وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 1683 406095 369822 2026-08-23T01:23:45Z Intisar Ali 8681 /* */ 406095 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 52´ 24° اتر ۽ 03´ 67° اوڀر تي واقع آهي. ھن جو شمار بيٽا ورلڊ سٽي ۾ ٿئي ٿو. <ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> شھر پاڪستان جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالياتي مرڪز آھي <ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ء پاڪستان جو ڪاسموپوليٽن شھر آھي. <ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي دنيا جو ٻارهون وڏو شھر آھي.<ref>[//en.wikipedia.org/wiki/List_of_cities_proper_by_population List of cities proper by population - Wikipedia<!-- Bot generated title -->]</ref> ڪراچي پاڪستان جي صوبي [[سنڌ]] جو [[راڄڌاني|گادي جو ھنڌ]] آھي. ڪراچي شهر [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو ٽڪور]] جي اتر اولهه ۾ قائم آهي. پاڪستان جي سڀ کان وڏي [[بندرگاھ]] ۽ [[ھواگاھ|ھوائي اڏو]] بہ ڪراچي ۾ قائم آھي۔ ڪراچي سال [[1947ع]] کان [[1960ع]] تائين پاڪستان جي گاديء جو ھنڌ بہ رھيو. ڪراچي شھر نه رڳو [[سنڌ]] جو ڪاروباري مرڪز آهي، پر هن خطي جو هڪ اهم بندر پڻ آهي. هاڻوڪي ڪراچي جي جڳهه تي واقع قديم ماهي گيرن جي بستين مان هڪ جو نالو [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] هيو. [[انگريز|انگريزن]] اڻويهين صدي ۾ هن شهر جي تعمير و ترقي جا بنيادَ وڌا. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي جي وقت ڪراچی کي نيئن ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ چونڊيو ويو. ان ڪارڻ شهر ۾ لکين مهاجر اچي آباد ٿيا. پاڪستان جي گاديء جو هنڌ ۽ بين الاقوامي بندرگاھ هئڻ جي ڪارڻ شهر ۾ صنعتي سرگرميون ٻين شهرن کان پهريان شروع ٿي ويون. [[1959ع]] ۾ پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ [[اسلام آباد]] نئيو ويو پر ڪراچي جي آبادي ۽ معيشت ۾ ترقی جي رفتار گهٽ ناهي ٿي۔ سڄي پاڪستان مان ماڻهون روزگار جي ڳولا ۾ ڪراچي ايندا آهن ۽ ان جي ڪارڻ هتي مختلف مذهبي، نسلي ۽ لساني گروھ آباد آهن. ڪراچي کي ان ڪري '''مِنِي پاڪستان''' يا ننڍو پاڪستان بہ چيو ويندو آهي. هن شهر ۾ مختلف گروهن جي پاڻ ۾ ڇڪتاڻ جي ڪارڻ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪن ۾ ڪراچي لساني فسادن، تشدد ۽ دهشتگردي جو شڪار رهيو. بگڙندڙ حالتن کي سنڀالڻ جي لاء [[پاڪ فوج]] کي به ڪراچی ۾ مداخلت ڪرڻي پئي. ايڪويهين صدي ۾ تيز قومي معاشي ترقي سان گڏ و گڏ ڪراچي جي حالتن ۾ تمام گهڻي تبديلي آئي آهي. ڪراچي جي امن جي صورتحال اڳي کان بهتر ٿي آهي ۽ شهر ۾ مختلف شعبن ۾ ترقي جي رفتار ۾ سٺو واڌارو آيو آهي. ڪراچي سنڌو درياءَ جي ڪناري جي اترين حد تي آهي. شهر هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اڏيل آهي. ==نالو== جديد ڪراچيءَ جو بنياد سال 1729ع ۾ ڪلهوڙي خاندان جي دور ۾ "ڪولاچي جو ڳوٺ" جي آباديءَ طور رکيو ويو. چيو وڃي ٿو ته نئين بستيءَ جو نالو مائي ڪولاچي جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن جي پٽ چيو وڃي ٿو ته هن ڳوٺ ۾ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جڏهن ته هن جا وڏا ڀائر اڳ ۾ ئي مارجي ويا هئا. نالو ڪراچي (Karachee)، اصل نالو ڪولاچي جو ڳوٺ جو هڪ مختصر ۽ بگڙيل نسخو، پهريون ڀيرو ڊچ سال 1742ع ۾ ڊچ ٻوليءَ جي ھڪ ڪاغذ ۾ ڏيکاريل آهي تہ ان ڪراچيءَ واري وسندي لڳ ھڪ واپاري جھاز ٽڪرجي تباھ ٿيو جنھن جو نالو "ڊِي رِڊَرڪِرڪ" ھو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|ڪراچي جي هڪ قديم تصوير [[1889ع]]]] مائي ڪولاچي جي وسندي جو بنياد 1729 ۾ چوڻ ۾ اچي ٿو<ref name = " قليچ "/>. جتي هينئر ڪراچي آهي اتي اڳي ڪو به شھر ڪو نه هو. سمنڊ جي هڪڙي ڇاڙ ٿي آئي ۽ ڪي مهاڻن جا گهر هئا ۽ ڪي هندو واپاري هئا ۽ انهيءَ هنڌ کي ڪلاچيءَ جو ڪُنُ چوندا هئا<ref name = "قليچ "/>. اڳي ننڍڙو ڳوٺ هيو، جتي مهاڻا ۽ ڪي واڻيا رهندا هئا ۽ ان جو نالو ڪلاچي ھو<ref name = " قليچ "/> ڪلاچيءَ جو ڪُن نالو [[شاهه جو رسالو|شاھ جي رسالي]] ۾ به آيل آهي<ref name = "قليچ"/>. سن 1190 ھ (سن 1777ع) ۾ مير بجار خان حج تان موٽي آيو ۽ ڪراچيءَ مان لهي شهدادپور آيو، جتي مير رهندا هئا<ref name = "قليچ "/>. ميان نور محمد جي راڄ ۾ سنه 1155ھ يا سن 1742ع ۾، نادر شاھ بادشاھ سورت بندر ۾ ڪي جهاز ٺهرايا هئا، تن جي وٺڻ لاءِ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچيءَ آيو ۽ اتان ٿي ٺٽي آيو ۽ ميان نور محمد (نواب شاھ قلي خان) هن جي پيشوا ويو ۽ هن کي ٺٽي ۾ آڻي رهايائين. ٻن مهينن کان پوءِ هو هليو ويو<ref name = " قليچ "/>. سن 1207 (سن 1792ع) ۾ قلات جي خان جو ناٺي زرڪ خان ميان عبدالنبيءَ کي مدد ڏيندي ۽ ميرن سان وڙهندي مارجي ويو هو. انهيءَ جي عيوض ۾ ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ڪُورن وارو ڀاڱو قلات جي خان کي ڏيئي ڇڏيو هو<ref name = " قليچ "/>. جيڪي ماڻهو اتي رهندا هئا، اهي جوکين جي [[ڄام]] جي نظر هيٺ هوندا هئا<ref name = " قليچ "/>. پوءِ اتي هڪڙو جهنگلي ڪوٽ ٺاهيائون، جنهن کي ڪلاچي ڪوٽ چوندا هئا ۽ [[قلات]] جي خان جي هٿ ۾ هو<ref name = " قليچ "/>. ===ميرن جو دور=== 1837ع جي لڳ ڀڳ ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙن تي پکڙيل هو. قلعي ۾ برج هئا، جن تي توپون لڳل هيون. لڳ ڀڳ 40 توپون مختلف برجَن تي نصب هيون، پر اهي گهڻي ڀاڱي ننڍي ڪيلبر جون هيون ۽ پراڻيون هجڻ سبب تقريباً بيڪار ٿي چڪيون هيون. ان سان گڏ قلعي ۾ ڪيترائي اهڙا ڀڃ ڊاهه وارا هنڌ به هئا، جن مان آساني سان اندر گهڙي سگهجي پيو، تنهنڪري اهو ٻاهرين حملي کان رهواسين کي ڪو خاص تحفظ مهيا نه ڪري سگهيو پئي. قلعي جا ٻه دروازا هئا: هڪ لياري درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کولبو هو، جنهن کي “مٺو در” چيو ويندو هو، ۽ ٻيو سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندو هو، جنهن کي “کارو در” سڏيو ويندو هو. گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل هئا ۽ سندن ڇتيون سڌيون هيون. انهن ۾ سامونڊي هوا ڏانهن کليل بانس وارا روشن دان هوندا هئا، جيڪي ساڳئي وقت هوائي بادبان ۽ آسماني روشنيءَ جو ڪم ڏيندا هئا. گهٽيون تنگ ۽ تڪليفدہ هيون. بازار کي چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو، جيئن پراڻي سنڌ ۾ رواج هو. شهر جي وچ واري حصي ۾ نسبتاً بهتر درجي جا گهر موجود هئا، پر ڪراچي وٽ اهڙي ڪا به سرڪاري عمارت موجود نه هئي، جنهن کي ذڪر لائق چيو وڃي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr.Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref>. شهر جي ڀتين کان ٻاهر ڪراچيءَ جا وسيع ڀرپاسي وارا علائقا هئا، جن ۾ لڳ ڀڳ شهر جيترا ئي گهر موجود هئا. لياري نديءَ جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ باغ هئا، جيڪي اڄ جي لارنس روڊ تائين پکڙيل هئا، جتي هاڻوڪا باغ موجود آهن. انهن باغن ۾ گهڻو ڪري انب جا وڻ ۽ ٿورا گدامڙي جا وڻ هوندا هئا. ڪراچيءَ جا انب سڄي هندستان ۾ بمبئيءَ جي انبن کان پوءِ ٻئي نمبر تي سمجهيا ويندا هئا. بندرگاهه جي بچاءَ لاءِ منوڙي وٽ بندر جي مُهڙيءَ تي هڪ قلعو قائم هو. هي قلعو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. ڪنڊن تي برج هئا ۽ خشڪيءَ واري پاسي کي نيم دائري واري مورچي سان مضبوط ڪيو ويو هو. قلعي جي چوڌاري پختي ڀت هئي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ ڪيترائي سوراخ (لوپ هول) ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون. ان کان سواءِ بندرگاهه ۾ داخل ٿيندي پاڻيءَ جي سطح برابر ٽي توپن جي بيٽري به هئي. قلعي جي دفاعي حيثيت بابت اختلافِ راءِ موجود هئا. ڪرنل پاٽنگر جو خيال هو ته قلعو سٺي جڳهه تي ٺاهيو ويو آهي، پر 1839ع جي عملي تجربي مان ظاهر ٿيو ته ڪيپٽن ڪارلس، جنهن 1837ع ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جو سروي ڪيو هو، وڌيڪ درست هو. هو لکي ٿو ته<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>: “قلعو بندرگاهه جي داخلا تي ڪنٽرول لاءِ ٺاهيو ويو هو، پر اهو ٽڪريءَ جي ڪناري کان تمام پري هو، تنهنڪري مؤثر نموني ڪم نه ڏئي سگهندو هو. حقيقت ۾ اهو ڪنهن به جهاز کي روڪڻ جي سگهه نه رکندو هو. جيڪڏهن ڪو جنگي جهاز مناسب فاصلي تي لنگرانداز ٿئي ها ته هو ٿوري ئي وقت ۾ قلعي کي کنڊرن جو ڍير بڻائي ڇڏي ها، ۽ گول برج به ساڳي انجام کي پهچي وڃي ها.” ان وقت ڪراچي ميرن يا ٽالپرن جي حڪمراني هيٺ هئي. حڪمرانن ۾ ڪا خاص جاکوڙ يا واپاري ذوق موجود نه هو، ۽ تقريباً سڄي ڪراچي انهن ڏينهن ۾ رهواسين جي پنهنجي ڪوششن جو نتيجو هئي. شهر جي انتظاميا ٻن گورنرن جي هٿ ۾ هئي، جيڪي ميرن طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا. هڪ شهري انتظام جو ذميوار هو، جنهن کي نواب چيو ويندو هو، ۽ ٻيو فوجي گورنر هوندو هو. نواب انصاف هلائيندو هو ۽ سندس عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس اختيار بي لگام هئا، سواءِ ان جي ته حيدرآباد ۾ ميرن ڏانهن اپيل ڪري سگهجي ٿي. عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته نواب حڪمرانن جي اجازت کان سواءِ ڪنهن کي موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. عضوا ڪاٽڻ، ڪوڙا هڻڻ ۽ ڪاٺين ۾ بيهارڻ عام سزائون هيون، پر سڀ کان عام سزا ڏنڊ هئي. جيڪڏهن نواب کي پڪ ٿيندي هئي ته ڏوهاري پئسا ڏئي سگهي ٿو ته سزا اڪثر ڏنڊ ۾ تبديل ڪئي ويندي هئي، ڇو ته اهي رقمون نواب جي خزاني ۾ وينديون هيون. سرڪاري ملازمن، خاص طور عملدارن ۽ سپاهين کي گهٽ پگهار ملڻ بدعنوانيءَ جو وڏو سبب هو. رشوت ۽ ڪرپشن جو نظام رياست جي هر شعبي ۾ پکڙيل هو. سپاهي عملدارن کان بچڻ لاءِ فيس ڏيندا هئا، عملدار وري رشوت وٺي محصولدارن کي دوکو ڏيندا هئا، ۽ اهي وري حڪومت کي ٺڳيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. نواب جي ماهوار پگهار 100 رپيا هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي هئا، جن کي هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، ۽ لڳ ڀڳ ويهه عملدار ۽ سپاهي هئا، جن جي پگهار 3 کان 19 رپين تائين هئي. خزاني جو ذميوار عملدار رڳو 7 رپيا 8 آنا ماهوار وٺندو هو. فوجي گورنر منورا ۽ شهر جي قلعي جو انچارج هو، سندس هيٺ لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته پاڻ 60 رپيا وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار کي 20 رپيا ملندا هئا. ان وقت ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14 هزار هئي، جن مان ٻه ٽيون حصو (9 هزار) هندو هئا ۽ باقي مسلمان (4,850). هندن جي تعليم لاءِ 3 کان 4 اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرنہ برهمڻ هلائيندا هئا، جتي ٻارن کي سنڌي ٻولي، حساب ڪتاب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. هر ٻار روز هڪ مُٺ چانور ۽ ٿورا ڏندڻ ڏيندو هو، جڏهن ته والدين مهيني ۾ هڪ يا ٻه رپيا ڏيندا هئا. مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا فارسي پڙهائيندا هئا، ڇو ته درباري ٻولي فارسي هئي. سرڪاري نوڪريءَ جا خواهشمند به مسجدن ڏانهن رخ ڪندا هئا. هتي فيس 3 کان 4 رپيا ماهوار هوندي هئي. ڇوڪرين جي تعليم کي سختي سان روڪيو ويندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.ان وقت ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان رڳو پير منگهو جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالا 34 هئا. انهن مان به رڳو هڪ مندر، جيڪو اڄ جي نيٽي جيٽي واري مندر جي جاءِ تي هو، سرڪاري تيل حاصل ڪندو هو. حڪومت هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏيندي ھئي، جيڪو هميشه ٻرندڙ ڏيئي لاءِ هوندو هو. هن مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي، اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهاز بندر ۾ داخل ٿيڻ يا روانو ٿيڻ کان اڳ هتي نذرانو ڏيڻ کي لازمي سمجهندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. انهن ڏينهن جي ڪراچيءَ بابت سڀ کان وڌيڪ دلچسپ ڳالهه اها هئي ته ٻاهران وڏي ٻيڙي وسيلي ڪراچيءَ ۾ ڪيئن پهچبو هو. جيئن ئي ٻيڙو بندرگاهه ۾ داخل ٿيندو هو ته پاڻي ايترو گهٽ هوندو هو جو مسافر کي ٻيڙو ڇڏڻو پوندي هئي ۽ “بٽيلي” نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ سوار ٿيڻو پوندو هو. پر ٿوري دير کان پوءِ ان کي به ڇڏڻو پوندو هو ۽ “مڇوا” نالي هڪ وڌيڪ ننڍڙي ٻيڙيءَ ۾ وڃڻو پوندو هو. پوءِ اهو وقت اچي ويندو هو، جڏهن مجبورن ڪنهن سگهاري سنڌي جي پٺيءَ تي چڙهڻو پوندو هو، يا وري ننگن پيرن سان هلڻو پوندو هو، هيٺيان ڪپڙا ڪلهن تي وجهي، لڳ ڀڳ هڪ ميل تائين گاري ۽ پاڻيءَ مان گذرڻو پوندو هو، جيڪو سراسري طور ٻن فوٽن جيترو اونهو هوندو هو. ان گاريءَ هيٺ تيز ڇيڙن وارا سِپ، ۽ پاڻيءَ ۾ ڄميل پاڙون هونديون هيون، جيڪي ڄڻ ته ڄار يا ڦندا هجن. اهڙي وڏي مشقت کان پوءِ ماڻهو هن بندرگاهه تي لهندو هو، جيڪا پوء سامان کڻڻ لاءِ به نهايت آسان بڻجي وئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. اهو مشهور هو ته سنڌ جي حڪمرانن کي سامونڊي واپار ۾ ڪا خاص دلچسپي نه هئي، ۽ اهي درآمدات ۽ برآمدات کي صرف ان حد تائين اهميت ڏيندا هئا، جيتري حد تائين اهي سندن آمدني وڌائين يا ذاتي آرام ۾ اضافو ڪن، تنهن هوندي به واپار جو مقدار ڪافي وڌي ويو هو. ڪراچيءَ ۾ سالياني اوسط واپار جي ماليت، قيمتي پٿرن کان سواءِ، 37,47,000 رپيا هئي (جنهن ۾ آفيم جي ماليت 16,00,000 رپيا هئي). اوڻيهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني 1,50,000 رپيا هئي، جيڪا هيٺين محصولن تي ٻڌل هئي: *سڀني درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو ايڊويلورم ڊيوٽي *مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول *ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ سڀني برآمدات تي 1 سيڪڙو محصول *هر “ڪروار” (1,800 پائونڊ) درآمد ۽ برآمد ٿيل مال تي 3 سيڪڙو اضافي محصول *هر اُٺ جي لوڊ (8 مڻ) افيون تي 130 رپيا برآمداتي محصول *هر درآمد ٿيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا درآمدي محصول ميرن جي دور ۾ محصول گڏ ڪرڻ جو هڪ نمايان پهلو اهو هو ته محصولي حق ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ان هوندي به ڪراچي سنڌ جي سڀني دريائي بندرگاهن مان ميرن کي سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ شهر هو. ڪراچيءَ جو ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ آفيم ۽ قيمتي پٿرن تي محصول شامل نه هو. مقامي محصولن جي حوالي سان ڏسجي ته اميرن ڪراچيءَ کي ڪا خاص رعايت نه ڏني هئي، ۽ شهر کي ڳري ٽيڪس کان بچايو نه ويو هو. ذاتي استعمال لاءِ خريد ڪيل هر هڪ رپئي جي اناج تي حڪومت 4 پائي ٽيڪس وٺندي هئي، جڏهن ته ٻين شين تي هر رپئي تي صرف 3 پائي وصول ڪيا ويندا هئا. ڪسٽم هائوس تي ماپ يا وزن ڪرڻ وارن واپارين تي به ٽيڪس لڳايو ويندو هو. مقامي ٽيڪسن مان سڀ کان اهم ۽ ڳرو ٽيڪس “ڳڙافي” نالي نشي آور مشروب تي هو، جيڪو ڪراچيءَ جي ماڻهن ۾ گهڻو پسند ڪيو ويندو هو. اهو ڳڙ، کجور، ٻٻر جي ڇوڏي، دالچيني، لونگ، سونف وغيره مان تيار ڪيو ويندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ميرن جي حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي “هائوس ٽيڪس” کان ڇوٽ ڏنل هئي، جڏهن ته اهو ٽيڪس ميرن جي ٻين سڀني شهرن ۾ لاڳو هو. اها به قابلِ ذڪر ڳالهه آهي ته سنڌ ۾ ميرن جي دور ۾ لوڻ تي ڪو به ٽيڪس نه هو. ڪراچي مارڪيٽ ۾ عام لوڻ جو هڪ اُٺ جو لوڊ صرف ڏهه آنا ۾ وڪرو ٿيندو هو.پر جيڪڏهن حڪومت لوڻ تي ٽيڪس وساري ڇڏيو هو ته جوا تي ٽيڪس ضرور لڳايو ويو هو. ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو قائم هو، جتي هر کٽيل رپئي تي 9 پائي ٽيڪس ورتو ويندو هو. اهو ٽيڪس هڪ خاص سرڪاري ملازم وصول ڪندو هو، جيڪو جوا خاني جو انچارج هوندو هو. مڇيءَ تي ٽيڪس ڪافي ڳرو هو. هر مڇي مار ٻيڙيءَ کي ڪسٽم هائوس تي اچي اهو ڏيکارڻو پوندو هو ته سمنڊ مان ڇا آندو آهي. جيڪڏهن مڇيون 60 کان گهٽ هونديون هيون ته انهن جو چوٿون حصو ٽيڪس طور ورتو ويندو هو، ۽ جيڪڏهن 60 يا ان کان وڌيڪ هونديون هيون ته ڇهون حصو ٽيڪس طور وصول ڪيو ويندو هو. جيڪڏهن مڇيون سڌو مارڪيٽ ۾ آنديون وينديون هيون ته عملدار هر وڪرو ڪندڙ جو حساب لکندو هو، ۽ مهيني جي پڇاڙيءَ تي ٿورو وڌيڪ اگهه لڳائي مڇيون ٽيڪس طور وصول ڪيون وينديون هيون. ان کان سواءِ عملدار هر وڪرو ڪندڙ کان ڪجهه مڇيون مفت به پاڻ لاءِ وٺندو هو. مال ڍوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڍورن جي مالڪن کان هر جانور جي روزاني مزدوريءَ جو اڌ حصو ٽيڪس طور ورتو ويندو هو. هلندڙ سڪن جي بدلي (شرافتي) تي به ٽيڪس موجود هو. شهر جا واپاري هر ديواليءَ تي انچارج سرڪاري آفيسر کي تحفو ڏيندا هئا. ٻيا واپاري هر سئو رپين جي جاچ تي 2 پائي ڏيندا هئا، جڏهن ته سونارا پنهنجي ڪمائيءَ جو چوٿون حصو ٽيڪس طور ڏيندا هئا. دلال، قصائي، عاج جون چوڙيون ٺاهڻ وارا، ڪپهه صاف ڪندڙ، باورچي خانن جا برتن ٺاهڻ وارا، کل رنگيندڙ وغيره، هر هنر وارن جي وڏي جي وسيلي مقرر رقم ادا ڪندا هئا. لونگيون، گل بدن وغيره ٺاهڻ وارن هٿ ڪرگهين (looms) تي هر مهيني 3 پائي ٽيڪس هوندو هو. هر ڪنڀر مهيني ۾ 9 ٿانوَ ٽيڪس طور ڏيندو هو، ٻي صورت ۾ کيس ٽيڪس کان ڇوٽ هوندي هئي. ڪپڙا رنگيندڙ مڪمل طور ٽيڪس کان آزاد هئا، پر تيل ٺاهيندڙ هر مهيني 1.5 سير تيل رياست کي ڏيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249 and 250; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ ايندڙ مال جو چار ڀاڱي پنج حصو بمبئيءَ مان ايندو هو. انهن ۾ کنڊ (بنگال، چين، منيلا، بتاويا) 4,000 مڻ، ماليت 50,000 رپيا؛ ملابار مان سادي کنڊ 35,000 رپيا؛ مرچ 3,250 مڻ، ماليت 48,750 رپيا؛ ٽامو 1,000 مڻ، ماليت 54,000 رپيا؛ الائچي ۽ مصالحا 75 مڻ، ماليت 10,500 رپيا؛ ريشم (ڪچو، رنگيل، بنگال ۽ چين جو پهريون درجو) 1,20,000 رپيا؛ ٻئي درجي جو ريشم 1,28,000 رپيا؛ ڪاٺ 10,000 رپيا؛ هاٿي جا ڏند (عاج) 64,000 رپيا؛ انگريزي ڪپهه جو سٽ 20,000 رپيا؛ کوپرو (سڪايل ناريل) 25,000 رپيا؛ ٽين 17,500 رپيا؛ ان سان گڏ شڪر قندي، ناريل، زعفران، سوپاري، شنگرف، سيسو، اعليٰ ۽ معمولي فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي (جلاب طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽي)، چيني ڪاغذ، صندل ڪاٺ، لوهه جا ٿانوَ، ڪُسّوون (ڳاڙهو رنگ)، ايريون (نشي آور دوا) ۽ گدامڙي وغيره شامل هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.گجرات مان ڪراچيءَ ۾ 2,500 من ڪپهه درآمد ٿيندي هئي، جنهن جي ماليت 37,500 رپيا هئي. فارسي نار (Persian Gulf) مان ڪراچيءَ کي کجورون 30,000 رپين جي، سڪايل کجورون 20,000 رپين جي، موتي 75,000 رپين جي، غلام 1,20,000 رپين جا، ۽ ان سان گڏ سڪايل ليما، ڪپهه، گلاب، ڪينواس، سڪايل ميوا، بادام ۽ انار جون کلون ملنديون هيون. اتر سنڌ مان ڪراچيءَ تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو ۽ نيرو (Indigo)، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا درآمد ڪيا ويندا هئا. لسبيله مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ کنؤر ايندو هو. اهڙيءَ طرح 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا هئي. ڪراچيءَ ۾ ايندڙ تقريباً سڄو مال سنڌ اندر ئي استعمال ٿيندو هو، سواءِ هڪ ننڍڙي حصي جي، جيڪو ڪنهن به سال 1,50,000 رپين کان وڌيڪ نه هوندو هو جيڪو اتر سنڌ ڏانهن موڪليو ويندو هو. هي مال گهڻو ڪري تيار ڪپڙو، ٿورو اسٽيل، کنڊ، مرچ ۽ مصالحا هوندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. هي سامان اُٺن جي قافلن ذريعي ٻن رستن کان موڪليو ويندو هو: لسبيله وارو رستو ۽ سيوهڻ وارو رستو. لسبيله وارو رستو ڪابل تائين پهچڻ ۾ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو رستو سستو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ واٽ تي گهٽ وصوليون ٿينديون هيون، پر اهو انتهائي خطري وارو هو، ڇاڪاڻ ⁠تہ ان رستي تي رهزن گهڻو مشهور هئا. سيوهڻ وارو رستو وڌيڪ محفوظ هو ۽ گهٽ وقت وٺندو هو، پر سيوهڻ تي ٽرانزٽ محصول تمام ڳرا هئا، تنهن ڪري واپاري گهڻو ڪري ڳري محصول ڏيڻ بدران خطرو کڻڻ کي ترجيح ڏيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. سنڌ اندر استعمال ٿيندڙ شين لاءِ مال خشڪيءَ رستي سوندر ڳڙهه، ٺٽو، حيدرآباد، سيوهڻ، خيرپور ۽ شڪارپور ڏانهن ويندو هو. قافلو ٺٽي تائين 3 ڏينهن، حيدرآباد تائين 6 ڏينهن، سيوهڻ تائين 13 ڏينهن، خيرپور تائين 20 ڏينهن ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. رستا سٺي حالت ۾ ۽ محفوظ هئا. جوکيا قبيلي جا ڀروسي لائق محافظ نهايت گهٽ اجرت تي ملي سگهندا هئا. اهي حيدرآباد لاءِ 2 رپيا 8 آنا ۽ ٺٽي يا سونمياني لاءِ 2 رپيا وٺندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ جي بندرگاهه مان برآمد ٿيندڙ سامان ۾ گيهه 10,000 مڻ (ماليت 1,70,000 رپيا)، ان 3,500 مڻ (3,50,000 رپيا)، گوگُر (کنؤر) 12,500 رپيا، منجيت (Madder) 45,000 رپيا، ڪشمش 32,000 رپيا، جيرہ (ٻج) 10,000 رپيا، نيرو 1,600 مڻ (1,20,000 رپيا)، ڪڻڪ 33,000 مڻ (67,500 رپيا)، مڇي ۽ شارڪ جون کنڀڙاٽيون (fins) 30,000 رپين جي، ۽ پرواز، تيل جا ٻج، تيل، لنگيون، آفيم 500 اُٺن جي لوڊ (في من 400 رپيا) يعني 16,00,000 رپيا. انهيءَ طرح 1837ع ۾ ڪُل برآمدات جي ماليت 5,47,000 + 16,00,000 رپيا ٿي. بمبئيءَ مان ايندڙ ريشم ۽ ڪپھ جي سالياني قيمت 3,00,000 رپيا هئي. ريشمي شين مان مدا پولم، چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم (سادا ۽ نقشدار)، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب، مختلف نمونن جا چنتز وغيره طلب ۾ ھياگجرات مان ڪراچيءَ ۾ 2,500 من ڪپهه درآمد ٿيندي هئي، جنهن جي ماليت 37,500 رپيا هئي. فارسي نار (Persian Gulf) مان ڪراچيءَ کي کجورون 30,000 رپين جي، سڪايل کجورون 20,000 رپين جي، موتي 75,000 رپين جي، غلام 1,20,000 رپين جي، ۽ ان سان گڏ سڪايل ليمون، ڪپهه، گلاب، ڪينواس، سڪايل ميوا، بادام ۽ انار جون کلون ملنديون هيون. مٿئين سنڌ مان ڪراچيءَ تماڪ خريد ڪندي هئي. اترين صوبن مان ڪراچيءَ ۾ ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو ۽ نيرو (Indigo) ايندو هو، جڏهن ته قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا پڻ اتيان درآمد ڪيا ويندا هئا. لسبيله مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ڪراچيءَ ايندو هو. اهڙيءَ طرح 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا هئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251&252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. بمبئيءَ مان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه سڀ کان وڌيڪ ڌيان ڇڪائين ٿا. صرف درآمد ٿيل ريشم جي سالياني قيمت 3,00,000 رپيا هئي. ريشمي شين مان هي شيون گهڻي طلب ۾ هيون: مدا پولم، چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم (سادا ۽ نقشدار)، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب، مختلف نمونن جا چنتز وغيره. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، ڊگهو ڪپڙو، شيٽنگ ڪپڙو، انگريزي براڊ ڪلاتھ، مختلف قسمن جا ململ (سادا ۽ گلدار)، رنگين ڪپهه جا رومال ۽ عام انگريزي شالون شامل هيون. ان مان صاف ظاهر آهي ته سنڌ ريشم لاءِ سٺي مارڪيٽ هئي. ان کان پوءِ گجرات مان ڪپهه جي درآمد اچي ٿي. اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي دور ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار تمام گهٽ هئي، تنهن ڪري ڪراچي هر سال گجرات مان 15,000 من ڪپهه درآمد ڪندي هئي. پر لڳ ڀڳ 1830ع کان پوءِ سنڌ ۾ ڪپهه جي پوک ڪاميابي سان شروع ٿي وئي، جنهن سبب 1837ع ۾ سنڌ جي ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ صرف 2,500 من ڪپهه درآمد ڪرڻي پئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ افيون جو واپار به تمام وڌيل هو، ۽ حڪومت به ان موقعي کي هٿان وڃڻ نه ڏنو. هر اُٺ جي لوڊ افيون تي 130 رپيا ڳرو محصول لڳايو ويندو هو. هي افيون راجپوتانا جي پالي (Pali) مان ايندي هئي ۽ بمبئيءَ جي ڳرن محصولن کان بچڻ لاءِ دامن ڏانهن برآمد ڪئي ويندي هئي. گهڻن سالن ۾ ڪراچيءَ مان ساليانو 1,500 اُٺن جي لوڊ جيتري افيون برآمد ٿيندي هئي، پر عام طور 500 اُٺن جي لوڊ وڌيڪ معمول هئي. رياست کي صرف هن آمدنيءَ مان ئي گهڻو ڪري 70,000 رپين جي ٺيڪي واري رقم کان وڌيڪ حاصل ٿيندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جي وڏي طلب هئي. جيتوڻيڪ 1835ع تائين ڪراچيءَ جي سيپي وارن پٿرن مان موتي ملندا هئا، پر اهي تمام ننڍڙا ۽ رنگ ۽ شڪل جي نفاست کان خالي هوندا هئا، جنهن سبب سنڌ جي مارڪيٽ کي متاثر نه ڪري سگهيا. تنهن ڪري موتي فارسي نار مان ايندا هئا. قيمتي پٿر اترين صوبن مان ايندا هئا ۽ گهڻو ڪري بمبئيءَ ڏانهن برآمد ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، جمشيد، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ غلامن جو واپار به وڏي پيماني تي ٿيندو هو. هر سال گهٽ ۾ گهٽ 600 کان 700 غلام ڪراچيءَ ۾ درآمد ڪيا ويندا هئا. ان جو سبب اهو هو ته برطانوي هندستان جي بندرگاهن تي غلامن جي لهڻ تي پابندي هئي. غلام گهڻو ڪري وڏي عمر جا ٻار هوندا هئا، ۽ انهن مان 75 سيڪڙو عورتون هونديون هيون. غلامن جا ٻه اهم قسم هيا: شيدي يا آفريقي، ۽ حبشي. شيدي غلام ڪراچيءَ ۾ 60 کان 100 رپين ۾ ملي ويندو هو. حبشي غلام وڌيڪ مهانگا هوندا هئا، تنهن ڪري انهن جو تعداد گهٽ هوندو هو. انهن جي قيمت سندن صورت ۽ سونهن مطابق 175 کان 250 رپين تائين هوندي هئي. بالغ حبشي عورت غلام خاص طور درآمد ڪيون وينديون هيون، ڇاڪاڻ⁠ تہ انهن کي اعليٰ درجي جي ماڻهن وٽ رکڻ لاءِ وڏي مارڪيٽ هئي. حبشي نه رڳو پنهنجي سونهن لاءِ، پر ٿوري تربيت سان ڪنهن به هنر ۾ جلدي مهارت حاصل ڪرڻ لاءِ به مشهور هئا. شيدي غلام گهڻو ڪري واپار جي ڀيٽ ۾ گهريلو نوڪريءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. مجموعي طور حڪومت کي غلامن جي درآمد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا حاصل ٿيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچي شارڪ مڇيءَ جي کنڀڙاٽين (fins) جي واپار لاءِ به مشهور هئي. هر سال لڳ ڀڳ 15,000 رپين جي شارڪ جون کنڀڙاٽيون (fins) بمبئيءَ ڏانهن موڪليون وينديون هيون، جيڪي اتان چين وينديون هيون. شارڪ پڪڙڻ لاءِ 12 وڏيون ٻيڙيون استعمال ٿينديون هيون، هر هڪ ۾ 12 ماڻهو هوندا هئا. هن وڏي واپار سبب ڪراچي دنيا جي ڪنهن به بندرگاهه کان وڏي مڇيگيري مرڪز بڻجي وئي هئي. ڪراچيءَ مان گيهه ۽ کنؤر گهڻو ڪري بمبئيءَ ڏانهن برآمد ٿيندا هئا، جڏهن ته ڪڻڪ ۽ تيل فارسي نار ڏانهن موڪليا ويندا هئا، ۽ ٻيا بندرگاهه باقي سامان درآمد ڪندا هئا. انهيءَ ڪري اهو مڃڻ ئي پوندو ته جيتوڻيڪ برطانوي فتح کان اڳ ڪراچي ڪنهن وڏي بندرگاهه جا ظاهري دعوٰي نه رکندي هئي، تڏهن به هتي ڪافي تيز ۽ سرگرم واپار جاري هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. سنه 1795ع ۾ مير فتح علي خان ٽالپر ڪراچي وارو قلعو هٿ ڪيو ۽ اتي هڪڙو حاڪم مقرر ڪيائين ۽ اتي جي هندو واپارين مان لک ڏيڍ پيدا ٿيندو هو<ref name = " قليچ"/>. ورهيه ٻن کان پوءِ بندرگاھ جي بچاءَ لاءِ ميرن [[منوڙو|منوڙي]] تي هڪڙو ڪوٽ ٺهرايو<ref name = "قليچ "/>. سنه 1252ھ (سنه 1836ع) ۾ انگريز سرڪار شاه شجاع الملڪ جي مدد لاءِ لشڪر ٿي موڪليو، جو ڪراچي اچي لٿو. ميرن انهيءَ کي درياه جي رستي سنڌ مان لنگهڻ نٿي ڏنو. پر انگريز توبون هڻي منهڙي جو ڪوٽ ڀڃي زور سان ڪراچيءَ ۾ اچي لٿا ۽ پوءِ درياه جي رستي لنگهي ويا<ref name = " قليچ "/>. ميرن جي طرفان آغا اسماعيل شاه وڪيل ٿي ڪراچيءَ ويو ۽ سرجان ڪين سان وڃي ٺهراءُ ڪيائين ۽ انگريزن ۽ ميرن جي وچ ۾ هڪڙو عهدنامو ٿيو<ref name=" قليچ"> [قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو] </ref>. سن 1258ھ (سن 1842ع) ۾ سرچارلس نيپئر پوني مان سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿي ڪراچي آيو ۽ اُتان آگبوٽ تي چڙهي حيدرآباد ۾ آيو، جتي مير نصير خان سان ملاقات ڪيائين ۽ ٻين ميرن کي به گڏيو ۽ ٻيو عهدنامو ڪيائين، جنهن موجب ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ انگريز سرڪار کي مليا<ref name = " قليچ "/>. [[فائل:Chowkandi Tombs-17.jpg|180px|thumb|پندرھين يا ارڙھين صديء جا چؤکنڊيء وارا قبا جيڪي ڪراچيء جي اوڀر طرف 29ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھن.]] ڪراچيءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ 3 فيبروري 1839 تي حملو ڪري [[منهوڙو، ڪراچي|منھوڙي]] واري مٽيءَ جي ٺھيل [[ڪچو قلعو|ڪچي قلعي]] کي گولي باري سان تباھ ڪيو ۽ ھن وسنديءَ تي قبضو ڪيو. === ڪراچي انگريزن جي دور ۾ === 1843 ۾ ڪمپني سرڪار جي [[ميجر جنرل]] [[چارلس نيپئر|چارلس نيپيئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] کٽي ڪراچيءَ کي سنڌ جو پھريون دفعو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انگريزن کي هن شھر جي اھميت جو اندازو ھيو ۽ انھن 1854 ۾ [[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]] قائم ڪيو. بندرگاه جي قيام سان ھي شھر آمد و رفت جو وڏو مرڪز بڻيو ۽ کيس روڊن ۽ ريلوي نظام ذريعي سنڌ جي اندروني شھرن ۽ پنجاب سان ملايو ويو..<ref>{{cite book|last1=Blood|first1=Peter R.|title=Pakistan: A Country Study|date=1996|publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3|page=96}}</ref>برطانوي سرڪار ڪراچيء پھرين [[اينگلو افغان جنگ]] جي ڪري پنھنجي فوج کي مدد ڏيڻ لاءِ ڪراچيءَ ۾ فوجي [[ڇانوڻي]] قائم ڪئي جيڪا ھڪ فوجي [[گيريزن]] جي درجي واري ھئي. 1865 ۾ [[فريئر ھال]] ۽ ملڪہ [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي گولڊن جوبلي جي ياد ۾ [[امپريس مارڪيٽ|ايمپريس مارڪيٽ]] واري عمارت ٺاھي وئي. 1878 ۾ ڪراچيءَ کي برٽش ريلوي سسٽم سان ڳنڍيو ويو.1899 ۾ ڪراچي [[ڪڻڪ]] برآمد ڪرڻ وارو [[اوڀر]] جي سڀ کان وڏي بندرگاه بڻجي وئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> انگريز سرڪار جي شروع ڪيل وڏن ترقياتي منصوبن جي ڪري ٻاھران مختلف قومن ۽ مذھبن جي آبادي جو واڌارو ٿيندو رھيو جنھن ۾ برطانوي انگريز، [[پارسي]]، [[مراٺي]]، [[گووا|گوا]] جا عيسائي ۽ ٻيا شامل ھئا. [[يهوديت|يھودين]] به 1893 ۾ ڪراچيءَ ۾ سڀ کان پھريون [[سنگاگ]] ٺاھيو جنھن جو نالو [[مگئن شالوم]] رکيائون.<ref>{{cite book|editor1-last=Askari|editor1-first=Sabiah|title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|date=2015|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-8450-1 |pages=325}}</ref>ڪراچيءَ ۾ [[ڪراچي ميونسپل ڪاميٽي|ميونسپل ڪاميٽي]] قائم ڪئي وئي جنھن جو پھريون [[ميئر]] [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911 ۾ بڻيو جنھن کي جديد ڪراچيءَ جو ابو سڏيندا هئا.