار|ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار]]" ۾ پڻ حصو ورتو. The '''history of [[Nigeria]]''' can be traced to the earliest inhabitants from at least 9000 BC<ref>{{Cite web |title=History – Embassy of Nigeria, Moscow, Russia |url=http://moscow.foreignaffairs.gov.ng/nigeria/nigeria-history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717095420/http://moscow.foreignaffairs.gov.ng/nigeria/nigeria-history/ |archive-date=2025-07-17 |access-date=2026-05-23 |website=moscow.foreignaffairs.gov.ng |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Settlement Archaeology in Nigeria |url=https://www.okayama-u.ac.jp/user/arch/news/wac/ogund1e.html |access-date=2026-04-17 |website=www.okayama-u.ac.jp}}</ref> through to early civilizations such as the [[Nok culture]] which began around 1500 BC.<ref>{{Cite web |title=The Nok Culture |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/nok-culture |access-date=2025-06-27 |website=education.nationalgeographic.org |language=en}}</ref><ref name="Champion2">{{cite journal |last1=Champion |first1=Louis |display-authors=etal |date=15 December 2022 |title=A question of rite—pearl millet consumption at Nok culture sites, Nigeria (second/first millennium BC) |journal=Vegetation History and Archaeobotany |volume=32 |issue=3 |pages=263–283 |doi=10.1007/s00334-022-00902-0 |s2cid=254761854 |doi-access=free}}</ref> Numerous ancient African [[Civilization|civilizations]] settled in the [[region]] that is known today as Nigeria, such as the [[Ife Empire]], [[Kingdom of Nri]],<ref>{{Cite web |last=Editorial Team |date=2018-12-12 |title=The Nri Kingdom (900AD - Present): Rule by theocracy |url=https://thinkafrica.net/nri-nigeria/ |access-date=2022-02-20 |publisher=Think Africa |language=en-US |archive-date=2019-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930155136/https://thinkafrica.net/nri-nigeria/ |url-status=live }}</ref> the [[Kingdom of Benin|Benin Kingdom]],<ref>{{Cite news|title=The kingdom of Benin|language=en-GB|publisher=BBC Bitesize|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/topics/zpvckqt/articles/z3n7mp3|access-date=2022-02-20|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629031139/https://www.bbc.co.uk/bitesize/topics/zpvckqt/articles/z3n7mp3|url-status=live}}</ref> and the [[Oyo Empire]].<ref>{{Cite web|date=2009-06-16|title=Kingdom of Oyo (ca. 1500-1837) •|url=https://www.blackpast.org/global-african-history/oyo/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610204812/https://www.blackpast.org/global-african-history/oyo/|url-status=live}}</ref> [[Islam in Nigeria|Islam reached Nigeria]] through the [[Bornu Empire]] between (1068 AD) and [[Hausa Kingdoms|Hausa Kingdom]] during the 11th century,<ref>{{Cite web | url=http://countrystudies.us/nigeria/3.htm | work=country studies | title=Table content, Nigeria | date=20 August 2001 | access-date=28 February 2020 | archive-date=14 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210514102834/http://countrystudies.us/nigeria/3.htm | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistoriesResponsive.asp?historyid=ad41 | work=History World | title=Historic regions from 5th century BC to 20th century | date=29 May 2011 | access-date=28 February 2020 | archive-date=3 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211003223531/http://historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistoriesResponsive.asp?historyid=ad41 | url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.studycountry.com/guide/NG-history.htm | work=Study country | title=A short Nigerian history | date=25 May 2010 | access-date=6 November 2019 | archive-date=7 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211007101355/https://www.studycountry.com/guide/NG-history.htm | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web | url=https://nigeria.gov.ng/index.php/2016-04-06-08-38-30/history-of-nigeria/32-about-nigeria | work=Nigeria Government Federal Website | title=About the Country Nigeria The History | date=1 October 2006 | access-date=6 November 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190530151151/http://www.nigeria.gov.ng/index.php/2016-04-06-08-38-30/history-of-nigeria/32-about-nigeria | archive-date=30 May 2019 | url-status=dead }}</ref> while [[Christianity in Nigeria|Christianity came to Nigeria]] in the 15th century through [[Augustinians|Augustinian]] and [[Capuchin Monastery|Capuchin monks]] from [[Portuguese Empire|Portugal]] to the [[Kingdom of Warri]].<ref>Ryder, A. F. C. "MISSIONARY ACTIVITY IN THE KINGDOM OF WARRI TO THE EARLY NINETEENTH CENTURY". ''Journal of the Historical Society of Nigeria'', vol. 2, no. 1, 1960, pp. 1–26. {{JSTOR|41970817}}. Accessed 4 July 2023.</ref> The [[Songhai Empire]] also occupied part of the region. Through contact with Europeans, early harbour towns such as [[Calabar]], [[Badagry]],<ref>{{Cite web |title=Historical Legacies &#124; Religious Literacy Project |url=https://rlp.hds.harvard.edu/for-educators/country-profiles/nigeria/historical-legacies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417081153/https://rlp.hds.harvard.edu/for-educators/country-profiles/nigeria/historical-legacies |archive-date=2020-04-17 |access-date=2019-08-25}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Transatlantic Slave Trade |url=https://rlp.hds.harvard.edu/faq/transatlantic-slave-trade-nigeria |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610083429/https://rlp.hds.harvard.edu/faq/transatlantic-slave-trade-nigeria |archive-date=2020-06-10 |access-date=2020-05-27 |website=rlp.hds.harvard.edu |language=en }}</ref> and [[Bonny, Nigeria|Bonny]] emerged along the coast after 1480, which did business in the [[Atlantic slave trade|transatlantic slave trade]], among other things. After 1804, [[Usman dan Fodio]] unified an immense territory in his [[jihad]] against the superior but quarrelling [[Hausa Kingdoms|Hausa states]] of the north, which was stabilised by his successors as the "[[Sokoto Caliphate|Caliphate of Sokoto]]". In its initial endeavour to stop the slave trade in [[West Africa]], the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom]] gradually expanded its sphere of influence after 1851, starting from the tiny island of [[Lagos]] (3&nbsp;km²) and the port city of [[Calabar]]. The British followed expansive trading companies such as the [[Royal Niger Company|RNC]] and missionaries such as [[Mary Slessor]], who advanced into the hinterland, preached and founded missionary schools, but also took action against local customs such as the religiously induced killing of twins or servants of deceased village elders and against the [[Trial by ordeal]] as a means of establishing the legal truth. At the [[Berlin Conference|Berlin Congo Conference]] in 1885, the European powers demarcated their spheres of interest in Africa without regard to ethnic or linguistic boundaries and without giving those affected a say. Thereafter, the British made increasing advances in the Niger region, which they had negotiated in Berlin, and ultimately defeated the [[Sokoto Caliphate]]. From 1903, Great Britain controlled almost the entire present-day territory of Nigeria, which was united under a single administration in 1914 (in 1919, a border strip of the former [[Kamerun|German colony of Cameroon]] was added to the territory of Nigeria). Under the British colonial administration, [[Cartel|purchasing cartels]] (of companies such as [[Unilever]], [[Nestlé]] and [[Cadbury]]) kept the prices of [[Cocoa bean|cocoa]], [[palm oil]] and [[peanut]]s artificially low, thereby damaging Nigerian agriculture, but on the other hand ports and an extensive railway network were also built. [[Newspaper]]s, [[Political party|political parties]], [[trade union]]s and [[Higher education|higher education institutions]] were established - rather against the wishes of the colonial rulers in order to control the oversized colony. In the [[#Nigeria regiments, advance in Ethiopia|East African campaign of 1941]], Nigerian regiments achieved the first major success against the [[Axis powers]] with the fastest military advance in history at the time.<ref name=":14" /> In 1956, [[Oloibiri Oilfield|oil fields]] were discovered in Nigeria. Since then, vandalism, oil theft and illegal, unprofessional refining by local residents have caused the contamination of the [[Niger Delta]] with crude and heavy oil, particularly around disused exploratory boreholes.<ref>{{Cite news |date=2022-04-26 |title=Nigeria's illegal oil refineries: Dirty, dangerous, lucrative |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-61216157 |access-date=2024-02-07 |language=en-GB |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010091114/https://www.bbc.com/news/world-africa-61216157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-05-27 |title=The business of illegal refiners in the Niger Delta |url=https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2022/05/27/the-business-of-illegal-refiners-in-the-niger-delta_5984802_19.html |access-date=2024-02-07 |work=Le Monde.fr |language=en |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206134853/https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2022/05/27/the-business-of-illegal-refiners-in-the-niger-delta_5984802_19.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Owolabi |first=Tife |date=2022-02-08 |title=Nigeria goes after illegal oil refineries to curb pollution |url=https://www.reuters.com/business/energy/nigeria-goes-after-illegal-oil-refineries-curb-pollution-2022-02-08/ |access-date=2024-02-07 |website=Reuters |archive-date=2023-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528143954/https://www.reuters.com/business/energy/nigeria-goes-after-illegal-oil-refineries-curb-pollution-2022-02-08/ |url-status=live }}</ref> Nigeria gained [[independence]] in 1960.<ref>{{Cite news |title=Nigeria - People, Culture, Economy {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nigeria/Independent-Nigeria |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512153640/https://www.britannica.com/place/Nigeria/Independent-Nigeria |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-23 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref> From 1967 to 1970, the [[Nigerian Civil War|Biafran War]] raged in the southeast, becoming one of the worst humanitarian disasters of the late twentieth century. After nearly three decades of largely restrictive military rule, Nigeria transitioned to a democratic [[federal republic]] in 1999, modeled in part on the political system of the United States. Quadrennial elections have been criticized as lacking transparency.<ref>{{Cite news |last=Okafor |first=Chiamaka |date=2023-06-27 |title=2023: EU Observers present final report on Nigeria's general elections, highlight key priorities |url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/607055-2023-eu-observers-present-final-report-on-nigerias-general-elections-highlight-key-priorities.html |access-date=2024-02-07 |newspaper=[[Premium Times]]|language=en-GB |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207142415/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/607055-2023-eu-observers-present-final-report-on-nigerias-general-elections-highlight-key-priorities.html |url-status=live }}</ref> Nevertheless, transfers of presidential power at [[Aso Rock]] occurred peacefully in 2007, 2010, 2015, and 2023, making Nigeria one of the relatively stable democracies in the region despite persistent institutional challenges. The [[Boko Haram insurgency]] gained significant international attention around 2014 but later weakened due to internal divisions and coordinated regional military efforts. In the same year, the spread of the [[Ebola in Nigeria|Ebola epidemic]] to the densely populated city of Lagos was successfully contained through rapid public health response and crisis management.<ref>{{Cite journal |last1=Otu |first1=Akaninyene |last2=Ameh |first2=Soter |last3=Osifo-Dawodu |first3=Egbe |last4=Alade |first4=Enoma |last5=Ekuri |first5=Susan |last6=Idris |first6=Jide |date=2017-07-10 |title=An account of the Ebola virus disease outbreak in Nigeria: implications and lessons learnt |journal=BMC Public Health |volume=18 |issue=1 |pages=3 |doi=10.1186/s12889-017-4535-x |doi-access=free |issn=1471-2458 |pmc=5504668 |pmid=28693453}}</ref> In recent years, Nigeria has experienced growing international recognition for its cultural and technological sectors, including the global rise of [[Afrobeats|Nigerian music]] and the expansion of the [[Nollywood|film industry]]. The country has also seen growth in the technology sector, producing five of Africa's seven technology [[Unicorn (finance)|unicorn companies]].<ref>{{Cite news |date=2022-01-26 |title=Nigeria produces five of seven unicorns in Africa |url=https://guardian.ng/technology/nigeria-produces-five-of-seven-unicorns-in-africa/|location=Lagos, Nigeria |access-date=2024-02-07 |newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US |archive-date=2022-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017085459/https://guardian.ng/technology/nigeria-produces-five-of-seven-unicorns-in-africa/ |url-status=live }}</ref> Since January 2024, Nigeria has sought to expand domestic refining capacity, including the commissioning of large new refineries, in an effort to process more of its own [[Petroleum|crude oil]] rather than relying heavily on imported refined products.<ref>{{Cite web |last=Nwanma |first=Vincent |date=2024-02-01 |title=Africa's Largest Oil Refinery Goes Live |url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/dangote-petroleum-refinery-lagos-nigeria/ |access-date=2024-02-07 |website=Global Finance Magazine |language=en-US |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206100310/https://gfmag.com/economics-policy-regulation/dangote-petroleum-refinery-lagos-nigeria/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=We're Still Test-running Port Harcourt Refinery, Products Not Coming From There Yet, Says Nigerian Government {{!