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1134284|title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth|author=Nadeem F. Paracha|work=dawn.com|accessdate=10 March 2016}}</ref> [[فائل:Frere-Hall-Karachi-Shamail.jpg|thumb|180px|[[فريئر ھال]] انگريزن جي دؤر جي ڪراچيءَ ۾ ٺھيل مشھور عمارت]] [[فائل:KMC Headoffice day view.JPG|thumb|180px|[[ڪي. ايم. سي.]] جي مرڪزي افيس انگريزن جي دور جي [[انڊو-ساراسينڪ]] عمارت سازي جو مثالي نمونو آھي.]] [[فائل:Old building of State Bank of Pakistan, Now its known as State Bank Museum.jpg|thumb|180px| انگريزن جي دور جي [[اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان]] جي اڳوڻي عمارت.]] [[فائل:Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg|180px|thumb|180px|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] جي مرڪزي آفيس جيڪا [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]ءَ ٺھرائي.]] === پاڪستان جي قيام بعد === [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان ٺھڻ]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو جنهن جي آبادي 400000 لک ھئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> ھي شھر [[ڀارت|انڊيا]] مان ايندڙ مسلمان مھاجرن جو مرڪز بڻيو. انھن جي ڪراچي ۾ آمد 1960 تائين جاري رھي. شھر ۾ ٻاھران آيل ماڻهن جي ان اضافي ڪراچيءَ جي آبادي جي انگن اکرن ۽ معيشت کي بلڪل تبديل ڪري ڇڏيو. ڪراچيءَ کي پاڪستان جو پھريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو بعد ۾ 1958 ۾ گاديءَ جو هنڌ [[راولپنڊي]] منتقل ڪيو ويو.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|date=15 June 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-13998-1|ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> پرڏيھي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا.<ref>{{cite book|author=|title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50|date=1968|publisher=Brill Archive|page=37}}</ref>1958 کان 1970 تائين ڪراچيءَ جي [[ون يونٽ]] ٺھڻ جي ڪري سنڌ جي [[راڄڌاني|گاديءَ جي هنڌ]] ھجڻ جي حيثيت بہ ختم ٿي وئي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960 واري ڏھاڪي ۾ ڪراچي دنيا ۾ ھڪ رول ماڊل بڻجي ويو . [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سيئول ڪراچي جي پنج سالن واري منصوبي کي اپنايو.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393 </ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] rcw5hirjbm3me34bp195rhhsjxdhzfy 406096 406095 2026-08-23T01:26:39Z Intisar Ali 8681 406096 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. ==نالو== جديد ڪراچيءَ جو بنياد سال 1729ع ۾ ڪلهوڙي خاندان جي دور ۾ "ڪولاچي جو ڳوٺ" جي آباديءَ طور رکيو ويو. چيو وڃي ٿو ته نئين بستيءَ جو نالو مائي ڪولاچي جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن جي پٽ چيو وڃي ٿو ته هن ڳوٺ ۾ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جڏهن ته هن جا وڏا ڀائر اڳ ۾ ئي مارجي ويا هئا. نالو ڪراچي (Karachee)، اصل نالو ڪولاچي جو ڳوٺ جو هڪ مختصر ۽ بگڙيل نسخو، پهريون ڀيرو ڊچ سال 1742ع ۾ ڊچ ٻوليءَ جي ھڪ ڪاغذ ۾ ڏيکاريل آهي تہ ان ڪراچيءَ واري وسندي لڳ ھڪ واپاري جھاز ٽڪرجي تباھ ٿيو جنھن جو نالو "ڊِي رِڊَرڪِرڪ" ھو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|ڪراچي جي هڪ قديم تصوير [[1889ع]]]] مائي ڪولاچي جي وسندي جو بنياد 1729 ۾ چوڻ ۾ اچي ٿو<ref name = " قليچ "/>. جتي هينئر ڪراچي آهي اتي اڳي ڪو به شھر ڪو نه هو. سمنڊ جي هڪڙي ڇاڙ ٿي آئي ۽ ڪي مهاڻن جا گهر هئا ۽ ڪي هندو واپاري هئا ۽ انهيءَ هنڌ کي ڪلاچيءَ جو ڪُنُ چوندا هئا<ref name = "قليچ "/>. اڳي ننڍڙو ڳوٺ هيو، جتي مهاڻا ۽ ڪي واڻيا رهندا هئا ۽ ان جو نالو ڪلاچي ھو<ref name = " قليچ "/> ڪلاچيءَ جو ڪُن نالو [[شاهه جو رسالو|شاھ جي رسالي]] ۾ به آيل آهي<ref name = "قليچ"/>. سن 1190 ھ (سن 1777ع) ۾ مير بجار خان حج تان موٽي آيو ۽ ڪراچيءَ مان لهي شهدادپور آيو، جتي مير رهندا هئا<ref name = "قليچ "/>. ميان نور محمد جي راڄ ۾ سنه 1155ھ يا سن 1742ع ۾، نادر شاھ بادشاھ سورت بندر ۾ ڪي جهاز ٺهرايا هئا، تن جي وٺڻ لاءِ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچيءَ آيو ۽ اتان ٿي ٺٽي آيو ۽ ميان نور محمد (نواب شاھ قلي خان) هن جي پيشوا ويو ۽ هن کي ٺٽي ۾ آڻي رهايائين. ٻن مهينن کان پوءِ هو هليو ويو<ref name = " قليچ "/>. سن 1207 (سن 1792ع) ۾ قلات جي خان جو ناٺي زرڪ خان ميان عبدالنبيءَ کي مدد ڏيندي ۽ ميرن سان وڙهندي مارجي ويو هو. انهيءَ جي عيوض ۾ ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ڪُورن وارو ڀاڱو قلات جي خان کي ڏيئي ڇڏيو هو<ref name = " قليچ "/>. جيڪي ماڻهو اتي رهندا هئا، اهي جوکين جي [[ڄام]] جي نظر هيٺ هوندا هئا<ref name = " قليچ "/>. پوءِ اتي هڪڙو جهنگلي ڪوٽ ٺاهيائون، جنهن کي ڪلاچي ڪوٽ چوندا هئا ۽ [[قلات]] جي خان جي هٿ ۾ هو<ref name = " قليچ "/>. ===ميرن جو دور=== 1837ع جي لڳ ڀڳ ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙن تي پکڙيل هو. قلعي ۾ برج هئا، جن تي توپون لڳل هيون. لڳ ڀڳ 40 توپون مختلف برجَن تي نصب هيون، پر اهي گهڻي ڀاڱي ننڍي ڪيلبر جون هيون ۽ پراڻيون هجڻ سبب تقريباً بيڪار ٿي چڪيون هيون. ان سان گڏ قلعي ۾ ڪيترائي اهڙا ڀڃ ڊاهه وارا هنڌ به هئا، جن مان آساني سان اندر گهڙي سگهجي پيو، تنهنڪري اهو ٻاهرين حملي کان رهواسين کي ڪو خاص تحفظ مهيا نه ڪري سگهيو پئي. قلعي جا ٻه دروازا هئا: هڪ لياري درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کولبو هو، جنهن کي “مٺو در” چيو ويندو هو، ۽ ٻيو سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندو هو، جنهن کي “کارو در” سڏيو ويندو هو. گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل هئا ۽ سندن ڇتيون سڌيون هيون. انهن ۾ سامونڊي هوا ڏانهن کليل بانس وارا روشن دان هوندا هئا، جيڪي ساڳئي وقت هوائي بادبان ۽ آسماني روشنيءَ جو ڪم ڏيندا هئا. گهٽيون تنگ ۽ تڪليفدہ هيون. بازار کي چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو، جيئن پراڻي سنڌ ۾ رواج هو. شهر جي وچ واري حصي ۾ نسبتاً بهتر درجي جا گهر موجود هئا، پر ڪراچي وٽ اهڙي ڪا به سرڪاري عمارت موجود نه هئي، جنهن کي ذڪر لائق چيو وڃي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr.Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref>. شهر جي ڀتين کان ٻاهر ڪراچيءَ جا وسيع ڀرپاسي وارا علائقا هئا، جن ۾ لڳ ڀڳ شهر جيترا ئي گهر موجود هئا. لياري نديءَ جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ باغ هئا، جيڪي اڄ جي لارنس روڊ تائين پکڙيل هئا، جتي هاڻوڪا باغ موجود آهن. انهن باغن ۾ گهڻو ڪري انب جا وڻ ۽ ٿورا گدامڙي جا وڻ هوندا هئا. ڪراچيءَ جا انب سڄي هندستان ۾ بمبئيءَ جي انبن کان پوءِ ٻئي نمبر تي سمجهيا ويندا هئا. بندرگاهه جي بچاءَ لاءِ منوڙي وٽ بندر جي مُهڙيءَ تي هڪ قلعو قائم هو. هي قلعو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. ڪنڊن تي برج هئا ۽ خشڪيءَ واري پاسي کي نيم دائري واري مورچي سان مضبوط ڪيو ويو هو. قلعي جي چوڌاري پختي ڀت هئي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ ڪيترائي سوراخ (لوپ هول) ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون. ان کان سواءِ بندرگاهه ۾ داخل ٿيندي پاڻيءَ جي سطح برابر ٽي توپن جي بيٽري به هئي. قلعي جي دفاعي حيثيت بابت اختلافِ راءِ موجود هئا. ڪرنل پاٽنگر جو خيال هو ته قلعو سٺي جڳهه تي ٺاهيو ويو آهي، پر 1839ع جي عملي تجربي مان ظاهر ٿيو ته ڪيپٽن ڪارلس، جنهن 1837ع ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جو سروي ڪيو هو، وڌيڪ درست هو. هو لکي ٿو ته<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>: “قلعو بندرگاهه جي داخلا تي ڪنٽرول لاءِ ٺاهيو ويو هو، پر اهو ٽڪريءَ جي ڪناري کان تمام پري هو، تنهنڪري مؤثر نموني ڪم نه ڏئي سگهندو هو. حقيقت ۾ اهو ڪنهن به جهاز کي روڪڻ جي سگهه نه رکندو هو. جيڪڏهن ڪو جنگي جهاز مناسب فاصلي تي لنگرانداز ٿئي ها ته هو ٿوري ئي وقت ۾ قلعي کي کنڊرن جو ڍير بڻائي ڇڏي ها، ۽ گول برج به ساڳي انجام کي پهچي وڃي ها.” ان وقت ڪراچي ميرن يا ٽالپرن جي حڪمراني هيٺ هئي. حڪمرانن ۾ ڪا خاص جاکوڙ يا واپاري ذوق موجود نه هو، ۽ تقريباً سڄي ڪراچي انهن ڏينهن ۾ رهواسين جي پنهنجي ڪوششن جو نتيجو هئي. شهر جي انتظاميا ٻن گورنرن جي هٿ ۾ هئي، جيڪي ميرن طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا. هڪ شهري انتظام جو ذميوار هو، جنهن کي نواب چيو ويندو هو، ۽ ٻيو فوجي گورنر هوندو هو. نواب انصاف هلائيندو هو ۽ سندس عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس اختيار بي لگام هئا، سواءِ ان جي ته حيدرآباد ۾ ميرن ڏانهن اپيل ڪري سگهجي ٿي. عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته نواب حڪمرانن جي اجازت کان سواءِ ڪنهن کي موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. عضوا ڪاٽڻ، ڪوڙا هڻڻ ۽ ڪاٺين ۾ بيهارڻ عام سزائون هيون، پر سڀ کان عام سزا ڏنڊ هئي. جيڪڏهن نواب کي پڪ ٿيندي هئي ته ڏوهاري پئسا ڏئي سگهي ٿو ته سزا اڪثر ڏنڊ ۾ تبديل ڪئي ويندي هئي، ڇو ته اهي رقمون نواب جي خزاني ۾ وينديون هيون. سرڪاري ملازمن، خاص طور عملدارن ۽ سپاهين کي گهٽ پگهار ملڻ بدعنوانيءَ جو وڏو سبب هو. رشوت ۽ ڪرپشن جو نظام رياست جي هر شعبي ۾ پکڙيل هو. سپاهي عملدارن کان بچڻ لاءِ فيس ڏيندا هئا، عملدار وري رشوت وٺي محصولدارن کي دوکو ڏيندا هئا، ۽ اهي وري حڪومت کي ٺڳيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. نواب جي ماهوار پگهار 100 رپيا هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي هئا، جن کي هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، ۽ لڳ ڀڳ ويهه عملدار ۽ سپاهي هئا، جن جي پگهار 3 کان 19 رپين تائين هئي. خزاني جو ذميوار عملدار رڳو 7 رپيا 8 آنا ماهوار وٺندو هو. فوجي گورنر منورا ۽ شهر جي قلعي جو انچارج هو، سندس هيٺ لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته پاڻ 60 رپيا وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار کي 20 رپيا ملندا هئا. ان وقت ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14 هزار هئي، جن مان ٻه ٽيون حصو (9 هزار) هندو هئا ۽ باقي مسلمان (4,850). هندن جي تعليم لاءِ 3 کان 4 اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرنہ برهمڻ هلائيندا هئا، جتي ٻارن کي سنڌي ٻولي، حساب ڪتاب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. هر ٻار روز هڪ مُٺ چانور ۽ ٿورا ڏندڻ ڏيندو هو، جڏهن ته والدين مهيني ۾ هڪ يا ٻه رپيا ڏيندا هئا. مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا فارسي پڙهائيندا هئا، ڇو ته درباري ٻولي فارسي هئي. سرڪاري نوڪريءَ جا خواهشمند به مسجدن ڏانهن رخ ڪندا هئا. هتي فيس 3 کان 4 رپيا ماهوار هوندي هئي. ڇوڪرين جي تعليم کي سختي سان روڪيو ويندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.ان وقت ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان رڳو پير منگهو جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالا 34 هئا. انهن مان به رڳو هڪ مندر، جيڪو اڄ جي نيٽي جيٽي واري مندر جي جاءِ تي هو، سرڪاري تيل حاصل ڪندو هو. حڪومت هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏيندي ھئي، جيڪو هميشه ٻرندڙ ڏيئي لاءِ هوندو هو. هن مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي، اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهاز بندر ۾ داخل ٿيڻ يا روانو ٿيڻ کان اڳ هتي نذرانو ڏيڻ کي لازمي سمجهندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. انهن ڏينهن جي ڪراچيءَ بابت سڀ کان وڌيڪ دلچسپ ڳالهه اها هئي ته ٻاهران وڏي ٻيڙي وسيلي ڪراچيءَ ۾ ڪيئن پهچبو هو. جيئن ئي ٻيڙو بندرگاهه ۾ داخل ٿيندو هو ته پاڻي ايترو گهٽ هوندو هو جو مسافر کي ٻيڙو ڇڏڻو پوندي هئي ۽ “بٽيلي” نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ سوار ٿيڻو پوندو هو. پر ٿوري دير کان پوءِ ان کي به ڇڏڻو پوندو هو ۽ “مڇوا” نالي هڪ وڌيڪ ننڍڙي ٻيڙيءَ ۾ وڃڻو پوندو هو. پوءِ اهو وقت اچي ويندو هو، جڏهن مجبورن ڪنهن سگهاري سنڌي جي پٺيءَ تي چڙهڻو پوندو هو، يا وري ننگن پيرن سان هلڻو پوندو هو، هيٺيان ڪپڙا ڪلهن تي وجهي، لڳ ڀڳ هڪ ميل تائين گاري ۽ پاڻيءَ مان گذرڻو پوندو هو، جيڪو سراسري طور ٻن فوٽن جيترو اونهو هوندو هو. ان گاريءَ هيٺ تيز ڇيڙن وارا سِپ، ۽ پاڻيءَ ۾ ڄميل پاڙون هونديون هيون، جيڪي ڄڻ ته ڄار يا ڦندا هجن. اهڙي وڏي مشقت کان پوءِ ماڻهو هن بندرگاهه تي لهندو هو، جيڪا پوء سامان کڻڻ لاءِ به نهايت آسان بڻجي وئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. اهو مشهور هو ته سنڌ جي حڪمرانن کي سامونڊي واپار ۾ ڪا خاص دلچسپي نه هئي، ۽ اهي درآمدات ۽ برآمدات کي صرف ان حد تائين اهميت ڏيندا هئا، جيتري حد تائين اهي سندن آمدني وڌائين يا ذاتي آرام ۾ اضافو ڪن، تنهن هوندي به واپار جو مقدار ڪافي وڌي ويو هو. ڪراچيءَ ۾ سالياني اوسط واپار جي ماليت، قيمتي پٿرن کان سواءِ، 37,47,000 رپيا هئي (جنهن ۾ آفيم جي ماليت 16,00,000 رپيا هئي). اوڻيهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني 1,50,000 رپيا هئي، جيڪا هيٺين محصولن تي ٻڌل هئي: *سڀني درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو ايڊويلورم ڊيوٽي *مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول *ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ سڀني برآمدات تي 1 سيڪڙو محصول *هر “ڪروار” (1,800 پائونڊ) درآمد ۽ برآمد ٿيل مال تي 3 سيڪڙو اضافي محصول *هر اُٺ جي لوڊ (8 مڻ) افيون تي 130 رپيا برآمداتي محصول *هر درآمد ٿيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا درآمدي محصول ميرن جي دور ۾ محصول گڏ ڪرڻ جو هڪ نمايان پهلو اهو هو ته محصولي حق ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ان هوندي به ڪراچي سنڌ جي سڀني دريائي بندرگاهن مان ميرن کي سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ شهر هو. ڪراچيءَ جو ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ آفيم ۽ قيمتي پٿرن تي محصول شامل نه هو. مقامي محصولن جي حوالي سان ڏسجي ته اميرن ڪراچيءَ کي ڪا خاص رعايت نه ڏني هئي، ۽ شهر کي ڳري ٽيڪس کان بچايو نه ويو هو. ذاتي استعمال لاءِ خريد ڪيل هر هڪ رپئي جي اناج تي حڪومت 4 پائي ٽيڪس وٺندي هئي، جڏهن ته ٻين شين تي هر رپئي تي صرف 3 پائي وصول ڪيا ويندا هئا. ڪسٽم هائوس تي ماپ يا وزن ڪرڻ وارن واپارين تي به ٽيڪس لڳايو ويندو هو. مقامي ٽيڪسن مان سڀ کان اهم ۽ ڳرو ٽيڪس “ڳڙافي” نالي نشي آور مشروب تي هو، جيڪو ڪراچيءَ جي ماڻهن ۾ گهڻو پسند ڪيو ويندو هو. اهو ڳڙ، کجور، ٻٻر جي ڇوڏي، دالچيني، لونگ، سونف وغيره مان تيار ڪيو ويندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ميرن جي حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي “هائوس ٽيڪس” کان ڇوٽ ڏنل هئي، جڏهن ته اهو ٽيڪس ميرن جي ٻين سڀني شهرن ۾ لاڳو هو. اها به قابلِ ذڪر ڳالهه آهي ته سنڌ ۾ ميرن جي دور ۾ لوڻ تي ڪو به ٽيڪس نه هو. ڪراچي مارڪيٽ ۾ عام لوڻ جو هڪ اُٺ جو لوڊ صرف ڏهه آنا ۾ وڪرو ٿيندو هو.پر جيڪڏهن حڪومت لوڻ تي ٽيڪس وساري ڇڏيو هو ته جوا تي ٽيڪس ضرور لڳايو ويو هو. ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو قائم هو، جتي هر کٽيل رپئي تي 9 پائي ٽيڪس ورتو ويندو هو. اهو ٽيڪس هڪ خاص سرڪاري ملازم وصول ڪندو هو، جيڪو جوا خاني جو انچارج هوندو هو. مڇيءَ تي ٽيڪس ڪافي ڳرو هو. هر مڇي مار ٻيڙيءَ کي ڪسٽم هائوس تي اچي اهو ڏيکارڻو پوندو هو ته سمنڊ مان ڇا آندو آهي. جيڪڏهن مڇيون 60 کان گهٽ هونديون هيون ته انهن جو چوٿون حصو ٽيڪس طور ورتو ويندو هو، ۽ جيڪڏهن 60 يا ان کان وڌيڪ هونديون هيون ته ڇهون حصو ٽيڪس طور وصول ڪيو ويندو هو. جيڪڏهن مڇيون سڌو مارڪيٽ ۾ آنديون وينديون هيون ته عملدار هر وڪرو ڪندڙ جو حساب لکندو هو، ۽ مهيني جي پڇاڙيءَ تي ٿورو وڌيڪ اگهه لڳائي مڇيون ٽيڪس طور وصول ڪيون وينديون هيون. ان کان سواءِ عملدار هر وڪرو ڪندڙ کان ڪجهه مڇيون مفت به پاڻ لاءِ وٺندو هو. مال ڍوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڍورن جي مالڪن کان هر جانور جي روزاني مزدوريءَ جو اڌ حصو ٽيڪس طور ورتو ويندو هو. هلندڙ سڪن جي بدلي (شرافتي) تي به ٽيڪس موجود هو. شهر جا واپاري هر ديواليءَ تي انچارج سرڪاري آفيسر کي تحفو ڏيندا هئا. ٻيا واپاري هر سئو رپين جي جاچ تي 2 پائي ڏيندا هئا، جڏهن ته سونارا پنهنجي ڪمائيءَ جو چوٿون حصو ٽيڪس طور ڏيندا هئا. دلال، قصائي، عاج جون چوڙيون ٺاهڻ وارا، ڪپهه صاف ڪندڙ، باورچي خانن جا برتن ٺاهڻ وارا، کل رنگيندڙ وغيره، هر هنر وارن جي وڏي جي وسيلي مقرر رقم ادا ڪندا هئا. لونگيون، گل بدن وغيره ٺاهڻ وارن هٿ ڪرگهين (looms) تي هر مهيني 3 پائي ٽيڪس هوندو هو. هر ڪنڀر مهيني ۾ 9 ٿانوَ ٽيڪس طور ڏيندو هو، ٻي صورت ۾ کيس ٽيڪس کان ڇوٽ هوندي هئي. ڪپڙا رنگيندڙ مڪمل طور ٽيڪس کان آزاد هئا، پر تيل ٺاهيندڙ هر مهيني 1.5 سير تيل رياست کي ڏيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249 and 250; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ ايندڙ مال جو چار ڀاڱي پنج حصو بمبئيءَ مان ايندو هو. انهن ۾ کنڊ (بنگال، چين، منيلا، بتاويا) 4,000 مڻ، ماليت 50,000 رپيا؛ ملابار مان سادي کنڊ 35,000 رپيا؛ مرچ 3,250 مڻ، ماليت 48,750 رپيا؛ ٽامو 1,000 مڻ، ماليت 54,000 رپيا؛ الائچي ۽ مصالحا 75 مڻ، ماليت 10,500 رپيا؛ ريشم (ڪچو، رنگيل، بنگال ۽ چين جو پهريون درجو) 1,20,000 رپيا؛ ٻئي درجي جو ريشم 1,28,000 رپيا؛ ڪاٺ 10,000 رپيا؛ هاٿي جا ڏند (عاج) 64,000 رپيا؛ انگريزي ڪپهه جو سٽ 20,000 رپيا؛ کوپرو (سڪايل ناريل) 25,000 رپيا؛ ٽين 17,500 رپيا؛ ان سان گڏ شڪر قندي، ناريل، زعفران، سوپاري، شنگرف، سيسو، اعليٰ ۽ معمولي فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي (جلاب طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽي)، چيني ڪاغذ، صندل ڪاٺ، لوهه جا ٿانوَ، ڪُسّوون (ڳاڙهو رنگ)، ايريون (نشي آور دوا) ۽ گدامڙي وغيره شامل هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.گجرات مان ڪراچيءَ ۾ 2,500 من ڪپهه درآمد ٿيندي هئي، جنهن جي ماليت 37,500 رپيا هئي. فارسي نار (Persian Gulf) مان ڪراچيءَ کي کجورون 30,000 رپين جي، سڪايل کجورون 20,000 رپين جي، موتي 75,000 رپين جي، غلام 1,20,000 رپين جا، ۽ ان سان گڏ سڪايل ليما، ڪپهه، گلاب، ڪينواس، سڪايل ميوا، بادام ۽ انار جون کلون ملنديون هيون. اتر سنڌ مان ڪراچيءَ تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو ۽ نيرو (Indigo)، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا درآمد ڪيا ويندا هئا. لسبيله مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ کنؤر ايندو هو. اهڙيءَ طرح 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا هئي. ڪراچيءَ ۾ ايندڙ تقريباً سڄو مال سنڌ اندر ئي استعمال ٿيندو هو، سواءِ هڪ ننڍڙي حصي جي، جيڪو ڪنهن به سال 1,50,000 رپين کان وڌيڪ نه هوندو هو جيڪو اتر سنڌ ڏانهن موڪليو ويندو هو. هي مال گهڻو ڪري تيار ڪپڙو، ٿورو اسٽيل، کنڊ، مرچ ۽ مصالحا هوندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. هي سامان اُٺن جي قافلن ذريعي ٻن رستن کان موڪليو ويندو هو: لسبيله وارو رستو ۽ سيوهڻ وارو رستو. لسبيله وارو رستو ڪابل تائين پهچڻ ۾ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو رستو سستو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ واٽ تي گهٽ وصوليون ٿينديون هيون، پر اهو انتهائي خطري وارو هو، ڇاڪاڻ ⁠تہ ان رستي تي رهزن گهڻو مشهور هئا. سيوهڻ وارو رستو وڌيڪ محفوظ هو ۽ گهٽ وقت وٺندو هو، پر سيوهڻ تي ٽرانزٽ محصول تمام ڳرا هئا، تنهن ڪري واپاري گهڻو ڪري ڳري محصول ڏيڻ بدران خطرو کڻڻ کي ترجيح ڏيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. سنڌ اندر استعمال ٿيندڙ شين لاءِ مال خشڪيءَ رستي سوندر ڳڙهه، ٺٽو، حيدرآباد، سيوهڻ، خيرپور ۽ شڪارپور ڏانهن ويندو هو. قافلو ٺٽي تائين 3 ڏينهن، حيدرآباد تائين 6 ڏينهن، سيوهڻ تائين 13 ڏينهن، خيرپور تائين 20 ڏينهن ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. رستا سٺي حالت ۾ ۽ محفوظ هئا. جوکيا قبيلي جا ڀروسي لائق محافظ نهايت گهٽ اجرت تي ملي سگهندا هئا. اهي حيدرآباد لاءِ 2 رپيا 8 آنا ۽ ٺٽي يا سونمياني لاءِ 2 رپيا وٺندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ جي بندرگاهه مان برآمد ٿيندڙ سامان ۾ گيهه 10,000 مڻ (ماليت 1,70,000 رپيا)، ان 3,500 مڻ (3,50,000 رپيا)، گوگُر (کنؤر) 12,500 رپيا، منجيت (Madder) 45,000 رپيا، ڪشمش 32,000 رپيا، جيرہ (ٻج) 10,000 رپيا، نيرو 1,600 مڻ (1,20,000 رپيا)، ڪڻڪ 33,000 مڻ (67,500 رپيا)، مڇي ۽ شارڪ جون کنڀڙاٽيون (fins) 30,000 رپين جي، ۽ پرواز، تيل جا ٻج، تيل، لنگيون، آفيم 500 اُٺن جي لوڊ (في من 400 رپيا) يعني 16,00,000 رپيا. انهيءَ طرح 1837ع ۾ ڪُل برآمدات جي ماليت 5,47,000 + 16,00,000 رپيا ٿي. بمبئيءَ مان ايندڙ ريشم ۽ ڪپھ جي سالياني قيمت 3,00,000 رپيا هئي. ريشمي شين مان مدا پولم، چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم (سادا ۽ نقشدار)، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب، مختلف نمونن جا چنتز وغيره طلب ۾ ھياگجرات مان ڪراچيءَ ۾ 2,500 من ڪپهه درآمد ٿيندي هئي، جنهن جي ماليت 37,500 رپيا هئي. فارسي نار (Persian Gulf) مان ڪراچيءَ کي کجورون 30,000 رپين جي، سڪايل کجورون 20,000 رپين جي، موتي 75,000 رپين جي، غلام 1,20,000 رپين جي، ۽ ان سان گڏ سڪايل ليمون، ڪپهه، گلاب، ڪينواس، سڪايل ميوا، بادام ۽ انار جون کلون ملنديون هيون. مٿئين سنڌ مان ڪراچيءَ تماڪ خريد ڪندي هئي. اترين صوبن مان ڪراچيءَ ۾ ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو ۽ نيرو (Indigo) ايندو هو، جڏهن ته قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا پڻ اتيان درآمد ڪيا ويندا هئا. لسبيله مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ڪراچيءَ ايندو هو. اهڙيءَ طرح 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا هئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251&252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. بمبئيءَ مان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه سڀ کان وڌيڪ ڌيان ڇڪائين ٿا. صرف درآمد ٿيل ريشم جي سالياني قيمت 3,00,000 رپيا هئي. ريشمي شين مان هي شيون گهڻي طلب ۾ هيون: مدا پولم، چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم (سادا ۽ نقشدار)، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب، مختلف نمونن جا چنتز وغيره. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، ڊگهو ڪپڙو، شيٽنگ ڪپڙو، انگريزي براڊ ڪلاتھ، مختلف قسمن جا ململ (سادا ۽ گلدار)، رنگين ڪپهه جا رومال ۽ عام انگريزي شالون شامل هيون. ان مان صاف ظاهر آهي ته سنڌ ريشم لاءِ سٺي مارڪيٽ هئي. ان کان پوءِ گجرات مان ڪپهه جي درآمد اچي ٿي. اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي دور ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار تمام گهٽ هئي، تنهن ڪري ڪراچي هر سال گجرات مان 15,000 من ڪپهه درآمد ڪندي هئي. پر لڳ ڀڳ 1830ع کان پوءِ سنڌ ۾ ڪپهه جي پوک ڪاميابي سان شروع ٿي وئي، جنهن سبب 1837ع ۾ سنڌ جي ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ صرف 2,500 من ڪپهه درآمد ڪرڻي پئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ افيون جو واپار به تمام وڌيل هو، ۽ حڪومت به ان موقعي کي هٿان وڃڻ نه ڏنو. هر اُٺ جي لوڊ افيون تي 130 رپيا ڳرو محصول لڳايو ويندو هو. هي افيون راجپوتانا جي پالي (Pali) مان ايندي هئي ۽ بمبئيءَ جي ڳرن محصولن کان بچڻ لاءِ دامن ڏانهن برآمد ڪئي ويندي هئي. گهڻن سالن ۾ ڪراچيءَ مان ساليانو 1,500 اُٺن جي لوڊ جيتري افيون برآمد ٿيندي هئي، پر عام طور 500 اُٺن جي لوڊ وڌيڪ معمول هئي. رياست کي صرف هن آمدنيءَ مان ئي گهڻو ڪري 70,000 رپين جي ٺيڪي واري رقم کان وڌيڪ حاصل ٿيندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جي وڏي طلب هئي. جيتوڻيڪ 1835ع تائين ڪراچيءَ جي سيپي وارن پٿرن مان موتي ملندا هئا، پر اهي تمام ننڍڙا ۽ رنگ ۽ شڪل جي نفاست کان خالي هوندا هئا، جنهن سبب سنڌ جي مارڪيٽ کي متاثر نه ڪري سگهيا. تنهن ڪري موتي فارسي نار مان ايندا هئا. قيمتي پٿر اترين صوبن مان ايندا هئا ۽ گهڻو ڪري بمبئيءَ ڏانهن برآمد ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، جمشيد، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ غلامن جو واپار به وڏي پيماني تي ٿيندو هو. هر سال گهٽ ۾ گهٽ 600 کان 700 غلام ڪراچيءَ ۾ درآمد ڪيا ويندا هئا. ان جو سبب اهو هو ته برطانوي هندستان جي بندرگاهن تي غلامن جي لهڻ تي پابندي هئي. غلام گهڻو ڪري وڏي عمر جا ٻار هوندا هئا، ۽ انهن مان 75 سيڪڙو عورتون هونديون هيون. غلامن جا ٻه اهم قسم هيا: شيدي يا آفريقي، ۽ حبشي. شيدي غلام ڪراچيءَ ۾ 60 کان 100 رپين ۾ ملي ويندو هو. حبشي غلام وڌيڪ مهانگا هوندا هئا، تنهن ڪري انهن جو تعداد گهٽ هوندو هو. انهن جي قيمت سندن صورت ۽ سونهن مطابق 175 کان 250 رپين تائين هوندي هئي. بالغ حبشي عورت غلام خاص طور درآمد ڪيون وينديون هيون، ڇاڪاڻ⁠ تہ انهن کي اعليٰ درجي جي ماڻهن وٽ رکڻ لاءِ وڏي مارڪيٽ هئي. حبشي نه رڳو پنهنجي سونهن لاءِ، پر ٿوري تربيت سان ڪنهن به هنر ۾ جلدي مهارت حاصل ڪرڻ لاءِ به مشهور هئا. شيدي غلام گهڻو ڪري واپار جي ڀيٽ ۾ گهريلو نوڪريءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. مجموعي طور حڪومت کي غلامن جي درآمد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا حاصل ٿيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچي شارڪ مڇيءَ جي کنڀڙاٽين (fins) جي واپار لاءِ به مشهور هئي. هر سال لڳ ڀڳ 15,000 رپين جي شارڪ جون کنڀڙاٽيون (fins) بمبئيءَ ڏانهن موڪليون وينديون هيون، جيڪي اتان چين وينديون هيون. شارڪ پڪڙڻ لاءِ 12 وڏيون ٻيڙيون استعمال ٿينديون هيون، هر هڪ ۾ 12 ماڻهو هوندا هئا. هن وڏي واپار سبب ڪراچي دنيا جي ڪنهن به بندرگاهه کان وڏي مڇيگيري مرڪز بڻجي وئي هئي. ڪراچيءَ مان گيهه ۽ کنؤر گهڻو ڪري بمبئيءَ ڏانهن برآمد ٿيندا هئا، جڏهن ته ڪڻڪ ۽ تيل فارسي نار ڏانهن موڪليا ويندا هئا، ۽ ٻيا بندرگاهه باقي سامان درآمد ڪندا هئا. انهيءَ ڪري اهو مڃڻ ئي پوندو ته جيتوڻيڪ برطانوي فتح کان اڳ ڪراچي ڪنهن وڏي بندرگاهه جا ظاهري دعوٰي نه رکندي هئي، تڏهن به هتي ڪافي تيز ۽ سرگرم واپار جاري هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. سنه 1795ع ۾ مير فتح علي خان ٽالپر ڪراچي وارو قلعو هٿ ڪيو ۽ اتي هڪڙو حاڪم مقرر ڪيائين ۽ اتي جي هندو واپارين مان لک ڏيڍ پيدا ٿيندو هو<ref name = " قليچ"/>. ورهيه ٻن کان پوءِ بندرگاھ جي بچاءَ لاءِ ميرن [[منوڙو|منوڙي]] تي هڪڙو ڪوٽ ٺهرايو<ref name = "قليچ "/>. سنه 1252ھ (سنه 1836ع) ۾ انگريز سرڪار شاه شجاع الملڪ جي مدد لاءِ لشڪر ٿي موڪليو، جو ڪراچي اچي لٿو. ميرن انهيءَ کي درياه جي رستي سنڌ مان لنگهڻ نٿي ڏنو. پر انگريز توبون هڻي منهڙي جو ڪوٽ ڀڃي زور سان ڪراچيءَ ۾ اچي لٿا ۽ پوءِ درياه جي رستي لنگهي ويا<ref name = " قليچ "/>. ميرن جي طرفان آغا اسماعيل شاه وڪيل ٿي ڪراچيءَ ويو ۽ سرجان ڪين سان وڃي ٺهراءُ ڪيائين ۽ انگريزن ۽ ميرن جي وچ ۾ هڪڙو عهدنامو ٿيو<ref name=" قليچ"> [قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو] </ref>. سن 1258ھ (سن 1842ع) ۾ سرچارلس نيپئر پوني مان سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿي ڪراچي آيو ۽ اُتان آگبوٽ تي چڙهي حيدرآباد ۾ آيو، جتي مير نصير خان سان ملاقات ڪيائين ۽ ٻين ميرن کي به گڏيو ۽ ٻيو عهدنامو ڪيائين، جنهن موجب ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ انگريز سرڪار کي مليا<ref name = " قليچ "/>. [[فائل:Chowkandi Tombs-17.jpg|180px|thumb|پندرھين يا ارڙھين صديء جا چؤکنڊيء وارا قبا جيڪي ڪراچيء جي اوڀر طرف 29ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھن.]] ڪراچيءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ 3 فيبروري 1839 تي حملو ڪري [[منهوڙو، ڪراچي|منھوڙي]] واري مٽيءَ جي ٺھيل [[ڪچو قلعو|ڪچي قلعي]] کي گولي باري سان تباھ ڪيو ۽ ھن وسنديءَ تي قبضو ڪيو. === ڪراچي انگريزن جي دور ۾ === 1843 ۾ ڪمپني سرڪار جي [[ميجر جنرل]] [[چارلس نيپئر|چارلس نيپيئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] کٽي ڪراچيءَ کي سنڌ جو پھريون دفعو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انگريزن کي هن شھر جي اھميت جو اندازو ھيو ۽ انھن 1854 ۾ [[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]] قائم ڪيو. بندرگاه جي قيام سان ھي شھر آمد و رفت جو وڏو مرڪز بڻيو ۽ کيس روڊن ۽ ريلوي نظام ذريعي سنڌ جي اندروني شھرن ۽ پنجاب سان ملايو ويو..<ref>{{cite book|last1=Blood|first1=Peter R.|title=Pakistan: A Country Study|date=1996|publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3|page=96}}</ref>برطانوي سرڪار ڪراچيء پھرين [[اينگلو افغان جنگ]] جي ڪري پنھنجي فوج کي مدد ڏيڻ لاءِ ڪراچيءَ ۾ فوجي [[ڇانوڻي]] قائم ڪئي جيڪا ھڪ فوجي [[گيريزن]] جي درجي واري ھئي. 1865 ۾ [[فريئر ھال]] ۽ ملڪہ [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي گولڊن جوبلي جي ياد ۾ [[امپريس مارڪيٽ|ايمپريس مارڪيٽ]] واري عمارت ٺاھي وئي. 1878 ۾ ڪراچيءَ کي برٽش ريلوي سسٽم سان ڳنڍيو ويو.1899 ۾ ڪراچي [[ڪڻڪ]] برآمد ڪرڻ وارو [[اوڀر]] جي سڀ کان وڏي بندرگاه بڻجي وئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> انگريز سرڪار جي شروع ڪيل وڏن ترقياتي منصوبن جي ڪري ٻاھران مختلف قومن ۽ مذھبن جي آبادي جو واڌارو ٿيندو رھيو جنھن ۾ برطانوي انگريز، [[پارسي]]، [[مراٺي]]، [[گووا|گوا]] جا عيسائي ۽ ٻيا شامل ھئا. [[يهوديت|يھودين]] به 1893 ۾ ڪراچيءَ ۾ سڀ کان پھريون [[سنگاگ]] ٺاھيو جنھن جو نالو [[مگئن شالوم]] رکيائون.<ref>{{cite book|editor1-last=Askari|editor1-first=Sabiah|title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|date=2015|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-8450-1 |pages=325}}</ref>ڪراچيءَ ۾ [[ڪراچي ميونسپل ڪاميٽي|ميونسپل ڪاميٽي]] قائم ڪئي وئي جنھن جو پھريون [[ميئر]] [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911 ۾ بڻيو جنھن کي جديد ڪراچيءَ جو ابو سڏيندا هئا.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1134284|title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth|author=Nadeem F. Paracha|work=dawn.com|accessdate=10 March 2016}}</ref> [[فائل:Frere-Hall-Karachi-Shamail.jpg|thumb|180px|[[فريئر ھال]] انگريزن جي دؤر جي ڪراچيءَ ۾ ٺھيل مشھور عمارت]] [[فائل:KMC Headoffice day view.JPG|thumb|180px|[[ڪي. ايم. سي.]] جي مرڪزي افيس انگريزن جي دور جي [[انڊو-ساراسينڪ]] عمارت سازي جو مثالي نمونو آھي.]] [[فائل:Old building of State Bank of Pakistan, Now its known as State Bank Museum.jpg|thumb|180px| انگريزن جي دور جي [[اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان]] جي اڳوڻي عمارت.]] [[فائل:Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg|180px|thumb|180px|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] جي مرڪزي آفيس جيڪا [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]ءَ ٺھرائي.]] === پاڪستان جي قيام بعد === [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان ٺھڻ]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو جنهن جي آبادي 400000 لک ھئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> ھي شھر [[ڀارت|انڊيا]] مان ايندڙ مسلمان مھاجرن جو مرڪز بڻيو. انھن جي ڪراچي ۾ آمد 1960 تائين جاري رھي. شھر ۾ ٻاھران آيل ماڻهن جي ان اضافي ڪراچيءَ جي آبادي جي انگن اکرن ۽ معيشت کي بلڪل تبديل ڪري ڇڏيو. ڪراچيءَ کي پاڪستان جو پھريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو بعد ۾ 1958 ۾ گاديءَ جو هنڌ [[راولپنڊي]] منتقل ڪيو ويو.