}} Sahara Reporters |url=https://saharareporters.com/2024/02/01/were-still-test-running-port-harcourt-refinery-products-not-coming-there-yet-says |access-date=2024-02-07 |website=saharareporters.com |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206223745/https://saharareporters.com/2024/02/01/were-still-test-running-port-harcourt-refinery-products-not-coming-there-yet-says |url-status=live }}</ref> Kidnapping for ransom remains one of Nigeria's most significant security challenges. Surveys indicate that approximately 38% of Nigerians personally know someone who has been kidnapped.<ref name=":35">{{Cite web |last=NOIPolls |date=2024-05-13 |title=Prevalence, factors, and solution to ransom kidnapping in Nigeria |url=https://www.noi-polls.com/post/6-in-10-nigerians-say-authorities-not-doing-enough-to-curb-kidnapping |access-date=2024-06-02 |website=NOIPolls |language=en |archive-date=2024-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601123809/https://www.noi-polls.com/post/6-in-10-nigerians-say-authorities-not-doing-enough-to-curb-kidnapping |url-status=live }}</ref> Economic reforms implemented in 2023 were followed by a sharp rise in the cost of living; polls suggest that about 64% of Nigerians report being unable to afford basic needs or experiencing food insecurity.<ref name=":36">{{Cite web |last=api_admin |date=2024-05-29 |title=Citizens Assessment Of President Tinubu's Performance, One Year In Office |url=https://africapolling.org/2024/05/29/citizens-assessment-of-president-tinubus-performance-one-year-in-office/ |access-date=2024-06-02 |website=Africa Polling Institute |language=en-US |archive-date=2024-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601122306/https://africapolling.org/20240601122306/https://africapolling.org/2024/05/29/citizens-assessment-of-president-tinubus-performance-one-year-in-office/ |url-status=live }}</ref> The same [[Survey (human research)|survey]] reported that 78% of respondents rated the performance of President [[Bola Tinubu]] as “poor” or “very poor”.<ref name=":36" /> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:نائيجيريا جي تاريخ]] [[زمرو:نائيجيريا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] k0cjdr4140nef7epku9x514rcde7fr1 401441 401440 2026-08-06T18:22:56Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 401441 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Aso Rock , Abuja.jpg|thumb|[[Aso Rock]], close to the [[Aso Villa|presidential villa]]]] '''[[نائيجيريا]] جي تاريخ''' جو سراغ گهٽ ۾ گهٽ 9000 قبل مسيح واري دور جي شروعاتي رهواسين کان وٺي، 1500 قبل مسيح جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ "نوڪ ڪلچر" جهڙين شروعاتي تهذيبن تائين لڳائي سگهجي ٿو. آفريڪا جون ڪيتريون ئي قديم تهذيبون، جهڙوڪ "ايفي سلطنت" (<small>Ife</small> <small>Empire</small>)، "نري جي بادشاهت" (<small>Kingdom</small> <small>of</small> <small>Nri</small>)، "بينن جي بادشاهت" ۽ "اويو سلطنت"، ان علائقي ۾ آباد ٿيون جنهن کي اڄ نائيجيريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. [[اسلام]] نائيجيريا ۾ <small>1068</small>ع جي لڳ ڀڳ "[[ڪانيم-بورنو سلطنت|بورنو سلطنت]]" ۽ 11هين صديءَ دوران "هاوسا بادشاهت" (<small>Hausa</small> <small>Kingdom</small>) ذريعي پهتو، جڏهن ته عيسائيت <small>15</small>هين صديءَ ۾ [[پورچوگال|پرتگال]] مان آيل آگسٽينين ۽ ڪيپوچن راهبن ذريعي "وري جي بادشاهت" تائين پهتي. "سونگهائي سلطنت" پڻ ان علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض رهي. يورپين سان رابطن جي نتيجي ۾، <small>1480</small>ع کان پوءِ ساحل سان گڏ ڪالابار، باڊاگري ۽ بوني جهڙا شروعاتي بندرگاهي شهر وجود ۾ آيا، جن ٻين شين سان گڏوگڏ "[[ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار|ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار]]" ۾ پڻ حصو ورتو. The '''history of [[Nigeria]]''' can be traced to the earliest inhabitants from at least 9000 BC<ref>{{Cite web |title=History – Embassy of Nigeria, Moscow, Russia |url=http://moscow.foreignaffairs.gov.ng/nigeria/nigeria-history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717095420/http://moscow.foreignaffairs.gov.ng/nigeria/nigeria-history/ |archive-date=2025-07-17 |access-date=2026-05-23 |website=moscow.foreignaffairs.gov.ng |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Settlement Archaeology in Nigeria |url=https://www.okayama-u.ac.jp/user/arch/news/wac/ogund1e.html |access-date=2026-04-17 |website=www.okayama-u.ac.jp}}</ref> through to early civilizations such as the [[Nok culture]] which began around 1500 BC.<ref>{{Cite web |title=The Nok Culture |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/nok-culture |access-date=2025-06-27 |website=education.nationalgeographic.org |language=en}}</ref><ref name="Champion2">{{cite journal |last1=Champion |first1=Louis |display-authors=etal |date=15 December 2022 |title=A question of rite—pearl millet consumption at Nok culture sites, Nigeria (second/first millennium BC) |journal=Vegetation History and Archaeobotany |volume=32 |issue=3 |pages=263–283 |doi=10.1007/s00334-022-00902-0 |s2cid=254761854 |doi-access=free}}</ref> Numerous ancient African [[Civilization|civilizations]] settled in the [[region]] that is known today as Nigeria, such as the [[Ife Empire]], [[Kingdom of Nri]],<ref>{{Cite web |last=Editorial Team |date=2018-12-12 |title=The Nri Kingdom (900AD - Present): Rule by theocracy |url=https://thinkafrica.net/nri-nigeria/ |access-date=2022-02-20 |publisher=Think Africa |language=en-US |archive-date=2019-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930155136/https://thinkafrica.net/nri-nigeria/ |url-status=live }}</ref> the [[Kingdom of Benin|Benin Kingdom]],<ref>{{Cite news|title=The kingdom of Benin|language=en-GB|publisher=BBC Bitesize|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/topics/zpvckqt/articles/z3n7mp3|access-date=2022-02-20|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629031139/https://www.bbc.co.uk/bitesize/topics/zpvckqt/articles/z3n7mp3|url-status=live}}</ref> and the [[Oyo Empire]].<ref>{{Cite web|date=2009-06-16|title=Kingdom of Oyo (ca. 1500-1837) •|url=https://www.blackpast.org/global-african-history/oyo/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610204812/https://www.blackpast.org/global-african-history/oyo/|url-status=live}}</ref> [[Islam in Nigeria|Islam reached Nigeria]] through the [[Bornu Empire]] between (1068 AD) and [[Hausa Kingdoms|Hausa Kingdom]] during the 11th century,<ref>{{Cite web | url=http://countrystudies.us/nigeria/3.htm | work=country studies | title=Table content, Nigeria | date=20 August 2001 | access-date=28 February 2020 | archive-date=14 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210514102834/http://countrystudies.us/nigeria/3.htm | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistoriesResponsive.asp?historyid=ad41 | work=History World | title=Historic regions from 5th century BC to 20th century | date=29 May 2011 | access-date=28 February 2020 | archive-date=3 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211003223531/http://historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistoriesResponsive.asp?historyid=ad41 | url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news | url=https://www.studycountry.com/guide/NG-history.htm | work=Study country | title=A short Nigerian history | date=25 May 2010 | access-date=6 November 2019 | archive-date=7 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211007101355/https://www.studycountry.com/guide/NG-history.htm | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web | url=https://nigeria.gov.ng/index.php/2016-04-06-08-38-30/history-of-nigeria/32-about-nigeria | work=Nigeria Government Federal Website | title=About the Country Nigeria The History | date=1 October 2006 | access-date=6 November 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190530151151/http://www.nigeria.gov.ng/index.php/2016-04-06-08-38-30/history-of-nigeria/32-about-nigeria | archive-date=30 May 2019 | url-status=dead }}</ref> while [[Christianity in Nigeria|Christianity came to Nigeria]] in the 15th century through [[Augustinians|Augustinian]] and [[Capuchin Monastery|Capuchin monks]] from [[Portuguese Empire|Portugal]] to the [[Kingdom of Warri]].<ref>Ryder, A. F. C. "MISSIONARY ACTIVITY IN THE KINGDOM OF WARRI TO THE EARLY NINETEENTH CENTURY". ''Journal of the Historical Society of Nigeria'', vol. 2, no. 1, 1960, pp. 1–26. {{JSTOR|41970817}}. Accessed 4 July 2023.</ref> The [[Songhai Empire]] also occupied part of the region. Through contact with Europeans, early harbour towns such as [[Calabar]], [[Badagry]],<ref>{{Cite web |title=Historical Legacies &#124; Religious Literacy Project |url=https://rlp.hds.harvard.edu/for-educators/country-profiles/nigeria/historical-legacies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417081153/https://rlp.hds.harvard.edu/for-educators/country-profiles/nigeria/historical-legacies |archive-date=2020-04-17 |access-date=2019-08-25}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Transatlantic Slave Trade |url=https://rlp.hds.harvard.edu/faq/transatlantic-slave-trade-nigeria |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610083429/https://rlp.hds.harvard.edu/faq/transatlantic-slave-trade-nigeria |archive-date=2020-06-10 |access-date=2020-05-27 |website=rlp.hds.harvard.edu |language=en }}</ref> and [[Bonny, Nigeria|Bonny]] emerged along the coast after 1480, which did business in the [[Atlantic slave trade|transatlantic slave trade]], among other things. After 1804, [[Usman dan Fodio]] unified an immense territory in his [[jihad]] against the superior but quarrelling [[Hausa Kingdoms|Hausa states]] of the north, which was stabilised by his successors as the "[[Sokoto Caliphate|Caliphate of Sokoto]]". In its initial endeavour to stop the slave trade in [[West Africa]], the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom]] gradually expanded its sphere of influence after 1851, starting from the tiny island of [[Lagos]] (3&nbsp;km²) and the port city of [[Calabar]]. The British followed expansive trading companies such as the [[Royal Niger Company|RNC]] and missionaries such as [[Mary Slessor]], who advanced into the hinterland, preached and founded missionary schools, but also took action against local customs such as the religiously induced killing of twins or servants of deceased village elders and against the [[Trial by ordeal]] as a means of establishing the legal truth. At the [[Berlin Conference|Berlin Congo Conference]] in 1885, the European powers demarcated their spheres of interest in Africa without regard to ethnic or linguistic boundaries and without giving those affected a say. Thereafter, the British made increasing advances in the Niger region, which they had negotiated in Berlin, and ultimately defeated the [[Sokoto Caliphate]]. From 1903, Great Britain controlled almost the entire present-day territory of Nigeria, which was united under a single administration in 1914 (in 1919, a border strip of the former [[Kamerun|German colony of Cameroon]] was added to the territory of Nigeria). Under the British colonial administration, [[Cartel|purchasing cartels]] (of companies such as [[Unilever]], [[Nestlé]] and [[Cadbury]]) kept the prices of [[Cocoa bean|cocoa]], [[palm oil]] and [[peanut]]s artificially low, thereby damaging Nigerian agriculture, but on the other hand ports and an extensive railway network were also built. [[Newspaper]]s, [[Political party|political parties]], [[trade union]]s and [[Higher education|higher education institutions]] were established - rather against the wishes of the colonial rulers in order to control the oversized colony. In the [[#Nigeria regiments, advance in Ethiopia|East African campaign of 1941]], Nigerian regiments achieved the first major success against the [[Axis powers]] with the fastest military advance in history at the time.<ref name=":14" /> In 1956, [[Oloibiri Oilfield|oil fields]] were discovered in Nigeria. Since then, vandalism, oil theft and illegal, unprofessional refining by local residents have caused the contamination of the [[Niger Delta]] with crude and heavy oil, particularly around disused exploratory boreholes.<ref>{{Cite news |date=2022-04-26 |title=Nigeria's illegal oil refineries: Dirty, dangerous, lucrative |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-61216157 |access-date=2024-02-07 |language=en-GB |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010091114/https://www.bbc.com/news/world-africa-61216157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-05-27 |title=The business of illegal refiners in the Niger Delta |url=https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2022/05/27/the-business-of-illegal-refiners-in-the-niger-delta_5984802_19.html |access-date=2024-02-07 |work=Le Monde.fr |language=en |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206134853/https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2022/05/27/the-business-of-illegal-refiners-in-the-niger-delta_5984802_19.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Owolabi |first=Tife |date=2022-02-08 |title=Nigeria goes after illegal oil refineries to curb pollution |url=https://www.reuters.com/business/energy/nigeria-goes-after-illegal-oil-refineries-curb-pollution-2022-02-08/ |access-date=2024-02-07 |website=Reuters |archive-date=2023-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528143954/https://www.reuters.com/business/energy/nigeria-goes-after-illegal-oil-refineries-curb-pollution-2022-02-08/ |url-status=live }}</ref> Nigeria gained [[independence]] in 1960.<ref>{{Cite news |title=Nigeria - People, Culture, Economy {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nigeria/Independent-Nigeria |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512153640/https://www.britannica.com/place/Nigeria/Independent-Nigeria |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-23 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref> From 1967 to 1970, the [[Nigerian Civil War|Biafran War]] raged in the southeast, becoming one of the worst humanitarian disasters of the late twentieth century. After nearly three decades of largely restrictive military rule, Nigeria transitioned to a democratic [[federal republic]] in 1999, modeled in part on the political system of the United States. Quadrennial elections have been criticized as lacking transparency.