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|date=15 June 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-13998-1|ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> پرڏيھي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا.<ref>{{cite book|author=|title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50|date=1968|publisher=Brill Archive|page=37}}</ref>1958 کان 1970 تائين ڪراچيءَ جي [[ون يونٽ]] ٺھڻ جي ڪري سنڌ جي [[راڄڌاني|گاديءَ جي هنڌ]] ھجڻ جي حيثيت بہ ختم ٿي وئي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960 واري ڏھاڪي ۾ ڪراچي دنيا ۾ ھڪ رول ماڊل بڻجي ويو . [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سيئول ڪراچي جي پنج سالن واري منصوبي کي اپنايو.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393 </ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] s70adfxc1vh283r2djgumvkm8wolxmh 406097 406096 2026-08-23T01:30:16Z Intisar Ali 8681 406097 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|ڪراچي جي هڪ قديم تصوير [[1889ع]]]] مائي ڪولاچي جي وسندي جو بنياد 1729 ۾ چوڻ ۾ اچي ٿو<ref name = " قليچ "/>. جتي هينئر ڪراچي آهي اتي اڳي ڪو به شھر ڪو نه هو. سمنڊ جي هڪڙي ڇاڙ ٿي آئي ۽ ڪي مهاڻن جا گهر هئا ۽ ڪي هندو واپاري هئا ۽ انهيءَ هنڌ کي ڪلاچيءَ جو ڪُنُ چوندا هئا<ref name = "قليچ "/>. اڳي ننڍڙو ڳوٺ هيو، جتي مهاڻا ۽ ڪي واڻيا رهندا هئا ۽ ان جو نالو ڪلاچي ھو<ref name = " قليچ "/> ڪلاچيءَ جو ڪُن نالو [[شاهه جو رسالو|شاھ جي رسالي]] ۾ به آيل آهي<ref name = "قليچ"/>. سن 1190 ھ (سن 1777ع) ۾ مير بجار خان حج تان موٽي آيو ۽ ڪراچيءَ مان لهي شهدادپور آيو، جتي مير رهندا هئا<ref name = "قليچ "/>. ميان نور محمد جي راڄ ۾ سنه 1155ھ يا سن 1742ع ۾، نادر شاھ بادشاھ سورت بندر ۾ ڪي جهاز ٺهرايا هئا، تن جي وٺڻ لاءِ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچيءَ آيو ۽ اتان ٿي ٺٽي آيو ۽ ميان نور محمد (نواب شاھ قلي خان) هن جي پيشوا ويو ۽ هن کي ٺٽي ۾ آڻي رهايائين. ٻن مهينن کان پوءِ هو هليو ويو<ref name = " قليچ "/>. سن 1207 (سن 1792ع) ۾ قلات جي خان جو ناٺي زرڪ خان ميان عبدالنبيءَ کي مدد ڏيندي ۽ ميرن سان وڙهندي مارجي ويو هو. انهيءَ جي عيوض ۾ ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ڪُورن وارو ڀاڱو قلات جي خان کي ڏيئي ڇڏيو هو<ref name = " قليچ "/>. جيڪي ماڻهو اتي رهندا هئا، اهي جوکين جي [[ڄام]] جي نظر هيٺ هوندا هئا<ref name = " قليچ "/>. پوءِ اتي هڪڙو جهنگلي ڪوٽ ٺاهيائون، جنهن کي ڪلاچي ڪوٽ چوندا هئا ۽ [[قلات]] جي خان جي هٿ ۾ هو<ref name = " قليچ "/>. ===ميرن جو دور=== 1837ع جي لڳ ڀڳ ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙن تي پکڙيل هو. قلعي ۾ برج هئا، جن تي توپون لڳل هيون. لڳ ڀڳ 40 توپون مختلف برجَن تي نصب هيون، پر اهي گهڻي ڀاڱي ننڍي ڪيلبر جون هيون ۽ پراڻيون هجڻ سبب تقريباً بيڪار ٿي چڪيون هيون. ان سان گڏ قلعي ۾ ڪيترائي اهڙا ڀڃ ڊاهه وارا هنڌ به هئا، جن مان آساني سان اندر گهڙي سگهجي پيو، تنهنڪري اهو ٻاهرين حملي کان رهواسين کي ڪو خاص تحفظ مهيا نه ڪري سگهيو پئي. قلعي جا ٻه دروازا هئا: هڪ لياري درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کولبو هو، جنهن کي “مٺو در” چيو ويندو هو، ۽ ٻيو سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندو هو، جنهن کي “کارو در” سڏيو ويندو هو. گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل هئا ۽ سندن ڇتيون سڌيون هيون. انهن ۾ سامونڊي هوا ڏانهن کليل بانس وارا روشن دان هوندا هئا، جيڪي ساڳئي وقت هوائي بادبان ۽ آسماني روشنيءَ جو ڪم ڏيندا هئا. گهٽيون تنگ ۽ تڪليفدہ هيون. بازار کي چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو، جيئن پراڻي سنڌ ۾ رواج هو. شهر جي وچ واري حصي ۾ نسبتاً بهتر درجي جا گهر موجود هئا، پر ڪراچي وٽ اهڙي ڪا به سرڪاري عمارت موجود نه هئي، جنهن کي ذڪر لائق چيو وڃي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr.Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref>. شهر جي ڀتين کان ٻاهر ڪراچيءَ جا وسيع ڀرپاسي وارا علائقا هئا، جن ۾ لڳ ڀڳ شهر جيترا ئي گهر موجود هئا. لياري نديءَ جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ باغ هئا، جيڪي اڄ جي لارنس روڊ تائين پکڙيل هئا، جتي هاڻوڪا باغ موجود آهن. انهن باغن ۾ گهڻو ڪري انب جا وڻ ۽ ٿورا گدامڙي جا وڻ هوندا هئا. ڪراچيءَ جا انب سڄي هندستان ۾ بمبئيءَ جي انبن کان پوءِ ٻئي نمبر تي سمجهيا ويندا هئا. بندرگاهه جي بچاءَ لاءِ منوڙي وٽ بندر جي مُهڙيءَ تي هڪ قلعو قائم هو. هي قلعو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. ڪنڊن تي برج هئا ۽ خشڪيءَ واري پاسي کي نيم دائري واري مورچي سان مضبوط ڪيو ويو هو. قلعي جي چوڌاري پختي ڀت هئي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ ڪيترائي سوراخ (لوپ هول) ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون. ان کان سواءِ بندرگاهه ۾ داخل ٿيندي پاڻيءَ جي سطح برابر ٽي توپن جي بيٽري به هئي. قلعي جي دفاعي حيثيت بابت اختلافِ راءِ موجود هئا. ڪرنل پاٽنگر جو خيال هو ته قلعو سٺي جڳهه تي ٺاهيو ويو آهي، پر 1839ع جي عملي تجربي مان ظاهر ٿيو ته ڪيپٽن ڪارلس، جنهن 1837ع ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جو سروي ڪيو هو، وڌيڪ درست هو. هو لکي ٿو ته<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>: “قلعو بندرگاهه جي داخلا تي ڪنٽرول لاءِ ٺاهيو ويو هو، پر اهو ٽڪريءَ جي ڪناري کان تمام پري هو، تنهنڪري مؤثر نموني ڪم نه ڏئي سگهندو هو. حقيقت ۾ اهو ڪنهن به جهاز کي روڪڻ جي سگهه نه رکندو هو. جيڪڏهن ڪو جنگي جهاز مناسب فاصلي تي لنگرانداز ٿئي ها ته هو ٿوري ئي وقت ۾ قلعي کي کنڊرن جو ڍير بڻائي ڇڏي ها، ۽ گول برج به ساڳي انجام کي پهچي وڃي ها.” ان وقت ڪراچي ميرن يا ٽالپرن جي حڪمراني هيٺ هئي. حڪمرانن ۾ ڪا خاص جاکوڙ يا واپاري ذوق موجود نه هو، ۽ تقريباً سڄي ڪراچي انهن ڏينهن ۾ رهواسين جي پنهنجي ڪوششن جو نتيجو هئي. شهر جي انتظاميا ٻن گورنرن جي هٿ ۾ هئي، جيڪي ميرن طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا. هڪ شهري انتظام جو ذميوار هو، جنهن کي نواب چيو ويندو هو، ۽ ٻيو فوجي گورنر هوندو هو. نواب انصاف هلائيندو هو ۽ سندس عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس اختيار بي لگام هئا، سواءِ ان جي ته حيدرآباد ۾ ميرن ڏانهن اپيل ڪري سگهجي ٿي. عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته نواب حڪمرانن جي اجازت کان سواءِ ڪنهن کي موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. عضوا ڪاٽڻ، ڪوڙا هڻڻ ۽ ڪاٺين ۾ بيهارڻ عام سزائون هيون، پر سڀ کان عام سزا ڏنڊ هئي. جيڪڏهن نواب کي پڪ ٿيندي هئي ته ڏوهاري پئسا ڏئي سگهي ٿو ته سزا اڪثر ڏنڊ ۾ تبديل ڪئي ويندي هئي، ڇو ته اهي رقمون نواب جي خزاني ۾ وينديون هيون. سرڪاري ملازمن، خاص طور عملدارن ۽ سپاهين کي گهٽ پگهار ملڻ بدعنوانيءَ جو وڏو سبب هو. رشوت ۽ ڪرپشن جو نظام رياست جي هر شعبي ۾ پکڙيل هو. سپاهي عملدارن کان بچڻ لاءِ فيس ڏيندا هئا، عملدار وري رشوت وٺي محصولدارن کي دوکو ڏيندا هئا، ۽ اهي وري حڪومت کي ٺڳيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. نواب جي ماهوار پگهار 100 رپيا هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي هئا، جن کي هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، ۽ لڳ ڀڳ ويهه عملدار ۽ سپاهي هئا، جن جي پگهار 3 کان 19 رپين تائين هئي. خزاني جو ذميوار عملدار رڳو 7 رپيا 8 آنا ماهوار وٺندو هو. فوجي گورنر منورا ۽ شهر جي قلعي جو انچارج هو، سندس هيٺ لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته پاڻ 60 رپيا وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار کي 20 رپيا ملندا هئا. ان وقت ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14 هزار هئي، جن مان ٻه ٽيون حصو (9 هزار) هندو هئا ۽ باقي مسلمان (4,850). هندن جي تعليم لاءِ 3 کان 4 اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرنہ برهمڻ هلائيندا هئا، جتي ٻارن کي سنڌي ٻولي، حساب ڪتاب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. هر ٻار روز هڪ مُٺ چانور ۽ ٿورا ڏندڻ ڏيندو هو، جڏهن ته والدين مهيني ۾ هڪ يا ٻه رپيا ڏيندا هئا. مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا فارسي پڙهائيندا هئا، ڇو ته درباري ٻولي فارسي هئي. سرڪاري نوڪريءَ جا خواهشمند به مسجدن ڏانهن رخ ڪندا هئا. هتي فيس 3 کان 4 رپيا ماهوار هوندي هئي. ڇوڪرين جي تعليم کي سختي سان روڪيو ويندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.ان وقت ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان رڳو پير منگهو جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالا 34 هئا. انهن مان به رڳو هڪ مندر، جيڪو اڄ جي نيٽي جيٽي واري مندر جي جاءِ تي هو، سرڪاري تيل حاصل ڪندو هو. حڪومت هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏيندي ھئي، جيڪو هميشه ٻرندڙ ڏيئي لاءِ هوندو هو. هن مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي، اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهاز بندر ۾ داخل ٿيڻ يا روانو ٿيڻ کان اڳ هتي نذرانو ڏيڻ کي لازمي سمجهندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. انهن ڏينهن جي ڪراچيءَ بابت سڀ کان وڌيڪ دلچسپ ڳالهه اها هئي ته ٻاهران وڏي ٻيڙي وسيلي ڪراچيءَ ۾ ڪيئن پهچبو هو. جيئن ئي ٻيڙو بندرگاهه ۾ داخل ٿيندو هو ته پاڻي ايترو گهٽ هوندو هو جو مسافر کي ٻيڙو ڇڏڻو پوندي هئي ۽ “بٽيلي” نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ سوار ٿيڻو پوندو هو. پر ٿوري دير کان پوءِ ان کي به ڇڏڻو پوندو هو ۽ “مڇوا” نالي هڪ وڌيڪ ننڍڙي ٻيڙيءَ ۾ وڃڻو پوندو هو. پوءِ اهو وقت اچي ويندو هو، جڏهن مجبورن ڪنهن سگهاري سنڌي جي پٺيءَ تي چڙهڻو پوندو هو، يا وري ننگن پيرن سان هلڻو پوندو هو، هيٺيان ڪپڙا ڪلهن تي وجهي، لڳ ڀڳ هڪ ميل تائين گاري ۽ پاڻيءَ مان گذرڻو پوندو هو، جيڪو سراسري طور ٻن فوٽن جيترو اونهو هوندو هو. ان گاريءَ هيٺ تيز ڇيڙن وارا سِپ، ۽ پاڻيءَ ۾ ڄميل پاڙون هونديون هيون، جيڪي ڄڻ ته ڄار يا ڦندا هجن. اهڙي وڏي مشقت کان پوءِ ماڻهو هن بندرگاهه تي لهندو هو، جيڪا پوء سامان کڻڻ لاءِ به نهايت آسان بڻجي وئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. اهو مشهور هو ته سنڌ جي حڪمرانن کي سامونڊي واپار ۾ ڪا خاص دلچسپي نه هئي، ۽ اهي درآمدات ۽ برآمدات کي صرف ان حد تائين اهميت ڏيندا هئا، جيتري حد تائين اهي سندن آمدني وڌائين يا ذاتي آرام ۾ اضافو ڪن، تنهن هوندي به واپار جو مقدار ڪافي وڌي ويو هو. ڪراچيءَ ۾ سالياني اوسط واپار جي ماليت، قيمتي پٿرن کان سواءِ، 37,47,000 رپيا هئي (جنهن ۾ آفيم جي ماليت 16,00,000 رپيا هئي). اوڻيهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني 1,50,000 رپيا هئي، جيڪا هيٺين محصولن تي ٻڌل هئي: *سڀني درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو ايڊويلورم ڊيوٽي *مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول *ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ سڀني برآمدات تي 1 سيڪڙو محصول *هر “ڪروار” (1,800 پائونڊ) درآمد ۽ برآمد ٿيل مال تي 3 سيڪڙو اضافي محصول *هر اُٺ جي لوڊ (8 مڻ) افيون تي 130 رپيا برآمداتي محصول *هر درآمد ٿيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا درآمدي محصول ميرن جي دور ۾ محصول گڏ ڪرڻ جو هڪ نمايان پهلو اهو هو ته محصولي حق ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ان هوندي به ڪراچي سنڌ جي سڀني دريائي بندرگاهن مان ميرن کي سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ شهر هو. ڪراچيءَ جو ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ آفيم ۽ قيمتي پٿرن تي محصول شامل نه هو. مقامي محصولن جي حوالي سان ڏسجي ته اميرن ڪراچيءَ کي ڪا خاص رعايت نه ڏني هئي، ۽ شهر کي ڳري ٽيڪس کان بچايو نه ويو هو. ذاتي استعمال لاءِ خريد ڪيل هر هڪ رپئي جي اناج تي حڪومت 4 پائي ٽيڪس وٺندي هئي، جڏهن ته ٻين شين تي هر رپئي تي صرف 3 پائي وصول ڪيا ويندا هئا. ڪسٽم هائوس تي ماپ يا وزن ڪرڻ وارن واپارين تي به ٽيڪس لڳايو ويندو هو. مقامي ٽيڪسن مان سڀ کان اهم ۽ ڳرو ٽيڪس “ڳڙافي” نالي نشي آور مشروب تي هو، جيڪو ڪراچيءَ جي ماڻهن ۾ گهڻو پسند ڪيو ويندو هو. اهو ڳڙ، کجور، ٻٻر جي ڇوڏي، دالچيني، لونگ، سونف وغيره مان تيار ڪيو ويندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ميرن جي حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي “هائوس ٽيڪس” کان ڇوٽ ڏنل هئي، جڏهن ته اهو ٽيڪس ميرن جي ٻين سڀني شهرن ۾ لاڳو هو. اها به قابلِ ذڪر ڳالهه آهي ته سنڌ ۾ ميرن جي دور ۾ لوڻ تي ڪو به ٽيڪس نه هو. ڪراچي مارڪيٽ ۾ عام لوڻ جو هڪ اُٺ جو لوڊ صرف ڏهه آنا ۾ وڪرو ٿيندو هو.پر جيڪڏهن حڪومت لوڻ تي ٽيڪس وساري ڇڏيو هو ته جوا تي ٽيڪس ضرور لڳايو ويو هو. ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو قائم هو، جتي هر کٽيل رپئي تي 9 پائي ٽيڪس ورتو ويندو هو. اهو ٽيڪس هڪ خاص سرڪاري ملازم وصول ڪندو هو، جيڪو جوا خاني جو انچارج هوندو هو. مڇيءَ تي ٽيڪس ڪافي ڳرو هو. هر مڇي مار ٻيڙيءَ کي ڪسٽم هائوس تي اچي اهو ڏيکارڻو پوندو هو ته سمنڊ مان ڇا آندو آهي. جيڪڏهن مڇيون 60 کان گهٽ هونديون هيون ته انهن جو چوٿون حصو ٽيڪس طور ورتو ويندو هو، ۽ جيڪڏهن 60 يا ان کان وڌيڪ هونديون هيون ته ڇهون حصو ٽيڪس طور وصول ڪيو ويندو هو. جيڪڏهن مڇيون سڌو مارڪيٽ ۾ آنديون وينديون هيون ته عملدار هر وڪرو ڪندڙ جو حساب لکندو هو، ۽ مهيني جي پڇاڙيءَ تي ٿورو وڌيڪ اگهه لڳائي مڇيون ٽيڪس طور وصول ڪيون وينديون هيون. ان کان سواءِ عملدار هر وڪرو ڪندڙ کان ڪجهه مڇيون مفت به پاڻ لاءِ وٺندو هو. مال ڍوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڍورن جي مالڪن کان هر جانور جي روزاني مزدوريءَ جو اڌ حصو ٽيڪس طور ورتو ويندو هو. هلندڙ سڪن جي بدلي (شرافتي) تي به ٽيڪس موجود هو. شهر جا واپاري هر ديواليءَ تي انچارج سرڪاري آفيسر کي تحفو ڏيندا هئا. ٻيا واپاري هر سئو رپين جي جاچ تي 2 پائي ڏيندا هئا، جڏهن ته سونارا پنهنجي ڪمائيءَ جو چوٿون حصو ٽيڪس طور ڏيندا هئا. دلال، قصائي، عاج جون چوڙيون ٺاهڻ وارا، ڪپهه صاف ڪندڙ، باورچي خانن جا برتن ٺاهڻ وارا، کل رنگيندڙ وغيره، هر هنر وارن جي وڏي جي وسيلي مقرر رقم ادا ڪندا هئا. لونگيون، گل بدن وغيره ٺاهڻ وارن هٿ ڪرگهين (looms) تي هر مهيني 3 پائي ٽيڪس هوندو هو. هر ڪنڀر مهيني ۾ 9 ٿانوَ ٽيڪس طور ڏيندو هو، ٻي صورت ۾ کيس ٽيڪس کان ڇوٽ هوندي هئي. ڪپڙا رنگيندڙ مڪمل طور ٽيڪس کان آزاد هئا، پر تيل ٺاهيندڙ هر مهيني 1.5 سير تيل رياست کي ڏيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249 and 250; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ ايندڙ مال جو چار ڀاڱي پنج حصو بمبئيءَ مان ايندو هو. انهن ۾ کنڊ (بنگال، چين، منيلا، بتاويا) 4,000 مڻ، ماليت 50,000 رپيا؛ ملابار مان سادي کنڊ 35,000 رپيا؛ مرچ 3,250 مڻ، ماليت 48,750 رپيا؛ ٽامو 1,000 مڻ، ماليت 54,000 رپيا؛ الائچي ۽ مصالحا 75 مڻ، ماليت 10,500 رپيا؛ ريشم (ڪچو، رنگيل، بنگال ۽ چين جو پهريون درجو) 1,20,000 رپيا؛ ٻئي درجي جو ريشم 1,28,000 رپيا؛ ڪاٺ 10,000 رپيا؛ هاٿي جا ڏند (عاج) 64,000 رپيا؛ انگريزي ڪپهه جو سٽ 20,000 رپيا؛ کوپرو (سڪايل ناريل) 25,000 رپيا؛ ٽين 17,500 رپيا؛ ان سان گڏ شڪر قندي، ناريل، زعفران، سوپاري، شنگرف، سيسو، اعليٰ ۽ معمولي فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي (جلاب طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽي)، چيني ڪاغذ، صندل ڪاٺ، لوهه جا ٿانوَ، ڪُسّوون (ڳاڙهو رنگ)، ايريون (نشي آور دوا) ۽ گدامڙي وغيره شامل هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.گجرات مان ڪراچيءَ ۾ 2,500 من ڪپهه درآمد ٿيندي هئي، جنهن جي ماليت 37,500 رپيا هئي. فارسي نار (Persian Gulf) مان ڪراچيءَ کي کجورون 30,000 رپين جي، سڪايل کجورون 20,000 رپين جي، موتي 75,000 رپين جي، غلام 1,20,000 رپين جا، ۽ ان سان گڏ سڪايل ليما، ڪپهه، گلاب، ڪينواس، سڪايل ميوا، بادام ۽ انار جون کلون ملنديون هيون. اتر سنڌ مان ڪراچيءَ تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو ۽ نيرو (Indigo)، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا درآمد ڪيا ويندا هئا. لسبيله مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ کنؤر ايندو هو. اهڙيءَ طرح 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا هئي. ڪراچيءَ ۾ ايندڙ تقريباً سڄو مال سنڌ اندر ئي استعمال ٿيندو هو، سواءِ هڪ ننڍڙي حصي جي، جيڪو ڪنهن به سال 1,50,000 رپين کان وڌيڪ نه هوندو هو جيڪو اتر سنڌ ڏانهن موڪليو ويندو هو. هي مال گهڻو ڪري تيار ڪپڙو، ٿورو اسٽيل، کنڊ، مرچ ۽ مصالحا هوندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. هي سامان اُٺن جي قافلن ذريعي ٻن رستن کان موڪليو ويندو هو: لسبيله وارو رستو ۽ سيوهڻ وارو رستو. لسبيله وارو رستو ڪابل تائين پهچڻ ۾ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو رستو سستو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ واٽ تي گهٽ وصوليون ٿينديون هيون، پر اهو انتهائي خطري وارو هو، ڇاڪاڻ ⁠تہ ان رستي تي رهزن گهڻو مشهور هئا. سيوهڻ وارو رستو وڌيڪ محفوظ هو ۽ گهٽ وقت وٺندو هو، پر سيوهڻ تي ٽرانزٽ محصول تمام ڳرا هئا، تنهن ڪري واپاري گهڻو ڪري ڳري محصول ڏيڻ بدران خطرو کڻڻ کي ترجيح ڏيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. سنڌ اندر استعمال ٿيندڙ شين لاءِ مال خشڪيءَ رستي سوندر ڳڙهه، ٺٽو، حيدرآباد، سيوهڻ، خيرپور ۽ شڪارپور ڏانهن ويندو هو. قافلو ٺٽي تائين 3 ڏينهن، حيدرآباد تائين 6 ڏينهن، سيوهڻ تائين 13 ڏينهن، خيرپور تائين 20 ڏينهن ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. رستا سٺي حالت ۾ ۽ محفوظ هئا. جوکيا قبيلي جا ڀروسي لائق محافظ نهايت گهٽ اجرت تي ملي سگهندا هئا. اهي حيدرآباد لاءِ 2 رپيا 8 آنا ۽ ٺٽي يا سونمياني لاءِ 2 رپيا وٺندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ جي بندرگاهه مان برآمد ٿيندڙ سامان ۾ گيهه 10,000 مڻ (ماليت 1,70,000 رپيا)، ان 3,500 مڻ (3,50,000 رپيا)، گوگُر (کنؤر) 12,500 رپيا، منجيت (Madder) 45,000 رپيا، ڪشمش 32,000 رپيا، جيرہ (ٻج) 10,000 رپيا، نيرو 1,600 مڻ (1,20,000 رپيا)، ڪڻڪ 33,000 مڻ (67,500 رپيا)، مڇي ۽ شارڪ جون کنڀڙاٽيون (fins) 30,000 رپين جي، ۽ پرواز، تيل جا ٻج، تيل، لنگيون، آفيم 500 اُٺن جي لوڊ (في من 400 رپيا) يعني 16,00,000 رپيا. انهيءَ طرح 1837ع ۾ ڪُل برآمدات جي ماليت 5,47,000 + 16,00,000 رپيا ٿي. بمبئيءَ مان ايندڙ ريشم ۽ ڪپھ جي سالياني قيمت 3,00,000 رپيا هئي. ريشمي شين مان مدا پولم، چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم (سادا ۽ نقشدار)، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب، مختلف نمونن جا چنتز وغيره طلب ۾ ھياگجرات مان ڪراچيءَ ۾ 2,500 من ڪپهه درآمد ٿيندي هئي، جنهن جي ماليت 37,500 رپيا هئي. فارسي نار (Persian Gulf) مان ڪراچيءَ کي کجورون 30,000 رپين جي، سڪايل کجورون 20,000 رپين جي، موتي 75,000 رپين جي، غلام 1,20,000 رپين جي، ۽ ان سان گڏ سڪايل ليمون، ڪپهه، گلاب، ڪينواس، سڪايل ميوا، بادام ۽ انار جون کلون ملنديون هيون. مٿئين سنڌ مان ڪراچيءَ تماڪ خريد ڪندي هئي. اترين صوبن مان ڪراچيءَ ۾ ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو ۽ نيرو (Indigo) ايندو هو، جڏهن ته قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا پڻ اتيان درآمد ڪيا ويندا هئا. لسبيله مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ڪراچيءَ ايندو هو. اهڙيءَ طرح 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا هئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251&252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. بمبئيءَ مان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه سڀ کان وڌيڪ ڌيان ڇڪائين ٿا. صرف درآمد ٿيل ريشم جي سالياني قيمت 3,00,000 رپيا هئي. ريشمي شين مان هي شيون گهڻي طلب ۾ هيون: مدا پولم، چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم (سادا ۽ نقشدار)، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب، مختلف نمونن جا چنتز وغيره. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، ڊگهو ڪپڙو، شيٽنگ ڪپڙو، انگريزي براڊ ڪلاتھ، مختلف قسمن جا ململ (سادا ۽ گلدار)، رنگين ڪپهه جا رومال ۽ عام انگريزي شالون شامل هيون. ان مان صاف ظاهر آهي ته سنڌ ريشم لاءِ سٺي مارڪيٽ هئي. ان کان پوءِ گجرات مان ڪپهه جي درآمد اچي ٿي. اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي دور ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار تمام گهٽ هئي، تنهن ڪري ڪراچي هر سال گجرات مان 15,000 من ڪپهه درآمد ڪندي هئي. پر لڳ ڀڳ 1830ع کان پوءِ سنڌ ۾ ڪپهه جي پوک ڪاميابي سان شروع ٿي وئي، جنهن سبب 1837ع ۾ سنڌ جي ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ صرف 2,500 من ڪپهه درآمد ڪرڻي پئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ افيون جو واپار به تمام وڌيل هو، ۽ حڪومت به ان موقعي کي هٿان وڃڻ نه ڏنو. هر اُٺ جي لوڊ افيون تي 130 رپيا ڳرو محصول لڳايو ويندو هو. هي افيون راجپوتانا جي پالي (Pali) مان ايندي هئي ۽ بمبئيءَ جي ڳرن محصولن کان بچڻ لاءِ دامن ڏانهن برآمد ڪئي ويندي هئي. گهڻن سالن ۾ ڪراچيءَ مان ساليانو 1,500 اُٺن جي لوڊ جيتري افيون برآمد ٿيندي هئي، پر عام طور 500 اُٺن جي لوڊ وڌيڪ معمول هئي. رياست کي صرف هن آمدنيءَ مان ئي گهڻو ڪري 70,000 رپين جي ٺيڪي واري رقم کان وڌيڪ حاصل ٿيندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جي وڏي طلب هئي. جيتوڻيڪ 1835ع تائين ڪراچيءَ جي سيپي وارن پٿرن مان موتي ملندا هئا، پر اهي تمام ننڍڙا ۽ رنگ ۽ شڪل جي نفاست کان خالي هوندا هئا، جنهن سبب سنڌ جي مارڪيٽ کي متاثر نه ڪري سگهيا. تنهن ڪري موتي فارسي نار مان ايندا هئا. قيمتي پٿر اترين صوبن مان ايندا هئا ۽ گهڻو ڪري بمبئيءَ ڏانهن برآمد ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، جمشيد، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ غلامن جو واپار به وڏي پيماني تي ٿيندو هو. هر سال گهٽ ۾ گهٽ 600 کان 700 غلام ڪراچيءَ ۾ درآمد ڪيا ويندا هئا. ان جو سبب اهو هو ته برطانوي هندستان جي بندرگاهن تي غلامن جي لهڻ تي پابندي هئي. غلام گهڻو ڪري وڏي عمر جا ٻار هوندا هئا، ۽ انهن مان 75 سيڪڙو عورتون هونديون هيون. غلامن جا ٻه اهم قسم هيا: شيدي يا آفريقي، ۽ حبشي. شيدي غلام ڪراچيءَ ۾ 60 کان 100 رپين ۾ ملي ويندو هو. حبشي غلام وڌيڪ مهانگا هوندا هئا، تنهن ڪري انهن جو تعداد گهٽ هوندو هو. انهن جي قيمت سندن صورت ۽ سونهن مطابق 175 کان 250 رپين تائين هوندي هئي. بالغ حبشي عورت غلام خاص طور درآمد ڪيون وينديون هيون، ڇاڪاڻ⁠ تہ انهن کي اعليٰ درجي جي ماڻهن وٽ رکڻ لاءِ وڏي مارڪيٽ هئي. حبشي نه رڳو پنهنجي سونهن لاءِ، پر ٿوري تربيت سان ڪنهن به هنر ۾ جلدي مهارت حاصل ڪرڻ لاءِ به مشهور هئا. شيدي غلام گهڻو ڪري واپار جي ڀيٽ ۾ گهريلو نوڪريءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. مجموعي طور حڪومت کي غلامن جي درآمد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا حاصل ٿيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچي شارڪ مڇيءَ جي کنڀڙاٽين (fins) جي واپار لاءِ به مشهور هئي. هر سال لڳ ڀڳ 15,000 رپين جي شارڪ جون کنڀڙاٽيون (fins) بمبئيءَ ڏانهن موڪليون وينديون هيون، جيڪي اتان چين وينديون هيون. شارڪ پڪڙڻ لاءِ 12 وڏيون ٻيڙيون استعمال ٿينديون هيون، هر هڪ ۾ 12 ماڻهو هوندا هئا. هن وڏي واپار سبب ڪراچي دنيا جي ڪنهن به بندرگاهه کان وڏي مڇيگيري مرڪز بڻجي وئي هئي. ڪراچيءَ مان گيهه ۽ کنؤر گهڻو ڪري بمبئيءَ ڏانهن برآمد ٿيندا هئا، جڏهن ته ڪڻڪ ۽ تيل فارسي نار ڏانهن موڪليا ويندا هئا، ۽ ٻيا بندرگاهه باقي سامان درآمد ڪندا هئا. انهيءَ ڪري اهو مڃڻ ئي پوندو ته جيتوڻيڪ برطانوي فتح کان اڳ ڪراچي ڪنهن وڏي بندرگاهه جا ظاهري دعوٰي نه رکندي هئي، تڏهن به هتي ڪافي تيز ۽ سرگرم واپار جاري هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. سنه 1795ع ۾ مير فتح علي خان ٽالپر ڪراچي وارو قلعو هٿ ڪيو ۽ اتي هڪڙو حاڪم مقرر ڪيائين ۽ اتي جي هندو واپارين مان لک ڏيڍ پيدا ٿيندو هو<ref name = " قليچ"/>. ورهيه ٻن کان پوءِ بندرگاھ جي بچاءَ لاءِ ميرن [[منوڙو|منوڙي]] تي هڪڙو ڪوٽ ٺهرايو<ref name = "قليچ "/>. سنه 1252ھ (سنه 1836ع) ۾ انگريز سرڪار شاه شجاع الملڪ جي مدد لاءِ لشڪر ٿي موڪليو، جو ڪراچي اچي لٿو. ميرن انهيءَ کي درياه جي رستي سنڌ مان لنگهڻ نٿي ڏنو. پر انگريز توبون هڻي منهڙي جو ڪوٽ ڀڃي زور سان ڪراچيءَ ۾ اچي لٿا ۽ پوءِ درياه جي رستي لنگهي ويا<ref name = " قليچ "/>. ميرن جي طرفان آغا اسماعيل شاه وڪيل ٿي ڪراچيءَ ويو ۽ سرجان ڪين سان وڃي ٺهراءُ ڪيائين ۽ انگريزن ۽ ميرن جي وچ ۾ هڪڙو عهدنامو ٿيو<ref name=" قليچ"> [قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو] </ref>. سن 1258ھ (سن 1842ع) ۾ سرچارلس نيپئر پوني مان سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿي ڪراچي آيو ۽ اُتان آگبوٽ تي چڙهي حيدرآباد ۾ آيو، جتي مير نصير خان سان ملاقات ڪيائين ۽ ٻين ميرن کي به گڏيو ۽ ٻيو عهدنامو ڪيائين، جنهن موجب ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ انگريز سرڪار کي مليا<ref name = " قليچ "/>. [[فائل:Chowkandi Tombs-17.jpg|180px|thumb|پندرھين يا ارڙھين صديء جا چؤکنڊيء وارا قبا جيڪي ڪراچيء جي اوڀر طرف 29ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھن.]] ڪراچيءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ 3 فيبروري 1839 تي حملو ڪري [[منهوڙو، ڪراچي|منھوڙي]] واري مٽيءَ جي ٺھيل [[ڪچو قلعو|ڪچي قلعي]] کي گولي باري سان تباھ ڪيو ۽ ھن وسنديءَ تي قبضو ڪيو. === ڪراچي انگريزن جي دور ۾ === 1843 ۾ ڪمپني سرڪار جي [[ميجر جنرل]] [[چارلس نيپئر|چارلس نيپيئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] کٽي ڪراچيءَ کي سنڌ جو پھريون دفعو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انگريزن کي هن شھر جي اھميت جو اندازو ھيو ۽ انھن 1854 ۾ [[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]] قائم ڪيو. بندرگاه جي قيام سان ھي شھر آمد و رفت جو وڏو مرڪز بڻيو ۽ کيس روڊن ۽ ريلوي نظام ذريعي سنڌ جي اندروني شھرن ۽ پنجاب سان ملايو ويو..<ref>{{cite book|last1=Blood|first1=Peter R.|title=Pakistan: A Country Study|date=1996|publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3|page=96}}</ref>برطانوي سرڪار ڪراچيء پھرين [[اينگلو افغان جنگ]] جي ڪري پنھنجي فوج کي مدد ڏيڻ لاءِ ڪراچيءَ ۾ فوجي [[ڇانوڻي]] قائم ڪئي جيڪا ھڪ فوجي [[گيريزن]] جي درجي واري ھئي. 1865 ۾ [[فريئر ھال]] ۽ ملڪہ [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي گولڊن جوبلي جي ياد ۾ [[امپريس مارڪيٽ|ايمپريس مارڪيٽ]] واري عمارت ٺاھي وئي. 1878 ۾ ڪراچيءَ کي برٽش ريلوي سسٽم سان ڳنڍيو ويو.1899 ۾ ڪراچي [[ڪڻڪ]] برآمد ڪرڻ وارو [[اوڀر]] جي سڀ کان وڏي بندرگاه بڻجي وئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> انگريز سرڪار جي شروع ڪيل وڏن ترقياتي منصوبن جي ڪري ٻاھران مختلف قومن ۽ مذھبن جي آبادي جو واڌارو ٿيندو رھيو جنھن ۾ برطانوي انگريز، [[پارسي]]، [[مراٺي]]، [[گووا|گوا]] جا عيسائي ۽ ٻيا شامل ھئا. [[يهوديت|يھودين]] به 1893 ۾ ڪراچيءَ ۾ سڀ کان پھريون [[سنگاگ]] ٺاھيو جنھن جو نالو [[مگئن شالوم]] رکيائون.<ref>{{cite book|editor1-last=Askari|editor1-first=Sabiah|title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|date=2015|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-8450-1 |pages=325}}</ref>ڪراچيءَ ۾ [[ڪراچي ميونسپل ڪاميٽي|ميونسپل ڪاميٽي]] قائم ڪئي وئي جنھن جو پھريون [[ميئر]] [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911 ۾ بڻيو جنھن کي جديد ڪراچيءَ جو ابو سڏيندا هئا.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1134284|title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth|author=Nadeem F. Paracha|work=dawn.com|accessdate=10 March 2016}}</ref> [[فائل:Frere-Hall-Karachi-Shamail.jpg|thumb|180px|[[فريئر ھال]] انگريزن جي دؤر جي ڪراچيءَ ۾ ٺھيل مشھور عمارت]] [[فائل:KMC Headoffice day view.JPG|thumb|180px|[[ڪي. ايم. سي.]] جي مرڪزي افيس انگريزن جي دور جي [[انڊو-ساراسينڪ]] عمارت سازي جو مثالي نمونو آھي.]] [[فائل:Old building of State Bank of Pakistan, Now its known as State Bank Museum.jpg|thumb|180px| انگريزن جي دور جي [[اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان]] جي اڳوڻي عمارت.]] [[فائل:Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg|180px|thumb|180px|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] جي مرڪزي آفيس جيڪا [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]ءَ ٺھرائي.]] === پاڪستان جي قيام بعد === [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان ٺھڻ]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو جنهن جي آبادي 400000 لک ھئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> ھي شھر [[ڀارت|انڊيا]] مان ايندڙ مسلمان مھاجرن جو مرڪز بڻيو. انھن جي ڪراچي ۾ آمد 1960 تائين جاري رھي. شھر ۾ ٻاھران آيل ماڻهن جي ان اضافي ڪراچيءَ جي آبادي جي انگن اکرن ۽ معيشت کي بلڪل تبديل ڪري ڇڏيو. ڪراچيءَ کي پاڪستان جو پھريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو بعد ۾ 1958 ۾ گاديءَ جو هنڌ [[راولپنڊي]] منتقل ڪيو ويو.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|date=15 June 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-13998-1|ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> پرڏيھي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا.<ref>{{cite book|author=|title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50|date=1968|publisher=Brill Archive|page=37}}</ref>1958 کان 1970 تائين ڪراچيءَ جي [[ون يونٽ]] ٺھڻ جي ڪري سنڌ جي [[راڄڌاني|گاديءَ جي هنڌ]] ھجڻ جي حيثيت بہ ختم ٿي وئي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960 واري ڏھاڪي ۾ ڪراچي دنيا ۾ ھڪ رول ماڊل بڻجي ويو . [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سيئول ڪراچي جي پنج سالن واري منصوبي کي اپنايو.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393 </ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] pfgp8426mvmsk03zl2tn258s1cecxdd 406098 406097 2026-08-23T01:36:04Z Intisar Ali 8681 406098 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === [[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]] ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] جا آثار کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن. ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118 |year=2018 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95766-4 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Chung |last2=Geng |first2=Yinzeng |title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ |year=2005 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations |isbn=978-81-87586-21-0}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Month |date=1912 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sun |first1=Zhixin Jason |last2=Hsing |first2=I-tien |last3=Liu |first3=Cary Y. |last4=Lu |first4=Pengliang |last5=Tseng |first5=Lillian Lan-ying |last6=Hong |first6=Yang |last7=Yates |first7=Robin D. S. |author7-link=Robin D. S. Yates |last8=Zhang |first8=Zhonglin Yukina |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14 |year=2017 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-1-58839-617-4 |page=14}}</ref> قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh |title=From Rambagh to Arambagh |last1=Hasan |first1=Arif |date=7 May 2009 |website=[[The News International]] |location=Karachi |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh }}</ref> [[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] پنهنجي سامونڊي ٻيڙي کي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن روانو ڪيو هو، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-298-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC |year=1950 |publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ |year=1959 |publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> جڏهن ته ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Samad |first=Rafi U. |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola |title=The Greeks in ancient Pakistan |date=2002 |publisher=Indus Publications |isbn=978-969-529-001-9 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCrindle |first=John Watson |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania |date=1896 |publisher=A. Constable and Company }}</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta |title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region |date=1938 }}</ref> سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=William |author-link=William Vincent (priest) |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180 |year=1797 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies |page=180}}</ref><ref>{{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |date=1993 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09790-2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lambrick |first=H. T. |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta |title=Sind: A General Introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=978-0-19-577220-3 }}</ref> اهي ٻئي علائقا نوآبادياتي دور تائين ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ سبب اڳتي هلي مکيه زمين سان ڳنڍجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |date=1950 |publisher=Times Press }}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ماٿري]] تي حملو ڪري [[ديبل]] جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو، جتان هن 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.<ref>{{cite web |title=Karachi History |website=www.houstonkarachi.org |publisher=Houston Karachi Sister City Association |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=7 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11}}</ref> ڪجهه مؤرخن [[ديبل]] کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ديبل جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ ويجهي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري علائقي ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang |date=28 March 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05645-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93; |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222 |year=1853 |publisher=S. Solomon & Company |page=222}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا. 1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Bloom |last2=Blair |first2=Sheila |author-link2=Sheila Blair |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ |year=2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Balocu |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |title=Sindh, Studies Historical |date=2002 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |isbn=978-969-8135-13-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |url-status=live }}</ref> هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ انهيءَ وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا. [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|ڪراچي جي هڪ قديم تصوير [[1889ع]]]] مائي ڪولاچي جي وسندي جو بنياد 1729 ۾ چوڻ ۾ اچي ٿو<ref name = " قليچ "/>. جتي هينئر ڪراچي آهي اتي اڳي ڪو به شھر ڪو نه هو. سمنڊ جي هڪڙي ڇاڙ ٿي آئي ۽ ڪي مهاڻن جا گهر هئا ۽ ڪي هندو واپاري هئا ۽ انهيءَ هنڌ کي ڪلاچيءَ جو ڪُنُ چوندا هئا<ref name = "قليچ "/>. اڳي ننڍڙو ڳوٺ هيو، جتي مهاڻا ۽ ڪي واڻيا رهندا هئا ۽ ان جو نالو ڪلاچي ھو<ref name = " قليچ "/> ڪلاچيءَ جو ڪُن نالو [[شاهه جو رسالو|شاھ جي رسالي]] ۾ به آيل آهي<ref name = "قليچ"/>. سن 1190 ھ (سن 1777ع) ۾ مير بجار خان حج تان موٽي آيو ۽ ڪراچيءَ مان لهي شهدادپور آيو، جتي مير رهندا هئا<ref name = "قليچ "/>. ميان نور محمد جي راڄ ۾ سنه 1155ھ يا سن 1742ع ۾، نادر شاھ بادشاھ سورت بندر ۾ ڪي جهاز ٺهرايا هئا، تن جي وٺڻ لاءِ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچيءَ آيو ۽ اتان ٿي ٺٽي آيو ۽ ميان نور محمد (نواب شاھ قلي خان) هن جي پيشوا ويو ۽ هن کي ٺٽي ۾ آڻي رهايائين. ٻن مهينن کان پوءِ هو هليو ويو<ref name = " قليچ "/>. سن 1207 (سن 1792ع) ۾ قلات جي خان جو ناٺي زرڪ خان ميان عبدالنبيءَ کي مدد ڏيندي ۽ ميرن سان وڙهندي مارجي ويو هو. انهيءَ جي عيوض ۾ ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ڪُورن وارو ڀاڱو قلات جي خان کي ڏيئي ڇڏيو هو<ref name = " قليچ "/>. جيڪي ماڻهو اتي رهندا هئا، اهي جوکين جي [[ڄام]] جي نظر هيٺ هوندا هئا<ref name = " قليچ "/>. پوءِ اتي هڪڙو جهنگلي ڪوٽ ٺاهيائون، جنهن کي ڪلاچي ڪوٽ چوندا هئا ۽ [[قلات]] جي خان جي هٿ ۾ هو<ref name = " قليچ "/>. ===ميرن جو دور=== 1837ع جي لڳ ڀڳ ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙن تي پکڙيل هو. قلعي ۾ برج هئا، جن تي توپون لڳل هيون. لڳ ڀڳ 40 توپون مختلف برجَن تي نصب هيون، پر اهي گهڻي ڀاڱي ننڍي ڪيلبر جون هيون ۽ پراڻيون هجڻ سبب تقريباً بيڪار ٿي چڪيون هيون. ان سان گڏ قلعي ۾ ڪيترائي اهڙا ڀڃ ڊاهه وارا هنڌ به هئا، جن مان آساني سان اندر گهڙي سگهجي پيو، تنهنڪري اهو ٻاهرين حملي کان رهواسين کي ڪو خاص تحفظ مهيا نه ڪري سگهيو پئي. قلعي جا ٻه دروازا هئا: هڪ لياري درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کولبو هو، جنهن کي “مٺو در” چيو ويندو هو، ۽ ٻيو سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندو هو، جنهن کي “کارو در” سڏيو ويندو هو. گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل هئا ۽ سندن ڇتيون سڌيون هيون. انهن ۾ سامونڊي هوا ڏانهن کليل بانس وارا روشن دان هوندا هئا، جيڪي ساڳئي وقت هوائي بادبان ۽ آسماني روشنيءَ جو ڪم ڏيندا هئا. گهٽيون تنگ ۽ تڪليفدہ هيون. بازار کي چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو، جيئن پراڻي سنڌ ۾ رواج هو. شهر جي وچ واري حصي ۾ نسبتاً بهتر درجي جا گهر موجود هئا، پر ڪراچي وٽ اهڙي ڪا به سرڪاري عمارت موجود نه هئي، جنهن کي ذڪر لائق چيو وڃي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr.Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref>. شهر جي ڀتين کان ٻاهر ڪراچيءَ جا وسيع ڀرپاسي وارا علائقا هئا، جن ۾ لڳ ڀڳ شهر جيترا ئي گهر موجود هئا. لياري نديءَ جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ باغ هئا، جيڪي اڄ جي لارنس روڊ تائين پکڙيل هئا، جتي هاڻوڪا باغ موجود آهن. انهن باغن ۾ گهڻو ڪري انب جا وڻ ۽ ٿورا گدامڙي جا وڻ هوندا هئا. ڪراچيءَ جا انب سڄي هندستان ۾ بمبئيءَ جي انبن کان پوءِ ٻئي نمبر تي سمجهيا ويندا هئا. بندرگاهه جي بچاءَ لاءِ منوڙي وٽ بندر جي مُهڙيءَ تي هڪ قلعو قائم هو. هي قلعو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. ڪنڊن تي برج هئا ۽ خشڪيءَ واري پاسي کي نيم دائري واري مورچي سان مضبوط ڪيو ويو هو. قلعي جي چوڌاري پختي ڀت هئي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ ڪيترائي سوراخ (لوپ هول) ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون. ان کان سواءِ بندرگاهه ۾ داخل ٿيندي پاڻيءَ جي سطح برابر ٽي توپن جي بيٽري به هئي. قلعي جي دفاعي حيثيت بابت اختلافِ راءِ موجود هئا. ڪرنل پاٽنگر جو خيال هو ته قلعو سٺي جڳهه تي ٺاهيو ويو آهي، پر 1839ع جي عملي تجربي مان ظاهر ٿيو ته ڪيپٽن ڪارلس، جنهن 1837ع ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جو سروي ڪيو هو، وڌيڪ درست هو. هو لکي ٿو ته<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>: “قلعو بندرگاهه جي داخلا تي ڪنٽرول لاءِ ٺاهيو ويو هو، پر اهو ٽڪريءَ جي ڪناري کان تمام پري هو، تنهنڪري مؤثر نموني ڪم نه ڏئي سگهندو هو. حقيقت ۾ اهو ڪنهن به جهاز کي روڪڻ جي سگهه نه رکندو هو. جيڪڏهن ڪو جنگي جهاز مناسب فاصلي تي لنگرانداز ٿئي ها ته هو ٿوري ئي وقت ۾ قلعي کي کنڊرن جو ڍير بڻائي ڇڏي ها، ۽ گول برج به ساڳي انجام کي پهچي وڃي ها.” ان وقت ڪراچي ميرن يا ٽالپرن جي حڪمراني هيٺ هئي. حڪمرانن ۾ ڪا خاص جاکوڙ يا واپاري ذوق موجود نه هو، ۽ تقريباً سڄي ڪراچي انهن ڏينهن ۾ رهواسين جي پنهنجي ڪوششن جو نتيجو هئي. شهر جي انتظاميا ٻن گورنرن جي هٿ ۾ هئي، جيڪي ميرن طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا. هڪ شهري انتظام جو ذميوار هو، جنهن کي نواب چيو ويندو هو، ۽ ٻيو فوجي گورنر هوندو هو. نواب انصاف هلائيندو هو ۽ سندس عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس اختيار بي لگام هئا، سواءِ ان جي ته حيدرآباد ۾ ميرن ڏانهن اپيل ڪري سگهجي ٿي. عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته نواب حڪمرانن جي اجازت کان سواءِ ڪنهن کي موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. عضوا ڪاٽڻ، ڪوڙا هڻڻ ۽ ڪاٺين ۾ بيهارڻ عام سزائون هيون، پر سڀ کان عام سزا ڏنڊ هئي. جيڪڏهن نواب کي پڪ ٿيندي هئي ته ڏوهاري پئسا ڏئي سگهي ٿو ته سزا اڪثر ڏنڊ ۾ تبديل ڪئي ويندي هئي، ڇو ته اهي رقمون نواب جي خزاني ۾ وينديون هيون. سرڪاري ملازمن، خاص طور عملدارن ۽ سپاهين کي گهٽ پگهار ملڻ بدعنوانيءَ جو وڏو سبب هو. رشوت ۽ ڪرپشن جو نظام رياست جي هر شعبي ۾ پکڙيل هو. سپاهي عملدارن کان بچڻ لاءِ فيس ڏيندا هئا، عملدار وري رشوت وٺي محصولدارن کي دوکو ڏيندا هئا، ۽ اهي وري حڪومت کي ٺڳيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. نواب جي ماهوار پگهار 100 رپيا هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي هئا، جن کي هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، ۽ لڳ ڀڳ ويهه عملدار ۽ سپاهي هئا، جن جي پگهار 3 کان 19 رپين تائين هئي. خزاني جو ذميوار عملدار رڳو 7 رپيا 8 آنا ماهوار وٺندو هو. فوجي گورنر منورا ۽ شهر جي قلعي جو انچارج هو، سندس هيٺ لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته پاڻ 60 رپيا وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار کي 20 رپيا ملندا هئا. ان وقت ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14 هزار هئي، جن مان ٻه ٽيون حصو (9 هزار) هندو هئا ۽ باقي مسلمان (4,850). هندن جي تعليم لاءِ 3 کان 4 اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرنہ برهمڻ هلائيندا هئا، جتي ٻارن کي سنڌي ٻولي، حساب ڪتاب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. هر ٻار روز هڪ مُٺ چانور ۽ ٿورا ڏندڻ ڏيندو هو، جڏهن ته والدين مهيني ۾ هڪ يا ٻه رپيا ڏيندا هئا. مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا فارسي پڙهائيندا هئا، ڇو ته درباري ٻولي فارسي هئي. سرڪاري نوڪريءَ جا خواهشمند به مسجدن ڏانهن رخ ڪندا هئا. هتي فيس 3 کان 4 رپيا ماهوار هوندي هئي. ڇوڪرين جي تعليم کي سختي سان روڪيو ويندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.ان وقت ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان رڳو پير منگهو جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالا 34 هئا. انهن مان به رڳو هڪ مندر، جيڪو اڄ جي نيٽي جيٽي واري مندر جي جاءِ تي هو، سرڪاري تيل حاصل ڪندو هو. حڪومت هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏيندي ھئي، جيڪو هميشه ٻرندڙ ڏيئي لاءِ هوندو هو. هن مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي، اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهاز بندر ۾ داخل ٿيڻ يا روانو ٿيڻ کان اڳ هتي نذرانو ڏيڻ کي لازمي سمجهندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. انهن ڏينهن جي ڪراچيءَ بابت سڀ کان وڌيڪ دلچسپ ڳالهه اها هئي ته ٻاهران وڏي ٻيڙي وسيلي ڪراچيءَ ۾ ڪيئن پهچبو هو. جيئن ئي ٻيڙو بندرگاهه ۾ داخل ٿيندو هو ته پاڻي ايترو گهٽ هوندو هو جو مسافر کي ٻيڙو ڇڏڻو پوندي هئي ۽ “بٽيلي” نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ سوار ٿيڻو پوندو هو. پر ٿوري دير کان پوءِ ان کي به ڇڏڻو پوندو هو ۽ “مڇوا” نالي هڪ وڌيڪ ننڍڙي ٻيڙيءَ ۾ وڃڻو پوندو هو. پوءِ اهو وقت اچي ويندو هو، جڏهن مجبورن ڪنهن سگهاري سنڌي جي پٺيءَ تي چڙهڻو پوندو هو، يا وري ننگن پيرن سان هلڻو پوندو هو، هيٺيان ڪپڙا ڪلهن تي وجهي، لڳ ڀڳ هڪ ميل تائين گاري ۽ پاڻيءَ مان گذرڻو پوندو هو، جيڪو سراسري طور ٻن فوٽن جيترو اونهو هوندو هو. ان گاريءَ هيٺ تيز ڇيڙن وارا سِپ، ۽ پاڻيءَ ۾ ڄميل پاڙون هونديون هيون، جيڪي ڄڻ ته ڄار يا ڦندا هجن. اهڙي وڏي مشقت کان پوءِ ماڻهو هن بندرگاهه تي لهندو هو، جيڪا پوء سامان کڻڻ لاءِ به نهايت آسان بڻجي وئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. اهو مشهور هو ته سنڌ جي حڪمرانن کي سامونڊي واپار ۾ ڪا خاص دلچسپي نه هئي، ۽ اهي درآمدات ۽ برآمدات کي صرف ان حد تائين اهميت ڏيندا هئا، جيتري حد تائين اهي سندن آمدني وڌائين يا ذاتي آرام ۾ اضافو ڪن، تنهن هوندي به واپار جو مقدار ڪافي وڌي ويو هو. ڪراچيءَ ۾ سالياني اوسط واپار جي ماليت، قيمتي پٿرن کان سواءِ، 37,47,000 رپيا هئي (جنهن ۾ آفيم جي ماليت 16,00,000 رپيا هئي). اوڻيهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني 1,50,000 رپيا هئي، جيڪا هيٺين محصولن تي ٻڌل هئي: *سڀني درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو ايڊويلورم ڊيوٽي *مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول *ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ سڀني برآمدات تي 1 سيڪڙو محصول *هر “ڪروار” (1,800 پائونڊ) درآمد ۽ برآمد ٿيل مال تي 3 سيڪڙو اضافي محصول *هر اُٺ جي لوڊ (8 مڻ) افيون تي 130 رپيا برآمداتي محصول *هر درآمد ٿيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا درآمدي محصول ميرن جي دور ۾ محصول گڏ ڪرڻ جو هڪ نمايان پهلو اهو هو ته محصولي حق ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ان هوندي به ڪراچي سنڌ جي سڀني دريائي بندرگاهن مان ميرن کي سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ شهر هو. ڪراچيءَ جو ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ آفيم ۽ قيمتي پٿرن تي محصول شامل نه هو. مقامي محصولن جي حوالي سان ڏسجي ته اميرن ڪراچيءَ کي ڪا خاص رعايت نه ڏني هئي، ۽ شهر کي ڳري ٽيڪس کان بچايو نه ويو هو. ذاتي استعمال لاءِ خريد ڪيل هر هڪ رپئي جي اناج تي حڪومت 4 پائي ٽيڪس وٺندي هئي، جڏهن ته ٻين شين تي هر رپئي تي صرف 3 پائي وصول ڪيا ويندا هئا. ڪسٽم هائوس تي ماپ يا وزن ڪرڻ وارن واپارين تي به ٽيڪس لڳايو ويندو هو. مقامي ٽيڪسن مان سڀ کان اهم ۽ ڳرو ٽيڪس “ڳڙافي” نالي نشي آور مشروب تي هو، جيڪو ڪراچيءَ جي ماڻهن ۾ گهڻو پسند ڪيو ويندو هو. اهو ڳڙ، کجور، ٻٻر جي ڇوڏي، دالچيني، لونگ، سونف وغيره مان تيار ڪيو ويندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ميرن جي حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي “هائوس ٽيڪس” کان ڇوٽ ڏنل هئي، جڏهن ته اهو ٽيڪس ميرن جي ٻين سڀني شهرن ۾ لاڳو هو. اها به قابلِ ذڪر ڳالهه آهي ته سنڌ ۾ ميرن جي دور ۾ لوڻ تي ڪو به ٽيڪس نه هو. ڪراچي مارڪيٽ ۾ عام لوڻ جو هڪ اُٺ جو لوڊ صرف ڏهه آنا ۾ وڪرو ٿيندو هو.پر جيڪڏهن حڪومت لوڻ تي ٽيڪس وساري ڇڏيو هو ته جوا تي ٽيڪس ضرور لڳايو ويو هو. ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو قائم هو، جتي هر کٽيل رپئي تي 9 پائي ٽيڪس ورتو ويندو هو. اهو ٽيڪس هڪ خاص سرڪاري ملازم وصول ڪندو هو، جيڪو جوا خاني جو انچارج هوندو هو. مڇيءَ تي ٽيڪس ڪافي ڳرو هو. هر مڇي مار ٻيڙيءَ کي ڪسٽم هائوس تي اچي اهو ڏيکارڻو پوندو هو ته سمنڊ مان ڇا آندو آهي. جيڪڏهن مڇيون 60 کان گهٽ هونديون هيون ته انهن جو چوٿون حصو ٽيڪس طور ورتو ويندو هو، ۽ جيڪڏهن 60 يا ان کان وڌيڪ هونديون هيون ته ڇهون حصو ٽيڪس طور وصول ڪيو ويندو هو. جيڪڏهن مڇيون سڌو مارڪيٽ ۾ آنديون وينديون هيون ته عملدار هر وڪرو ڪندڙ جو حساب لکندو هو، ۽ مهيني جي پڇاڙيءَ تي ٿورو وڌيڪ اگهه لڳائي مڇيون ٽيڪس طور وصول ڪيون وينديون هيون. ان کان سواءِ عملدار هر وڪرو ڪندڙ کان ڪجهه مڇيون مفت به پاڻ لاءِ وٺندو هو. مال ڍوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڍورن جي مالڪن کان هر جانور جي روزاني مزدوريءَ جو اڌ حصو ٽيڪس طور ورتو ويندو هو. هلندڙ سڪن جي بدلي (شرافتي) تي به ٽيڪس موجود هو. شهر جا واپاري هر ديواليءَ تي انچارج سرڪاري آفيسر کي تحفو ڏيندا هئا. ٻيا واپاري هر سئو رپين جي جاچ تي 2 پائي ڏيندا هئا، جڏهن ته سونارا پنهنجي ڪمائيءَ جو چوٿون حصو ٽيڪس طور ڏيندا هئا. دلال، قصائي، عاج جون چوڙيون ٺاهڻ وارا، ڪپهه صاف ڪندڙ، باورچي خانن جا برتن ٺاهڻ وارا، کل رنگيندڙ وغيره، هر هنر وارن جي وڏي جي وسيلي مقرر رقم ادا ڪندا هئا. لونگيون، گل بدن وغيره ٺاهڻ وارن هٿ ڪرگهين (looms) تي هر مهيني 3 پائي ٽيڪس هوندو هو. هر ڪنڀر مهيني ۾ 9 ٿانوَ ٽيڪس طور ڏيندو هو، ٻي صورت ۾ کيس ٽيڪس کان ڇوٽ هوندي هئي. ڪپڙا رنگيندڙ مڪمل طور ٽيڪس کان آزاد هئا، پر تيل ٺاهيندڙ هر مهيني 1.5 سير تيل رياست کي ڏيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249 and 250; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ ايندڙ مال جو چار ڀاڱي پنج حصو بمبئيءَ مان ايندو هو. انهن ۾ کنڊ (بنگال، چين، منيلا، بتاويا) 4,000 مڻ، ماليت 50,000 رپيا؛ ملابار مان سادي کنڊ 35,000 رپيا؛ مرچ 3,250 مڻ، ماليت 48,750 رپيا؛ ٽامو 1,000 مڻ، ماليت 54,000 رپيا؛ الائچي ۽ مصالحا 75 مڻ، ماليت 10,500 رپيا؛ ريشم (ڪچو، رنگيل، بنگال ۽ چين جو پهريون درجو) 1,20,000 رپيا؛ ٻئي درجي جو ريشم 1,28,000 رپيا؛ ڪاٺ 10,000 رپيا؛ هاٿي جا ڏند (عاج) 64,000 رپيا؛ انگريزي ڪپهه جو سٽ 20,000 رپيا؛ کوپرو (سڪايل ناريل) 25,000 رپيا؛ ٽين 17,500 رپيا؛ ان سان گڏ شڪر قندي، ناريل، زعفران، سوپاري، شنگرف، سيسو، اعليٰ ۽ معمولي فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي (جلاب طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽي)، چيني ڪاغذ، صندل ڪاٺ، لوهه جا ٿانوَ، ڪُسّوون (ڳاڙهو رنگ)، ايريون (نشي آور دوا) ۽ گدامڙي وغيره شامل هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.گجرات مان ڪراچيءَ ۾ 2,500 من ڪپهه درآمد ٿيندي هئي، جنهن جي ماليت 37,500 رپيا هئي. فارسي نار (Persian Gulf) مان ڪراچيءَ کي کجورون 30,000 رپين جي، سڪايل کجورون 20,000 رپين جي، موتي 75,000 رپين جي، غلام 1,20,000 رپين جا، ۽ ان سان گڏ سڪايل ليما، ڪپهه، گلاب، ڪينواس، سڪايل ميوا، بادام ۽ انار جون کلون ملنديون هيون. اتر سنڌ مان ڪراچيءَ تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو ۽ نيرو (Indigo)، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا درآمد ڪيا ويندا هئا. لسبيله مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ کنؤر ايندو هو. اهڙيءَ طرح 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا هئي. ڪراچيءَ ۾ ايندڙ تقريباً سڄو مال سنڌ اندر ئي استعمال ٿيندو هو، سواءِ هڪ ننڍڙي حصي جي، جيڪو ڪنهن به سال 1,50,000 رپين کان وڌيڪ نه هوندو هو جيڪو اتر سنڌ ڏانهن موڪليو ويندو هو. هي مال گهڻو ڪري تيار ڪپڙو، ٿورو اسٽيل، کنڊ، مرچ ۽ مصالحا هوندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. هي سامان اُٺن جي قافلن ذريعي ٻن رستن کان موڪليو ويندو هو: لسبيله وارو رستو ۽ سيوهڻ وارو رستو. لسبيله وارو رستو ڪابل تائين پهچڻ ۾ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو رستو سستو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ واٽ تي گهٽ وصوليون ٿينديون هيون، پر اهو انتهائي خطري وارو هو، ڇاڪاڻ ⁠تہ ان رستي تي رهزن گهڻو مشهور هئا. سيوهڻ وارو رستو وڌيڪ محفوظ هو ۽ گهٽ وقت وٺندو هو، پر سيوهڻ تي ٽرانزٽ محصول تمام ڳرا هئا، تنهن ڪري واپاري گهڻو ڪري ڳري محصول ڏيڻ بدران خطرو کڻڻ کي ترجيح ڏيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. سنڌ اندر استعمال ٿيندڙ شين لاءِ مال خشڪيءَ رستي سوندر ڳڙهه، ٺٽو، حيدرآباد، سيوهڻ، خيرپور ۽ شڪارپور ڏانهن ويندو هو. قافلو ٺٽي تائين 3 ڏينهن، حيدرآباد تائين 6 ڏينهن، سيوهڻ تائين 13 ڏينهن، خيرپور تائين 20 ڏينهن ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. رستا سٺي حالت ۾ ۽ محفوظ هئا. جوکيا قبيلي جا ڀروسي لائق محافظ نهايت گهٽ اجرت تي ملي سگهندا هئا. اهي حيدرآباد لاءِ 2 رپيا 8 آنا ۽ ٺٽي يا سونمياني لاءِ 2 رپيا وٺندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ جي بندرگاهه مان برآمد ٿيندڙ سامان ۾ گيهه 10,000 مڻ (ماليت 1,70,000 رپيا)، ان 3,500 مڻ (3,50,000 رپيا)، گوگُر (کنؤر) 12,500 رپيا، منجيت (Madder) 45,000 رپيا، ڪشمش 32,000 رپيا، جيرہ (ٻج) 10,000 رپيا، نيرو 1,600 مڻ (1,20,000 رپيا)، ڪڻڪ 33,000 مڻ (67,500 رپيا)، مڇي ۽ شارڪ جون کنڀڙاٽيون (fins) 30,000 رپين جي، ۽ پرواز، تيل جا ٻج، تيل، لنگيون، آفيم 500 اُٺن جي لوڊ (في من 400 رپيا) يعني 16,00,000 رپيا. انهيءَ طرح 1837ع ۾ ڪُل برآمدات جي ماليت 5,47,000 + 16,00,000 رپيا ٿي. بمبئيءَ مان ايندڙ ريشم ۽ ڪپھ جي سالياني قيمت 3,00,000 رپيا هئي. ريشمي شين مان مدا پولم، چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم (سادا ۽ نقشدار)، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب، مختلف نمونن جا چنتز وغيره طلب ۾ ھياگجرات مان ڪراچيءَ ۾ 2,500 من ڪپهه درآمد ٿيندي هئي، جنهن جي ماليت 37,500 رپيا هئي. فارسي نار (Persian Gulf) مان ڪراچيءَ کي کجورون 30,000 رپين جي، سڪايل کجورون 20,000 رپين جي، موتي 75,000 رپين جي، غلام 1,20,000 رپين جي، ۽ ان سان گڏ سڪايل ليمون، ڪپهه، گلاب، ڪينواس، سڪايل ميوا، بادام ۽ انار جون کلون ملنديون هيون. مٿئين سنڌ مان ڪراچيءَ تماڪ خريد ڪندي هئي. اترين صوبن مان ڪراچيءَ ۾ ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو ۽ نيرو (Indigo) ايندو هو، جڏهن ته قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا پڻ اتيان درآمد ڪيا ويندا هئا. لسبيله مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ڪراچيءَ ايندو هو. اهڙيءَ طرح 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا هئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251&252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. بمبئيءَ مان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه سڀ کان وڌيڪ ڌيان ڇڪائين ٿا. صرف درآمد ٿيل ريشم جي سالياني قيمت 3,00,000 رپيا هئي. ريشمي شين مان هي شيون گهڻي طلب ۾ هيون: مدا پولم، چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم (سادا ۽ نقشدار)، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب، مختلف نمونن جا چنتز وغيره. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، ڊگهو ڪپڙو، شيٽنگ ڪپڙو، انگريزي براڊ ڪلاتھ، مختلف قسمن جا ململ (سادا ۽ گلدار)، رنگين ڪپهه جا رومال ۽ عام انگريزي شالون شامل هيون. ان مان صاف ظاهر آهي ته سنڌ ريشم لاءِ سٺي مارڪيٽ هئي. ان کان پوءِ گجرات مان ڪپهه جي درآمد اچي ٿي. اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي دور ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار تمام گهٽ هئي، تنهن ڪري ڪراچي هر سال گجرات مان 15,000 من ڪپهه درآمد ڪندي هئي. پر لڳ ڀڳ 1830ع کان پوءِ سنڌ ۾ ڪپهه جي پوک ڪاميابي سان شروع ٿي وئي، جنهن سبب 1837ع ۾ سنڌ جي ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ صرف 2,500 من ڪپهه درآمد ڪرڻي پئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ افيون جو واپار به تمام وڌيل هو، ۽ حڪومت به ان موقعي کي هٿان وڃڻ نه ڏنو. هر اُٺ جي لوڊ افيون تي 130 رپيا ڳرو محصول لڳايو ويندو هو. هي افيون راجپوتانا جي پالي (Pali) مان ايندي هئي ۽ بمبئيءَ جي ڳرن محصولن کان بچڻ لاءِ دامن ڏانهن برآمد ڪئي ويندي هئي. گهڻن سالن ۾ ڪراچيءَ مان ساليانو 1,500 اُٺن جي لوڊ جيتري افيون برآمد ٿيندي هئي، پر عام طور 500 اُٺن جي لوڊ وڌيڪ معمول هئي. رياست کي صرف هن آمدنيءَ مان ئي گهڻو ڪري 70,000 رپين جي ٺيڪي واري رقم کان وڌيڪ حاصل ٿيندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جي وڏي طلب هئي. جيتوڻيڪ 1835ع تائين ڪراچيءَ جي سيپي وارن پٿرن مان موتي ملندا هئا، پر اهي تمام ننڍڙا ۽ رنگ ۽ شڪل جي نفاست کان خالي هوندا هئا، جنهن سبب سنڌ جي مارڪيٽ کي متاثر نه ڪري سگهيا. تنهن ڪري موتي فارسي نار مان ايندا هئا. قيمتي پٿر اترين صوبن مان ايندا هئا ۽ گهڻو ڪري بمبئيءَ ڏانهن برآمد ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، جمشيد، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ غلامن جو واپار به وڏي پيماني تي ٿيندو هو. هر سال گهٽ ۾ گهٽ 600 کان 700 غلام ڪراچيءَ ۾ درآمد ڪيا ويندا هئا. ان جو سبب اهو هو ته برطانوي هندستان جي بندرگاهن تي غلامن جي لهڻ تي پابندي هئي. غلام گهڻو ڪري وڏي عمر جا ٻار هوندا هئا، ۽ انهن مان 75 سيڪڙو عورتون هونديون هيون. غلامن جا ٻه اهم قسم هيا: شيدي يا آفريقي، ۽ حبشي. شيدي غلام ڪراچيءَ ۾ 60 کان 100 رپين ۾ ملي ويندو هو. حبشي غلام وڌيڪ مهانگا هوندا هئا، تنهن ڪري انهن جو تعداد گهٽ هوندو هو. انهن جي قيمت سندن صورت ۽ سونهن مطابق 175 کان 250 رپين تائين هوندي هئي. بالغ حبشي عورت غلام خاص طور درآمد ڪيون وينديون هيون، ڇاڪاڻ⁠ تہ انهن کي اعليٰ درجي جي ماڻهن وٽ رکڻ لاءِ وڏي مارڪيٽ هئي. حبشي نه رڳو پنهنجي سونهن لاءِ، پر ٿوري تربيت سان ڪنهن به هنر ۾ جلدي مهارت حاصل ڪرڻ لاءِ به مشهور هئا. شيدي غلام گهڻو ڪري واپار جي ڀيٽ ۾ گهريلو نوڪريءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. مجموعي طور حڪومت کي غلامن جي درآمد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا حاصل ٿيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچي شارڪ مڇيءَ جي کنڀڙاٽين (fins) جي واپار لاءِ به مشهور هئي. هر سال لڳ ڀڳ 15,000 رپين جي شارڪ جون کنڀڙاٽيون (fins) بمبئيءَ ڏانهن موڪليون وينديون هيون، جيڪي اتان چين وينديون هيون. شارڪ پڪڙڻ لاءِ 12 وڏيون ٻيڙيون استعمال ٿينديون هيون، هر هڪ ۾ 12 ماڻهو هوندا هئا. هن وڏي واپار سبب ڪراچي دنيا جي ڪنهن به بندرگاهه کان وڏي مڇيگيري مرڪز بڻجي وئي هئي. ڪراچيءَ مان گيهه ۽ کنؤر گهڻو ڪري بمبئيءَ ڏانهن برآمد ٿيندا هئا، جڏهن ته ڪڻڪ ۽ تيل فارسي نار ڏانهن موڪليا ويندا هئا، ۽ ٻيا بندرگاهه باقي سامان درآمد ڪندا هئا. انهيءَ ڪري اهو مڃڻ ئي پوندو ته جيتوڻيڪ برطانوي فتح کان اڳ ڪراچي ڪنهن وڏي بندرگاهه جا ظاهري دعوٰي نه رکندي هئي، تڏهن به هتي ڪافي تيز ۽ سرگرم واپار جاري هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. سنه 1795ع ۾ مير فتح علي خان ٽالپر ڪراچي وارو قلعو هٿ ڪيو ۽ اتي هڪڙو حاڪم مقرر ڪيائين ۽ اتي جي هندو واپارين مان لک ڏيڍ پيدا ٿيندو هو<ref name = " قليچ"/>. ورهيه ٻن کان پوءِ بندرگاھ جي بچاءَ لاءِ ميرن [[منوڙو|منوڙي]] تي هڪڙو ڪوٽ ٺهرايو<ref name = "قليچ "/>. سنه 1252ھ (سنه 1836ع) ۾ انگريز سرڪار شاه شجاع الملڪ جي مدد لاءِ لشڪر ٿي موڪليو، جو ڪراچي اچي لٿو. ميرن انهيءَ کي درياه جي رستي سنڌ مان لنگهڻ نٿي ڏنو. پر انگريز توبون هڻي منهڙي جو ڪوٽ ڀڃي زور سان ڪراچيءَ ۾ اچي لٿا ۽ پوءِ درياه جي رستي لنگهي ويا<ref name = " قليچ "/>. ميرن جي طرفان آغا اسماعيل شاه وڪيل ٿي ڪراچيءَ ويو ۽ سرجان ڪين سان وڃي ٺهراءُ ڪيائين ۽ انگريزن ۽ ميرن جي وچ ۾ هڪڙو عهدنامو ٿيو<ref name=" قليچ"> [قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو] </ref>. سن 1258ھ (سن 1842ع) ۾ سرچارلس نيپئر پوني مان سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿي ڪراچي آيو ۽ اُتان آگبوٽ تي چڙهي حيدرآباد ۾ آيو، جتي مير نصير خان سان ملاقات ڪيائين ۽ ٻين ميرن کي به گڏيو ۽ ٻيو عهدنامو ڪيائين، جنهن موجب ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ انگريز سرڪار کي مليا<ref name = " قليچ "/>. [[فائل:Chowkandi Tombs-17.jpg|180px|thumb|پندرھين يا ارڙھين صديء جا چؤکنڊيء وارا قبا جيڪي ڪراچيء جي اوڀر طرف 29ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھن.]] ڪراچيءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ 3 فيبروري 1839 تي حملو ڪري [[منهوڙو، ڪراچي|منھوڙي]] واري مٽيءَ جي ٺھيل [[ڪچو قلعو|ڪچي قلعي]] کي گولي باري سان تباھ ڪيو ۽ ھن وسنديءَ تي قبضو ڪيو. === ڪراچي انگريزن جي دور ۾ === 1843 ۾ ڪمپني سرڪار جي [[ميجر جنرل]] [[چارلس نيپئر|چارلس نيپيئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] کٽي ڪراچيءَ کي سنڌ جو پھريون دفعو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انگريزن کي هن شھر جي اھميت جو اندازو ھيو ۽ انھن 1854 ۾ [[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]] قائم ڪيو. بندرگاه جي قيام سان ھي شھر آمد و رفت جو وڏو مرڪز بڻيو ۽ کيس روڊن ۽ ريلوي نظام ذريعي سنڌ جي اندروني شھرن ۽ پنجاب سان ملايو ويو..<ref>{{cite book|last1=Blood|first1=Peter R.