<ref>{{Cite news |last=Okafor |first=Chiamaka |date=2023-06-27 |title=2023: EU Observers present final report on Nigeria's general elections, highlight key priorities |url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/607055-2023-eu-observers-present-final-report-on-nigerias-general-elections-highlight-key-priorities.html |access-date=2024-02-07 |newspaper=[[Premium Times]]|language=en-GB |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207142415/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/607055-2023-eu-observers-present-final-report-on-nigerias-general-elections-highlight-key-priorities.html |url-status=live }}</ref> Nevertheless, transfers of presidential power at [[Aso Rock]] occurred peacefully in 2007, 2010, 2015, and 2023, making Nigeria one of the relatively stable democracies in the region despite persistent institutional challenges. The [[Boko Haram insurgency]] gained significant international attention around 2014 but later weakened due to internal divisions and coordinated regional military efforts. In the same year, the spread of the [[Ebola in Nigeria|Ebola epidemic]] to the densely populated city of Lagos was successfully contained through rapid public health response and crisis management.<ref>{{Cite journal |last1=Otu |first1=Akaninyene |last2=Ameh |first2=Soter |last3=Osifo-Dawodu |first3=Egbe |last4=Alade |first4=Enoma |last5=Ekuri |first5=Susan |last6=Idris |first6=Jide |date=2017-07-10 |title=An account of the Ebola virus disease outbreak in Nigeria: implications and lessons learnt |journal=BMC Public Health |volume=18 |issue=1 |pages=3 |doi=10.1186/s12889-017-4535-x |doi-access=free |issn=1471-2458 |pmc=5504668 |pmid=28693453}}</ref> In recent years, Nigeria has experienced growing international recognition for its cultural and technological sectors, including the global rise of [[Afrobeats|Nigerian music]] and the expansion of the [[Nollywood|film industry]]. The country has also seen growth in the technology sector, producing five of Africa's seven technology [[Unicorn (finance)|unicorn companies]].<ref>{{Cite news |date=2022-01-26 |title=Nigeria produces five of seven unicorns in Africa |url=https://guardian.ng/technology/nigeria-produces-five-of-seven-unicorns-in-africa/|location=Lagos, Nigeria |access-date=2024-02-07 |newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US |archive-date=2022-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017085459/https://guardian.ng/technology/nigeria-produces-five-of-seven-unicorns-in-africa/ |url-status=live }}</ref> Since January 2024, Nigeria has sought to expand domestic refining capacity, including the commissioning of large new refineries, in an effort to process more of its own [[Petroleum|crude oil]] rather than relying heavily on imported refined products.<ref>{{Cite web |last=Nwanma |first=Vincent |date=2024-02-01 |title=Africa's Largest Oil Refinery Goes Live |url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/dangote-petroleum-refinery-lagos-nigeria/ |access-date=2024-02-07 |website=Global Finance Magazine |language=en-US |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206100310/https://gfmag.com/economics-policy-regulation/dangote-petroleum-refinery-lagos-nigeria/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=We're Still Test-running Port Harcourt Refinery, Products Not Coming From There Yet, Says Nigerian Government {{!}} Sahara Reporters |url=https://saharareporters.com/2024/02/01/were-still-test-running-port-harcourt-refinery-products-not-coming-there-yet-says |access-date=2024-02-07 |website=saharareporters.com |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206223745/https://saharareporters.com/2024/02/01/were-still-test-running-port-harcourt-refinery-products-not-coming-there-yet-says |url-status=live }}</ref> Kidnapping for ransom remains one of Nigeria's most significant security challenges. Surveys indicate that approximately 38% of Nigerians personally know someone who has been kidnapped.<ref name=":35">{{Cite web |last=NOIPolls |date=2024-05-13 |title=Prevalence, factors, and solution to ransom kidnapping in Nigeria |url=https://www.noi-polls.com/post/6-in-10-nigerians-say-authorities-not-doing-enough-to-curb-kidnapping |access-date=2024-06-02 |website=NOIPolls |language=en |archive-date=2024-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601123809/https://www.noi-polls.com/post/6-in-10-nigerians-say-authorities-not-doing-enough-to-curb-kidnapping |url-status=live }}</ref> Economic reforms implemented in 2023 were followed by a sharp rise in the cost of living; polls suggest that about 64% of Nigerians report being unable to afford basic needs or experiencing food insecurity.<ref name=":36">{{Cite web |last=api_admin |date=2024-05-29 |title=Citizens Assessment Of President Tinubu's Performance, One Year In Office |url=https://africapolling.org/2024/05/29/citizens-assessment-of-president-tinubus-performance-one-year-in-office/ |access-date=2024-06-02 |website=Africa Polling Institute |language=en-US |archive-date=2024-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601122306/https://africapolling.org/20240601122306/https://africapolling.org/2024/05/29/citizens-assessment-of-president-tinubus-performance-one-year-in-office/ |url-status=live }}</ref> The same [[Survey (human research)|survey]] reported that 78% of respondents rated the performance of President [[Bola Tinubu]] as “poor” or “very poor”.<ref name=":36" /> ==پڻ ڏسو== {{Portal|نائيجيريا}} * [[سوڪوٽو خلافت]] * [[ڪانيم-بورنو سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:نائيجيريا جي تاريخ]] [[زمرو:نائيجيريا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] o8gfw27bqfg9i9c9n58ivuqxysji3x5 401442 401441 2026-08-06T18:34:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 401442 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Aso Rock , Abuja.jpg|thumb|[[Aso Rock]], close to the [[Aso Villa|presidential villa]]]] '''[[نائيجيريا]] جي تاريخ''' جو سراغ گهٽ ۾ گهٽ <small>9000</small> قبل مسيح واري دور جي شروعاتي رهواسين کان وٺي، <small>1500</small> قبل مسيح جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ<ref>{{Cite web |title=Settlement Archaeology in Nigeria |url=https://www.okayama-u.ac.jp/user/arch/news/wac/ogund1e.html |access-date=2026-04-17 |website=www.okayama-u.ac.jp}}</ref><ref>{{Cite web |title=History – Embassy of Nigeria, Moscow, Russia |url=http://moscow.foreignaffairs.gov.ng/nigeria/nigeria-history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717095420/http://moscow.foreignaffairs.gov.ng/nigeria/nigeria-history/ |archive-date=2025-07-17 |access-date=2026-05-23 |website=moscow.foreignaffairs.gov.ng |language=en |url-status=live }}</ref> "نوڪ ڪلچر" جهڙين شروعاتي تهذيبن تائين لڳائي سگهجي ٿو.<ref name="Champion2">{{cite journal |last1=Champion |first1=Louis |display-authors=etal |date=15 December 2022 |title=A question of rite—pearl millet consumption at Nok culture sites, Nigeria (second/first millennium BC) |journal=Vegetation History and Archaeobotany |volume=32 |issue=3 |pages=263–283 |doi=10.1007/s00334-022-00902-0 |s2cid=254761854 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite web |title=The Nok Culture |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/nok-culture |access-date=2025-06-27 |website=education.nationalgeographic.org |language=en}}</ref> آفريڪا جون ڪيتريون ئي قديم تهذيبون، جهڙوڪ "ايفي سلطنت" (<small>Ife</small> <small>Empire</small>)، "نري جي بادشاهت" (<small>Kingdom</small> <small>of</small> <small>Nri</small>)،<ref>{{Cite web |last=Editorial Team |date=2018-12-12 |title=The Nri Kingdom (900AD - Present): Rule by theocracy |url=https://thinkafrica.net/nri-nigeria/ |access-date=2022-02-20 |publisher=Think Africa |language=en-US |archive-date=2019-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930155136/https://thinkafrica.net/nri-nigeria/ |url-status=live }}</ref> "بينن جي بادشاهت"<ref>{{Cite news|title=The kingdom of Benin|language=en-GB|publisher=BBC Bitesize|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/topics/zpvckqt/articles/z3n7mp3|access-date=2022-02-20|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629031139/https://www.bbc.co.uk/bitesize/topics/zpvckqt/articles/z3n7mp3|url-status=live}}</ref> ۽ "اويو سلطنت"، ان علائقي ۾ آباد ٿيون جنهن کي اڄ نائيجيريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2009-06-16|title=Kingdom of Oyo (ca. 1500-1837) •|url=https://www.blackpast.org/global-african-history/oyo/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610204812/https://www.blackpast.org/global-african-history/oyo/|url-status=live}}</ref> [[اسلام]] نائيجيريا ۾ <small>1068</small>ع جي لڳ ڀڳ "[[ڪانيم-بورنو سلطنت|بورنو سلطنت]]" ۽ 11هين صديءَ دوران "هاوسا بادشاهت" (<small>Hausa</small> <small>Kingdom</small>) ذريعي پهتو،<ref>{{Cite web | url=http://countrystudies.us/nigeria/3.htm | work=country studies | title=Table content, Nigeria | date=20 August 2001 | access-date=28 February 2020 | archive-date=14 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210514102834/http://countrystudies.us/nigeria/3.htm | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistoriesResponsive.asp?historyid=ad41 | work=History World | title=Historic regions from 5th century BC to 20th century | date=29 May 2011 | access-date=28 February 2020 | archive-date=3 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211003223531/http://historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistoriesResponsive.asp?historyid=ad41 | url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite news | url=https://www.studycountry.com/guide/NG-history.htm | work=Study country | title=A short Nigerian history | date=25 May 2010 | access-date=6 November 2019 | archive-date=7 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211007101355/https://www.studycountry.com/guide/NG-history.htm | url-status=live }}</ref> <ref>{{Cite web | url=https://nigeria.gov.ng/index.php/2016-04-06-08-38-30/history-of-nigeria/32-about-nigeria | work=Nigeria Government Federal Website | title=About the Country Nigeria The History | date=1 October 2006 | access-date=6 November 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190530151151/http://www.nigeria.gov.ng/index.php/2016-04-06-08-38-30/history-of-nigeria/32-about-nigeria | archive-date=30 May 2019 | url-status=dead }}</ref> جڏهن ته عيسائيت <small>15</small>هين صديءَ ۾ [[پورچوگال|پرتگال]] مان آيل آگسٽينين<ref>{{Cite web |title=Historical Legacies &#124; Religious Literacy Project |url=https://rlp.hds.harvard.edu/for-educators/country-profiles/nigeria/historical-legacies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417081153/https://rlp.hds.harvard.edu/for-educators/country-profiles/nigeria/historical-legacies |archive-date=2020-04-17 |access-date=2019-08-25}}</ref> ۽ ڪيپوچن راهبن ذريعي "وري جي بادشاهت" تائين پهتي.<ref>Ryder, A. F. C. "MISSIONARY ACTIVITY IN THE KINGDOM OF WARRI TO THE EARLY NINETEENTH CENTURY". ''Journal of the Historical Society of Nigeria'', vol. 2, no. 1, 1960, pp. 1–26. {{JSTOR|41970817}}. Accessed 4 July 2023.</ref> سونگهائي سلطنت پڻ ان علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض رهي. يورپين سان رابطن جي نتيجي ۾، <small>1480</small>ع کان پوءِ ساحل سان گڏ ڪالابار، باڊاگري ۽ بوني جهڙا شروعاتي بندرگاهي شهر وجود ۾ آيا، جن ٻين شين سان گڏوگڏ "[[ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار|ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار]]" ۾ پڻ حصو ورتو.<ref>{{Cite web |title=The Transatlantic Slave Trade |url=https://rlp.hds.harvard.edu/faq/transatlantic-slave-trade-nigeria |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610083429/https://rlp.hds.harvard.edu/faq/transatlantic-slave-trade-nigeria |archive-date=2020-06-10 |access-date=2020-05-27 |website=rlp.hds.harvard.edu |language=en }}</ref> After 1804, [[Usman dan Fodio]] unified an immense territory in his [[jihad]] against the superior but quarrelling [[Hausa Kingdoms|Hausa states]] of the north, which was stabilised by his successors as the "[[Sokoto Caliphate|Caliphate of Sokoto]]". In its initial endeavour to stop the slave trade in [[West Africa]], the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom]] gradually expanded its sphere of influence after 1851, starting from the tiny island of [[Lagos]] (3&nbsp;km²) and the port city of [[Calabar]]. The British followed expansive trading companies such as the [[Royal Niger Company|RNC]] and missionaries such as [[Mary Slessor]], who advanced into the hinterland, preached and founded missionary schools, but also took action against local customs such as the religiously induced killing of twins or servants of deceased village elders and against the [[Trial by ordeal]] as a means of establishing the legal truth. At the [[Berlin Conference|Berlin Congo Conference]] in 1885, the European powers demarcated their spheres of interest in Africa without regard to ethnic or linguistic boundaries and without giving those affected a say. Thereafter, the British made increasing advances in the Niger region, which they had negotiated in Berlin, and ultimately defeated the [[Sokoto Caliphate]]. From 1903, Great Britain controlled almost the entire present-day territory of Nigeria, which was united under a single administration in 1914 (in 1919, a border strip of the former [[Kamerun|German colony of Cameroon]] was added to the territory of Nigeria). Under the British colonial administration, [[Cartel|purchasing cartels]] (of companies such as [[Unilever]], [[Nestlé]] and [[Cadbury]]) kept the prices of [[Cocoa bean|cocoa]], [[palm oil]] and [[peanut]]s artificially low, thereby damaging Nigerian agriculture, but on the other hand ports and an extensive railway network were also built. [[Newspaper]]s, [[Political party|political parties]], [[trade union]]s and [[Higher education|higher education institutions]] were established - rather against the wishes of the colonial rulers in order to control the oversized colony. In the [[#Nigeria regiments, advance in Ethiopia|East African campaign of 1941]], Nigerian regiments achieved the first major success against the [[Axis powers]] with the fastest military advance in history at the time.<ref name=":14" /> In 1956, [[Oloibiri Oilfield|oil fields]] were discovered in Nigeria. Since then, vandalism, oil theft and illegal, unprofessional refining by local residents have caused the contamination of the [[Niger Delta]] with crude and heavy oil, particularly around disused exploratory boreholes.