|title=Pakistan: A Country Study|date=1996|publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3|page=96}}</ref>برطانوي سرڪار ڪراچيء پھرين [[اينگلو افغان جنگ]] جي ڪري پنھنجي فوج کي مدد ڏيڻ لاءِ ڪراچيءَ ۾ فوجي [[ڇانوڻي]] قائم ڪئي جيڪا ھڪ فوجي [[گيريزن]] جي درجي واري ھئي. 1865 ۾ [[فريئر ھال]] ۽ ملڪہ [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي گولڊن جوبلي جي ياد ۾ [[امپريس مارڪيٽ|ايمپريس مارڪيٽ]] واري عمارت ٺاھي وئي. 1878 ۾ ڪراچيءَ کي برٽش ريلوي سسٽم سان ڳنڍيو ويو.1899 ۾ ڪراچي [[ڪڻڪ]] برآمد ڪرڻ وارو [[اوڀر]] جي سڀ کان وڏي بندرگاه بڻجي وئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> انگريز سرڪار جي شروع ڪيل وڏن ترقياتي منصوبن جي ڪري ٻاھران مختلف قومن ۽ مذھبن جي آبادي جو واڌارو ٿيندو رھيو جنھن ۾ برطانوي انگريز، [[پارسي]]، [[مراٺي]]، [[گووا|گوا]] جا عيسائي ۽ ٻيا شامل ھئا. [[يهوديت|يھودين]] به 1893 ۾ ڪراچيءَ ۾ سڀ کان پھريون [[سنگاگ]] ٺاھيو جنھن جو نالو [[مگئن شالوم]] رکيائون.<ref>{{cite book|editor1-last=Askari|editor1-first=Sabiah|title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|date=2015|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-8450-1 |pages=325}}</ref>ڪراچيءَ ۾ [[ڪراچي ميونسپل ڪاميٽي|ميونسپل ڪاميٽي]] قائم ڪئي وئي جنھن جو پھريون [[ميئر]] [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911 ۾ بڻيو جنھن کي جديد ڪراچيءَ جو ابو سڏيندا هئا.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1134284|title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth|author=Nadeem F. Paracha|work=dawn.com|accessdate=10 March 2016}}</ref> [[فائل:Frere-Hall-Karachi-Shamail.jpg|thumb|180px|[[فريئر ھال]] انگريزن جي دؤر جي ڪراچيءَ ۾ ٺھيل مشھور عمارت]] [[فائل:KMC Headoffice day view.JPG|thumb|180px|[[ڪي. ايم. سي.]] جي مرڪزي افيس انگريزن جي دور جي [[انڊو-ساراسينڪ]] عمارت سازي جو مثالي نمونو آھي.]] [[فائل:Old building of State Bank of Pakistan, Now its known as State Bank Museum.jpg|thumb|180px| انگريزن جي دور جي [[اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان]] جي اڳوڻي عمارت.]] [[فائل:Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg|180px|thumb|180px|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] جي مرڪزي آفيس جيڪا [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]ءَ ٺھرائي.]] === پاڪستان جي قيام بعد === [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان ٺھڻ]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو جنهن جي آبادي 400000 لک ھئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> ھي شھر [[ڀارت|انڊيا]] مان ايندڙ مسلمان مھاجرن جو مرڪز بڻيو. انھن جي ڪراچي ۾ آمد 1960 تائين جاري رھي. شھر ۾ ٻاھران آيل ماڻهن جي ان اضافي ڪراچيءَ جي آبادي جي انگن اکرن ۽ معيشت کي بلڪل تبديل ڪري ڇڏيو. ڪراچيءَ کي پاڪستان جو پھريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو بعد ۾ 1958 ۾ گاديءَ جو هنڌ [[راولپنڊي]] منتقل ڪيو ويو.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|date=15 June 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-13998-1|ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> پرڏيھي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا.<ref>{{cite book|author=|title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50|date=1968|publisher=Brill Archive|page=37}}</ref>1958 کان 1970 تائين ڪراچيءَ جي [[ون يونٽ]] ٺھڻ جي ڪري سنڌ جي [[راڄڌاني|گاديءَ جي هنڌ]] ھجڻ جي حيثيت بہ ختم ٿي وئي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960 واري ڏھاڪي ۾ ڪراچي دنيا ۾ ھڪ رول ماڊل بڻجي ويو . [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سيئول ڪراچي جي پنج سالن واري منصوبي کي اپنايو.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393 </ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] rusejltqqs21xxqcy3gw0mi5qwka02u 406099 406098 2026-08-23T01:39:50Z Intisar Ali 8681 406099 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === [[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]] ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] جا آثار کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن. ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118 |year=2018 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95766-4 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Chung |last2=Geng |first2=Yinzeng |title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ |year=2005 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations |isbn=978-81-87586-21-0}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Month |date=1912 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sun |first1=Zhixin Jason |last2=Hsing |first2=I-tien |last3=Liu |first3=Cary Y. |last4=Lu |first4=Pengliang |last5=Tseng |first5=Lillian Lan-ying |last6=Hong |first6=Yang |last7=Yates |first7=Robin D. S. |author7-link=Robin D. S. Yates |last8=Zhang |first8=Zhonglin Yukina |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14 |year=2017 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-1-58839-617-4 |page=14}}</ref> قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh |title=From Rambagh to Arambagh |last1=Hasan |first1=Arif |date=7 May 2009 |website=[[The News International]] |location=Karachi |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh }}</ref> [[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] پنهنجي سامونڊي ٻيڙي کي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن روانو ڪيو هو، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-298-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC |year=1950 |publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ |year=1959 |publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> جڏهن ته ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Samad |first=Rafi U. |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola |title=The Greeks in ancient Pakistan |date=2002 |publisher=Indus Publications |isbn=978-969-529-001-9 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCrindle |first=John Watson |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania |date=1896 |publisher=A. Constable and Company }}</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta |title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region |date=1938 }}</ref> سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=William |author-link=William Vincent (priest) |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180 |year=1797 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies |page=180}}</ref><ref>{{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |date=1993 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09790-2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lambrick |first=H. T. |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta |title=Sind: A General Introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=978-0-19-577220-3 }}</ref> اهي ٻئي علائقا نوآبادياتي دور تائين ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ سبب اڳتي هلي مکيه زمين سان ڳنڍجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |date=1950 |publisher=Times Press }}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ماٿري]] تي حملو ڪري [[ديبل]] جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو، جتان هن 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.<ref>{{cite web |title=Karachi History |website=www.houstonkarachi.org |publisher=Houston Karachi Sister City Association |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=7 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11}}</ref> ڪجهه مؤرخن [[ديبل]] کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ديبل جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ ويجهي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري علائقي ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang |date=28 March 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05645-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93; |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222 |year=1853 |publisher=S. Solomon & Company |page=222}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا. 1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Bloom |last2=Blair |first2=Sheila |author-link2=Sheila Blair |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ |year=2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Balocu |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |title=Sindh, Studies Historical |date=2002 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |isbn=978-969-8135-13-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |url-status=live }}</ref> هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ انهيءَ وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا. === ڪولاچيءَ کان ٽالپر دور تائين === [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو هڪ منظر.]] [[File:Manora Beach, Karachi Pakistan.jpg|thumb|[[منهوڙو قلعو]]، جيڪو 1797ع ۾ ڪراچيءَ جي دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو. 3 فيبروري 1839ع تي انگريزن ان تي قبضو ڪيو ۽ 1888ع–1889ع دوران ان کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.]] هاڻوڪي ڪراچيءَ واري هنڌ تي شروعات ۾ ڪو وڏو شهر موجود نه هو. سمنڊ جي هڪ ڇاڙ جي ڪناري تي ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون ۽ ڪجهه هندو واپارين جا گهر موجود هئا. هن علائقي کي '''ڪولاچيءَ جو ڪن''' چيو ويندو هو، جنهن جو ذڪر ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="قليچ"/> 19هين صديءَ جي ڪراچيءَ جي مؤرخ [[سيٺ نائونمل هوتچند]] موجب، ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري تي 20 کان 25 جهوپڙين تي مشتمل هڪ ننڍڙي وسندي موجود هئي، جيڪا ''ڊٻرو'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. اها وسندي ''ڪولاچي جو ڪن'' نالي پاڻيءَ جي هڪ تلاءَ جي ڀرسان واقع هئي.<ref>{{Cite book |last=Haider |first=Azimusshan |url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |title=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900 |date=1974 |publisher=Haider |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |url-status=live }}</ref> 1725ع ۾ [[مڪران]] ۽ [[قلات جي خانيٽ]] مان آيل [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جو هڪ گروهه ڏڪار ۽ قبائلي جهيڙن کان بچڻ لاءِ هن وسنديءَ ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Gayer-2014b">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062541/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128#v=snippet&q=manora%20fort%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> 1729ع ۾ ''ڊٻرو'' واري ماڳ تي هڪ نئين وسندي قائم ڪئي وئي، جيڪا ''[[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]]'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Studies on Karachi" /> روايت موجب هن وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name="Studies on Karachi" /> ڪولاچيءَ جي وسندي تقريباً {{Convert|40|ha|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيرن جا ڪيترائي ننڍا ڳوٺ پڻ موجود هئا.<ref>{{Cite book |last=Karachi (Pakistan) |url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&q=karachi+denso+hall |title=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan |date=1984 |publisher=The Corporation }}</ref> ڪجهه روايتن موجب هن نئين قلعي بند وسنديءَ جا باني سنڌي [[واڻيا]] هئا، جيڪي ويجهي [[کڙڪ بندر]] مان هتي آيا هئا. 1728ع ۾ شديد برساتن کان پوءِ کڙڪ بندر جي سامونڊي لنگهه ۾ لٽ ۽ مٽي ڀرجي وڃڻ سبب بندرگاهه جي افاديت گهٽجي وئي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |date=1874 |publisher=G. Bell and Sons |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062653/https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396#v=snippet&q=karachi%20kharak%20bandar&f=false |url-status=live }}</ref> 18هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] پڻ ڪراچيءَ جي ڀرسان [[کڙڪ بندر]] کي بندرگاهي مرڪز طور ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=J. |last2=Blair |first2=S. |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530991-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911-e-467 |language=en |chapter=Karachi}}</ref> ڪولاچيءَ کي چوڌاري قلعي بند ڪيو ويو ۽ ان جي حفاظت لاءِ [[مسقط، عمان|مسقط]] مان گهرايل توپون نصب ڪيون ويون. پراڻن سنڌي احوالن موجب هن قلعي کي '''ڪولاچي ڪوٽ''' چيو ويندو هو ۽ ڪنهن دور ۾ اهو [[قلات]] جي خان جي اختيار هيٺ پڻ رهيو.<ref name="قليچ"/> 1742ع ۾، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد]] جي دور ۾، نادر شاهه جي حڪم سان سورت ۾ تيار ٿيل جهازن جي سلسلي ۾ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچي آيو ۽ پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="قليچ"/> ''ڪراچي'' نالي جي هڪ شروعاتي لکيل صورت 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ ''ڊي رڊرڪرڪ'' نالي هڪ واپاري جهاز جي هن وسنديءَ جي ڀرسان تباهه ٿيڻ جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="The Dutch East India Company">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name="resources.huygens.knaw.nl-2015">{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795 |date=2 February 2015 |access-date=14 June 2015 |archive-date=26 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |url-status=live }}</ref> 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي [[قلات جو خان|قلات جي خان]] جي قبضي هيٺ آئي، جنهن کان پوءِ بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر هن علائقي ڏانهن آئي.<ref name="Gayer-2014b" /> پراڻن سنڌي احوالن موجب 1777ع ۾ [[مير بجار خان ٽالپر|مير بجار خان]] حج تان موٽندي ڪراچيءَ مان لهي [[شهدادپور]] ڏانهن ويو، جتي ٽالپر مير رهندا هئا.<ref name="قليچ"/> 1792ع ڌاري [[قلات]] جي خان سان لاڳاپيل زرڪ خان [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو|ميان عبدالنبي]] جي مدد ڪندي ٽالپرن سان جنگ ۾ مارجي ويو. روايتي سنڌي ذريعن موجب ان جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو ڪجهه علائقو قلات جي خان حوالي ڪيو.<ref name="قليچ"/> 1795ع ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] ڪراچيءَ کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ وچ سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب مان بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر ڪراچي پهتي.<ref name="Gayer-2014b" /> ٽالپرن جي دور ۾ شهر جي بندرگاهه کي واپاري قافلن جي منزلن سان ڳنڍڻ لاءِ ''راهه بندر'' نالي رستو تعمير ڪيو ويو.<ref name="CulturalAssets">{{Cite web |title=Preserving cultural assets |url=https://www.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |date=10 February 2008 |website=DAWN.COM |access-date=13 April 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014019/http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |url-status=live }}</ref> اڳتي هلي انگريزن هن رستي کي وڌيڪ ترقي ڏئي ''بندر روڊ'' بڻايو، جنهن جو نالو بعد ۾ [[محمد علي جناح روڊ]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=Sampark: Journal of Global Understanding |date=2004 |publisher=Sampark Literary Services |access-date=5 May 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062649/https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=URnrr_A5wZ8C&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=The Herald |date=1993 |publisher=Pakistan Herald Publications. }}</ref> ٽالپرن 1797ع ۾ [[منهوڙو قلعو]] تعمير ڪرايو، جيڪو ڪراچيءَ جي بندرگاهه کي [[القاسمي]] سامونڊي ڦورن جي حملن کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite book |last=Murray (publishers.) |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Vg0IAAAAQAAJ&pg=PA475 |title=A handbook for India. Part ii. Bombay |date=1859 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HpKhAAAAMAAJ&pg=PA20 |title=The Persian Gulf Pilot |date=1875 |publisher=J. D. Potter. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=Charles E. |url=https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162 |title=The Blood-red Arab Flag: An Investigation Into Qasimi Piracy, 1797–1820 |date=1997 |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-509-5 |access-date=14 April 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063149/https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1799ع يا 1800ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر|مير فتح علي خان]]، [[ناٿن ڪرو]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ڪراچيءَ ۾ واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite book |last=Huttenback |first=Robert A. |url=https://archive.org/details/britishrelations0000hutt |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/britishrelations0000hutt/page/3 3] |title=British Relations with Sind, 1799–1843: An Anatomy of Imperialism |date=1962 |publisher=University of California Press }}</ref> ناٿن ڪرو کي ڪراچيءَ ۾ رهائش لاءِ گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني وئي، پر 1802ع ۾ کيس شهر ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |last=Sunderlal |first=Pandit |url=https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |title=British Rule in India |date=1 August 2018 |publisher=SAGE Publishing India |isbn=978-93-5280-803-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063200/https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |url-status=live }}</ref> ڪراچي فيبروري 1839ع تائين ٽالپرن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهي، جڏهن [[جان ڪين، پهريون بيرن ڪين|جان ڪين]] جي ڪمان هيٺ برطانوي فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=42}} ===ميرن جو دور=== 1837ع جي لڳ ڀڳ ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي ۽ ان جو رقبو لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙن تي پکڙيل هو. قلعي ۾ برج هئا، جن تي توپون لڳل هيون. لڳ ڀڳ 40 توپون مختلف برجَن تي نصب هيون، پر اهي گهڻي ڀاڱي ننڍي ڪيلبر جون هيون ۽ پراڻيون هجڻ سبب تقريباً بيڪار ٿي چڪيون هيون. ان سان گڏ قلعي ۾ ڪيترائي اهڙا ڀڃ ڊاهه وارا هنڌ به هئا، جن مان آساني سان اندر گهڙي سگهجي پيو، تنهنڪري اهو ٻاهرين حملي کان رهواسين کي ڪو خاص تحفظ مهيا نه ڪري سگهيو پئي. قلعي جا ٻه دروازا هئا: هڪ لياري درياهه جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کولبو هو، جنهن کي “مٺو در” چيو ويندو هو، ۽ ٻيو سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندو هو، جنهن کي “کارو در” سڏيو ويندو هو. گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل هئا ۽ سندن ڇتيون سڌيون هيون. انهن ۾ سامونڊي هوا ڏانهن کليل بانس وارا روشن دان هوندا هئا، جيڪي ساڳئي وقت هوائي بادبان ۽ آسماني روشنيءَ جو ڪم ڏيندا هئا. گهٽيون تنگ ۽ تڪليفدہ هيون. بازار کي چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو، جيئن پراڻي سنڌ ۾ رواج هو. شهر جي وچ واري حصي ۾ نسبتاً بهتر درجي جا گهر موجود هئا، پر ڪراچي وٽ اهڙي ڪا به سرڪاري عمارت موجود نه هئي، جنهن کي ذڪر لائق چيو وڃي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr.Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref>. شهر جي ڀتين کان ٻاهر ڪراچيءَ جا وسيع ڀرپاسي وارا علائقا هئا، جن ۾ لڳ ڀڳ شهر جيترا ئي گهر موجود هئا. لياري نديءَ جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ باغ هئا، جيڪي اڄ جي لارنس روڊ تائين پکڙيل هئا، جتي هاڻوڪا باغ موجود آهن. انهن باغن ۾ گهڻو ڪري انب جا وڻ ۽ ٿورا گدامڙي جا وڻ هوندا هئا. ڪراچيءَ جا انب سڄي هندستان ۾ بمبئيءَ جي انبن کان پوءِ ٻئي نمبر تي سمجهيا ويندا هئا. بندرگاهه جي بچاءَ لاءِ منوڙي وٽ بندر جي مُهڙيءَ تي هڪ قلعو قائم هو. هي قلعو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. ڪنڊن تي برج هئا ۽ خشڪيءَ واري پاسي کي نيم دائري واري مورچي سان مضبوط ڪيو ويو هو. قلعي جي چوڌاري پختي ڀت هئي، جنهن ۾ بندوقن لاءِ ڪيترائي سوراخ (لوپ هول) ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون. ان کان سواءِ بندرگاهه ۾ داخل ٿيندي پاڻيءَ جي سطح برابر ٽي توپن جي بيٽري به هئي. قلعي جي دفاعي حيثيت بابت اختلافِ راءِ موجود هئا. ڪرنل پاٽنگر جو خيال هو ته قلعو سٺي جڳهه تي ٺاهيو ويو آهي، پر 1839ع جي عملي تجربي مان ظاهر ٿيو ته ڪيپٽن ڪارلس، جنهن 1837ع ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جو سروي ڪيو هو، وڌيڪ درست هو. هو لکي ٿو ته<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>: “قلعو بندرگاهه جي داخلا تي ڪنٽرول لاءِ ٺاهيو ويو هو، پر اهو ٽڪريءَ جي ڪناري کان تمام پري هو، تنهنڪري مؤثر نموني ڪم نه ڏئي سگهندو هو. حقيقت ۾ اهو ڪنهن به جهاز کي روڪڻ جي سگهه نه رکندو هو. جيڪڏهن ڪو جنگي جهاز مناسب فاصلي تي لنگرانداز ٿئي ها ته هو ٿوري ئي وقت ۾ قلعي کي کنڊرن جو ڍير بڻائي ڇڏي ها، ۽ گول برج به ساڳي انجام کي پهچي وڃي ها.” ان وقت ڪراچي ميرن يا ٽالپرن جي حڪمراني هيٺ هئي. حڪمرانن ۾ ڪا خاص جاکوڙ يا واپاري ذوق موجود نه هو، ۽ تقريباً سڄي ڪراچي انهن ڏينهن ۾ رهواسين جي پنهنجي ڪوششن جو نتيجو هئي. شهر جي انتظاميا ٻن گورنرن جي هٿ ۾ هئي، جيڪي ميرن طرفان مقرر ڪيا ويندا هئا. هڪ شهري انتظام جو ذميوار هو، جنهن کي نواب چيو ويندو هو، ۽ ٻيو فوجي گورنر هوندو هو. نواب انصاف هلائيندو هو ۽ سندس عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس اختيار بي لگام هئا، سواءِ ان جي ته حيدرآباد ۾ ميرن ڏانهن اپيل ڪري سگهجي ٿي. عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته نواب حڪمرانن جي اجازت کان سواءِ ڪنهن کي موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. عضوا ڪاٽڻ، ڪوڙا هڻڻ ۽ ڪاٺين ۾ بيهارڻ عام سزائون هيون، پر سڀ کان عام سزا ڏنڊ هئي. جيڪڏهن نواب کي پڪ ٿيندي هئي ته ڏوهاري پئسا ڏئي سگهي ٿو ته سزا اڪثر ڏنڊ ۾ تبديل ڪئي ويندي هئي، ڇو ته اهي رقمون نواب جي خزاني ۾ وينديون هيون. سرڪاري ملازمن، خاص طور عملدارن ۽ سپاهين کي گهٽ پگهار ملڻ بدعنوانيءَ جو وڏو سبب هو. رشوت ۽ ڪرپشن جو نظام رياست جي هر شعبي ۾ پکڙيل هو. سپاهي عملدارن کان بچڻ لاءِ فيس ڏيندا هئا، عملدار وري رشوت وٺي محصولدارن کي دوکو ڏيندا هئا، ۽ اهي وري حڪومت کي ٺڳيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. نواب جي ماهوار پگهار 100 رپيا هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي هئا، جن کي هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، ۽ لڳ ڀڳ ويهه عملدار ۽ سپاهي هئا، جن جي پگهار 3 کان 19 رپين تائين هئي. خزاني جو ذميوار عملدار رڳو 7 رپيا 8 آنا ماهوار وٺندو هو. فوجي گورنر منورا ۽ شهر جي قلعي جو انچارج هو، سندس هيٺ لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته پاڻ 60 رپيا وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار کي 20 رپيا ملندا هئا. ان وقت ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14 هزار هئي، جن مان ٻه ٽيون حصو (9 هزار) هندو هئا ۽ باقي مسلمان (4,850). هندن جي تعليم لاءِ 3 کان 4 اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرنہ برهمڻ هلائيندا هئا، جتي ٻارن کي سنڌي ٻولي، حساب ڪتاب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. هر ٻار روز هڪ مُٺ چانور ۽ ٿورا ڏندڻ ڏيندو هو، جڏهن ته والدين مهيني ۾ هڪ يا ٻه رپيا ڏيندا هئا. مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا فارسي پڙهائيندا هئا، ڇو ته درباري ٻولي فارسي هئي. سرڪاري نوڪريءَ جا خواهشمند به مسجدن ڏانهن رخ ڪندا هئا. هتي فيس 3 کان 4 رپيا ماهوار هوندي هئي. ڇوڪرين جي تعليم کي سختي سان روڪيو ويندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.ان وقت ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان رڳو پير منگهو جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالا 34 هئا. انهن مان به رڳو هڪ مندر، جيڪو اڄ جي نيٽي جيٽي واري مندر جي جاءِ تي هو، سرڪاري تيل حاصل ڪندو هو. حڪومت هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏيندي ھئي، جيڪو هميشه ٻرندڙ ڏيئي لاءِ هوندو هو. هن مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي، اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهاز بندر ۾ داخل ٿيڻ يا روانو ٿيڻ کان اڳ هتي نذرانو ڏيڻ کي لازمي سمجهندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. انهن ڏينهن جي ڪراچيءَ بابت سڀ کان وڌيڪ دلچسپ ڳالهه اها هئي ته ٻاهران وڏي ٻيڙي وسيلي ڪراچيءَ ۾ ڪيئن پهچبو هو. جيئن ئي ٻيڙو بندرگاهه ۾ داخل ٿيندو هو ته پاڻي ايترو گهٽ هوندو هو جو مسافر کي ٻيڙو ڇڏڻو پوندي هئي ۽ “بٽيلي” نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ سوار ٿيڻو پوندو هو. پر ٿوري دير کان پوءِ ان کي به ڇڏڻو پوندو هو ۽ “مڇوا” نالي هڪ وڌيڪ ننڍڙي ٻيڙيءَ ۾ وڃڻو پوندو هو. پوءِ اهو وقت اچي ويندو هو، جڏهن مجبورن ڪنهن سگهاري سنڌي جي پٺيءَ تي چڙهڻو پوندو هو، يا وري ننگن پيرن سان هلڻو پوندو هو، هيٺيان ڪپڙا ڪلهن تي وجهي، لڳ ڀڳ هڪ ميل تائين گاري ۽ پاڻيءَ مان گذرڻو پوندو هو، جيڪو سراسري طور ٻن فوٽن جيترو اونهو هوندو هو. ان گاريءَ هيٺ تيز ڇيڙن وارا سِپ، ۽ پاڻيءَ ۾ ڄميل پاڙون هونديون هيون، جيڪي ڄڻ ته ڄار يا ڦندا هجن. اهڙي وڏي مشقت کان پوءِ ماڻهو هن بندرگاهه تي لهندو هو، جيڪا پوء سامان کڻڻ لاءِ به نهايت آسان بڻجي وئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. اهو مشهور هو ته سنڌ جي حڪمرانن کي سامونڊي واپار ۾ ڪا خاص دلچسپي نه هئي، ۽ اهي درآمدات ۽ برآمدات کي صرف ان حد تائين اهميت ڏيندا هئا، جيتري حد تائين اهي سندن آمدني وڌائين يا ذاتي آرام ۾ اضافو ڪن، تنهن هوندي به واپار جو مقدار ڪافي وڌي ويو هو. ڪراچيءَ ۾ سالياني اوسط واپار جي ماليت، قيمتي پٿرن کان سواءِ، 37,47,000 رپيا هئي (جنهن ۾ آفيم جي ماليت 16,00,000 رپيا هئي). اوڻيهين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني 1,50,000 رپيا هئي، جيڪا هيٺين محصولن تي ٻڌل هئي: *سڀني درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو ايڊويلورم ڊيوٽي *مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول *ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ سڀني برآمدات تي 1 سيڪڙو محصول *هر “ڪروار” (1,800 پائونڊ) درآمد ۽ برآمد ٿيل مال تي 3 سيڪڙو اضافي محصول *هر اُٺ جي لوڊ (8 مڻ) افيون تي 130 رپيا برآمداتي محصول *هر درآمد ٿيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا درآمدي محصول ميرن جي دور ۾ محصول گڏ ڪرڻ جو هڪ نمايان پهلو اهو هو ته محصولي حق ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ان هوندي به ڪراچي سنڌ جي سڀني دريائي بندرگاهن مان ميرن کي سڀ کان وڌيڪ آمدني ڏيندڙ شهر هو. ڪراچيءَ جو ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ آفيم ۽ قيمتي پٿرن تي محصول شامل نه هو. مقامي محصولن جي حوالي سان ڏسجي ته اميرن ڪراچيءَ کي ڪا خاص رعايت نه ڏني هئي، ۽ شهر کي ڳري ٽيڪس کان بچايو نه ويو هو. ذاتي استعمال لاءِ خريد ڪيل هر هڪ رپئي جي اناج تي حڪومت 4 پائي ٽيڪس وٺندي هئي، جڏهن ته ٻين شين تي هر رپئي تي صرف 3 پائي وصول ڪيا ويندا هئا. ڪسٽم هائوس تي ماپ يا وزن ڪرڻ وارن واپارين تي به ٽيڪس لڳايو ويندو هو. مقامي ٽيڪسن مان سڀ کان اهم ۽ ڳرو ٽيڪس “ڳڙافي” نالي نشي آور مشروب تي هو، جيڪو ڪراچيءَ جي ماڻهن ۾ گهڻو پسند ڪيو ويندو هو. اهو ڳڙ، کجور، ٻٻر جي ڇوڏي، دالچيني، لونگ، سونف وغيره مان تيار ڪيو ويندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ميرن جي حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي “هائوس ٽيڪس” کان ڇوٽ ڏنل هئي، جڏهن ته اهو ٽيڪس ميرن جي ٻين سڀني شهرن ۾ لاڳو هو. اها به قابلِ ذڪر ڳالهه آهي ته سنڌ ۾ ميرن جي دور ۾ لوڻ تي ڪو به ٽيڪس نه هو. ڪراچي مارڪيٽ ۾ عام لوڻ جو هڪ اُٺ جو لوڊ صرف ڏهه آنا ۾ وڪرو ٿيندو هو.پر جيڪڏهن حڪومت لوڻ تي ٽيڪس وساري ڇڏيو هو ته جوا تي ٽيڪس ضرور لڳايو ويو هو. ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو قائم هو، جتي هر کٽيل رپئي تي 9 پائي ٽيڪس ورتو ويندو هو. اهو ٽيڪس هڪ خاص سرڪاري ملازم وصول ڪندو هو، جيڪو جوا خاني جو انچارج هوندو هو. مڇيءَ تي ٽيڪس ڪافي ڳرو هو. هر مڇي مار ٻيڙيءَ کي ڪسٽم هائوس تي اچي اهو ڏيکارڻو پوندو هو ته سمنڊ مان ڇا آندو آهي. جيڪڏهن مڇيون 60 کان گهٽ هونديون هيون ته انهن جو چوٿون حصو ٽيڪس طور ورتو ويندو هو، ۽ جيڪڏهن 60 يا ان کان وڌيڪ هونديون هيون ته ڇهون حصو ٽيڪس طور وصول ڪيو ويندو هو. جيڪڏهن مڇيون سڌو مارڪيٽ ۾ آنديون وينديون هيون ته عملدار هر وڪرو ڪندڙ جو حساب لکندو هو، ۽ مهيني جي پڇاڙيءَ تي ٿورو وڌيڪ اگهه لڳائي مڇيون ٽيڪس طور وصول ڪيون وينديون هيون. ان کان سواءِ عملدار هر وڪرو ڪندڙ کان ڪجهه مڇيون مفت به پاڻ لاءِ وٺندو هو. مال ڍوئڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ ڍورن جي مالڪن کان هر جانور جي روزاني مزدوريءَ جو اڌ حصو ٽيڪس طور ورتو ويندو هو. هلندڙ سڪن جي بدلي (شرافتي) تي به ٽيڪس موجود هو. شهر جا واپاري هر ديواليءَ تي انچارج سرڪاري آفيسر کي تحفو ڏيندا هئا. ٻيا واپاري هر سئو رپين جي جاچ تي 2 پائي ڏيندا هئا، جڏهن ته سونارا پنهنجي ڪمائيءَ جو چوٿون حصو ٽيڪس طور ڏيندا هئا. دلال، قصائي، عاج جون چوڙيون ٺاهڻ وارا، ڪپهه صاف ڪندڙ، باورچي خانن جا برتن ٺاهڻ وارا، کل رنگيندڙ وغيره، هر هنر وارن جي وڏي جي وسيلي مقرر رقم ادا ڪندا هئا. لونگيون، گل بدن وغيره ٺاهڻ وارن هٿ ڪرگهين (looms) تي هر مهيني 3 پائي ٽيڪس هوندو هو. هر ڪنڀر مهيني ۾ 9 ٿانوَ ٽيڪس طور ڏيندو هو، ٻي صورت ۾ کيس ٽيڪس کان ڇوٽ هوندي هئي. ڪپڙا رنگيندڙ مڪمل طور ٽيڪس کان آزاد هئا، پر تيل ٺاهيندڙ هر مهيني 1.5 سير تيل رياست کي ڏيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249 and 250; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ ايندڙ مال جو چار ڀاڱي پنج حصو بمبئيءَ مان ايندو هو. انهن ۾ کنڊ (بنگال، چين، منيلا، بتاويا) 4,000 مڻ، ماليت 50,000 رپيا؛ ملابار مان سادي کنڊ 35,000 رپيا؛ مرچ 3,250 مڻ، ماليت 48,750 رپيا؛ ٽامو 1,000 مڻ، ماليت 54,000 رپيا؛ الائچي ۽ مصالحا 75 مڻ، ماليت 10,500 رپيا؛ ريشم (ڪچو، رنگيل، بنگال ۽ چين جو پهريون درجو) 1,20,000 رپيا؛ ٻئي درجي جو ريشم 1,28,000 رپيا؛ ڪاٺ 10,000 رپيا؛ هاٿي جا ڏند (عاج) 64,000 رپيا؛ انگريزي ڪپهه جو سٽ 20,000 رپيا؛ کوپرو (سڪايل ناريل) 25,000 رپيا؛ ٽين 17,500 رپيا؛ ان سان گڏ شڪر قندي، ناريل، زعفران، سوپاري، شنگرف، سيسو، اعليٰ ۽ معمولي فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي (جلاب طور استعمال ٿيندڙ ٻوٽي)، چيني ڪاغذ، صندل ڪاٺ، لوهه جا ٿانوَ، ڪُسّوون (ڳاڙهو رنگ)، ايريون (نشي آور دوا) ۽ گدامڙي وغيره شامل هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.گجرات مان ڪراچيءَ ۾ 2,500 من ڪپهه درآمد ٿيندي هئي، جنهن جي ماليت 37,500 رپيا هئي. فارسي نار (Persian Gulf) مان ڪراچيءَ کي کجورون 30,000 رپين جي، سڪايل کجورون 20,000 رپين جي، موتي 75,000 رپين جي، غلام 1,20,000 رپين جا، ۽ ان سان گڏ سڪايل ليما، ڪپهه، گلاب، ڪينواس، سڪايل ميوا، بادام ۽ انار جون کلون ملنديون هيون. اتر سنڌ مان ڪراچيءَ تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو ۽ نيرو (Indigo)، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا درآمد ڪيا ويندا هئا. لسبيله مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ کنؤر ايندو هو. اهڙيءَ طرح 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا هئي. ڪراچيءَ ۾ ايندڙ تقريباً سڄو مال سنڌ اندر ئي استعمال ٿيندو هو، سواءِ هڪ ننڍڙي حصي جي، جيڪو ڪنهن به سال 1,50,000 رپين کان وڌيڪ نه هوندو هو جيڪو اتر سنڌ ڏانهن موڪليو ويندو هو. هي مال گهڻو ڪري تيار ڪپڙو، ٿورو اسٽيل، کنڊ، مرچ ۽ مصالحا هوندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. هي سامان اُٺن جي قافلن ذريعي ٻن رستن کان موڪليو ويندو هو: لسبيله وارو رستو ۽ سيوهڻ وارو رستو. لسبيله وارو رستو ڪابل تائين پهچڻ ۾ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو رستو سستو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ واٽ تي گهٽ وصوليون ٿينديون هيون، پر اهو انتهائي خطري وارو هو، ڇاڪاڻ ⁠تہ ان رستي تي رهزن گهڻو مشهور هئا. سيوهڻ وارو رستو وڌيڪ محفوظ هو ۽ گهٽ وقت وٺندو هو، پر سيوهڻ تي ٽرانزٽ محصول تمام ڳرا هئا، تنهن ڪري واپاري گهڻو ڪري ڳري محصول ڏيڻ بدران خطرو کڻڻ کي ترجيح ڏيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. سنڌ اندر استعمال ٿيندڙ شين لاءِ مال خشڪيءَ رستي سوندر ڳڙهه، ٺٽو، حيدرآباد، سيوهڻ، خيرپور ۽ شڪارپور ڏانهن ويندو هو. قافلو ٺٽي تائين 3 ڏينهن، حيدرآباد تائين 6 ڏينهن، سيوهڻ تائين 13 ڏينهن، خيرپور تائين 20 ڏينهن ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. رستا سٺي حالت ۾ ۽ محفوظ هئا. جوکيا قبيلي جا ڀروسي لائق محافظ نهايت گهٽ اجرت تي ملي سگهندا هئا. اهي حيدرآباد لاءِ 2 رپيا 8 آنا ۽ ٺٽي يا سونمياني لاءِ 2 رپيا وٺندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ جي بندرگاهه مان برآمد ٿيندڙ سامان ۾ گيهه 10,000 مڻ (ماليت 1,70,000 رپيا)، ان 3,500 مڻ (3,50,000 رپيا)، گوگُر (کنؤر) 12,500 رپيا، منجيت (Madder) 45,000 رپيا، ڪشمش 32,000 رپيا، جيرہ (ٻج) 10,000 رپيا، نيرو 1,600 مڻ (1,20,000 رپيا)، ڪڻڪ 33,000 مڻ (67,500 رپيا)، مڇي ۽ شارڪ جون کنڀڙاٽيون (fins) 30,000 رپين جي، ۽ پرواز، تيل جا ٻج، تيل، لنگيون، آفيم 500 اُٺن جي لوڊ (في من 400 رپيا) يعني 16,00,000 رپيا. انهيءَ طرح 1837ع ۾ ڪُل برآمدات جي ماليت 5,47,000 + 16,00,000 رپيا ٿي. بمبئيءَ مان ايندڙ ريشم ۽ ڪپھ جي سالياني قيمت 3,00,000 رپيا هئي. ريشمي شين مان مدا پولم، چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم (سادا ۽ نقشدار)، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب، مختلف نمونن جا چنتز وغيره طلب ۾ ھياگجرات مان ڪراچيءَ ۾ 2,500 من ڪپهه درآمد ٿيندي هئي، جنهن جي ماليت 37,500 رپيا هئي. فارسي نار (Persian Gulf) مان ڪراچيءَ کي کجورون 30,000 رپين جي، سڪايل کجورون 20,000 رپين جي، موتي 75,000 رپين جي، غلام 1,20,000 رپين جي، ۽ ان سان گڏ سڪايل ليمون، ڪپهه، گلاب، ڪينواس، سڪايل ميوا، بادام ۽ انار جون کلون ملنديون هيون. مٿئين سنڌ مان ڪراچيءَ تماڪ خريد ڪندي هئي. اترين صوبن مان ڪراچيءَ ۾ ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو ۽ نيرو (Indigo) ايندو هو، جڏهن ته قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا پڻ اتيان درآمد ڪيا ويندا هئا. لسبيله مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ڪراچيءَ ايندو هو. اهڙيءَ طرح 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا هئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251&252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. بمبئيءَ مان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه سڀ کان وڌيڪ ڌيان ڇڪائين ٿا. صرف درآمد ٿيل ريشم جي سالياني قيمت 3,00,000 رپيا هئي. ريشمي شين مان هي شيون گهڻي طلب ۾ هيون: مدا پولم، چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم (سادا ۽ نقشدار)، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب، مختلف نمونن جا چنتز وغيره. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، ڊگهو ڪپڙو، شيٽنگ ڪپڙو، انگريزي براڊ ڪلاتھ، مختلف قسمن جا ململ (سادا ۽ گلدار)، رنگين ڪپهه جا رومال ۽ عام انگريزي شالون شامل هيون. ان مان صاف ظاهر آهي ته سنڌ ريشم لاءِ سٺي مارڪيٽ هئي. ان کان پوءِ گجرات مان ڪپهه جي درآمد اچي ٿي. اوڻيهين صديءَ جي شروعاتي دور ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار تمام گهٽ هئي، تنهن ڪري ڪراچي هر سال گجرات مان 15,000 من ڪپهه درآمد ڪندي هئي. پر لڳ ڀڳ 1830ع کان پوءِ سنڌ ۾ ڪپهه جي پوک ڪاميابي سان شروع ٿي وئي، جنهن سبب 1837ع ۾ سنڌ جي ضرورت پوري ڪرڻ لاءِ صرف 2,500 من ڪپهه درآمد ڪرڻي پئي<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ افيون جو واپار به تمام وڌيل هو، ۽ حڪومت به ان موقعي کي هٿان وڃڻ نه ڏنو. هر اُٺ جي لوڊ افيون تي 130 رپيا ڳرو محصول لڳايو ويندو هو. هي افيون راجپوتانا جي پالي (Pali) مان ايندي هئي ۽ بمبئيءَ جي ڳرن محصولن کان بچڻ لاءِ دامن ڏانهن برآمد ڪئي ويندي هئي. گهڻن سالن ۾ ڪراچيءَ مان ساليانو 1,500 اُٺن جي لوڊ جيتري افيون برآمد ٿيندي هئي، پر عام طور 500 اُٺن جي لوڊ وڌيڪ معمول هئي. رياست کي صرف هن آمدنيءَ مان ئي گهڻو ڪري 70,000 رپين جي ٺيڪي واري رقم کان وڌيڪ حاصل ٿيندو هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>.اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جي وڏي طلب هئي. جيتوڻيڪ 1835ع تائين ڪراچيءَ جي سيپي وارن پٿرن مان موتي ملندا هئا، پر اهي تمام ننڍڙا ۽ رنگ ۽ شڪل جي نفاست کان خالي هوندا هئا، جنهن سبب سنڌ جي مارڪيٽ کي متاثر نه ڪري سگهيا. تنهن ڪري موتي فارسي نار مان ايندا هئا. قيمتي پٿر اترين صوبن مان ايندا هئا ۽ گهڻو ڪري بمبئيءَ ڏانهن برآمد ڪيا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، جمشيد، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچيءَ ۾ غلامن جو واپار به وڏي پيماني تي ٿيندو هو. هر سال گهٽ ۾ گهٽ 600 کان 700 غلام ڪراچيءَ ۾ درآمد ڪيا ويندا هئا. ان جو سبب اهو هو ته برطانوي هندستان جي بندرگاهن تي غلامن جي لهڻ تي پابندي هئي. غلام گهڻو ڪري وڏي عمر جا ٻار هوندا هئا، ۽ انهن مان 75 سيڪڙو عورتون هونديون هيون. غلامن جا ٻه اهم قسم هيا: شيدي يا آفريقي، ۽ حبشي. شيدي غلام ڪراچيءَ ۾ 60 کان 100 رپين ۾ ملي ويندو هو. حبشي غلام وڌيڪ مهانگا هوندا هئا، تنهن ڪري انهن جو تعداد گهٽ هوندو هو. انهن جي قيمت سندن صورت ۽ سونهن مطابق 175 کان 250 رپين تائين هوندي هئي. بالغ حبشي عورت غلام خاص طور درآمد ڪيون وينديون هيون، ڇاڪاڻ⁠ تہ انهن کي اعليٰ درجي جي ماڻهن وٽ رکڻ لاءِ وڏي مارڪيٽ هئي. حبشي نه رڳو پنهنجي سونهن لاءِ، پر ٿوري تربيت سان ڪنهن به هنر ۾ جلدي مهارت حاصل ڪرڻ لاءِ به مشهور هئا. شيدي غلام گهڻو ڪري واپار جي ڀيٽ ۾ گهريلو نوڪريءَ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. مجموعي طور حڪومت کي غلامن جي درآمد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا حاصل ٿيندا هئا<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. ڪراچي شارڪ مڇيءَ جي کنڀڙاٽين (fins) جي واپار لاءِ به مشهور هئي. هر سال لڳ ڀڳ 15,000 رپين جي شارڪ جون کنڀڙاٽيون (fins) بمبئيءَ ڏانهن موڪليون وينديون هيون، جيڪي اتان چين وينديون هيون. شارڪ پڪڙڻ لاءِ 12 وڏيون ٻيڙيون استعمال ٿينديون هيون، هر هڪ ۾ 12 ماڻهو هوندا هئا. هن وڏي واپار سبب ڪراچي دنيا جي ڪنهن به بندرگاهه کان وڏي مڇيگيري مرڪز بڻجي وئي هئي. ڪراچيءَ مان گيهه ۽ کنؤر گهڻو ڪري بمبئيءَ ڏانهن برآمد ٿيندا هئا، جڏهن ته ڪڻڪ ۽ تيل فارسي نار ڏانهن موڪليا ويندا هئا، ۽ ٻيا بندرگاهه باقي سامان درآمد ڪندا هئا. انهيءَ ڪري اهو مڃڻ ئي پوندو ته جيتوڻيڪ برطانوي فتح کان اڳ ڪراچي ڪنهن وڏي بندرگاهه جا ظاهري دعوٰي نه رکندي هئي، تڏهن به هتي ڪافي تيز ۽ سرگرم واپار جاري هو<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19 th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr.Mubarak Ali</ref>. سنه 1795ع ۾ مير فتح علي خان ٽالپر ڪراچي وارو قلعو هٿ ڪيو ۽ اتي هڪڙو حاڪم مقرر ڪيائين ۽ اتي جي هندو واپارين مان لک ڏيڍ پيدا ٿيندو هو<ref name = " قليچ"/>. ورهيه ٻن کان پوءِ بندرگاھ جي بچاءَ لاءِ ميرن [[منوڙو|منوڙي]] تي هڪڙو ڪوٽ ٺهرايو<ref name = "قليچ "/>. سنه 1252ھ (سنه 1836ع) ۾ انگريز سرڪار شاه شجاع الملڪ جي مدد لاءِ لشڪر ٿي موڪليو، جو ڪراچي اچي لٿو. ميرن انهيءَ کي درياه جي رستي سنڌ مان لنگهڻ نٿي ڏنو. پر انگريز توبون هڻي منهڙي جو ڪوٽ ڀڃي زور سان ڪراچيءَ ۾ اچي لٿا ۽ پوءِ درياه جي رستي لنگهي ويا<ref name = " قليچ "/>. ميرن جي طرفان آغا اسماعيل شاه وڪيل ٿي ڪراچيءَ ويو ۽ سرجان ڪين سان وڃي ٺهراءُ ڪيائين ۽ انگريزن ۽ ميرن جي وچ ۾ هڪڙو عهدنامو ٿيو<ref name=" قليچ"> [قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو] </ref>. سن 1258ھ (سن 1842ع) ۾ سرچارلس نيپئر پوني مان سنڌ جو ريزيڊنٽ مقرر ٿي ڪراچي آيو ۽ اُتان آگبوٽ تي چڙهي حيدرآباد ۾ آيو، جتي مير نصير خان سان ملاقات ڪيائين ۽ ٻين ميرن کي به گڏيو ۽ ٻيو عهدنامو ڪيائين، جنهن موجب ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ انگريز سرڪار کي مليا<ref name = " قليچ "/>. [[فائل:Chowkandi Tombs-17.jpg|180px|thumb|پندرھين يا ارڙھين صديء جا چؤکنڊيء وارا قبا جيڪي ڪراچيء جي اوڀر طرف 29ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آھن.]] ڪراچيءَ تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ 3 فيبروري 1839 تي حملو ڪري [[منهوڙو، ڪراچي|منھوڙي]] واري مٽيءَ جي ٺھيل [[ڪچو قلعو|ڪچي قلعي]] کي گولي باري سان تباھ ڪيو ۽ ھن وسنديءَ تي قبضو ڪيو. === ڪراچي انگريزن جي دور ۾ === 1843 ۾ ڪمپني سرڪار جي [[ميجر جنرل]] [[چارلس نيپئر|چارلس نيپيئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] کٽي ڪراچيءَ کي سنڌ جو پھريون دفعو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انگريزن کي هن شھر جي اھميت جو اندازو ھيو ۽ انھن 1854 ۾ [[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]] قائم ڪيو. بندرگاه جي قيام سان ھي شھر آمد و رفت جو وڏو مرڪز بڻيو ۽ کيس روڊن ۽ ريلوي نظام ذريعي سنڌ جي اندروني شھرن ۽ پنجاب سان ملايو ويو..<ref>{{cite book|last1=Blood|first1=Peter R.|title=Pakistan: A Country Study|date=1996|publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3|page=96}}</ref>برطانوي سرڪار ڪراچيء پھرين [[اينگلو افغان جنگ]] جي ڪري پنھنجي فوج کي مدد ڏيڻ لاءِ ڪراچيءَ ۾ فوجي [[ڇانوڻي]] قائم ڪئي جيڪا ھڪ فوجي [[گيريزن]] جي درجي واري ھئي. 1865 ۾ [[فريئر ھال]] ۽ ملڪہ [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي گولڊن جوبلي جي ياد ۾ [[امپريس مارڪيٽ|ايمپريس مارڪيٽ]] واري عمارت ٺاھي وئي. 1878 ۾ ڪراچيءَ کي برٽش ريلوي سسٽم سان ڳنڍيو ويو.1899 ۾ ڪراچي [[ڪڻڪ]] برآمد ڪرڻ وارو [[اوڀر]] جي سڀ کان وڏي بندرگاه بڻجي وئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> انگريز سرڪار جي شروع ڪيل وڏن ترقياتي منصوبن جي ڪري ٻاھران مختلف قومن ۽ مذھبن جي آبادي جو واڌارو ٿيندو رھيو جنھن ۾ برطانوي انگريز، [[پارسي]]، [[مراٺي]]، [[گووا|گوا]] جا عيسائي ۽ ٻيا شامل ھئا. [[يهوديت|يھودين]] به 1893 ۾ ڪراچيءَ ۾ سڀ کان پھريون [[سنگاگ]] ٺاھيو جنھن جو نالو [[مگئن شالوم]] رکيائون.<ref>{{cite book|editor1-last=Askari|editor1-first=Sabiah|title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|date=2015|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-8450-1 |pages=325}}</ref>ڪراچيءَ ۾ [[ڪراچي ميونسپل ڪاميٽي|ميونسپل ڪاميٽي]] قائم ڪئي وئي جنھن جو پھريون [[ميئر]] [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911 ۾ بڻيو جنھن کي جديد ڪراچيءَ جو ابو سڏيندا هئا.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1134284|title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth|author=Nadeem F. Paracha|work=dawn.com|accessdate=10 March 2016}}</ref> [[فائل:Frere-Hall-Karachi-Shamail.jpg|thumb|180px|[[فريئر ھال]] انگريزن جي دؤر جي ڪراچيءَ ۾ ٺھيل مشھور عمارت]] [[فائل:KMC Headoffice day view.JPG|thumb|180px|[[ڪي. ايم. سي.]] جي مرڪزي افيس انگريزن جي دور جي [[انڊو-ساراسينڪ]] عمارت سازي جو مثالي نمونو آھي.]] [[فائل:Old building of State Bank of Pakistan, Now its known as State Bank Museum.jpg|thumb|180px| انگريزن جي دور جي [[اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان]] جي اڳوڻي عمارت.]] [[فائل:Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg|180px|thumb|180px|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] جي مرڪزي آفيس جيڪا [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]ءَ ٺھرائي.]] === پاڪستان جي قيام بعد === [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان ٺھڻ]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو جنهن جي آبادي 400000 لک ھئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> ھي شھر [[ڀارت|انڊيا]] مان ايندڙ مسلمان مھاجرن جو مرڪز بڻيو. انھن جي ڪراچي ۾ آمد 1960 تائين جاري رھي. شھر ۾ ٻاھران آيل ماڻهن جي ان اضافي ڪراچيءَ جي آبادي جي انگن اکرن ۽ معيشت کي بلڪل تبديل ڪري ڇڏيو. ڪراچيءَ کي پاڪستان جو پھريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو بعد ۾ 1958 ۾ گاديءَ جو هنڌ [[راولپنڊي]] منتقل ڪيو ويو.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|date=15 June 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-13998-1|ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> پرڏيھي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا.<ref>{{cite book|author=|title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50|date=1968|publisher=Brill Archive|page=37}}</ref>1958 کان 1970 تائين ڪراچيءَ جي [[ون يونٽ]] ٺھڻ جي ڪري سنڌ جي [[راڄڌاني|گاديءَ جي هنڌ]] ھجڻ جي حيثيت بہ ختم ٿي وئي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960 واري ڏھاڪي ۾ ڪراچي دنيا ۾ ھڪ رول ماڊل بڻجي ويو . [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سيئول ڪراچي جي پنج سالن واري منصوبي کي اپنايو.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393 </ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] bh0r7kqwugi1nteh83orch6efi11wlo 406100 406099 2026-08-23T01:43:01Z Intisar Ali 8681 406100 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === [[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]] ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] جا آثار کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن. ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118 |year=2018 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95766-4 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Chung |last2=Geng |first2=Yinzeng |title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ |year=2005 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations |isbn=978-81-87586-21-0}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Month |date=1912 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sun |first1=Zhixin Jason |last2=Hsing |first2=I-tien |last3=Liu |first3=Cary Y. |last4=Lu |first4=Pengliang |last5=Tseng |first5=Lillian Lan-ying |last6=Hong |first6=Yang |last7=Yates |first7=Robin D. S. |author7-link=Robin D. S. Yates |last8=Zhang |first8=Zhonglin Yukina |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14 |year=2017 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-1-58839-617-4 |page=14}}</ref> قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh |title=From Rambagh to Arambagh |last1=Hasan |first1=Arif |date=7 May 2009 |website=[[The News International]] |location=Karachi |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh }}</ref> [[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] پنهنجي سامونڊي ٻيڙي کي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن روانو ڪيو هو، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-298-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC |year=1950 |publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ |year=1959 |publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> جڏهن ته ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Samad |first=Rafi U. |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola |title=The Greeks in ancient Pakistan |date=2002 |publisher=Indus Publications |isbn=978-969-529-001-9 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCrindle |first=John Watson |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania |date=1896 |publisher=A. Constable and Company }}</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta |title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region |date=1938 }}</ref> سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=William |author-link=William Vincent (priest) |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180 |year=1797 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies |page=180}}</ref><ref>{{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |date=1993 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09790-2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lambrick |first=H. T. |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta |title=Sind: A General Introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=978-0-19-577220-3 }}</ref> اهي ٻئي علائقا نوآبادياتي دور تائين ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ سبب اڳتي هلي مکيه زمين سان ڳنڍجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |date=1950 |publisher=Times Press }}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ماٿري]] تي حملو ڪري [[ديبل]] جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو، جتان هن 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.<ref>{{cite web |title=Karachi History |website=www.houstonkarachi.org |publisher=Houston Karachi Sister City Association |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=7 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11}}</ref> ڪجهه مؤرخن [[ديبل]] کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ديبل جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ ويجهي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري علائقي ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang |date=28 March 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05645-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93; |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222 |year=1853 |publisher=S. Solomon & Company |page=222}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا. 1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Bloom |last2=Blair |first2=Sheila |author-link2=Sheila Blair |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ |year=2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Balocu |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |title=Sindh, Studies Historical |date=2002 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |isbn=978-969-8135-13-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |url-status=live }}</ref> هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ انهيءَ وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا. === ڪولاچيءَ کان ٽالپر دور تائين === [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو هڪ منظر.]] [[File:Manora Beach, Karachi Pakistan.jpg|thumb|[[منهوڙو قلعو]]، جيڪو 1797ع ۾ ڪراچيءَ جي دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو. 3 فيبروري 1839ع تي انگريزن ان تي قبضو ڪيو ۽ 1888ع–1889ع دوران ان کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.]] هاڻوڪي ڪراچيءَ واري هنڌ تي شروعات ۾ ڪو وڏو شهر موجود نه هو. سمنڊ جي هڪ ڇاڙ جي ڪناري تي ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون ۽ ڪجهه هندو واپارين جا گهر موجود هئا. هن علائقي کي '''ڪولاچيءَ جو ڪن''' چيو ويندو هو، جنهن جو ذڪر ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="قليچ"/> 19هين صديءَ جي ڪراچيءَ جي مؤرخ [[سيٺ نائونمل هوتچند]] موجب، ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري تي 20 کان 25 جهوپڙين تي مشتمل هڪ ننڍڙي وسندي موجود هئي، جيڪا ''ڊٻرو'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. اها وسندي ''ڪولاچي جو ڪن'' نالي پاڻيءَ جي هڪ تلاءَ جي ڀرسان واقع هئي.<ref>{{Cite book |last=Haider |first=Azimusshan |url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |title=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900 |date=1974 |publisher=Haider |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |url-status=live }}</ref> 1725ع ۾ [[مڪران]] ۽ [[قلات جي خانيٽ]] مان آيل [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جو هڪ گروهه ڏڪار ۽ قبائلي جهيڙن کان بچڻ لاءِ هن وسنديءَ ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Gayer-2014b">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062541/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128#v=snippet&q=manora%20fort%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> 1729ع ۾ ''ڊٻرو'' واري ماڳ تي هڪ نئين وسندي قائم ڪئي وئي، جيڪا ''[[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]]'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Studies on Karachi" /> روايت موجب هن وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name="Studies on Karachi" /> ڪولاچيءَ جي وسندي تقريباً {{Convert|40|ha|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيرن جا ڪيترائي ننڍا ڳوٺ پڻ موجود هئا.<ref>{{Cite book |last=Karachi (Pakistan) |url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&q=karachi+denso+hall |title=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan |date=1984 |publisher=The Corporation }}</ref> ڪجهه روايتن موجب هن نئين قلعي بند وسنديءَ جا باني سنڌي [[واڻيا]] هئا، جيڪي ويجهي [[کڙڪ بندر]] مان هتي آيا هئا. 1728ع ۾ شديد برساتن کان پوءِ کڙڪ بندر جي سامونڊي لنگهه ۾ لٽ ۽ مٽي ڀرجي وڃڻ سبب بندرگاهه جي افاديت گهٽجي وئي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |date=1874 |publisher=G. Bell and Sons |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062653/https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396#v=snippet&q=karachi%20kharak%20bandar&f=false |url-status=live }}</ref> 18هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] پڻ ڪراچيءَ جي ڀرسان [[کڙڪ بندر]] کي بندرگاهي مرڪز طور ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=J. |last2=Blair |first2=S. |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530991-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911-e-467 |language=en |chapter=Karachi}}</ref> ڪولاچيءَ کي چوڌاري قلعي بند ڪيو ويو ۽ ان جي حفاظت لاءِ [[مسقط، عمان|مسقط]] مان گهرايل توپون نصب ڪيون ويون. پراڻن سنڌي احوالن موجب هن قلعي کي '''ڪولاچي ڪوٽ''' چيو ويندو هو ۽ ڪنهن دور ۾ اهو [[قلات]] جي خان جي اختيار هيٺ پڻ رهيو.<ref name="قليچ"/> 1742ع ۾، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد]] جي دور ۾، نادر شاهه جي حڪم سان سورت ۾ تيار ٿيل جهازن جي سلسلي ۾ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچي آيو ۽ پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="قليچ"/> ''ڪراچي'' نالي جي هڪ شروعاتي لکيل صورت 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ ''ڊي رڊرڪرڪ'' نالي هڪ واپاري جهاز جي هن وسنديءَ جي ڀرسان تباهه ٿيڻ جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="The Dutch East India Company">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name="resources.huygens.knaw.nl-2015">{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795 |date=2 February 2015 |access-date=14 June 2015 |archive-date=26 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |url-status=live }}</ref> 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي [[قلات جو خان|قلات جي خان]] جي قبضي هيٺ آئي، جنهن کان پوءِ بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر هن علائقي ڏانهن آئي.<ref name="Gayer-2014b" /> پراڻن سنڌي احوالن موجب 1777ع ۾ [[مير بجار خان ٽالپر|مير بجار خان]] حج تان موٽندي ڪراچيءَ مان لهي [[شهدادپور]] ڏانهن ويو، جتي ٽالپر مير رهندا هئا.<ref name="قليچ"/> 1792ع ڌاري [[قلات]] جي خان سان لاڳاپيل زرڪ خان [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو|ميان عبدالنبي]] جي مدد ڪندي ٽالپرن سان جنگ ۾ مارجي ويو. روايتي سنڌي ذريعن موجب ان جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو ڪجهه علائقو قلات جي خان حوالي ڪيو.<ref name="قليچ"/> 1795ع ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] ڪراچيءَ کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ وچ سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب مان بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر ڪراچي پهتي.<ref name="Gayer-2014b" /> ٽالپرن جي دور ۾ شهر جي بندرگاهه کي واپاري قافلن جي منزلن سان ڳنڍڻ لاءِ ''راهه بندر'' نالي رستو تعمير ڪيو ويو.<ref name="CulturalAssets">{{Cite web |title=Preserving cultural assets |url=https://www.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |date=10 February 2008 |website=DAWN.COM |access-date=13 April 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014019/http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |url-status=live }}</ref> اڳتي هلي انگريزن هن رستي کي وڌيڪ ترقي ڏئي ''بندر روڊ'' بڻايو، جنهن جو نالو بعد ۾ [[محمد علي جناح روڊ]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=Sampark: Journal of Global Understanding |date=2004 |publisher=Sampark Literary Services |access-date=5 May 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062649/https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=URnrr_A5wZ8C&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=The Herald |date=1993 |publisher=Pakistan Herald Publications. }}</ref> ٽالپرن 1797ع ۾ [[منهوڙو قلعو]] تعمير ڪرايو، جيڪو ڪراچيءَ جي بندرگاهه کي [[القاسمي]] سامونڊي ڦورن جي حملن کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite book |last=Murray (publishers.) |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Vg0IAAAAQAAJ&pg=PA475 |title=A handbook for India. Part ii. Bombay |date=1859 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HpKhAAAAMAAJ&pg=PA20 |title=The Persian Gulf Pilot |date=1875 |publisher=J. D. Potter. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=Charles E. |url=https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162 |title=The Blood-red Arab Flag: An Investigation Into Qasimi Piracy, 1797–1820 |date=1997 |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-509-5 |access-date=14 April 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063149/https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1799ع يا 1800ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر|مير فتح علي خان]]، [[ناٿن ڪرو]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ڪراچيءَ ۾ واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite book |last=Huttenback |first=Robert A. |url=https://archive.org/details/britishrelations0000hutt |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/britishrelations0000hutt/page/3 3] |title=British Relations with Sind, 1799–1843: An Anatomy of Imperialism |date=1962 |publisher=University of California Press }}</ref> ناٿن ڪرو کي ڪراچيءَ ۾ رهائش لاءِ گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني وئي، پر 1802ع ۾ کيس شهر ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |last=Sunderlal |first=Pandit |url=https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |title=British Rule in India |date=1 August 2018 |publisher=SAGE Publishing India |isbn=978-93-5280-803-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063200/https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |url-status=live }}</ref> ڪراچي فيبروري 1839ع تائين ٽالپرن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهي، جڏهن [[جان ڪين، پهريون بيرن ڪين|جان ڪين]] جي ڪمان هيٺ برطانوي فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=42}} === ٽالپرن جو دور === 1795ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ڪراچيءَ تي قبضو ڪري اتي پنهنجو حاڪم مقرر ڪيو. ان وقت شهر جي هندو واپارين مان سرڪار کي ساليانو لڳ ڀڳ هڪ کان ڏيڍ لک رپين جي آمدني ٿيندي هئي.