<ref>{{Cite news |date=2022-04-26 |title=Nigeria's illegal oil refineries: Dirty, dangerous, lucrative |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-61216157 |access-date=2024-02-07 |language=en-GB |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010091114/https://www.bbc.com/news/world-africa-61216157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-05-27 |title=The business of illegal refiners in the Niger Delta |url=https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2022/05/27/the-business-of-illegal-refiners-in-the-niger-delta_5984802_19.html |access-date=2024-02-07 |work=Le Monde.fr |language=en |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206134853/https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2022/05/27/the-business-of-illegal-refiners-in-the-niger-delta_5984802_19.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Owolabi |first=Tife |date=2022-02-08 |title=Nigeria goes after illegal oil refineries to curb pollution |url=https://www.reuters.com/business/energy/nigeria-goes-after-illegal-oil-refineries-curb-pollution-2022-02-08/ |access-date=2024-02-07 |website=Reuters |archive-date=2023-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528143954/https://www.reuters.com/business/energy/nigeria-goes-after-illegal-oil-refineries-curb-pollution-2022-02-08/ |url-status=live }}</ref> Nigeria gained [[independence]] in 1960.<ref>{{Cite news |title=Nigeria - People, Culture, Economy {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nigeria/Independent-Nigeria |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512153640/https://www.britannica.com/place/Nigeria/Independent-Nigeria |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-23 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref> From 1967 to 1970, the [[Nigerian Civil War|Biafran War]] raged in the southeast, becoming one of the worst humanitarian disasters of the late twentieth century. After nearly three decades of largely restrictive military rule, Nigeria transitioned to a democratic [[federal republic]] in 1999, modeled in part on the political system of the United States. Quadrennial elections have been criticized as lacking transparency.<ref>{{Cite news |last=Okafor |first=Chiamaka |date=2023-06-27 |title=2023: EU Observers present final report on Nigeria's general elections, highlight key priorities |url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/607055-2023-eu-observers-present-final-report-on-nigerias-general-elections-highlight-key-priorities.html |access-date=2024-02-07 |newspaper=[[Premium Times]]|language=en-GB |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207142415/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/607055-2023-eu-observers-present-final-report-on-nigerias-general-elections-highlight-key-priorities.html |url-status=live }}</ref> Nevertheless, transfers of presidential power at [[Aso Rock]] occurred peacefully in 2007, 2010, 2015, and 2023, making Nigeria one of the relatively stable democracies in the region despite persistent institutional challenges. The [[Boko Haram insurgency]] gained significant international attention around 2014 but later weakened due to internal divisions and coordinated regional military efforts. In the same year, the spread of the [[Ebola in Nigeria|Ebola epidemic]] to the densely populated city of Lagos was successfully contained through rapid public health response and crisis management.<ref>{{Cite journal |last1=Otu |first1=Akaninyene |last2=Ameh |first2=Soter |last3=Osifo-Dawodu |first3=Egbe |last4=Alade |first4=Enoma |last5=Ekuri |first5=Susan |last6=Idris |first6=Jide |date=2017-07-10 |title=An account of the Ebola virus disease outbreak in Nigeria: implications and lessons learnt |journal=BMC Public Health |volume=18 |issue=1 |pages=3 |doi=10.1186/s12889-017-4535-x |doi-access=free |issn=1471-2458 |pmc=5504668 |pmid=28693453}}</ref> In recent years, Nigeria has experienced growing international recognition for its cultural and technological sectors, including the global rise of [[Afrobeats|Nigerian music]] and the expansion of the [[Nollywood|film industry]]. The country has also seen growth in the technology sector, producing five of Africa's seven technology [[Unicorn (finance)|unicorn companies]].<ref>{{Cite news |date=2022-01-26 |title=Nigeria produces five of seven unicorns in Africa |url=https://guardian.ng/technology/nigeria-produces-five-of-seven-unicorns-in-africa/|location=Lagos, Nigeria |access-date=2024-02-07 |newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US |archive-date=2022-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017085459/https://guardian.ng/technology/nigeria-produces-five-of-seven-unicorns-in-africa/ |url-status=live }}</ref> Since January 2024, Nigeria has sought to expand domestic refining capacity, including the commissioning of large new refineries, in an effort to process more of its own [[Petroleum|crude oil]] rather than relying heavily on imported refined products.<ref>{{Cite web |last=Nwanma |first=Vincent |date=2024-02-01 |title=Africa's Largest Oil Refinery Goes Live |url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/dangote-petroleum-refinery-lagos-nigeria/ |access-date=2024-02-07 |website=Global Finance Magazine |language=en-US |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206100310/https://gfmag.com/economics-policy-regulation/dangote-petroleum-refinery-lagos-nigeria/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=We're Still Test-running Port Harcourt Refinery, Products Not Coming From There Yet, Says Nigerian Government {{!}} Sahara Reporters |url=https://saharareporters.com/2024/02/01/were-still-test-running-port-harcourt-refinery-products-not-coming-there-yet-says |access-date=2024-02-07 |website=saharareporters.com |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206223745/https://saharareporters.com/2024/02/01/were-still-test-running-port-harcourt-refinery-products-not-coming-there-yet-says |url-status=live }}</ref> Kidnapping for ransom remains one of Nigeria's most significant security challenges. Surveys indicate that approximately 38% of Nigerians personally know someone who has been kidnapped.<ref name=":35">{{Cite web |last=NOIPolls |date=2024-05-13 |title=Prevalence, factors, and solution to ransom kidnapping in Nigeria |url=https://www.noi-polls.com/post/6-in-10-nigerians-say-authorities-not-doing-enough-to-curb-kidnapping |access-date=2024-06-02 |website=NOIPolls |language=en |archive-date=2024-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601123809/https://www.noi-polls.com/post/6-in-10-nigerians-say-authorities-not-doing-enough-to-curb-kidnapping |url-status=live }}</ref> Economic reforms implemented in 2023 were followed by a sharp rise in the cost of living; polls suggest that about 64% of Nigerians report being unable to afford basic needs or experiencing food insecurity.<ref name=":36">{{Cite web |last=api_admin |date=2024-05-29 |title=Citizens Assessment Of President Tinubu's Performance, One Year In Office |url=https://africapolling.org/2024/05/29/citizens-assessment-of-president-tinubus-performance-one-year-in-office/ |access-date=2024-06-02 |website=Africa Polling Institute |language=en-US |archive-date=2024-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601122306/https://africapolling.org/20240601122306/https://africapolling.org/2024/05/29/citizens-assessment-of-president-tinubus-performance-one-year-in-office/ |url-status=live }}</ref> The same [[Survey (human research)|survey]] reported that 78% of respondents rated the performance of President [[Bola Tinubu]] as “poor” or “very poor”.<ref name=":36" /> ==پڻ ڏسو== {{Portal|نائيجيريا}} * [[سوڪوٽو خلافت]] * [[ڪانيم-بورنو سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:نائيجيريا جي تاريخ]] [[زمرو:نائيجيريا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 5us5my9cm81azowogcaos3h2zxgig8d 401443 401442 2026-08-06T18:53:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 401443 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Aso Rock , Abuja.jpg|thumb|صدارتي رهائش گاهه جي ويجهي واقع، "آسو ٽڪري" (Aso Rock)]] '''[[نائيجيريا]] جي تاريخ''' جو سراغ گهٽ ۾ گهٽ <small>9000</small> قبل مسيح واري دور جي شروعاتي رهواسين کان وٺي، <small>1500</small> قبل مسيح جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ<ref>{{Cite web |title=Settlement Archaeology in Nigeria |url=https://www.okayama-u.ac.jp/user/arch/news/wac/ogund1e.html |access-date=2026-04-17 |website=www.okayama-u.ac.jp}}</ref><ref>{{Cite web |title=History – Embassy of Nigeria, Moscow, Russia |url=http://moscow.foreignaffairs.gov.ng/nigeria/nigeria-history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717095420/http://moscow.foreignaffairs.gov.ng/nigeria/nigeria-history/ |archive-date=2025-07-17 |access-date=2026-05-23 |website=moscow.foreignaffairs.gov.ng |language=en |url-status=live }}</ref> "نوڪ ڪلچر" جهڙين شروعاتي تهذيبن تائين لڳائي سگهجي ٿو.<ref name="Champion2">{{cite journal |last1=Champion |first1=Louis |display-authors=etal |date=15 December 2022 |title=A question of rite—pearl millet consumption at Nok culture sites, Nigeria (second/first millennium BC) |journal=Vegetation History and Archaeobotany |volume=32 |issue=3 |pages=263–283 |doi=10.1007/s00334-022-00902-0 |s2cid=254761854 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite web |title=The Nok Culture |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/nok-culture |access-date=2025-06-27 |website=education.nationalgeographic.org |language=en}}</ref> آفريڪا جون ڪيتريون ئي قديم تهذيبون، جهڙوڪ "ايفي سلطنت" (<small>Ife</small> <small>Empire</small>)، "نري جي بادشاهت" (<small>Kingdom</small> <small>of</small> <small>Nri</small>)،<ref>{{Cite web |last=Editorial Team |date=2018-12-12 |title=The Nri Kingdom (900AD - Present): Rule by theocracy |url=https://thinkafrica.net/nri-nigeria/ |access-date=2022-02-20 |publisher=Think Africa |language=en-US |archive-date=2019-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930155136/https://thinkafrica.net/nri-nigeria/ |url-status=live }}</ref> "بينن جي بادشاهت"<ref>{{Cite news|title=The kingdom of Benin|language=en-GB|publisher=BBC Bitesize|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/topics/zpvckqt/articles/z3n7mp3|access-date=2022-02-20|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629031139/https://www.bbc.co.uk/bitesize/topics/zpvckqt/articles/z3n7mp3|url-status=live}}</ref> ۽ "اويو سلطنت"، ان علائقي ۾ آباد ٿيون جنهن کي اڄ نائيجيريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2009-06-16|title=Kingdom of Oyo (ca. 1500-1837) •|url=https://www.blackpast.org/global-african-history/oyo/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610204812/https://www.blackpast.org/global-african-history/oyo/|url-status=live}}</ref> [[اسلام]] نائيجيريا ۾ <small>1068</small>ع جي لڳ ڀڳ "[[ڪانيم-بورنو سلطنت|بورنو سلطنت]]" ۽ 11هين صديءَ دوران "هاوسا بادشاهت" (<small>Hausa</small> <small>Kingdom</small>) ذريعي پهتو،<ref>{{Cite web | url=http://countrystudies.us/nigeria/3.htm | work=country studies | title=Table content, Nigeria | date=20 August 2001 | access-date=28 February 2020 | archive-date=14 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210514102834/http://countrystudies.us/nigeria/3.htm | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistoriesResponsive.asp?historyid=ad41 | work=History World | title=Historic regions from 5th century BC to 20th century | date=29 May 2011 | access-date=28 February 2020 | archive-date=3 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211003223531/http://historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistoriesResponsive.asp?historyid=ad41 | url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite news | url=https://www.studycountry.com/guide/NG-history.htm | work=Study country | title=A short Nigerian history | date=25 May 2010 | access-date=6 November 2019 | archive-date=7 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211007101355/https://www.studycountry.com/guide/NG-history.htm | url-status=live }}</ref> <ref>{{Cite web | url=https://nigeria.gov.ng/index.php/2016-04-06-08-38-30/history-of-nigeria/32-about-nigeria | work=Nigeria Government Federal Website | title=About the Country Nigeria The History | date=1 October 2006 | access-date=6 November 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190530151151/http://www.nigeria.gov.ng/index.php/2016-04-06-08-38-30/history-of-nigeria/32-about-nigeria | archive-date=30 May 2019 | url-status=dead }}</ref> جڏهن ته عيسائيت <small>15</small>هين صديءَ ۾ [[پورچوگال|پرتگال]] مان آيل آگسٽينين<ref>{{Cite web |title=Historical Legacies &#124; Religious Literacy Project |url=https://rlp.hds.harvard.edu/for-educators/country-profiles/nigeria/historical-legacies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417081153/https://rlp.hds.harvard.edu/for-educators/country-profiles/nigeria/historical-legacies |archive-date=2020-04-17 |access-date=2019-08-25}}</ref> ۽ ڪيپوچن راهبن ذريعي "وري جي بادشاهت" تائين پهتي.<ref>Ryder, A. F. C. "MISSIONARY ACTIVITY IN THE KINGDOM OF WARRI TO THE EARLY NINETEENTH CENTURY". ''Journal of the Historical Society of Nigeria'', vol. 2, no. 1, 1960, pp. 1–26. {{JSTOR|41970817}}. Accessed 4 July 2023.</ref> سونگهائي سلطنت پڻ ان علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض رهي. يورپين سان رابطن جي نتيجي ۾، <small>1480</small>ع کان پوءِ ساحل سان گڏ ڪالابار، باڊاگري ۽ بوني جهڙا شروعاتي بندرگاهي شهر وجود ۾ آيا، جن ٻين شين سان گڏوگڏ "[[ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار|ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار]]" ۾ پڻ حصو ورتو.