<ref name="قليچ">[قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو]</ref> ڪجهه ورهين کان پوءِ بندرگاهه جي حفاظت لاءِ ٽالپرن [[منهوڙو|منهوڙي]] تي قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="قليچ"/> ==== شهر ۽ قلعي جي بناوٽ ==== 1837ع ڌاري ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙ هئي. قلعي ۾ ڪيترائي برج هئا، جن تي لڳ ڀڳ 40 توپون نصب ٿيل هيون. انهن مان گهڻيون ننڍي ڪيلبر جون ۽ پراڻيون هيون. قلعي جي ڀتين ۾ ڪيترن هنڌن تي ڀڃ ڊاهه به موجود هئي، تنهنڪري ان جي دفاعي صلاحيت محدود هئي.<ref name="Mariwalla245">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref> قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا. [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''مٺو در''' ۽ سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''کارو در''' سڏيو ويندو هو. اڳتي هلي انهن دروازن جي نالن تان ڪراچيءَ جا [[مٺادر]] ۽ [[کارادر]] علائقا مشهور ٿيا. شهر جا گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل ۽ سڌين ڇتين وارا هئا. گهرن ۾ سامونڊي هوا جي رخ ڏانهن بانس جا هوادان هوندا هئا، جيڪي هوا ۽ روشني اندر آڻڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. گهٽيون سوڙهيون هيون ۽ بازارن کي اُس کان بچائڻ لاءِ چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو. شهر جي وچئين حصي ۾ نسبتاً بهتر گهر موجود هئا، پر ان وقت ڪراچيءَ ۾ ڪا نمايان سرڪاري عمارت نه هئي.<ref name="Mariwalla245"/> شهر جي ڀتين کان ٻاهر به وڏي آبادي موجود هئي. [[لياري ندي]] جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ مفاصلي تائين باغ پکڙيل هئا، جيڪي ان وقت جي لارنس روڊ تائين پهچندا هئا. انهن باغن ۾ خاص طور انب ۽ ڪجهه گدامڙيءَ جا وڻ هوندا هئا. ان دور جي بيانن موجب ڪراچيءَ جا انب هندستان ۾ [[بمبئي]] جي انبن کان پوءِ مشهور سمجهيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla245"/> ==== منهوڙي جو قلعو ==== [[File:Manora Beach, Karachi Pakistan.jpg|thumb|[[منهوڙو قلعو]]، جيڪو ٽالپرن جي دور ۾ ڪراچي بندرگاهه جي حفاظت لاءِ استعمال ٿيندو هو.]] ڪراچي بندرگاهه جي مُهڙ وٽ [[منهوڙو|منهوڙي]] تي هڪ قلعو قائم هو. اهو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. قلعي جي ڪنڊن تي برج ۽ خشڪيءَ واري پاسي نيم دائري وارو دفاعي مورچو هو. چوڌاري پختي ڀت ۾ بندوقن لاءِ سوراخ ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون، جڏهن ته بندرگاهه جي داخلي حصي ۾ پاڻيءَ جي سطح جي ويجهو ٽن توپن جي هڪ بيٽري پڻ موجود هئي.<ref name="Mariwalla245"/> قلعي جي دفاعي اهميت بابت ان دور جي برطانوي عملدارن جا مختلف رايا هئا. [[هينري پاٽنگر]] ان جي جڳهه کي مناسب سمجهندو هو، جڏهن ته 1837ع ۾ ڪراچي بندرگاهه جو سروي ڪندڙ ڪيپٽن ڪارلس جو خيال هو ته قلعو ٽڪريءَ جي ڪناري کان گهڻو پري هجڻ سبب بندرگاهه جي داخلا تي اثرائتو ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهندو.<ref name="Mariwalla245b">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انتظام ۽ انصاف ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچيءَ جو انتظام حڪمران ميرن طرفان مقرر ڪيل ٻن عملدارن جي هٿ ۾ هوندو هو. شهري انتظام جي سربراهه کي '''نواب''' چيو ويندو هو، جڏهن ته ٻيو عملدار فوجي گورنر هوندو هو. نواب عدالتي معاملا هلائيندو هو ۽ سندس ماتحت عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس فيصلن خلاف [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ميرن وٽ اپيل ڪري سگهجي ٿي. نواب کي ماهوار 100 رپيا پگهار ملندي هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي شامل هئا، جن مان هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ ويهه ٻيا عملدار ۽ سپاهي 3 کان 19 رپيا ماهوار وٺندا هئا. خزاني جي ذميوار عملدار جي پگهار 7 رپيا 8 آنا هئي. فوجي گورنر شهر جي قلعي ۽ منهوڙي جو ذميوار هو. سندس ماتحت لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته فوجي گورنر پاڻ 60 رپيا ماهوار وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار جي پگهار 20 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla246">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ان دور جي بيانن موجب ڏنڊ سڀ کان عام سزائن مان هڪ هو، جڏهن ته ڪوڙا هڻڻ، ڪاٺين ۾ بيهارڻ ۽ عضوا ڪاٽڻ جهڙيون جسماني سزائون پڻ ڏنيون وينديون هيون. نواب بابت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته هو ميرن جي اجازت کان سواءِ موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. سرڪاري ملازمن ۽ سپاهين جون گهٽ پگهارون رشوت ۽ مالي بدعنوانيءَ جو هڪ سبب ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="Mariwalla246"/> ==== آبادي، تعليم ۽ مذهبي ماڳ ==== ان دور ۾ ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14,000 هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9,000 هندو ۽ 4,850 مسلمان شامل هئا. هندن لاءِ ٽي يا چار اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرڻا برهمڻ هلائيندا هئا. انهن اسڪولن ۾ ٻارن کي سنڌي، حساب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. شاگرد روزانو هڪ مُٺ چانور ۽ ڪجهه ڏندڻ ڏيندا هئا، جڏهن ته سندن والدين هڪ يا ٻه رپيا ماهوار ادا ڪندا هئا.<ref name="Mariwalla248">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا [[فارسي ٻولي|فارسي]] پڙهائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته فارسي سرڪاري ۽ درٻاري ٻولي هئي. سرڪاري نوڪري حاصل ڪرڻ جا خواهشمند پڻ اهڙي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان تعليم جي فيس عام طور 3 کان 4 رپيا ماهوار هئي. ان وقت ڇوڪرين جي رسمي تعليم عام نه هئي.<ref name="Mariwalla248"/> ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان [[منگهو پير|پير منگهي]] جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالائون گڏجي 34 هيون. انهن مان موجوده [[نيٽي جيٽي]] واري علائقي ۾ واقع هڪ مندر کي حڪومت طرفان هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏنو ويندو هو، جيڪو دائمي ڏيئي لاءِ استعمال ٿيندو هو. مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي ۽ اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهازن جي بندرگاهه ۾ اچڻ يا روانگيءَ کان اڳ اتي نذرانو ڏيندا هئا.<ref name="Mariwalla247">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== بندرگاهه ۽ آمدرفت ==== 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه جو پاڻي سامونڊي ڪناري ڀرسان تمام گهٽ اونهو هو. وڏي جهاز مان ايندڙ مسافرن کي پهرين '''بٽيلي''' نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ ۽ پوءِ وڌيڪ ننڍڙي '''مڇوا''' ٻيڙيءَ ۾ منتقل ٿيڻو پوندو هو. آخري حصي ۾ پاڻي ۽ گاري سبب مسافرن کي ڪڏهن پيادل ۽ ڪڏهن مقامي مزدورن جي مدد سان ڪناري تائين پهچڻو پوندو هو. ڪن هنڌن تي پاڻي لڳ ڀڳ ٻه فوٽ اونهو هوندو هو ۽ گاريءَ ۾ سپيون ۽ ٻوٽن جون پاڙون سفر کي وڌيڪ ڏکيو بڻائينديون هيون.<ref name="Mariwalla248"/> ==== واپار ۽ محصول ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچي سنڌ جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. شهر جي سالياني واپار جي اوسط ماليت، قيمتي پٿرن کي ڇڏي، لڳ ڀڳ 37,47,000 رپيا ڄاڻائي وئي آهي، جنهن ۾ افيون جي واپار جي ماليت 16,00,000 رپيا شامل هئي. 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني لڳ ڀڳ 1,50,000 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla249">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مکيه محصولن ۾ هي شامل هئا: * درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو قدر مطابق محصول؛ * مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول؛ * ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ برآمد ٿيندڙ شين تي 1 سيڪڙو محصول؛ * هر ''ڪروار''، يعني لڳ ڀڳ 1,800 پائونڊ، درآمد يا برآمد ٿيندڙ مال تي اضافي محصول؛ * افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا برآمداتي محصول؛ * هر درآمد ڪيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا محصول. محصول گڏ ڪرڻ جا حق گهڻو ڪري ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ڪراچيءَ جو محصولي ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ افيون ۽ قيمتي پٿرن جا محصول شامل نه هئا.<ref name="Mariwalla249"/> مقامي سطح تي اناج، واپار، مڇي، مال ڍوئيندڙ جانورن، سڪن جي مٽاسٽا ۽ مختلف هنرن تي پڻ محصول لاڳو هئا. مڇي مار ٻيڙين کي پنهنجو شڪار ڪسٽم هائوس تي ڏيکارڻو پوندو هو. جيڪڏهن مڇين جو تعداد 60 کان گهٽ هوندو هو ته چوٿون حصو ۽ 60 يا وڌيڪ هئڻ جي صورت ۾ ڇهون حصو محصول طور ورتو ويندو هو. مختلف ڪاريگرن کان سندن هنر جي نوعيت موجب رقم يا پيداوار جي صورت ۾ محصول ورتو ويندو هو. ڪنڀر مهيني ۾ نو ٿانوَ ۽ تيل ٺاهيندڙ ڏيڍ سير تيل سرڪار کي ڏيندا هئا، جڏهن ته ڪپڙا رنگيندڙ محصول کان آزاد هئا.<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 249–250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ٽالپر حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي گهرن واري محصول کان ڇوٽ حاصل هئي. ان دور ۾ سنڌ ۾ لوڻ تي ڪو محصول نه هو. ان جي ابتڙ ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو موجود هو، جتي کٽيل رقم تي محصول ورتو ويندو هو.<ref name="Mariwalla249"/> ==== درآمدات ۽ برآمدات ==== ڪراچيءَ ۾ درآمد ٿيندڙ مال جو لڳ ڀڳ چار ڀاڱي پنج حصو [[بمبئي]] کان ايندو هو. درآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ کنڊ، مرچ، ٽامو، الائچي ۽ ٻيا مصالحا، ريشم، ڪاٺ، عاج، انگريزي ڪپهه جو سٽ، کوپرو، ٽين، ناريل، زعفران، سوپاري، فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي، چيني ڪاغذ، صندل، لوهه جا ٿانوَ ۽ گدامڙي شامل هئا.<ref name="Mariwalla250">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> [[گجرات]] مان ڪپهه، جڏهن ته [[فارسي نار]] مان کجورون، موتي، سڪايل ميوا، بادام، گلاب ۽ ٻيون شيون اينديون هيون. ان دور ۾ غلام پڻ فارسي نار واري واپاري نيٽ ورڪ وسيلي ڪراچي آندا ويندا هئا. مٿئين سنڌ مان تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو، [[نيرو (رنگ)|نيرو]]، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا ايندا هئا، جڏهن ته [[لسٻيلو|لسٻيلي]] مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ايندو هو. 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Mariwalla251252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 251–252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> بمبئيءَ کان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه جون شيون خاص اهميت رکنديون هيون. ريشمي شين ۾ چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب ۽ مختلف قسم جا چنتز شامل هئا. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، شيٽنگ، براڊ ڪلاٿ، مختلف قسم جا ململ، رنگين رومال ۽ شالون شامل هيون.<ref name="Mariwalla252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار محدود هجڻ سبب ڪراچي هر سال گجرات مان لڳ ڀڳ 15,000 مڻ ڪپهه گهرائيندي هئي. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ اندر ڪپهه جي پوک وڌڻ کان پوءِ 1837ع تائين اها درآمد گهٽجي لڳ ڀڳ 2,500 مڻ رهجي وئي.<ref name="Mariwalla252"/> ڪراچيءَ مان برآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ گيهه، اَن، گوند، منجيت، ڪشمش، جيرو، نيرو، ڪڻڪ، مڇي، شارڪ جون کنڀڙاٽيون، تيل، تيل جا ٻج، لنگيون ۽ افيون شامل هئا. افيون هن واپار جو انتهائي قيمتي حصو هئي. اها [[راجپوتانا]] جي [[پالي، راجستان|پالي]] کان ايندي هئي ۽ ڪراچيءَ وسيلي اڳتي برآمد ڪئي ويندي هئي. افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا محصول لاڳو هو. عام طور ساليانو لڳ ڀڳ 500 اُٺن جي بار جيتري افيون ڪراچيءَ مان گذرندي هئي، جڏهن ته ڪن سالن ۾ اهو مقدار 1,500 اُٺن جي بار تائين پهچندو هو.<ref name="Mariwalla252"/> ==== واپاري رستا ==== ڪراچيءَ مان مٿئين سنڌ ۽ ان کان اڳتي ويندڙ سامان اُٺن جي قافلن وسيلي خاص طور ٻن رستن، '''لسٻيلي واري رستي''' ۽ '''سيوهڻ واري رستي'''، تان موڪليو ويندو هو. لسٻيلي واري رستي وسيلي [[ڪابل]] تائين سفر لڳ ڀڳ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو محصولن جي لحاظ کان سستو، پر ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ سمجهيو ويندو هو. [[سيوهڻ]] وارو رستو وڌيڪ محفوظ ۽ تيز هو، پر اتي ٽرانزٽ محصول نسبتاً وڌيڪ هئا.<ref name="Mariwalla251">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> سنڌ اندر مال [[ٺٽو|ٺٽي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سيوهڻ]]، [[خيرپور]] ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن خشڪيءَ رستي موڪليو ويندو هو. ڪراچيءَ کان قافلو ٺٽي تائين لڳ ڀڳ ٽي ڏينهن، حيدرآباد تائين ڇهه، سيوهڻ تائين 13، خيرپور تائين 20 ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. قافلن جي حفاظت لاءِ [[جوکيا|جوکين]] جا محافظ پڻ مقرر ڪيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla252routes">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== موتين، قيمتي پٿرن ۽ غلامن جو واپار ==== 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪراچيءَ ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جو واپار پڻ ٿيندو هو. مقامي سامونڊي سپين مان ملندڙ موتي ننڍا ۽ نسبتاً گهٽ معيار جا هئا، تنهنڪري بهتر موتي [[فارسي نار]] مان درآمد ڪيا ويندا هئا. قيمتي پٿر اترين علائقن کان ايندا ۽ گهڻو ڪري بمبئي ڏانهن موڪليا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا.<ref name="Mariwalla252"/> ان دور ۾ ڪراچي غلامن جي واپار جو پڻ هڪ مرڪز هئي. ذريعن موجب هر سال لڳ ڀڳ 600 کان 700 غلام شهر ۾ آندا ويندا هئا، جن مان گهڻا آفريقي نسل جا هوندا هئا. انهن ۾ [[شيدي]] ۽ حبشي غلام شامل هئا ۽ عورتن جو تناسب گهڻو هو. غلامن جي درآمد تي سرڪار محصول وصول ڪندي هئي ۽ ان مد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا آمدني ٿيندي هئي.<ref name="Mariwalla253">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انگريزن جو قبضو ==== 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سنڌ ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا لاڳاپا وڌيڪ ڇڪتاڻ وارا ٿي ويا. افغانستان ڏانهن برطانوي فوجي مهم جي سلسلي ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جي فوجي اهميت پڻ وڌي وئي. 3 فيبروري 1839ع تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن ڪراچيءَ تي حملو ڪيو. [[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جي قلعي تي برطانوي جهازن طرفان گولاباري ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ قلعو سندن قبضي ۾ اچي ويو ۽ برطانوي فوجون ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيون.<ref name="قليچ"/> ميرن طرفان آغا اسماعيل شاهه ڪراچيءَ ۾ برطانوي اختيارين سان ڳالهين لاءِ موڪليو ويو ۽ ان کان پوءِ ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ معاهدو ٿيو.<ref name="قليچ"/> 1842ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] سنڌ ۾ برطانوي اختيارين جي نمائندي طور ڪراچي پهتو ۽ اتان آگبوٽ وسيلي حيدرآباد ويو، جتي هن [[مير نصير خان ٽالپر|مير نصير خان]] ۽ ٻين ٽالپر ميرن سان ملاقات ڪئي. ان کان پوءِ ٿيل نئين معاهدي تحت ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ تي برطانوي اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="قليچ"/> ڪراچيءَ تي 1839ع وارو قبضو شهر جي سياسي تاريخ ۾ اهم موڙ ثابت ٿيو؛ جڏهن ته سڄي سنڌ تي برطانوي قبضو 1843ع ۾ [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ مڪمل ٿيو. === ڪراچي انگريزن جي دور ۾ === 1843 ۾ ڪمپني سرڪار جي [[ميجر جنرل]] [[چارلس نيپئر|چارلس نيپيئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] کٽي ڪراچيءَ کي سنڌ جو پھريون دفعو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انگريزن کي هن شھر جي اھميت جو اندازو ھيو ۽ انھن 1854 ۾ [[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]] قائم ڪيو. بندرگاه جي قيام سان ھي شھر آمد و رفت جو وڏو مرڪز بڻيو ۽ کيس روڊن ۽ ريلوي نظام ذريعي سنڌ جي اندروني شھرن ۽ پنجاب سان ملايو ويو..<ref>{{cite book|last1=Blood|first1=Peter R.|title=Pakistan: A Country Study|date=1996|publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3|page=96}}</ref>برطانوي سرڪار ڪراچيء پھرين [[اينگلو افغان جنگ]] جي ڪري پنھنجي فوج کي مدد ڏيڻ لاءِ ڪراچيءَ ۾ فوجي [[ڇانوڻي]] قائم ڪئي جيڪا ھڪ فوجي [[گيريزن]] جي درجي واري ھئي. 1865 ۾ [[فريئر ھال]] ۽ ملڪہ [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي گولڊن جوبلي جي ياد ۾ [[امپريس مارڪيٽ|ايمپريس مارڪيٽ]] واري عمارت ٺاھي وئي. 1878 ۾ ڪراچيءَ کي برٽش ريلوي سسٽم سان ڳنڍيو ويو.1899 ۾ ڪراچي [[ڪڻڪ]] برآمد ڪرڻ وارو [[اوڀر]] جي سڀ کان وڏي بندرگاه بڻجي وئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> انگريز سرڪار جي شروع ڪيل وڏن ترقياتي منصوبن جي ڪري ٻاھران مختلف قومن ۽ مذھبن جي آبادي جو واڌارو ٿيندو رھيو جنھن ۾ برطانوي انگريز، [[پارسي]]، [[مراٺي]]، [[گووا|گوا]] جا عيسائي ۽ ٻيا شامل ھئا. [[يهوديت|يھودين]] به 1893 ۾ ڪراچيءَ ۾ سڀ کان پھريون [[سنگاگ]] ٺاھيو جنھن جو نالو [[مگئن شالوم]] رکيائون.<ref>{{cite book|editor1-last=Askari|editor1-first=Sabiah|title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|date=2015|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-8450-1 |pages=325}}</ref>ڪراچيءَ ۾ [[ڪراچي ميونسپل ڪاميٽي|ميونسپل ڪاميٽي]] قائم ڪئي وئي جنھن جو پھريون [[ميئر]] [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911 ۾ بڻيو جنھن کي جديد ڪراچيءَ جو ابو سڏيندا هئا.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1134284|title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth|author=Nadeem F. Paracha|work=dawn.com|accessdate=10 March 2016}}</ref> [[فائل:Frere-Hall-Karachi-Shamail.jpg|thumb|180px|[[فريئر ھال]] انگريزن جي دؤر جي ڪراچيءَ ۾ ٺھيل مشھور عمارت]] [[فائل:KMC Headoffice day view.JPG|thumb|180px|[[ڪي. ايم. سي.]] جي مرڪزي افيس انگريزن جي دور جي [[انڊو-ساراسينڪ]] عمارت سازي جو مثالي نمونو آھي.]] [[فائل:Old building of State Bank of Pakistan, Now its known as State Bank Museum.jpg|thumb|180px| انگريزن جي دور جي [[اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان]] جي اڳوڻي عمارت.]] [[فائل:Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg|180px|thumb|180px|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] جي مرڪزي آفيس جيڪا [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]ءَ ٺھرائي.]] === پاڪستان جي قيام بعد === [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان ٺھڻ]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو جنهن جي آبادي 400000 لک ھئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> ھي شھر [[ڀارت|انڊيا]] مان ايندڙ مسلمان مھاجرن جو مرڪز بڻيو. انھن جي ڪراچي ۾ آمد 1960 تائين جاري رھي. شھر ۾ ٻاھران آيل ماڻهن جي ان اضافي ڪراچيءَ جي آبادي جي انگن اکرن ۽ معيشت کي بلڪل تبديل ڪري ڇڏيو. ڪراچيءَ کي پاڪستان جو پھريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو بعد ۾ 1958 ۾ گاديءَ جو هنڌ [[راولپنڊي]] منتقل ڪيو ويو.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|date=15 June 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-13998-1|ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> پرڏيھي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا.<ref>{{cite book|author=|title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50|date=1968|publisher=Brill Archive|page=37}}</ref>1958 کان 1970 تائين ڪراچيءَ جي [[ون يونٽ]] ٺھڻ جي ڪري سنڌ جي [[راڄڌاني|گاديءَ جي هنڌ]] ھجڻ جي حيثيت بہ ختم ٿي وئي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960 واري ڏھاڪي ۾ ڪراچي دنيا ۾ ھڪ رول ماڊل بڻجي ويو . [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سيئول ڪراچي جي پنج سالن واري منصوبي کي اپنايو.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393 </ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] rb5lpli5gy3pj7qi9uyxltwkdvh6zlt 406101 406100 2026-08-23T01:44:16Z Intisar Ali 8681 406101 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === [[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]] ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] جا آثار کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن. ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118 |year=2018 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95766-4 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Chung |last2=Geng |first2=Yinzeng |title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ |year=2005 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations |isbn=978-81-87586-21-0}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Month |date=1912 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sun |first1=Zhixin Jason |last2=Hsing |first2=I-tien |last3=Liu |first3=Cary Y. |last4=Lu |first4=Pengliang |last5=Tseng |first5=Lillian Lan-ying |last6=Hong |first6=Yang |last7=Yates |first7=Robin D. S. |author7-link=Robin D. S. Yates |last8=Zhang |first8=Zhonglin Yukina |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14 |year=2017 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-1-58839-617-4 |page=14}}</ref> قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh |title=From Rambagh to Arambagh |last1=Hasan |first1=Arif |date=7 May 2009 |website=[[The News International]] |location=Karachi |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh }}</ref> [[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] پنهنجي سامونڊي ٻيڙي کي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن روانو ڪيو هو، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-298-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC |year=1950 |publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ |year=1959 |publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> جڏهن ته ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Samad |first=Rafi U. |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola |title=The Greeks in ancient Pakistan |date=2002 |publisher=Indus Publications |isbn=978-969-529-001-9 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCrindle |first=John Watson |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania |date=1896 |publisher=A. Constable and Company }}</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta |title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region |date=1938 }}</ref> سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=William |author-link=William Vincent (priest) |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180 |year=1797 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies |page=180}}</ref><ref>{{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |date=1993 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09790-2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lambrick |first=H. T. |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta |title=Sind: A General Introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=978-0-19-577220-3 }}</ref> اهي ٻئي علائقا نوآبادياتي دور تائين ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ سبب اڳتي هلي مکيه زمين سان ڳنڍجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |date=1950 |publisher=Times Press }}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ماٿري]] تي حملو ڪري [[ديبل]] جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو، جتان هن 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.<ref>{{cite web |title=Karachi History |website=www.houstonkarachi.org |publisher=Houston Karachi Sister City Association |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=7 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11}}</ref> ڪجهه مؤرخن [[ديبل]] کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ديبل جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ ويجهي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري علائقي ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang |date=28 March 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05645-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93; |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222 |year=1853 |publisher=S. Solomon & Company |page=222}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا. 1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Bloom |last2=Blair |first2=Sheila |author-link2=Sheila Blair |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ |year=2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Balocu |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |title=Sindh, Studies Historical |date=2002 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |isbn=978-969-8135-13-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |url-status=live }}</ref> هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ انهيءَ وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا. === ڪولاچيءَ کان ٽالپر دور تائين === [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو هڪ منظر.]] هاڻوڪي ڪراچيءَ واري هنڌ تي شروعات ۾ ڪو وڏو شهر موجود نه هو. سمنڊ جي هڪ ڇاڙ جي ڪناري تي ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون ۽ ڪجهه هندو واپارين جا گهر موجود هئا. هن علائقي کي '''ڪولاچيءَ جو ڪن''' چيو ويندو هو، جنهن جو ذڪر ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="قليچ"/> 19هين صديءَ جي ڪراچيءَ جي مؤرخ [[سيٺ نائونمل هوتچند]] موجب، ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري تي 20 کان 25 جهوپڙين تي مشتمل هڪ ننڍڙي وسندي موجود هئي، جيڪا ''ڊٻرو'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. اها وسندي ''ڪولاچي جو ڪن'' نالي پاڻيءَ جي هڪ تلاءَ جي ڀرسان واقع هئي.<ref>{{Cite book |last=Haider |first=Azimusshan |url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |title=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900 |date=1974 |publisher=Haider |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |url-status=live }}</ref> 1725ع ۾ [[مڪران]] ۽ [[قلات جي خانيٽ]] مان آيل [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جو هڪ گروهه ڏڪار ۽ قبائلي جهيڙن کان بچڻ لاءِ هن وسنديءَ ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Gayer-2014b">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062541/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128#v=snippet&q=manora%20fort%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> 1729ع ۾ ''ڊٻرو'' واري ماڳ تي هڪ نئين وسندي قائم ڪئي وئي، جيڪا ''[[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]]'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Studies on Karachi" /> روايت موجب هن وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name="Studies on Karachi" /> ڪولاچيءَ جي وسندي تقريباً {{Convert|40|ha|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيرن جا ڪيترائي ننڍا ڳوٺ پڻ موجود هئا.<ref>{{Cite book |last=Karachi (Pakistan) |url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&q=karachi+denso+hall |title=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan |date=1984 |publisher=The Corporation }}</ref> ڪجهه روايتن موجب هن نئين قلعي بند وسنديءَ جا باني سنڌي [[واڻيا]] هئا، جيڪي ويجهي [[کڙڪ بندر]] مان هتي آيا هئا. 1728ع ۾ شديد برساتن کان پوءِ کڙڪ بندر جي سامونڊي لنگهه ۾ لٽ ۽ مٽي ڀرجي وڃڻ سبب بندرگاهه جي افاديت گهٽجي وئي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |date=1874 |publisher=G. Bell and Sons |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062653/https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396#v=snippet&q=karachi%20kharak%20bandar&f=false |url-status=live }}</ref> 18هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] پڻ ڪراچيءَ جي ڀرسان [[کڙڪ بندر]] کي بندرگاهي مرڪز طور ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=J. |last2=Blair |first2=S. |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530991-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911-e-467 |language=en |chapter=Karachi}}</ref> ڪولاچيءَ کي چوڌاري قلعي بند ڪيو ويو ۽ ان جي حفاظت لاءِ [[مسقط، عمان|مسقط]] مان گهرايل توپون نصب ڪيون ويون. پراڻن سنڌي احوالن موجب هن قلعي کي '''ڪولاچي ڪوٽ''' چيو ويندو هو ۽ ڪنهن دور ۾ اهو [[قلات]] جي خان جي اختيار هيٺ پڻ رهيو.