<ref>{{Cite web |title=The Transatlantic Slave Trade |url=https://rlp.hds.harvard.edu/faq/transatlantic-slave-trade-nigeria |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610083429/https://rlp.hds.harvard.edu/faq/transatlantic-slave-trade-nigeria |archive-date=2020-06-10 |access-date=2020-05-27 |website=rlp.hds.harvard.edu |language=en }}</ref> سال <small>1804</small>ع کان پوءِ، [[عثمان دان فوديو|شيخ عثمان دان فوڊيو]] يورپين جي خلاف پنهنجي جهاد دوران هڪ وسيع علائقي کي متحد ڪيو؛ جيتوڻيڪ اتر جون "هائوسا رياستون" پاڻ ۾ جهيڙن جو شڪار هيون، پر سندس جانشينن ان علائقي کي "[[سوڪوٽو خلافت]]" جي صورت ۾ مستحڪم بڻايو. [[اولهه آفريڪا]] ۾ غلامن جي واپار کي روڪڻ جي شروعاتي ڪوششن دوران، برطانيه سال <small>1851</small>ع کان پوءِ آهستي آهستي پنهنجي اثر واري دائري کي وڌايو. هن عمل جي شروعات لاگوس جي ننڍڙي ٻيٽ (3 چورس ڪلوميٽر) ۽ ڪالابار جي بندرگاهي شهر کان ٿي. برطانيه وسيع واپاري ڪمپنين، جهڙوڪ <small>RNC</small> ۽ "ميري سليسر" (<small>Mary Slessor</small>) جهڙن مشنرين جي سرگرمين جي پيروي ڪئي، جن ملڪ جي اندروني علائقن تائين پهچ حاصل ڪئي، نه رڳو تبليغ ڪئي ۽ مشنري اسڪول قائم ڪيا، پر مقامي ريتن رسمن خلاف به قدم کنيا؛ جهڙوڪ مذهبي بنيادن تي جڙوان ٻارن يا فوت ٿيل ڳوٺاڻن اڳواڻن جي نوڪرن کي قتل ڪرڻ، ۽ قانوني سچائي ثابت ڪرڻ لاءِ ”آزمائش ذريعي فيصلي“ (Trial by ordeal) واري طريقي جي مخالفت ڪرڻ. 1885ع ۾ برلن-ڪانگو ڪانفرنس دوران، يورپي طاقتن آفريڪا ۾ پنهنجي مفادن وارن علائقن جي حد بندي ڪئي، جنهن ۾ نسلي يا لساني حدن جو ڪو به خيال نه رکيو ويو ۽ نه ئي متاثر ٿيندڙ ماڻهن جي راءِ کي شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ، برطانيا نائجر واري علائقي ۾ پنهنجي پيش قدمي وڌائي - جنهن بابت برلن ۾ معاهدو ٿيو هو - ۽ آخرڪار سڪوٽو خلافت کي شڪست ڏني. 1903ع کان وٺي، برطانيا جو نائيجيريا جي موجوده علائقي جي تقريبن سموري حصي تي ڪنٽرول قائم ٿي ويو، جنهن کي 1914ع ۾ هڪ ئي انتظاميه هيٺ متحد ڪيو ويو (1919ع ۾، اڳوڻي جرمن ڪالوني ڪيمرون جي سرحد سان لڳل هڪ پٽي نائيجيريا جي علائقي ۾ شامل ڪئي وئي). * برطانوي نوآبادياتي انتظاميه هيٺ، خريداري ڪندڙ ڪارٽيلز (جهڙوڪ يونيليور، نيسلي ۽ ڪيڊبري) ڪوڪو، پام آئل ۽ مونگ ڦلين جي قيمتن کي مصنوعي طور تي گهٽ رکيو، جنهن سان نائيجيريا جي زراعت کي نقصان پهتو؛ پر ٻئي طرف بندرگاهه (۽ ريلوي جو وسيع نيٽ ورڪ) پڻ تعمير ڪيا ويا. اخبارون، سياسي پارٽيون، ٽريڊ يونينون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا قائم ڪيا ويا - جيتوڻيڪ اهي نوآبادياتي حڪمرانن جي خواهش جي خلاف هئا، پر انهن جو مقصد ان وڏي ڪالوني کي ڪنٽرول ڪرڻ هو. 1941ع جي اوڀر آفريڪا واري مهم دوران، نائيجيريا جي فوجي دستن ”ايڪسس پاورز“ (Axis powers) خلاف پهرين وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن ۾ ان وقت جي تاريخ جي تيز ترين فوجي پيش قدمي شامل هئي. 1956ع ۾ نائيجيريا ۾ تيل جا ذخيرا دريافت ٿيا. ان وقت کان وٺي، تباهي ۽ بربادي (vandalism)... مقامي رهواسين پاران تيل جي چوري ۽ غير قانوني (غير پيشه ورانه) ريفائننگ (تيل صاف ڪرڻ) جي عمل نائيجر ڊيلٽا واري علائقي کي خام ۽ ڳري تيل جي آلودگي سان متاثر ڪيو آهي، خاص طور تي انهن هنڌن تي جتي تيل جي ڳولا لاءِ کوٽيل کوهه (boreholes) هاڻي استعمال ۾ نه آهن. * نائيجيريا 1960ع ۾ آزادي حاصل ڪئي. 1967ع کان 1970ع دوران، ڏکڻ اوڀر واري علائقي ۾ ”بيافران جنگ“ (Biafran War) وڙهي وئي، جيڪا ويهين صديءَ جي آخري دور جي بدترين انساني بحرانن مان هڪ بڻجي وئي. تقريبن ٽن ڏهاڪن تائين سخت فوجي حڪمرانيءَ هيٺ رهڻ کان پوءِ، نائيجيريا 1999ع ۾ هڪ جمهوري وفاقي جمهوريه واري نظام ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن جو نمونو جزوي طور تي آمريڪا جي سياسي نظام تي ٻڌل هو. 1804, [[Usman dan Fodio]] unified an immense territory in his [[jihad]] against the superior but quarrelling [[Hausa Kingdoms|Hausa states]] of the north, which was stabilised by his successors as the "[[Sokoto Caliphate|Caliphate of Sokoto]]". In its initial endeavour to stop the slave trade in [[West Africa]], the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|United Kingdom]] gradually expanded its sphere of influence after 1851, starting from the tiny island of [[Lagos]] (3&nbsp;km²) and the port city of [[Calabar]]. The British followed expansive trading companies such as the [[Royal Niger Company|RNC]] and missionaries such as [[Mary Slessor]], who advanced into the hinterland, preached and founded missionary schools, but also took action against local customs such as the religiously induced killing of twins or servants of deceased village elders and against the [[Trial by ordeal]] as a means of establishing the legal truth. At the [[Berlin Conference|Berlin Congo Conference]] in 1885, the European powers demarcated their spheres of interest in Africa without regard to ethnic or linguistic boundaries and without giving those affected a say. Thereafter, the British made increasing advances in the Niger region, which they had negotiated in Berlin, and ultimately defeated the [[Sokoto Caliphate]]. From 1903, Great Britain controlled almost the entire present-day territory of Nigeria, which was united under a single administration in 1914 (in 1919, a border strip of the former [[Kamerun|German colony of Cameroon]] was added to the territory of Nigeria). Under the British colonial administration, [[Cartel|purchasing cartels]] (of companies such as [[Unilever]], [[Nestlé]] and [[Cadbury]]) kept the prices of [[Cocoa bean|cocoa]], [[palm oil]] and [[peanut]]s artificially low, thereby damaging Nigerian agriculture, but on the other hand ports and an extensive railway network were also built. [[Newspaper]]s, [[Political party|political parties]], [[trade union]]s and [[Higher education|higher education institutions]] were established - rather against the wishes of the colonial rulers in order to control the oversized colony. In the [[#Nigeria regiments, advance in Ethiopia|East African campaign of 1941]], Nigerian regiments achieved the first major success against the [[Axis powers]] with the fastest military advance in history at the time.<ref name=":14" /> In 1956, [[Oloibiri Oilfield|oil fields]] were discovered in Nigeria. Since then, vandalism, oil theft and illegal, unprofessional refining by local residents have caused the contamination of the [[Niger Delta]] with crude and heavy oil, particularly around disused exploratory boreholes.<ref>{{Cite news |date=2022-04-26 |title=Nigeria's illegal oil refineries: Dirty, dangerous, lucrative |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-61216157 |access-date=2024-02-07 |language=en-GB |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010091114/https://www.bbc.com/news/world-africa-61216157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-05-27 |title=The business of illegal refiners in the Niger Delta |url=https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2022/05/27/the-business-of-illegal-refiners-in-the-niger-delta_5984802_19.html |access-date=2024-02-07 |work=Le Monde.fr |language=en |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206134853/https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2022/05/27/the-business-of-illegal-refiners-in-the-niger-delta_5984802_19.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Owolabi |first=Tife |date=2022-02-08 |title=Nigeria goes after illegal oil refineries to curb pollution |url=https://www.reuters.com/business/energy/nigeria-goes-after-illegal-oil-refineries-curb-pollution-2022-02-08/ |access-date=2024-02-07 |website=Reuters |archive-date=2023-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528143954/https://www.reuters.com/business/energy/nigeria-goes-after-illegal-oil-refineries-curb-pollution-2022-02-08/ |url-status=live }}</ref> Nigeria gained [[independence]] in 1960.<ref>{{Cite news |title=Nigeria - People, Culture, Economy {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nigeria/Independent-Nigeria |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512153640/https://www.britannica.com/place/Nigeria/Independent-Nigeria |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-23 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref> From 1967 to 1970, the [[Nigerian Civil War|Biafran War]] raged in the southeast, becoming one of the worst humanitarian disasters of the late twentieth century. After nearly three decades of largely restrictive military rule, Nigeria transitioned to a democratic [[federal republic]] in 1999, modeled in part on the political system of the United States. Quadrennial elections have been criticized as lacking transparency.<ref>{{Cite news |last=Okafor |first=Chiamaka |date=2023-06-27 |title=2023: EU Observers present final report on Nigeria's general elections, highlight key priorities |url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/607055-2023-eu-observers-present-final-report-on-nigerias-general-elections-highlight-key-priorities.html |access-date=2024-02-07 |newspaper=[[Premium Times]]|language=en-GB |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207142415/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/607055-2023-eu-observers-present-final-report-on-nigerias-general-elections-highlight-key-priorities.html |url-status=live }}</ref> Nevertheless, transfers of presidential power at [[Aso Rock]] occurred peacefully in 2007, 2010, 2015, and 2023, making Nigeria one of the relatively stable democracies in the region despite persistent institutional challenges. The [[Boko Haram insurgency]] gained significant international attention around 2014 but later weakened due to internal divisions and coordinated regional military efforts. In the same year, the spread of the [[Ebola in Nigeria|Ebola epidemic]] to the densely populated city of Lagos was successfully contained through rapid public health response and crisis management.<ref>{{Cite journal |last1=Otu |first1=Akaninyene |last2=Ameh |first2=Soter |last3=Osifo-Dawodu |first3=Egbe |last4=Alade |first4=Enoma |last5=Ekuri |first5=Susan |last6=Idris |first6=Jide |date=2017-07-10 |title=An account of the Ebola virus disease outbreak in Nigeria: implications and lessons learnt |journal=BMC Public Health |volume=18 |issue=1 |pages=3 |doi=10.1186/s12889-017-4535-x |doi-access=free |issn=1471-2458 |pmc=5504668 |pmid=28693453}}</ref> In recent years, Nigeria has experienced growing international recognition for its cultural and technological sectors, including the global rise of [[Afrobeats|Nigerian music]] and the expansion of the [[Nollywood|film industry]]. The country has also seen growth in the technology sector, producing five of Africa's seven technology [[Unicorn (finance)|unicorn companies]].<ref>{{Cite news |date=2022-01-26 |title=Nigeria produces five of seven unicorns in Africa |url=https://guardian.ng/technology/nigeria-produces-five-of-seven-unicorns-in-africa/|location=Lagos, Nigeria |access-date=2024-02-07 |newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US |archive-date=2022-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017085459/https://guardian.ng/technology/nigeria-produces-five-of-seven-unicorns-in-africa/ |url-status=live }}</ref> Since January 2024, Nigeria has sought to expand domestic refining capacity, including the commissioning of large new refineries, in an effort to process more of its own [[Petroleum|crude oil]] rather than relying heavily on imported refined products.<ref>{{Cite web |last=Nwanma |first=Vincent |date=2024-02-01 |title=Africa's Largest Oil Refinery Goes Live |url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/dangote-petroleum-refinery-lagos-nigeria/ |access-date=2024-02-07 |website=Global Finance Magazine |language=en-US |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206100310/https://gfmag.com/economics-policy-regulation/dangote-petroleum-refinery-lagos-nigeria/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=We're Still Test-running Port Harcourt Refinery, Products Not Coming From There Yet, Says Nigerian Government {{!}} Sahara Reporters |url=https://saharareporters.com/2024/02/01/were-still-test-running-port-harcourt-refinery-products-not-coming-there-yet-says |access-date=2024-02-07 |website=saharareporters.com |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206223745/https://saharareporters.com/2024/02/01/were-still-test-running-port-harcourt-refinery-products-not-coming-there-yet-says |url-status=live }}</ref> Kidnapping for ransom remains one of Nigeria's most significant security challenges. Surveys indicate that approximately 38% of Nigerians personally know someone who has been kidnapped.<ref name=":35">{{Cite web |last=NOIPolls |date=2024-05-13 |title=Prevalence, factors, and solution to ransom kidnapping in Nigeria |url=https://www.noi-polls.com/post/6-in-10-nigerians-say-authorities-not-doing-enough-to-curb-kidnapping |access-date=2024-06-02 |website=NOIPolls |language=en |archive-date=2024-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601123809/https://www.noi-polls.com/post/6-in-10-nigerians-say-authorities-not-doing-enough-to-curb-kidnapping |url-status=live }}</ref> Economic reforms implemented in 2023 were followed by a sharp rise in the cost of living; polls suggest that about 64% of Nigerians report being unable to afford basic needs or experiencing food insecurity.<ref name=":36">{{Cite web |last=api_admin |date=2024-05-29 |title=Citizens Assessment Of President Tinubu's Performance, One Year In Office |url=https://africapolling.org/2024/05/29/citizens-assessment-of-president-tinubus-performance-one-year-in-office/ |access-date=2024-06-02 |website=Africa Polling Institute |language=en-US |archive-date=2024-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601122306/https://africapolling.org/20240601122306/https://africapolling.org/2024/05/29/citizens-assessment-of-president-tinubus-performance-one-year-in-office/ |url-status=live }}</ref> The same [[Survey (human research)|survey]] reported that 78% of respondents rated the performance of President [[Bola Tinubu]] as “poor” or “very poor”.<ref name=":36" /> ==پڻ ڏسو== {{Portal|نائيجيريا}} * [[سوڪوٽو خلافت]] * [[ڪانيم-بورنو سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:نائيجيريا جي تاريخ]] [[زمرو:نائيجيريا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 391m4nfjnj8xnyfct14m3ztd9wtynp5 401444 401443 2026-08-06T19:33:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 401444 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} [[File:Aso Rock , Abuja.jpg|thumb|صدارتي رهائش گاهه جي ويجهي واقع، "آسو ٽڪري" (Aso Rock)]] '''[[نائيجيريا]] جي تاريخ''' جو سراغ گهٽ ۾ گهٽ <small>9000</small> قبل مسيح واري دور جي شروعاتي رهواسين کان وٺي، <small>1500</small> قبل مسيح جي لڳ ڀڳ شروع ٿيندڙ<ref>{{Cite web |title=Settlement Archaeology in Nigeria |url=https://www.okayama-u.ac.jp/user/arch/news/wac/ogund1e.html |access-date=2026-04-17 |website=www.okayama-u.ac.jp}}</ref><ref>{{Cite web |title=History – Embassy of Nigeria, Moscow, Russia |url=http://moscow.foreignaffairs.gov.ng/nigeria/nigeria-history/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250717095420/http://moscow.foreignaffairs.gov.ng/nigeria/nigeria-history/ |archive-date=2025-07-17 |access-date=2026-05-23 |website=moscow.foreignaffairs.gov.ng |language=en |url-status=live }}</ref> "نوڪ ڪلچر" جهڙين شروعاتي تهذيبن تائين لڳائي سگهجي ٿو.<ref name="Champion2">{{cite journal |last1=Champion |first1=Louis |display-authors=etal |date=15 December 2022 |title=A question of rite—pearl millet consumption at Nok culture sites, Nigeria (second/first millennium BC) |journal=Vegetation History and Archaeobotany |volume=32 |issue=3 |pages=263–283 |doi=10.1007/s00334-022-00902-0 |s2cid=254761854 |doi-access=free}}</ref> <ref>{{Cite web |title=The Nok Culture |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/nok-culture |access-date=2025-06-27 |website=education.nationalgeographic.org |language=en}}</ref> آفريڪا جون ڪيتريون ئي قديم تهذيبون، جهڙوڪ "ايفي سلطنت" (<small>Ife</small> <small>Empire</small>)، "نري جي بادشاهت" (<small>Kingdom</small> <small>of</small> <small>Nri</small>)،<ref>{{Cite web |last=Editorial Team |date=2018-12-12 |title=The Nri Kingdom (900AD - Present): Rule by theocracy |url=https://thinkafrica.net/nri-nigeria/ |access-date=2022-02-20 |publisher=Think Africa |language=en-US |archive-date=2019-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190930155136/https://thinkafrica.net/nri-nigeria/ |url-status=live }}</ref> "بينن جي بادشاهت"<ref>{{Cite news|title=The kingdom of Benin|language=en-GB|publisher=BBC Bitesize|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/topics/zpvckqt/articles/z3n7mp3|access-date=2022-02-20|archive-date=2021-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210629031139/https://www.bbc.co.uk/bitesize/topics/zpvckqt/articles/z3n7mp3|url-status=live}}</ref> ۽ "اويو سلطنت"، ان علائقي ۾ آباد ٿيون جنهن کي اڄ نائيجيريا جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite web|date=2009-06-16|title=Kingdom of Oyo (ca. 1500-1837) •|url=https://www.blackpast.org/global-african-history/oyo/|access-date=2022-02-20|language=en-US|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610204812/https://www.blackpast.org/global-african-history/oyo/|url-status=live}}</ref> [[اسلام]] نائيجيريا ۾ <small>1068</small>ع جي لڳ ڀڳ "[[ڪانيم-بورنو سلطنت|بورنو سلطنت]]" ۽ 11هين صديءَ دوران "هاوسا بادشاهت" (<small>Hausa</small> <small>Kingdom</small>) ذريعي پهتو،<ref>{{Cite web | url=http://countrystudies.us/nigeria/3.htm | work=country studies | title=Table content, Nigeria | date=20 August 2001 | access-date=28 February 2020 | archive-date=14 May 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210514102834/http://countrystudies.us/nigeria/3.htm | url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news | url=http://historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistoriesResponsive.asp?historyid=ad41 | work=History World | title=Historic regions from 5th century BC to 20th century | date=29 May 2011 | access-date=28 February 2020 | archive-date=3 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211003223531/http://historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistoriesResponsive.asp?historyid=ad41 | url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite news | url=https://www.studycountry.com/guide/NG-history.htm | work=Study country | title=A short Nigerian history | date=25 May 2010 | access-date=6 November 2019 | archive-date=7 October 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211007101355/https://www.studycountry.com/guide/NG-history.htm | url-status=live }}</ref> <ref>{{Cite web | url=https://nigeria.gov.ng/index.php/2016-04-06-08-38-30/history-of-nigeria/32-about-nigeria | work=Nigeria Government Federal Website | title=About the Country Nigeria The History | date=1 October 2006 | access-date=6 November 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190530151151/http://www.nigeria.gov.ng/index.php/2016-04-06-08-38-30/history-of-nigeria/32-about-nigeria | archive-date=30 May 2019 | url-status=dead }}</ref> جڏهن ته عيسائيت <small>15</small>هين صديءَ ۾ [[پورچوگال|پرتگال]] مان آيل آگسٽينين<ref>{{Cite web |title=Historical Legacies &#124; Religious Literacy Project |url=https://rlp.hds.harvard.edu/for-educators/country-profiles/nigeria/historical-legacies |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417081153/https://rlp.hds.harvard.edu/for-educators/country-profiles/nigeria/historical-legacies |archive-date=2020-04-17 |access-date=2019-08-25}}</ref> ۽ ڪيپوچن راهبن ذريعي "وري جي بادشاهت" تائين پهتي.<ref>Ryder, A. F. C. "MISSIONARY ACTIVITY IN THE KINGDOM OF WARRI TO THE EARLY NINETEENTH CENTURY". ''Journal of the Historical Society of Nigeria'', vol. 2, no. 1, 1960, pp. 1–26. {{JSTOR|41970817}}. Accessed 4 July 2023.</ref> سونگهائي سلطنت پڻ ان علائقي جي ڪجهه حصي تي قابض رهي. يورپين سان رابطن جي نتيجي ۾، <small>1480</small>ع کان پوءِ ساحل سان گڏ ڪالابار، باڊاگري ۽ بوني جهڙا شروعاتي بندرگاهي شهر وجود ۾ آيا، جن ٻين شين سان گڏوگڏ "[[ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار|ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار]]" ۾ پڻ حصو ورتو.<ref>{{Cite web |title=The Transatlantic Slave Trade |url=https://rlp.hds.harvard.edu/faq/transatlantic-slave-trade-nigeria |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610083429/https://rlp.hds.harvard.edu/faq/transatlantic-slave-trade-nigeria |archive-date=2020-06-10 |access-date=2020-05-27 |website=rlp.hds.harvard.edu |language=en }}</ref> سال <small>1804</small>ع کان پوءِ، [[عثمان دان فوديو|شيخ عثمان دان فوڊيو]] يورپين جي خلاف پنهنجي جهاد دوران هڪ وسيع علائقي کي متحد ڪيو؛ جيتوڻيڪ اتر جون "هائوسا رياستون" پاڻ ۾ جهيڙن جو شڪار هيون، پر سندس جانشينن ان علائقي کي "[[سوڪوٽو خلافت]]" جي صورت ۾ مستحڪم بڻايو. [[اولهه آفريڪا]] ۾ غلامن جي واپار کي روڪڻ جي شروعاتي ڪوششن دوران، برطانيه سال <small>1851</small>ع کان پوءِ آهستي آهستي پنهنجي اثر واري دائري کي وڌايو. هن عمل جي شروعات لاگوس جي ننڍڙي ٻيٽ (3 چورس ڪلوميٽر) ۽ ڪالابار جي بندرگاهي شهر کان ٿي. برطانيه وسيع واپاري ڪمپنين، جهڙوڪ <small>RNC</small> ۽ "ميري سليسر" (<small>Mary Slessor</small>) جهڙن مشنرين جي سرگرمين جي پيروي ڪئي، جن ملڪ جي اندروني علائقن تائين پهچ حاصل ڪئي، نه رڳو تبليغ ڪئي ۽ مشنري اسڪول قائم ڪيا، پر مقامي ريتن رسمن خلاف به قدم کنيا؛ جهڙوڪ مذهبي بنيادن تي جڙوان ٻارن يا فوت ٿيل ڳوٺاڻن اڳواڻن جي نوڪرن کي قتل ڪرڻ، ۽ قانوني سچائي ثابت ڪرڻ لاءِ ”آزمائش ذريعي فيصلي“ (Trial by ordeal) واري طريقي جي مخالفت ڪرڻ. 1885ع ۾ برلن-ڪانگو ڪانفرنس دوران، يورپي طاقتن آفريڪا ۾ پنهنجي مفادن وارن علائقن جي حد بندي ڪئي، جنهن ۾ نسلي يا لساني حدن جو ڪو به خيال نه رکيو ويو ۽ نه ئي متاثر ٿيندڙ ماڻهن جي راءِ کي شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ، برطانيا نائجر واري علائقي ۾ پنهنجي پيش قدمي وڌائي - جنهن بابت برلن ۾ معاهدو ٿيو هو - ۽ آخرڪار سڪوٽو خلافت کي شڪست ڏني. 1903ع کان وٺي، برطانيا جو نائيجيريا جي موجوده علائقي جي تقريبن سموري حصي تي ڪنٽرول قائم ٿي ويو، جنهن کي 1914ع ۾ هڪ ئي انتظاميه هيٺ متحد ڪيو ويو (1919ع ۾، اڳوڻي جرمن ڪالوني ڪيمرون جي سرحد سان لڳل هڪ پٽي نائيجيريا جي علائقي ۾ شامل ڪئي وئي). برطانوي نوآبادياتي انتظاميه هيٺ، خريداري ڪندڙ ڪارٽيلز (جهڙوڪ يونيليور، نيسلي ۽ ڪيڊبري) ڪوڪو، پام آئل ۽ مونگ ڦلين جي قيمتن کي مصنوعي طور تي گهٽ رکيو، جنهن سان نائيجيريا جي زراعت کي نقصان پهتو؛ پر ٻئي طرف بندرگاهه (۽ ريلوي جو وسيع نيٽ ورڪ) پڻ تعمير ڪيا ويا. اخبارون، سياسي پارٽيون، ٽريڊ يونينون ۽ اعليٰ تعليمي ادارا قائم ڪيا ويا - جيتوڻيڪ اهي نوآبادياتي حڪمرانن جي خواهش جي خلاف هئا، پر انهن جو مقصد ان وڏي ڪالوني کي ڪنٽرول ڪرڻ هو. 1941ع جي اوڀر آفريڪا واري مهم دوران، نائيجيريا جا فوجي دستا "محوري طاقتن (Axis powers) خلاف پهرين وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن ۾ ان وقت جي تاريخ جي تيز ترين فوجي پيش قدمي شامل هئي. 1956ع ۾ نائيجيريا ۾ تيل جا ذخيرا دريافت ٿيا. ان وقت کان وٺي، تباهي ۽ بربادي (vandalism)، مقامي رهواسين پاران تيل جي چوري ۽ غير قانوني غير پيشه ورانه ريفائننگ (تيل صاف ڪرڻ) جي عمل نائيجر ڊيلٽا واري علائقي کي خام ۽ ڳري تيل جي آلودگي سان متاثر ڪيو آهي، خاص طور تي انهن هنڌن تي جتي تيل جي ڳولا لاءِ کوٽيل کوهه (boreholes) هاڻي استعمال ۾ نه آهن.<ref>{{Cite news |date=2022-04-26 |title=Nigeria's illegal oil refineries: Dirty, dangerous, lucrative |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-61216157 |access-date=2024-02-07 |language=en-GB |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010091114/https://www.bbc.com/news/world-africa-61216157 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2022-05-27 |title=The business of illegal refiners in the Niger Delta |url=https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2022/05/27/the-business-of-illegal-refiners-in-the-niger-delta_5984802_19.html |access-date=2024-02-07 |work=Le Monde.fr |language=en |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206134853/https://www.lemonde.fr/en/economy/article/2022/05/27/the-business-of-illegal-refiners-in-the-niger-delta_5984802_19.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Owolabi |first=Tife |date=2022-02-08 |title=Nigeria goes after illegal oil refineries to curb pollution |url=https://www.reuters.com/business/energy/nigeria-goes-after-illegal-oil-refineries-curb-pollution-2022-02-08/ |access-date=2024-02-07 |website=Reuters |archive-date=2023-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528143954/https://www.reuters.com/business/energy/nigeria-goes-after-illegal-oil-refineries-curb-pollution-2022-02-08/ |url-status=live }}</ref> نائيجيريا <small>1960</small>ع ۾ آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{Cite news |title=Nigeria - People, Culture, Economy {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Nigeria/Independent-Nigeria |archive-url=https://web.archive.org/web/20260512153640/https://www.britannica.com/place/Nigeria/Independent-Nigeria |archive-date=2026-05-12 |access-date=2026-05-23 |work=Encyclopedia Britannica |language=en |url-status=live }}</ref> سال <small>1967</small>ع کان <small>1970</small>ع دوران، ڏکڻ اوڀر واري علائقي ۾ "بيافرا جي جنگ" وڙهي وئي، جيڪا ويهين صديءَ جي آخري دور جي بدترين انساني بحرانن مان هڪ بڻجي وئي. تقريبن ٽن ڏهاڪن تائين سخت فوجي حڪمرانيءَ هيٺ رهڻ کان پوءِ، نائيجيريا 1999ع ۾ هڪ جمهوري وفاقي جمهوريه واري نظام ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن جو نمونو جزوي طور تي آمريڪا جي سياسي نظام تي ٻڌل هو. Quadrennial elections have been criticized as lacking transparency.<ref>{{Cite news |last=Okafor |first=Chiamaka |date=2023-06-27 |title=2023: EU Observers present final report on Nigeria's general elections, highlight key priorities |url=https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/607055-2023-eu-observers-present-final-report-on-nigerias-general-elections-highlight-key-priorities.html |access-date=2024-02-07 |newspaper=[[Premium Times]]|language=en-GB |archive-date=2024-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240207142415/https://www.premiumtimesng.com/news/headlines/607055-2023-eu-observers-present-final-report-on-nigerias-general-elections-highlight-key-priorities.html |url-status=live }}</ref> Nevertheless, transfers of presidential power at [[Aso Rock]] occurred peacefully in 2007, 2010, 2015, and 2023, making Nigeria one of the relatively stable democracies in the region despite persistent institutional challenges. The [[Boko Haram insurgency]] gained significant international attention around 2014 but later weakened due to internal divisions and coordinated regional military efforts. In the same year, the spread of the [[Ebola in Nigeria|Ebola epidemic]] to the densely populated city of Lagos was successfully contained through rapid public health response and crisis management.<ref>{{Cite journal |last1=Otu |first1=Akaninyene |last2=Ameh |first2=Soter |last3=Osifo-Dawodu |first3=Egbe |last4=Alade |first4=Enoma |last5=Ekuri |first5=Susan |last6=Idris |first6=Jide |date=2017-07-10 |title=An account of the Ebola virus disease outbreak in Nigeria: implications and lessons learnt |journal=BMC Public Health |volume=18 |issue=1 |pages=3 |doi=10.1186/s12889-017-4535-x |doi-access=free |issn=1471-2458 |pmc=5504668 |pmid=28693453}}</ref> In recent years, Nigeria has experienced growing international recognition for its cultural and technological sectors, including the global rise of [[Afrobeats|Nigerian music]] and the expansion of the [[Nollywood|film industry]]. The country has also seen growth in the technology sector, producing five of Africa's seven technology [[Unicorn (finance)|unicorn companies]].<ref>{{Cite news |date=2022-01-26 |title=Nigeria produces five of seven unicorns in Africa |url=https://guardian.ng/technology/nigeria-produces-five-of-seven-unicorns-in-africa/|location=Lagos, Nigeria |access-date=2024-02-07 |newspaper=[[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]|language=en-US |archive-date=2022-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221017085459/https://guardian.ng/technology/nigeria-produces-five-of-seven-unicorns-in-africa/ |url-status=live }}</ref> Since January 2024, Nigeria has sought to expand domestic refining capacity, including the commissioning of large new refineries, in an effort to process more of its own [[Petroleum|crude oil]] rather than relying heavily on imported refined products.<ref>{{Cite web |last=Nwanma |first=Vincent |date=2024-02-01 |title=Africa's Largest Oil Refinery Goes Live |url=https://gfmag.com/economics-policy-regulation/dangote-petroleum-refinery-lagos-nigeria/ |access-date=2024-02-07 |website=Global Finance Magazine |language=en-US |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206100310/https://gfmag.com/economics-policy-regulation/dangote-petroleum-refinery-lagos-nigeria/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=We're Still Test-running Port Harcourt Refinery, Products Not Coming From There Yet, Says Nigerian Government {{!}} Sahara Reporters |url=https://saharareporters.com/2024/02/01/were-still-test-running-port-harcourt-refinery-products-not-coming-there-yet-says |access-date=2024-02-07 |website=saharareporters.com |archive-date=2024-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240206223745/https://saharareporters.com/2024/02/01/were-still-test-running-port-harcourt-refinery-products-not-coming-there-yet-says |url-status=live }}</ref> Kidnapping for ransom remains one of Nigeria's most significant security challenges. Surveys indicate that approximately 38% of Nigerians personally know someone who has been kidnapped.<ref name=":35">{{Cite web |last=NOIPolls |date=2024-05-13 |title=Prevalence, factors, and solution to ransom kidnapping in Nigeria |url=https://www.noi-polls.com/post/6-in-10-nigerians-say-authorities-not-doing-enough-to-curb-kidnapping |access-date=2024-06-02 |website=NOIPolls |language=en |archive-date=2024-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601123809/https://www.noi-polls.com/post/6-in-10-nigerians-say-authorities-not-doing-enough-to-curb-kidnapping |url-status=live }}</ref> Economic reforms implemented in 2023 were followed by a sharp rise in the cost of living; polls suggest that about 64% of Nigerians report being unable to afford basic needs or experiencing food insecurity.<ref name=":36">{{Cite web |last=api_admin |date=2024-05-29 |title=Citizens Assessment Of President Tinubu's Performance, One Year In Office |url=https://africapolling.org/2024/05/29/citizens-assessment-of-president-tinubus-performance-one-year-in-office/ |access-date=2024-06-02 |website=Africa Polling Institute |language=en-US |archive-date=2024-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601122306/https://africapolling.org/20240601122306/https://africapolling.org/2024/05/29/citizens-assessment-of-president-tinubus-performance-one-year-in-office/ |url-status=live }}</ref> The same [[Survey (human research)|survey]] reported that 78% of respondents rated the performance of President [[Bola Tinubu]] as “poor” or “very poor”.<ref name=":36" /> ==پڻ ڏسو== {{Portal|نائيجيريا}} * [[سوڪوٽو خلافت]] * [[ڪانيم-بورنو سلطنت]] ==حوالا== {{حوالا}} ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:نائيجيريا جي تاريخ]] [[زمرو:نائيجيريا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] 0zuc8uumux0k66wzgxqr06jlvua97qy 0 101317 401464 2026-08-06T22:42:42Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ٻٽير]] کي [[ڀورو ٻٽيرو]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 401464 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڀورو ٻٽيرو]] abe1t3izobco4v8gfab2psuptiqi0ch 10 101318 401492 2026-08-07T00:02:29Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox | child = {{lc:{{{embed|}}}}} | title = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes|'''[[عربي نالو]]'''}} | decat = yes | bodyclass = biography vcard | labelstyle = padding-right:0.4em; line-height:135%; | abovestyle = background-color:#CF9;color:inherit; font-size:110%; | above = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes||{{#if:{{{ism|}}}{{{ism-ar|}}}{{{nasab|}}}{{{nasab-ar|}}}{{{kunya|}}}{{{kunya-ar|}}}{{{laqab|}}}{{{laqab-ar|}}}{{{nisba|}}}{{{nisba-ar|}}}{{{birthname|{{{bi... 401492 wikitext text/x-wiki {{Infobox | child = {{lc:{{{embed|}}}}} | title = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes|'''[[عربي نالو]]'''}} | decat = yes | bodyclass = biography vcard | labelstyle = padding-right:0.4em; line-height:135%; | abovestyle = background-color:#CF9;color:inherit; font-size:110%; | above = {{#ifeq:{{lc:{{{embed|}}}}}|yes||{{#if:{{{ism|}}}{{{ism-ar|}}}{{{nasab|}}}{{{nasab-ar|}}}{{{kunya|}}}{{{kunya-ar|}}}{{{laqab|}}}{{{laqab-ar|}}}{{{nisba|}}}{{{nisba-ar|}}}{{{birthname|{{{birth_name|}}}}}}{{{other|}}}|[[عربي نالو]]}}}} | label2 = [[اسم (نالو)|ذاتي نالو{{#if:{{both|{{{ism|}}}|{{{ism-ar|}}}}}|<br>|&#32;}}<small>(''اسم'')</small>]] | data2 = {{br separated entries|{{{ism|}}}|{{#if:{{{ism-ar|}}}|{{lang|ar|{{{ism-ar|}}}}}}}}} | label3 = [[نسب|نسبي نالو{{#if:{{both|{{{nasab|}}}|{{{nasab-ar|}}}}}|<br>|&#32;}}<small>(''نسب'')</small>]] | data3 = {{br separated entries|{{{nasab|}}}|{{#if:{{{nasab-ar|}}}|{{lang|ar|{{{nasab-ar|}}}}}}}}} | label4 = [[ڪنيت|ڪنيت{{#if:{{both|{{{kunya|}}}|{{{kunya-ar|}}}}}|<br>|&#32;}}<small>(''ڪنيت'')</small>]] | data4 = {{br separated entries|{{{kunya|}}}|{{#if:{{{kunya-ar|}}}|{{lang|ar|{{{kunya-ar|}}}}}}}}} | label5 = [[لقب|لقب{{#if:{{both|{{{laqab|}}}|{{{laqab-ar|}}}}}|<br>|&#32;}}<small>(''لقب'')</small>]] | data5 = {{br separated entries|{{{laqab|}}}|{{#if:{{{laqab-ar|}}}|{{lang|ar|{{{laqab-ar|}}}}}}}}} | label6 = [[نسبت|نسبت{{#if:{{both|{{{nisba|}}}|{{{nisba-ar|}}}}}|<br>|&#32;}}<small>(''نسبة'')</small>]] | data6 = {{br separated entries|{{{nisba|}}}|{{#if:{{{nisba-ar|}}}|{{lang|ar|{{{nisba-ar|}}}}}}}}} | label7 = پيدائشي نالو | data7 = {{{birthname|{{{birth_name|}}}}}} | label8 = ٻيا نالا | data8 = {{{other|}}} }} <noinclude> {{documentation}} </noinclude> juyksf64g208loslbishm5j6tztakyw 0 101319 401509 2026-08-07T08:08:47Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1367990260|History of surgery]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 401509 wikitext text/x-wiki [[File:Extraction_of_the_Stone_Hieronymus_Bosch.jpg|thumb|هيرونيمس بوش پاران ''جنون جي پٿر جو ڪڍڻ (حماقت جو علاج)'']] '''سرجري''' (Surgery) [[طب]] جي اها شاخ آهي جيڪا ڪنهن بيماري جي تشخيص، روڪ يا علاج لاءِ جسماني بناوت جي جسماني هٿ چراند سان واسطو رکي ٿي. 16 صدي جي هڪ فرانسيسي سرجن، امبروز پيري چيو ته سرجري ڪرڻ جو مطلب آهي، "جيڪو ضرورت کان وڌيڪ آهي ان کي ختم ڪرڻ، جيڪو ڊهي ويو آهي ان کي بحال ڪرڻ، جيڪو متحد ڪيو ويو آهي ان کي الڳ ڪرڻ، جيڪو ورهايل آهي ان کي شامل ڪرڻ ۽ فطرت جي خامين کي درست ڪرڻ." جڏهن کان انسان پهريون ڀيرو اوزار ٺاهڻ ۽ هٿ ڪرڻ سکيو، انهن انهن صلاحيتن کي استعمال ڪندي وڌندڙ نفيس سرجري ٽيڪنڪ تيار ڪئي آهي. جڏهن ته، [[صنعتي انقلاب]] تائين، سرجن ٽن مکيه رڪاوٽن - رت وهڻ، [[تڪليف|درد]] ۽ انفيڪشن کي پار ڪرڻ جي قابل نه هئا جيڪي طبي پيشي کي ان جي شروعات کان ئي پريشان ڪري رهيا هئا. انهن شعبن ۾ ترقي سرجري کي هڪ خطرناڪ فن کان هڪ (سرجن) سائنسي نظم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي جيڪو ڪيترن ئي بيمارين ۽ حالتن جو علاج ڪرڻ جي قابل آهي. ofdeetw3lakyau2t9d5tsfht49fdx4z 401510 401509 2026-08-07T08:14:54Z Memon2025 21315 /* */ 401510 wikitext text/x-wiki [[File:Extraction_of_the_Stone_Hieronymus_Bosch.jpg|thumb|هيرونيمس بوش پاران ''جنون جي پٿر جو ڪڍڻ (حماقت جو علاج)'']] '''سرجري''' (Surgery) [[طب]] جي اها شاخ آهي جيڪا ڪنهن بيماري جي تشخيص، روڪ يا علاج لاءِ جسماني بناوت جي جسماني هٿ چراند سان واسطو رکي ٿي. 16 صدي جي هڪ فرانسيسي سرجن، امبروز پيري چيو ته سرجري ڪرڻ جو مطلب آهي، "جيڪو ضرورت کان وڌيڪ آهي ان کي ختم ڪرڻ، جيڪو ڊهي ويو آهي ان کي بحال ڪرڻ، جيڪو متحد ڪيو ويو آهي ان کي الڳ ڪرڻ، جيڪو ورهايل آهي ان کي شامل ڪرڻ ۽ فطرت جي خامين کي درست ڪرڻ." جڏهن کان انسان پهريون ڀيرو اوزار ٺاهڻ ۽ هٿ ڪرڻ سکيو، انهن انهن صلاحيتن کي استعمال ڪندي وڌندڙ نفيس سرجري ٽيڪنڪ تيار ڪئي آهي. جڏهن ته، [[صنعتي انقلاب]] تائين، سرجن ٽن مکيه رڪاوٽن - رت وهڻ، [[تڪليف|درد]] ۽ انفيڪشن کي پار ڪرڻ جي قابل نه هئا جيڪي طبي پيشي کي ان جي شروعات کان ئي پريشان ڪري رهيا هئا. انهن شعبن ۾ ترقي سرجري کي هڪ خطرناڪ فن کان هڪ سائنسي نظم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي جيڪو ڪيترن ئي بيمارين ۽ حالتن جو علاج ڪرڻ جي قابل آهي. ==External links== {{Commons category|History of surgery}} * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The portrayal of surgery by various artists throughout history] * [http://jdc.jefferson.edu/milsurgusa/ A Manual of Military Surgery, by Samuel D. Gross, MD (1861)] * [http://historyscoper.com/doctornursescope.html The Historyscoper] {{History of medicine}} {{DEFAULTSORT:History Of Surgery}} [[Category:History of surgery| ]] 4h05qeva3kbccsj13x09ml1lhmvj91w 401512 401510 2026-08-07T08:20:59Z Memon2025 21315 401512 wikitext text/x-wiki [[File:Extraction_of_the_Stone_Hieronymus_Bosch.jpg|thumb|هيرونيمس بوش پاران ''جنون جي پٿر جو ڪڍڻ (حماقت جو علاج)'']] '''سرجري''' (Surgery) [[طب]] جي اها شاخ آهي جيڪا ڪنهن بيماري جي تشخيص، روڪ يا علاج لاءِ جسماني بناوت جي جسماني هٿ چراند سان واسطو رکي ٿي. 16 صدي جي هڪ فرانسيسي سرجن، امبروز پيري چيو ته سرجري ڪرڻ جو مطلب آهي، "جيڪو ضرورت کان وڌيڪ آهي ان کي ختم ڪرڻ، جيڪو ڊهي ويو آهي ان کي بحال ڪرڻ، جيڪو متحد ڪيو ويو آهي ان کي الڳ ڪرڻ، جيڪو ورهايل آهي ان کي شامل ڪرڻ ۽ فطرت جي خامين کي درست ڪرڻ." جڏهن کان انسان پهريون ڀيرو اوزار ٺاهڻ ۽ هٿ ڪرڻ سکيو، انهن انهن صلاحيتن کي استعمال ڪندي وڌندڙ نفيس سرجري ٽيڪنڪ تيار ڪئي آهي. جڏهن ته، [[صنعتي انقلاب]] تائين، سرجن ٽن مکيه رڪاوٽن - رت وهڻ، [[تڪليف|درد]] ۽ انفيڪشن کي پار ڪرڻ جي قابل نه هئا جيڪي طبي پيشي کي ان جي شروعات کان ئي پريشان ڪري رهيا هئا. انهن شعبن ۾ ترقي سرجري کي هڪ خطرناڪ فن کان هڪ سائنسي نظم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي جيڪو ڪيترن ئي بيمارين ۽ حالتن جو علاج ڪرڻ جي قابل آهي. ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|History of surgery}} * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The portrayal of surgery by various artists throughout history] * [http://jdc.jefferson.edu/milsurgusa/ A Manual of Military Surgery, by Samuel D. Gross, MD (1861)] * [http://historyscoper.com/doctornursescope.html The Historyscoper] {{History of medicine}} {{DEFAULTSORT:History Of Surgery}} [[زمرو:جراحي جي تاريخ]] [[زمرو:جراحي]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] 3mrk3nyv2hqo2c7tz3z7etls6d2u8hl 401515 401512 2026-08-07T08:25:13Z Memon2025 21315 /* */ 401515 wikitext text/x-wiki [[File:Extraction_of_the_Stone_Hieronymus_Bosch.jpg|thumb|هيرونيمس بوش پاران ''جنون جي پٿر جو ڪڍڻ (حماقت جو علاج)'']] '''جراحي''' (Surgery) [[طب]] جي اها شاخ آهي جيڪا ڪنهن بيماري جي تشخيص، روڪ يا علاج لاءِ جسماني بناوت جي جسماني هٿ چراند سان واسطو رکي ٿي. 16 صدي جي هڪ فرانسيسي سرجن، امبروز پيري چيو ته جراحي ڪرڻ جو مطلب آهي، "جيڪو ضرورت کان وڌيڪ آهي ان کي ختم ڪرڻ، جيڪو ڊهي ويو آهي ان کي بحال ڪرڻ، جيڪو متحد ڪيو ويو آهي ان کي الڳ ڪرڻ، جيڪو ورهايل آهي ان کي شامل ڪرڻ ۽ فطرت جي خامين کي درست ڪرڻ." جڏهن کان انسان پهريون ڀيرو اوزار ٺاهڻ ۽ هٿ ڪرڻ سکيو، انهن انهن صلاحيتن کي استعمال ڪندي وڌندڙ نفيس جراحي جي ٽيڪنڪ تيار ڪئي آهي. جڏهن ته، [[صنعتي انقلاب]] تائين، سرجن ٽن مکيه رڪاوٽن - [[رت]] وهڻ، [[تڪليف|درد]] ۽ انفيڪشن کي پار ڪرڻ جي قابل نه هئا جيڪي طبي پيشي کي ان جي شروعات کان ئي پريشان ڪري رهيا هئا. انهن شعبن ۾ ترقي سرجري کي هڪ خطرناڪ فن کان هڪ سائنسي نظم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي جيڪو ڪيترن ئي بيمارين ۽ حالتن جو علاج ڪرڻ جي قابل آهي. ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|History of surgery}} * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The portrayal of surgery by various artists throughout history] * [http://jdc.jefferson.edu/milsurgusa/ A Manual of Military Surgery, by Samuel D. Gross, MD (1861)] * [http://historyscoper.com/doctornursescope.html The Historyscoper] {{History of medicine}} {{DEFAULTSORT:History Of Surgery}} [[زمرو:جراحي جي تاريخ]] [[زمرو:جراحي]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] hqxreg99rm425pc51jyc4hbuazzr4f9 401516 401515 2026-08-07T08:25:50Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[سرجري جي تاريخ]] کي [[جراحي جي تاريخ]] ڏانھن چوريو 401515 wikitext text/x-wiki [[File:Extraction_of_the_Stone_Hieronymus_Bosch.jpg|thumb|هيرونيمس بوش پاران ''جنون جي پٿر جو ڪڍڻ (حماقت جو علاج)'']] '''جراحي''' (Surgery) [[طب]] جي اها شاخ آهي جيڪا ڪنهن بيماري جي تشخيص، روڪ يا علاج لاءِ جسماني بناوت جي جسماني هٿ چراند سان واسطو رکي ٿي. 16 صدي جي هڪ فرانسيسي سرجن، امبروز پيري چيو ته جراحي ڪرڻ جو مطلب آهي، "جيڪو ضرورت کان وڌيڪ آهي ان کي ختم ڪرڻ، جيڪو ڊهي ويو آهي ان کي بحال ڪرڻ، جيڪو متحد ڪيو ويو آهي ان کي الڳ ڪرڻ، جيڪو ورهايل آهي ان کي شامل ڪرڻ ۽ فطرت جي خامين کي درست ڪرڻ." جڏهن کان انسان پهريون ڀيرو اوزار ٺاهڻ ۽ هٿ ڪرڻ سکيو، انهن انهن صلاحيتن کي استعمال ڪندي وڌندڙ نفيس جراحي جي ٽيڪنڪ تيار ڪئي آهي. جڏهن ته، [[صنعتي انقلاب]] تائين، سرجن ٽن مکيه رڪاوٽن - [[رت]] وهڻ، [[تڪليف|درد]] ۽ انفيڪشن کي پار ڪرڻ جي قابل نه هئا جيڪي طبي پيشي کي ان جي شروعات کان ئي پريشان ڪري رهيا هئا. انهن شعبن ۾ ترقي سرجري کي هڪ خطرناڪ فن کان هڪ سائنسي نظم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي جيڪو ڪيترن ئي بيمارين ۽ حالتن جو علاج ڪرڻ جي قابل آهي. ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|History of surgery}} * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The portrayal of surgery by various artists throughout history] * [http://jdc.jefferson.edu/milsurgusa/ A Manual of Military Surgery, by Samuel D. Gross, MD (1861)] * [http://historyscoper.com/doctornursescope.html The Historyscoper] {{History of medicine}} {{DEFAULTSORT:History Of Surgery}} [[زمرو:جراحي جي تاريخ]] [[زمرو:جراحي]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] hqxreg99rm425pc51jyc4hbuazzr4f9 401519 401516 2026-08-07T08:28:25Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 401519 wikitext text/x-wiki [[File:Extraction_of_the_Stone_Hieronymus_Bosch.jpg|thumb|هيرونيمس بوش پاران ''جنون جي پٿر جو ڪڍڻ (حماقت جو علاج)'']] '''جراحي''' (Surgery) [[طب]] جي اها شاخ آهي جيڪا ڪنهن بيماري جي تشخيص، روڪ يا علاج لاءِ جسماني بناوت جي جسماني هٿ چراند سان واسطو رکي ٿي. 16 صدي جي هڪ فرانسيسي سرجن، امبروز پيري چيو ته جراحي ڪرڻ جو مطلب آهي، "جيڪو ضرورت کان وڌيڪ آهي ان کي ختم ڪرڻ، جيڪو ڊهي ويو آهي ان کي بحال ڪرڻ، جيڪو متحد ڪيو ويو آهي ان کي الڳ ڪرڻ، جيڪو ورهايل آهي ان کي شامل ڪرڻ ۽ فطرت جي خامين کي درست ڪرڻ." جڏهن کان انسان پهريون ڀيرو اوزار ٺاهڻ ۽ هٿ ڪرڻ سکيو، انهن انهن صلاحيتن کي استعمال ڪندي وڌندڙ نفيس جراحي جي ٽيڪنڪ تيار ڪئي آهي. جڏهن ته، [[صنعتي انقلاب]] تائين، سرجن ٽن مکيه رڪاوٽن - [[رت]] وهڻ، [[تڪليف|درد]] ۽ انفيڪشن کي پار ڪرڻ جي قابل نه هئا جيڪي طبي پيشي کي ان جي شروعات کان ئي پريشان ڪري رهيا هئا. انهن شعبن ۾ ترقي سرجري کي هڪ خطرناڪ فن کان هڪ سائنسي نظم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي جيڪو ڪيترن ئي بيمارين ۽ حالتن جو علاج ڪرڻ جي قابل آهي. ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|History of surgery}} * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The portrayal of surgery by various artists throughout history] * [http://jdc.jefferson.edu/milsurgusa/ A Manual of Military Surgery, by Samuel D. Gross, MD (1861)] * [http://historyscoper.com/doctornursescope.html The Historyscoper] {{History of medicine}} {{DEFAULTSORT:History Of Surgery}} [[زمرو:جراحي جي تاريخ]] [[زمرو:جراحي]] [[زمرو:طب جي تاريخ|جراحي]] baki53epvo5n5cybh0nu9j2hvrsi39e 401520 401519 2026-08-07T08:30:32Z Memon2025 21315 /* */ 401520 wikitext text/x-wiki [[File:Extraction_of_the_Stone_Hieronymus_Bosch.jpg|thumb|هيرونيمس بوش پاران ''جنون جي پٿر جو ڪڍڻ (حماقت جو علاج)'']] '''جراحي''' (Surgery) [[طب]] جي اها شاخ آهي جيڪا ڪنهن بيماري جي تشخيص، روڪ يا علاج لاءِ جسماني بناوت جي جسماني هٿ چراند سان واسطو رکي ٿي. 16 صدي جي هڪ فرانسيسي سرجن، امبروز پيري چيو ته جراحي ڪرڻ جو مطلب آهي، "جيڪو ضرورت کان وڌيڪ آهي ان کي ختم ڪرڻ، جيڪو ڊهي ويو آهي ان کي بحال ڪرڻ، جيڪو متحد ڪيو ويو آهي ان کي الڳ ڪرڻ، جيڪو ورهايل آهي ان کي شامل ڪرڻ ۽ فطرت جي خامين کي درست ڪرڻ." جڏهن کان انسان پهريون ڀيرو اوزار ٺاهڻ ۽ هٿ ڪرڻ سکيو، انهن انهن صلاحيتن کي استعمال ڪندي وڌندڙ نفيس جراحي جي ٽيڪنڪ تيار ڪئي آهي. جڏهن ته، [[صنعتي انقلاب]] تائين، سرجن ٽن مکيه رڪاوٽن - [[رت جي گردش جو نظام|رت وهڻ]]، [[تڪليف|درد]] ۽ انفيڪشن کي پار ڪرڻ جي قابل نه هئا جيڪي طبي پيشي کي ان جي شروعات کان ئي پريشان ڪري رهيا هئا. انهن شعبن ۾ ترقي سرجري کي هڪ خطرناڪ فن کان هڪ سائنسي نظم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي جيڪو ڪيترن ئي بيمارين ۽ حالتن جو علاج ڪرڻ جي قابل آهي. ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|History of surgery}} * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The portrayal of surgery by various artists throughout history] * [http://jdc.jefferson.edu/milsurgusa/ A Manual of Military Surgery, by Samuel D. Gross, MD (1861)] * [http://historyscoper.com/doctornursescope.html The Historyscoper] {{History of medicine}} {{DEFAULTSORT:History Of Surgery}} [[زمرو:جراحي جي تاريخ]] [[زمرو:جراحي]] [[زمرو:طب جي تاريخ|جراحي]] 0hpk493wv5zxoxfihsq68sn085xpj4o 401521 401520 2026-08-07T08:31:45Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 401521 wikitext text/x-wiki [[File:Extraction_of_the_Stone_Hieronymus_Bosch.jpg|thumb|هيرونيمس بوش پاران ''جنون جي پٿر جو ڪڍڻ (حماقت جو علاج)'']] '''جراحي''' (Surgery) [[طب]] جي اها شاخ آهي جيڪا ڪنهن بيماري جي تشخيص، روڪ يا علاج لاءِ جسماني بناوت جي جسماني هٿ چراند سان واسطو رکي ٿي. 16 صدي جي هڪ فرانسيسي سرجن، امبروز پيري چيو ته جراحي ڪرڻ جو مطلب آهي، "جيڪو ضرورت کان وڌيڪ آهي ان کي ختم ڪرڻ، جيڪو ڊهي ويو آهي ان کي بحال ڪرڻ، جيڪو متحد ڪيو ويو آهي ان کي الڳ ڪرڻ، جيڪو ورهايل آهي ان کي شامل ڪرڻ ۽ فطرت جي خامين کي درست ڪرڻ." جڏهن کان انسان پهريون ڀيرو اوزار ٺاهڻ ۽ هٿ ڪرڻ سکيو، انهن انهن صلاحيتن کي استعمال ڪندي وڌندڙ نفيس جراحي جي ٽيڪنڪ تيار ڪئي آهي. جڏهن ته، [[صنعتي انقلاب]] تائين، سرجن ٽن مکيه رڪاوٽن - [[رت جي گردش جو نظام|رت وهڻ]]، [[تڪليف|درد]] ۽ انفيڪشن کي پار ڪرڻ جي قابل نه هئا جيڪي طبي پيشي کي ان جي شروعات کان ئي پريشان ڪري رهيا هئا. انهن شعبن ۾ ترقي سرجري کي هڪ خطرناڪ فن کان هڪ سائنسي نظم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي جيڪو ڪيترن ئي بيمارين ۽ حالتن جو علاج ڪرڻ جي قابل آهي. ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|جراحي جي تاريخ}} * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The portrayal of surgery by various artists throughout history] * [http://jdc.jefferson.edu/milsurgusa/ A Manual of Military Surgery, by Samuel D. Gross, MD (1861)] * [http://historyscoper.com/doctornursescope.html The Historyscoper] {{DEFAULTSORT:History Of Surgery}} [[زمرو:جراحي جي تاريخ]] [[زمرو:جراحي]] [[زمرو:طب جي تاريخ|جراحي]] 4vchcl1biytr16f5qvdrruospsm4dy5 401523 401521 2026-08-07T08:34:40Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 401523 wikitext text/x-wiki [[File:Extraction_of_the_Stone_Hieronymus_Bosch.jpg|thumb|هيرونيمس بوش پاران ''جنون جي پٿر جو ڪڍڻ (حماقت جو علاج)'']] '''جراحي''' (Surgery) [[طب]] جي اها شاخ آهي جيڪا ڪنهن بيماري جي تشخيص، روڪ يا علاج لاءِ جسماني بناوت جي جسماني هٿ چراند سان واسطو رکي ٿي. 16 صدي جي هڪ فرانسيسي سرجن، امبروز پيري چيو ته جراحي ڪرڻ جو مطلب آهي، "جيڪو ضرورت کان وڌيڪ آهي ان کي ختم ڪرڻ، جيڪو ڊهي ويو آهي ان کي بحال ڪرڻ، جيڪو متحد ڪيو ويو آهي ان کي الڳ ڪرڻ، جيڪو ورهايل آهي ان کي شامل ڪرڻ ۽ فطرت جي خامين کي درست ڪرڻ." جڏهن کان انسان پهريون ڀيرو اوزار ٺاهڻ ۽ هٿ ڪرڻ سکيو، انهن انهن صلاحيتن کي استعمال ڪندي وڌندڙ نفيس جراحي جي ٽيڪنڪ تيار ڪئي آهي. جڏهن ته، [[صنعتي انقلاب]] تائين، سرجن ٽن مکيه رڪاوٽن - [[رت جي گردش جو نظام|رت وهڻ]]، [[تڪليف|درد]] ۽ انفيڪشن کي پار ڪرڻ جي قابل نه هئا جيڪي طبي پيشي کي ان جي شروعات کان ئي پريشان ڪري رهيا هئا. انهن شعبن ۾ ترقي سرجري کي هڪ خطرناڪ فن کان هڪ سائنسي نظم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي جيڪو ڪيترن ئي بيمارين ۽ حالتن جو علاج ڪرڻ جي قابل آهي. ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|جراحي جي تاريخ}} * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The portrayal of surgery by various artists throughout history] * [http://jdc.jefferson.edu/milsurgusa/ A Manual of Military Surgery, by Samuel D. Gross, MD (1861)] * [http://historyscoper.com/doctornursescope.html The Historyscoper] {{DEFAULTSORT:History Of Surgery}} [[زمرو:جراحي جي تاريخ]] [[زمرو:جراحي]] [[زمرو:طب جي تاريخ|جراحي]] [[زمرو:علم طب جا شعبا]] 15waamwxk3doa3h2vkd2fbqukxr9u6l 401559 401523 2026-08-07T10:07:04Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 401559 wikitext text/x-wiki [[File:Extraction_of_the_Stone_Hieronymus_Bosch.jpg|thumb|هيرونيمس بوش پاران ''جنون جي پٿر جو ڪڍڻ (حماقت جو علاج)'']] '''جراحي''' (Surgery) [[طب]] جي اها شاخ آهي جيڪا ڪنهن بيماري جي تشخيص، روڪ يا علاج لاءِ جسماني بناوت جي جسماني هٿ چراند سان واسطو رکي ٿي. 16 صدي جي هڪ فرانسيسي سرجن، امبروز پيري چيو ته جراحي ڪرڻ جو مطلب آهي، "جيڪو ضرورت کان وڌيڪ آهي ان کي ختم ڪرڻ، جيڪو ڊهي ويو آهي ان کي بحال ڪرڻ، جيڪو متحد ڪيو ويو آهي ان کي الڳ ڪرڻ، جيڪو ورهايل آهي ان کي شامل ڪرڻ ۽ فطرت جي خامين کي درست ڪرڻ." جڏهن کان انسان پهريون ڀيرو اوزار ٺاهڻ ۽ هٿ ڪرڻ سکيو، انهن انهن صلاحيتن کي استعمال ڪندي وڌندڙ نفيس جراحي جي ٽيڪنڪ تيار ڪئي آهي. جڏهن ته، [[صنعتي انقلاب]] تائين، سرجن ٽن مکيه رڪاوٽن - [[رت جي گردش جو نظام|رت وهڻ]]، [[تڪليف|درد]] ۽ انفيڪشن کي پار ڪرڻ جي قابل نه هئا جيڪي طبي پيشي کي ان جي شروعات کان ئي پريشان ڪري رهيا هئا. انهن شعبن ۾ ترقي سرجري کي هڪ خطرناڪ فن کان هڪ سائنسي نظم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آهي جيڪو ڪيترن ئي بيمارين ۽ حالتن جو علاج ڪرڻ جي قابل آهي. ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Commons category|جراحي جي تاريخ}} * [https://web.archive.org/web/20080716112340/http://www.imageofsurgery.com/Surgery_history_art.htm The portrayal of surgery by various artists throughout history] * [http://jdc.jefferson.edu/milsurgusa/ A Manual of Military Surgery, by Samuel D. Gross, MD (1861)] * [http://historyscoper.com/doctornursescope.html The Historyscoper] {{DEFAULTSORT:History Of Surgery}} [[زمرو:جراحي جي تاريخ]] [[زمرو:جراحي]] [[زمرو:طب جي تاريخ|جراحي]] [[زمرو:طب جي تاريخ بلحاظ شعبا]] 4um7dj2b9j7ojk7ampwbg12cgebgzh7 14 101320 401513 2026-08-07T08:21:33Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:جراحي]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] 401513 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جراحي]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ موضوع]] qsggmtfhu0pxvi4jise4fuxu3d59g2r 0 101321 401517 2026-08-07T08:25:50Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[سرجري جي تاريخ]] کي [[جراحي جي تاريخ]] ڏانھن چوريو 401517 wikitext text/x-wiki #چوريو [[جراحي جي تاريخ]] 2x7641fwi6li80b2snlht8pzydygu24 10 101322 401533 2026-08-07T09:03:20Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <span class="chemf nowrap">{{chem/link |link={{{link|}}} |{{#if:{{{2|}}}{{{3|}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{1}}}}}|{{#switch:{{{1|}}}|(|)|[|]|=X|{{{1}}}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} |{{#ifexpr:{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}} |1 |{{#iferror:{{#expr:{{{2}}}}} |0 |{{{1}}}>{{{2}}} }} }... 401533 wikitext text/x-wiki <span class="chemf nowrap">{{chem/link |link={{{link|}}} |{{#if:{{{2|}}}{{{3|}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{1}}}}}|{{#switch:{{{1|}}}|(|)|[|]|=X|{{{1}}}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} |{{#ifexpr:{{#iferror:{{#expr:{{{1}}}}} |1 |{{#iferror:{{#expr:{{{2}}}}} |0 |{{{1}}}>{{{2}}} }} }} |{{su|lh=1em|a=r|p={{{1}}}|b={{{2}}}}} |{{su|lh=1em|a=r|p={{{2}}}|b={{{1}}}}} }}<!-- end #ifexpr:{{{1}}}>{{{2}}} --> |{{su|lh=1em|va=0.5em|p={{{1}}}}}{{chem/atom|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}}} }}<!-- end #ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} --> |{{chem/atom|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}}}{{chem/atom|{{{2|}}}|{{{3|}}}|{{{4|}}}}} }}{{#if: {{{3|}}} {{{4|}}}|{{chem/atom|{{{3|}}}|{{{4|}}}|{{{5|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{4|}}} {{{5|}}}|{{chem/atom|{{{4|}}}|{{{5|}}}|{{{6|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{5|}}} {{{6|}}}|{{chem/atom|{{{5|}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{6|}}} {{{7|}}}|{{chem/atom|{{{6|}}}|{{{7|}}}|{{{8|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{7|}}} {{{8|}}}|{{chem/atom|{{{7|}}}|{{{8|}}}|{{{9|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{8|}}} {{{9|}}}|{{chem/atom|{{{8|}}}|{{{9|}}}|{{{10|}}}}}<!-- -->{{#if: {{{9|}}}{{{10|}}}|{{chem/atom|{{{9|}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{10|}}}{{{11|}}}|{{chem/atom|{{{10|}}}|{{{11|}}}|{{{12|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{11|}}}{{{12|}}}|{{chem/atom|{{{11|}}}|{{{12|}}}|{{{13|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{12|}}}{{{13|}}}|{{chem/atom|{{{12|}}}|{{{13|}}}|{{{14|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{13|}}}{{{14|}}}|{{chem/atom|{{{13|}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{14|}}}{{{15|}}}|{{chem/atom|{{{14|}}}|{{{15|}}}|{{{16|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{15|}}}{{{16|}}}|{{chem/atom|{{{15|}}}|{{{16|}}}|{{{17|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{16|}}}{{{17|}}}|{{chem/atom|{{{16|}}}|{{{17|}}}|{{{18|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{17|}}}{{{18|}}}|{{chem/atom|{{{17|}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{18|}}}{{{19|}}}|{{chem/atom|{{{18|}}}|{{{19|}}}|{{{20|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{19|}}}{{{20|}}}|{{chem/atom|{{{19|}}}|{{{20|}}}|{{{21|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{20|}}}{{{21|}}}|{{chem/atom|{{{20|}}}|{{{21|}}}|{{{22|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{21|}}}{{{22|}}}|{{chem/atom|{{{21|}}}|{{{22|}}}|{{{23|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{22|}}}{{{23|}}}|{{chem/atom|{{{22|}}}|{{{23|}}}|{{{24|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{23|}}}{{{24|}}}|{{chem/atom|{{{23|}}}|{{{24|}}}|{{{25|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{24|}}}{{{25|}}}|{{chem/atom|{{{24|}}}|{{{25|}}}|{{{26|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{25|}}}{{{26|}}}|{{chem/atom|{{{25|}}}|{{{26|}}}|{{{27|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{26|}}}{{{27|}}}|{{chem/atom|{{{26|}}}|{{{27|}}}|{{{28|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{27|}}}{{{28|}}}|{{chem/atom|{{{27|}}}|{{{28|}}}|{{{29|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{28|}}}{{{29|}}}|{{chem/atom|{{{28|}}}|{{{29|}}}|{{{30|}}}}}<!-- -->}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}} |{{{1|}}} }} }}</span><noinclude>{{documentation}}</noinclude> dymua9qho3rhk98fxk54q5s1z0xwd8a 10 101323 401534 2026-08-07T09:04:07Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <onlyinclude>{{#if:{{{link|}}}|[[{{{link}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{{link}}}}}]]|{{{1|}}}}}</onlyinclude> This creates a link if and only if the link parameter is specified. [[Category:Subtemplates of Template Chem]] 401534 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>{{#if:{{{link|}}}|[[{{{link}}}|{{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|{{{link}}}}}]]|{{{1|}}}}}</onlyinclude> This creates a link if and only if the link parameter is specified. [[Category:Subtemplates of Template Chem]] q8kuw1lcrckhhbz9668le4491b87e1k 10 101324 401535 2026-08-07T09:05:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <onlyinclude>{{#ifeq:{{lc:{{{1}}}}}|{{#switch:{{{1|}}}|(|)|[|]|=X|{{{1}}}}} | |{{{1|}}}{{#ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{3}}}}}|{{#switch:{{{3|}}}|(|)|[|]|=X|{{{3}}}}} |{{#iferror:{{#expr:1/(0*0{{{2}}}1)}} |{{su|lh=1em|b={{{2|}}}|p={{#iferror:{{#expr:{{{3}}}0}} |{{{3|}}} |{{#ifexpr:abs{{{3|}}}0>1|{{#expr:{{{3|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{3|}}}1>0|+|−}} }... 401535 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>{{#ifeq:{{lc:{{{1}}}}}|{{#switch:{{{1|}}}|(|)|[|]|=X|{{{1}}}}} | |{{{1|}}}{{#ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{3}}}}}|{{#switch:{{{3|}}}|(|)|[|]|=X|{{{3}}}}} |{{#iferror:{{#expr:1/(0*0{{{2}}}1)}} |{{su|lh=1em|b={{{2|}}}|p={{#iferror:{{#expr:{{{3}}}0}} |{{{3|}}} |{{#ifexpr:abs{{{3|}}}0>1|{{#expr:{{{3|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{3|}}}1>0|+|−}} }} }} |{{su|lh=1em|b={{{3|}}}|p={{#iferror:{{#expr:{{{2}}}0}} |{{{2|}}} |{{#ifexpr:abs{{{2|}}}0>1|{{#expr:{{{2|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{2|}}}1>0|+|−}} }} }} }} |{{#iferror:{{#expr:1/(0*0{{{2}}}1)}} |{{su|lh=1em|b={{{2|}}}}} |{{su|lh=1em|p={{#ifexpr:abs{{{2|}}}0>1|{{#expr:{{{2|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{2|}}}1>0|+|−}}}} }} }} }} }}</onlyinclude> [[Category:Subtemplates of Template Chem]] befo5aogn801jd1aorewo9s1ce3jb4w 401536 401535 2026-08-07T09:06:10Z Intisar Ali 8681 /* */ 401536 wikitext text/x-wiki <onlyinclude>{{#ifeq:{{lc:{{{1}}}}}|{{#switch:{{{1|}}}|(|)|[|]|=X|{{{1}}}}} | |{{{1|}}}{{#ifeq:{{lc:{{{2}}}}}|{{#switch:{{{2|}}}|(|)|[|]|=X|{{{2}}}}} |{{#ifeq:{{lc:{{{3}}}}}|{{#switch:{{{3|}}}|(|)|[|]|=X|{{{3}}}}} |{{#iferror:{{#expr:1/(0*0{{{2}}}1)}} |{{su|lh=1em|b={{{2|}}}|p={{#iferror:{{#expr:{{{3}}}0}} |{{{3|}}} |{{#ifexpr:abs{{{3|}}}0>1|{{#expr:{{{3|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{3|}}}1>0|+|−}} }} }} |{{su|lh=1em|b={{{3|}}}|p={{#iferror:{{#expr:{{{2}}}0}} |{{{2|}}} |{{#ifexpr:abs{{{2|}}}0>1|{{#expr:{{{2|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{2|}}}1>0|+|−}} }} }} }} |{{#iferror:{{#expr:1/(0*0{{{2}}}1)}} |{{su|lh=1em|b={{{2|}}}}} |{{su|lh=1em|p={{#ifexpr:abs{{{2|}}}0>1|{{#expr:{{{2|}}}0}}}}{{#ifexpr:0*0{{{2|}}}1>0|+|−}}}} }} }} }} }}</onlyinclude> [[Category:Subtemplates of Template Chem]] {{Documentation}} bpm7aayjkfse54jyekt76vvj3gycry7 10 101325 401539 2026-08-07T09:16:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#if:{{{link|}}}|[<noinclude/>[Carbon dioxide{{!}}}}CO<sub style="font-size: 80%;vertical-align: -0.35em">2</sub>{{#if:{{{link|}}}|]]}}<noinclude><!-- Styles are copied from Module:Chem2/styles.css. --> [[Category:Chemical compound symbol templates]] </noinclude> 401539 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{link|}}}|[<noinclude/>[Carbon dioxide{{!}}}}CO<sub style="font-size: 80%;vertical-align: -0.35em">2</sub>{{#if:{{{link|}}}|]]}}<noinclude><!-- Styles are copied from Module:Chem2/styles.css. --> [[Category:Chemical compound symbol templates]] </noinclude> f5ty7w9xj00b9ujqmko7dqobqgg045b 14 101326 401560 2026-08-07T10:07:34Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:طب جي تاريخ|جراحي]] [[زمرو:علم طب جا شعبا]] 401560 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طب جي تاريخ|جراحي]] [[زمرو:علم طب جا شعبا]] t8i7gncqokhirguw6t6yabow7cj3321