<ref name="قليچ"/> 1742ع ۾، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد]] جي دور ۾، نادر شاهه جي حڪم سان سورت ۾ تيار ٿيل جهازن جي سلسلي ۾ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچي آيو ۽ پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="قليچ"/> ''ڪراچي'' نالي جي هڪ شروعاتي لکيل صورت 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ ''ڊي رڊرڪرڪ'' نالي هڪ واپاري جهاز جي هن وسنديءَ جي ڀرسان تباهه ٿيڻ جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="The Dutch East India Company">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name="resources.huygens.knaw.nl-2015">{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795 |date=2 February 2015 |access-date=14 June 2015 |archive-date=26 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |url-status=live }}</ref> 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي [[قلات جو خان|قلات جي خان]] جي قبضي هيٺ آئي، جنهن کان پوءِ بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر هن علائقي ڏانهن آئي.<ref name="Gayer-2014b" /> پراڻن سنڌي احوالن موجب 1777ع ۾ [[مير بجار خان ٽالپر|مير بجار خان]] حج تان موٽندي ڪراچيءَ مان لهي [[شهدادپور]] ڏانهن ويو، جتي ٽالپر مير رهندا هئا.<ref name="قليچ"/> 1792ع ڌاري [[قلات]] جي خان سان لاڳاپيل زرڪ خان [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو|ميان عبدالنبي]] جي مدد ڪندي ٽالپرن سان جنگ ۾ مارجي ويو. روايتي سنڌي ذريعن موجب ان جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو ڪجهه علائقو قلات جي خان حوالي ڪيو.<ref name="قليچ"/> 1795ع ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] ڪراچيءَ کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ وچ سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب مان بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر ڪراچي پهتي.<ref name="Gayer-2014b" /> ٽالپرن جي دور ۾ شهر جي بندرگاهه کي واپاري قافلن جي منزلن سان ڳنڍڻ لاءِ ''راهه بندر'' نالي رستو تعمير ڪيو ويو.<ref name="CulturalAssets">{{Cite web |title=Preserving cultural assets |url=https://www.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |date=10 February 2008 |website=DAWN.COM |access-date=13 April 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014019/http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |url-status=live }}</ref> اڳتي هلي انگريزن هن رستي کي وڌيڪ ترقي ڏئي ''بندر روڊ'' بڻايو، جنهن جو نالو بعد ۾ [[محمد علي جناح روڊ]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=Sampark: Journal of Global Understanding |date=2004 |publisher=Sampark Literary Services |access-date=5 May 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062649/https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=URnrr_A5wZ8C&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=The Herald |date=1993 |publisher=Pakistan Herald Publications. }}</ref> ٽالپرن 1797ع ۾ [[منهوڙو قلعو]] تعمير ڪرايو، جيڪو ڪراچيءَ جي بندرگاهه کي [[القاسمي]] سامونڊي ڦورن جي حملن کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite book |last=Murray (publishers.) |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Vg0IAAAAQAAJ&pg=PA475 |title=A handbook for India. Part ii. Bombay |date=1859 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HpKhAAAAMAAJ&pg=PA20 |title=The Persian Gulf Pilot |date=1875 |publisher=J. D. Potter. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=Charles E. |url=https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162 |title=The Blood-red Arab Flag: An Investigation Into Qasimi Piracy, 1797–1820 |date=1997 |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-509-5 |access-date=14 April 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063149/https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1799ع يا 1800ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر|مير فتح علي خان]]، [[ناٿن ڪرو]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ڪراچيءَ ۾ واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite book |last=Huttenback |first=Robert A. |url=https://archive.org/details/britishrelations0000hutt |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/britishrelations0000hutt/page/3 3] |title=British Relations with Sind, 1799–1843: An Anatomy of Imperialism |date=1962 |publisher=University of California Press }}</ref> ناٿن ڪرو کي ڪراچيءَ ۾ رهائش لاءِ گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني وئي، پر 1802ع ۾ کيس شهر ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |last=Sunderlal |first=Pandit |url=https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |title=British Rule in India |date=1 August 2018 |publisher=SAGE Publishing India |isbn=978-93-5280-803-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063200/https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |url-status=live }}</ref> ڪراچي فيبروري 1839ع تائين ٽالپرن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهي، جڏهن [[جان ڪين، پهريون بيرن ڪين|جان ڪين]] جي ڪمان هيٺ برطانوي فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=42}} === ٽالپرن جو دور === 1795ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ڪراچيءَ تي قبضو ڪري اتي پنهنجو حاڪم مقرر ڪيو. ان وقت شهر جي هندو واپارين مان سرڪار کي ساليانو لڳ ڀڳ هڪ کان ڏيڍ لک رپين جي آمدني ٿيندي هئي.<ref name="قليچ">[قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو]</ref> ڪجهه ورهين کان پوءِ بندرگاهه جي حفاظت لاءِ ٽالپرن [[منهوڙو|منهوڙي]] تي قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="قليچ"/> ==== شهر ۽ قلعي جي بناوٽ ==== 1837ع ڌاري ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙ هئي. قلعي ۾ ڪيترائي برج هئا، جن تي لڳ ڀڳ 40 توپون نصب ٿيل هيون. انهن مان گهڻيون ننڍي ڪيلبر جون ۽ پراڻيون هيون. قلعي جي ڀتين ۾ ڪيترن هنڌن تي ڀڃ ڊاهه به موجود هئي، تنهنڪري ان جي دفاعي صلاحيت محدود هئي.<ref name="Mariwalla245">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref> قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا. [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''مٺو در''' ۽ سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''کارو در''' سڏيو ويندو هو. اڳتي هلي انهن دروازن جي نالن تان ڪراچيءَ جا [[مٺادر]] ۽ [[کارادر]] علائقا مشهور ٿيا. شهر جا گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل ۽ سڌين ڇتين وارا هئا. گهرن ۾ سامونڊي هوا جي رخ ڏانهن بانس جا هوادان هوندا هئا، جيڪي هوا ۽ روشني اندر آڻڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. گهٽيون سوڙهيون هيون ۽ بازارن کي اُس کان بچائڻ لاءِ چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو. شهر جي وچئين حصي ۾ نسبتاً بهتر گهر موجود هئا، پر ان وقت ڪراچيءَ ۾ ڪا نمايان سرڪاري عمارت نه هئي.<ref name="Mariwalla245"/> شهر جي ڀتين کان ٻاهر به وڏي آبادي موجود هئي. [[لياري ندي]] جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ مفاصلي تائين باغ پکڙيل هئا، جيڪي ان وقت جي لارنس روڊ تائين پهچندا هئا. انهن باغن ۾ خاص طور انب ۽ ڪجهه گدامڙيءَ جا وڻ هوندا هئا. ان دور جي بيانن موجب ڪراچيءَ جا انب هندستان ۾ [[بمبئي]] جي انبن کان پوءِ مشهور سمجهيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla245"/> ==== منهوڙي جو قلعو ==== [[File:Manora Beach, Karachi Pakistan.jpg|thumb|[[منهوڙو قلعو]]، جيڪو ٽالپرن جي دور ۾ ڪراچي بندرگاهه جي حفاظت لاءِ استعمال ٿيندو هو.]] ڪراچي بندرگاهه جي مُهڙ وٽ [[منهوڙو|منهوڙي]] تي هڪ قلعو قائم هو. اهو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. قلعي جي ڪنڊن تي برج ۽ خشڪيءَ واري پاسي نيم دائري وارو دفاعي مورچو هو. چوڌاري پختي ڀت ۾ بندوقن لاءِ سوراخ ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون، جڏهن ته بندرگاهه جي داخلي حصي ۾ پاڻيءَ جي سطح جي ويجهو ٽن توپن جي هڪ بيٽري پڻ موجود هئي.<ref name="Mariwalla245"/> قلعي جي دفاعي اهميت بابت ان دور جي برطانوي عملدارن جا مختلف رايا هئا. [[هينري پاٽنگر]] ان جي جڳهه کي مناسب سمجهندو هو، جڏهن ته 1837ع ۾ ڪراچي بندرگاهه جو سروي ڪندڙ ڪيپٽن ڪارلس جو خيال هو ته قلعو ٽڪريءَ جي ڪناري کان گهڻو پري هجڻ سبب بندرگاهه جي داخلا تي اثرائتو ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهندو.<ref name="Mariwalla245b">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انتظام ۽ انصاف ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچيءَ جو انتظام حڪمران ميرن طرفان مقرر ڪيل ٻن عملدارن جي هٿ ۾ هوندو هو. شهري انتظام جي سربراهه کي '''نواب''' چيو ويندو هو، جڏهن ته ٻيو عملدار فوجي گورنر هوندو هو. نواب عدالتي معاملا هلائيندو هو ۽ سندس ماتحت عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس فيصلن خلاف [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ميرن وٽ اپيل ڪري سگهجي ٿي. نواب کي ماهوار 100 رپيا پگهار ملندي هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي شامل هئا، جن مان هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ ويهه ٻيا عملدار ۽ سپاهي 3 کان 19 رپيا ماهوار وٺندا هئا. خزاني جي ذميوار عملدار جي پگهار 7 رپيا 8 آنا هئي. فوجي گورنر شهر جي قلعي ۽ منهوڙي جو ذميوار هو. سندس ماتحت لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته فوجي گورنر پاڻ 60 رپيا ماهوار وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار جي پگهار 20 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla246">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ان دور جي بيانن موجب ڏنڊ سڀ کان عام سزائن مان هڪ هو، جڏهن ته ڪوڙا هڻڻ، ڪاٺين ۾ بيهارڻ ۽ عضوا ڪاٽڻ جهڙيون جسماني سزائون پڻ ڏنيون وينديون هيون. نواب بابت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته هو ميرن جي اجازت کان سواءِ موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. سرڪاري ملازمن ۽ سپاهين جون گهٽ پگهارون رشوت ۽ مالي بدعنوانيءَ جو هڪ سبب ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="Mariwalla246"/> ==== آبادي، تعليم ۽ مذهبي ماڳ ==== ان دور ۾ ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14,000 هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9,000 هندو ۽ 4,850 مسلمان شامل هئا. هندن لاءِ ٽي يا چار اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرڻا برهمڻ هلائيندا هئا. انهن اسڪولن ۾ ٻارن کي سنڌي، حساب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. شاگرد روزانو هڪ مُٺ چانور ۽ ڪجهه ڏندڻ ڏيندا هئا، جڏهن ته سندن والدين هڪ يا ٻه رپيا ماهوار ادا ڪندا هئا.<ref name="Mariwalla248">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا [[فارسي ٻولي|فارسي]] پڙهائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته فارسي سرڪاري ۽ درٻاري ٻولي هئي. سرڪاري نوڪري حاصل ڪرڻ جا خواهشمند پڻ اهڙي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان تعليم جي فيس عام طور 3 کان 4 رپيا ماهوار هئي. ان وقت ڇوڪرين جي رسمي تعليم عام نه هئي.<ref name="Mariwalla248"/> ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان [[منگهو پير|پير منگهي]] جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالائون گڏجي 34 هيون. انهن مان موجوده [[نيٽي جيٽي]] واري علائقي ۾ واقع هڪ مندر کي حڪومت طرفان هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏنو ويندو هو، جيڪو دائمي ڏيئي لاءِ استعمال ٿيندو هو. مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي ۽ اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهازن جي بندرگاهه ۾ اچڻ يا روانگيءَ کان اڳ اتي نذرانو ڏيندا هئا.<ref name="Mariwalla247">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== بندرگاهه ۽ آمدرفت ==== 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه جو پاڻي سامونڊي ڪناري ڀرسان تمام گهٽ اونهو هو. وڏي جهاز مان ايندڙ مسافرن کي پهرين '''بٽيلي''' نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ ۽ پوءِ وڌيڪ ننڍڙي '''مڇوا''' ٻيڙيءَ ۾ منتقل ٿيڻو پوندو هو. آخري حصي ۾ پاڻي ۽ گاري سبب مسافرن کي ڪڏهن پيادل ۽ ڪڏهن مقامي مزدورن جي مدد سان ڪناري تائين پهچڻو پوندو هو. ڪن هنڌن تي پاڻي لڳ ڀڳ ٻه فوٽ اونهو هوندو هو ۽ گاريءَ ۾ سپيون ۽ ٻوٽن جون پاڙون سفر کي وڌيڪ ڏکيو بڻائينديون هيون.<ref name="Mariwalla248"/> ==== واپار ۽ محصول ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچي سنڌ جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. شهر جي سالياني واپار جي اوسط ماليت، قيمتي پٿرن کي ڇڏي، لڳ ڀڳ 37,47,000 رپيا ڄاڻائي وئي آهي، جنهن ۾ افيون جي واپار جي ماليت 16,00,000 رپيا شامل هئي. 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني لڳ ڀڳ 1,50,000 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla249">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مکيه محصولن ۾ هي شامل هئا: * درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو قدر مطابق محصول؛ * مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول؛ * ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ برآمد ٿيندڙ شين تي 1 سيڪڙو محصول؛ * هر ''ڪروار''، يعني لڳ ڀڳ 1,800 پائونڊ، درآمد يا برآمد ٿيندڙ مال تي اضافي محصول؛ * افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا برآمداتي محصول؛ * هر درآمد ڪيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا محصول. محصول گڏ ڪرڻ جا حق گهڻو ڪري ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ڪراچيءَ جو محصولي ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ افيون ۽ قيمتي پٿرن جا محصول شامل نه هئا.<ref name="Mariwalla249"/> مقامي سطح تي اناج، واپار، مڇي، مال ڍوئيندڙ جانورن، سڪن جي مٽاسٽا ۽ مختلف هنرن تي پڻ محصول لاڳو هئا. مڇي مار ٻيڙين کي پنهنجو شڪار ڪسٽم هائوس تي ڏيکارڻو پوندو هو. جيڪڏهن مڇين جو تعداد 60 کان گهٽ هوندو هو ته چوٿون حصو ۽ 60 يا وڌيڪ هئڻ جي صورت ۾ ڇهون حصو محصول طور ورتو ويندو هو. مختلف ڪاريگرن کان سندن هنر جي نوعيت موجب رقم يا پيداوار جي صورت ۾ محصول ورتو ويندو هو. ڪنڀر مهيني ۾ نو ٿانوَ ۽ تيل ٺاهيندڙ ڏيڍ سير تيل سرڪار کي ڏيندا هئا، جڏهن ته ڪپڙا رنگيندڙ محصول کان آزاد هئا.<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 249–250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ٽالپر حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي گهرن واري محصول کان ڇوٽ حاصل هئي. ان دور ۾ سنڌ ۾ لوڻ تي ڪو محصول نه هو. ان جي ابتڙ ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو موجود هو، جتي کٽيل رقم تي محصول ورتو ويندو هو.<ref name="Mariwalla249"/> ==== درآمدات ۽ برآمدات ==== ڪراچيءَ ۾ درآمد ٿيندڙ مال جو لڳ ڀڳ چار ڀاڱي پنج حصو [[بمبئي]] کان ايندو هو. درآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ کنڊ، مرچ، ٽامو، الائچي ۽ ٻيا مصالحا، ريشم، ڪاٺ، عاج، انگريزي ڪپهه جو سٽ، کوپرو، ٽين، ناريل، زعفران، سوپاري، فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي، چيني ڪاغذ، صندل، لوهه جا ٿانوَ ۽ گدامڙي شامل هئا.<ref name="Mariwalla250">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> [[گجرات]] مان ڪپهه، جڏهن ته [[فارسي نار]] مان کجورون، موتي، سڪايل ميوا، بادام، گلاب ۽ ٻيون شيون اينديون هيون. ان دور ۾ غلام پڻ فارسي نار واري واپاري نيٽ ورڪ وسيلي ڪراچي آندا ويندا هئا. مٿئين سنڌ مان تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو، [[نيرو (رنگ)|نيرو]]، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا ايندا هئا، جڏهن ته [[لسٻيلو|لسٻيلي]] مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ايندو هو. 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Mariwalla251252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 251–252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> بمبئيءَ کان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه جون شيون خاص اهميت رکنديون هيون. ريشمي شين ۾ چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب ۽ مختلف قسم جا چنتز شامل هئا. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، شيٽنگ، براڊ ڪلاٿ، مختلف قسم جا ململ، رنگين رومال ۽ شالون شامل هيون.<ref name="Mariwalla252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار محدود هجڻ سبب ڪراچي هر سال گجرات مان لڳ ڀڳ 15,000 مڻ ڪپهه گهرائيندي هئي. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ اندر ڪپهه جي پوک وڌڻ کان پوءِ 1837ع تائين اها درآمد گهٽجي لڳ ڀڳ 2,500 مڻ رهجي وئي.<ref name="Mariwalla252"/> ڪراچيءَ مان برآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ گيهه، اَن، گوند، منجيت، ڪشمش، جيرو، نيرو، ڪڻڪ، مڇي، شارڪ جون کنڀڙاٽيون، تيل، تيل جا ٻج، لنگيون ۽ افيون شامل هئا. افيون هن واپار جو انتهائي قيمتي حصو هئي. اها [[راجپوتانا]] جي [[پالي، راجستان|پالي]] کان ايندي هئي ۽ ڪراچيءَ وسيلي اڳتي برآمد ڪئي ويندي هئي. افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا محصول لاڳو هو. عام طور ساليانو لڳ ڀڳ 500 اُٺن جي بار جيتري افيون ڪراچيءَ مان گذرندي هئي، جڏهن ته ڪن سالن ۾ اهو مقدار 1,500 اُٺن جي بار تائين پهچندو هو.<ref name="Mariwalla252"/> ==== واپاري رستا ==== ڪراچيءَ مان مٿئين سنڌ ۽ ان کان اڳتي ويندڙ سامان اُٺن جي قافلن وسيلي خاص طور ٻن رستن، '''لسٻيلي واري رستي''' ۽ '''سيوهڻ واري رستي'''، تان موڪليو ويندو هو. لسٻيلي واري رستي وسيلي [[ڪابل]] تائين سفر لڳ ڀڳ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو محصولن جي لحاظ کان سستو، پر ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ سمجهيو ويندو هو. [[سيوهڻ]] وارو رستو وڌيڪ محفوظ ۽ تيز هو، پر اتي ٽرانزٽ محصول نسبتاً وڌيڪ هئا.<ref name="Mariwalla251">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> سنڌ اندر مال [[ٺٽو|ٺٽي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سيوهڻ]]، [[خيرپور]] ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن خشڪيءَ رستي موڪليو ويندو هو. ڪراچيءَ کان قافلو ٺٽي تائين لڳ ڀڳ ٽي ڏينهن، حيدرآباد تائين ڇهه، سيوهڻ تائين 13، خيرپور تائين 20 ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. قافلن جي حفاظت لاءِ [[جوکيا|جوکين]] جا محافظ پڻ مقرر ڪيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla252routes">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== موتين، قيمتي پٿرن ۽ غلامن جو واپار ==== 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪراچيءَ ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جو واپار پڻ ٿيندو هو. مقامي سامونڊي سپين مان ملندڙ موتي ننڍا ۽ نسبتاً گهٽ معيار جا هئا، تنهنڪري بهتر موتي [[فارسي نار]] مان درآمد ڪيا ويندا هئا. قيمتي پٿر اترين علائقن کان ايندا ۽ گهڻو ڪري بمبئي ڏانهن موڪليا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا.<ref name="Mariwalla252"/> ان دور ۾ ڪراچي غلامن جي واپار جو پڻ هڪ مرڪز هئي. ذريعن موجب هر سال لڳ ڀڳ 600 کان 700 غلام شهر ۾ آندا ويندا هئا، جن مان گهڻا آفريقي نسل جا هوندا هئا. انهن ۾ [[شيدي]] ۽ حبشي غلام شامل هئا ۽ عورتن جو تناسب گهڻو هو. غلامن جي درآمد تي سرڪار محصول وصول ڪندي هئي ۽ ان مد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا آمدني ٿيندي هئي.<ref name="Mariwalla253">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انگريزن جو قبضو ==== 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سنڌ ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا لاڳاپا وڌيڪ ڇڪتاڻ وارا ٿي ويا. افغانستان ڏانهن برطانوي فوجي مهم جي سلسلي ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جي فوجي اهميت پڻ وڌي وئي. 3 فيبروري 1839ع تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن ڪراچيءَ تي حملو ڪيو. [[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جي قلعي تي برطانوي جهازن طرفان گولاباري ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ قلعو سندن قبضي ۾ اچي ويو ۽ برطانوي فوجون ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيون.<ref name="قليچ"/> ميرن طرفان آغا اسماعيل شاهه ڪراچيءَ ۾ برطانوي اختيارين سان ڳالهين لاءِ موڪليو ويو ۽ ان کان پوءِ ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ معاهدو ٿيو.<ref name="قليچ"/> 1842ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] سنڌ ۾ برطانوي اختيارين جي نمائندي طور ڪراچي پهتو ۽ اتان آگبوٽ وسيلي حيدرآباد ويو، جتي هن [[مير نصير خان ٽالپر|مير نصير خان]] ۽ ٻين ٽالپر ميرن سان ملاقات ڪئي. ان کان پوءِ ٿيل نئين معاهدي تحت ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ تي برطانوي اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="قليچ"/> ڪراچيءَ تي 1839ع وارو قبضو شهر جي سياسي تاريخ ۾ اهم موڙ ثابت ٿيو؛ جڏهن ته سڄي سنڌ تي برطانوي قبضو 1843ع ۾ [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ مڪمل ٿيو. === ڪراچي انگريزن جي دور ۾ === 1843 ۾ ڪمپني سرڪار جي [[ميجر جنرل]] [[چارلس نيپئر|چارلس نيپيئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] کٽي ڪراچيءَ کي سنڌ جو پھريون دفعو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انگريزن کي هن شھر جي اھميت جو اندازو ھيو ۽ انھن 1854 ۾ [[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]] قائم ڪيو. بندرگاه جي قيام سان ھي شھر آمد و رفت جو وڏو مرڪز بڻيو ۽ کيس روڊن ۽ ريلوي نظام ذريعي سنڌ جي اندروني شھرن ۽ پنجاب سان ملايو ويو..<ref>{{cite book|last1=Blood|first1=Peter R.|title=Pakistan: A Country Study|date=1996|publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3|page=96}}</ref>برطانوي سرڪار ڪراچيء پھرين [[اينگلو افغان جنگ]] جي ڪري پنھنجي فوج کي مدد ڏيڻ لاءِ ڪراچيءَ ۾ فوجي [[ڇانوڻي]] قائم ڪئي جيڪا ھڪ فوجي [[گيريزن]] جي درجي واري ھئي. 1865 ۾ [[فريئر ھال]] ۽ ملڪہ [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي گولڊن جوبلي جي ياد ۾ [[امپريس مارڪيٽ|ايمپريس مارڪيٽ]] واري عمارت ٺاھي وئي. 1878 ۾ ڪراچيءَ کي برٽش ريلوي سسٽم سان ڳنڍيو ويو.1899 ۾ ڪراچي [[ڪڻڪ]] برآمد ڪرڻ وارو [[اوڀر]] جي سڀ کان وڏي بندرگاه بڻجي وئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> انگريز سرڪار جي شروع ڪيل وڏن ترقياتي منصوبن جي ڪري ٻاھران مختلف قومن ۽ مذھبن جي آبادي جو واڌارو ٿيندو رھيو جنھن ۾ برطانوي انگريز، [[پارسي]]، [[مراٺي]]، [[گووا|گوا]] جا عيسائي ۽ ٻيا شامل ھئا. [[يهوديت|يھودين]] به 1893 ۾ ڪراچيءَ ۾ سڀ کان پھريون [[سنگاگ]] ٺاھيو جنھن جو نالو [[مگئن شالوم]] رکيائون.<ref>{{cite book|editor1-last=Askari|editor1-first=Sabiah|title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|date=2015|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-8450-1 |pages=325}}</ref>ڪراچيءَ ۾ [[ڪراچي ميونسپل ڪاميٽي|ميونسپل ڪاميٽي]] قائم ڪئي وئي جنھن جو پھريون [[ميئر]] [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911 ۾ بڻيو جنھن کي جديد ڪراچيءَ جو ابو سڏيندا هئا.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1134284|title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth|author=Nadeem F. Paracha|work=dawn.com|accessdate=10 March 2016}}</ref> [[فائل:Frere-Hall-Karachi-Shamail.jpg|thumb|180px|[[فريئر ھال]] انگريزن جي دؤر جي ڪراچيءَ ۾ ٺھيل مشھور عمارت]] [[فائل:KMC Headoffice day view.JPG|thumb|180px|[[ڪي. ايم. سي.]] جي مرڪزي افيس انگريزن جي دور جي [[انڊو-ساراسينڪ]] عمارت سازي جو مثالي نمونو آھي.]] [[فائل:Old building of State Bank of Pakistan, Now its known as State Bank Museum.jpg|thumb|180px| انگريزن جي دور جي [[اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان]] جي اڳوڻي عمارت.]] [[فائل:Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg|180px|thumb|180px|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] جي مرڪزي آفيس جيڪا [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]ءَ ٺھرائي.]] === پاڪستان جي قيام بعد === [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان ٺھڻ]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو جنهن جي آبادي 400000 لک ھئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> ھي شھر [[ڀارت|انڊيا]] مان ايندڙ مسلمان مھاجرن جو مرڪز بڻيو. انھن جي ڪراچي ۾ آمد 1960 تائين جاري رھي. شھر ۾ ٻاھران آيل ماڻهن جي ان اضافي ڪراچيءَ جي آبادي جي انگن اکرن ۽ معيشت کي بلڪل تبديل ڪري ڇڏيو. ڪراچيءَ کي پاڪستان جو پھريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو بعد ۾ 1958 ۾ گاديءَ جو هنڌ [[راولپنڊي]] منتقل ڪيو ويو.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|date=15 June 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-13998-1|ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> پرڏيھي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا.<ref>{{cite book|author=|title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50|date=1968|publisher=Brill Archive|page=37}}</ref>1958 کان 1970 تائين ڪراچيءَ جي [[ون يونٽ]] ٺھڻ جي ڪري سنڌ جي [[راڄڌاني|گاديءَ جي هنڌ]] ھجڻ جي حيثيت بہ ختم ٿي وئي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960 واري ڏھاڪي ۾ ڪراچي دنيا ۾ ھڪ رول ماڊل بڻجي ويو . [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سيئول ڪراچي جي پنج سالن واري منصوبي کي اپنايو.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393 </ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] a5y2znlnwqd7mzttmgrkv2pu6uo7o72 406102 406101 2026-08-23T01:44:37Z Intisar Ali 8681 406102 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === [[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]] ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] جا آثار کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن. ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118 |year=2018 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95766-4 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Chung |last2=Geng |first2=Yinzeng |title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ |year=2005 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations |isbn=978-81-87586-21-0}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Month |date=1912 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sun |first1=Zhixin Jason |last2=Hsing |first2=I-tien |last3=Liu |first3=Cary Y. |last4=Lu |first4=Pengliang |last5=Tseng |first5=Lillian Lan-ying |last6=Hong |first6=Yang |last7=Yates |first7=Robin D. S. |author7-link=Robin D. S. Yates |last8=Zhang |first8=Zhonglin Yukina |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14 |year=2017 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-1-58839-617-4 |page=14}}</ref> قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh |title=From Rambagh to Arambagh |last1=Hasan |first1=Arif |date=7 May 2009 |website=[[The News International]] |location=Karachi |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh }}</ref> [[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] پنهنجي سامونڊي ٻيڙي کي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن روانو ڪيو هو، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-298-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC |year=1950 |publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ |year=1959 |publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> جڏهن ته ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Samad |first=Rafi U. |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola |title=The Greeks in ancient Pakistan |date=2002 |publisher=Indus Publications |isbn=978-969-529-001-9 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCrindle |first=John Watson |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania |date=1896 |publisher=A. Constable and Company }}</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta |title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region |date=1938 }}</ref> سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=William |author-link=William Vincent (priest) |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180 |year=1797 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies |page=180}}</ref><ref>{{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |date=1993 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09790-2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lambrick |first=H. T. |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta |title=Sind: A General Introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=978-0-19-577220-3 }}</ref> اهي ٻئي علائقا نوآبادياتي دور تائين ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ سبب اڳتي هلي مکيه زمين سان ڳنڍجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |date=1950 |publisher=Times Press }}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ماٿري]] تي حملو ڪري [[ديبل]] جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو، جتان هن 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.<ref>{{cite web |title=Karachi History |website=www.houstonkarachi.org |publisher=Houston Karachi Sister City Association |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=7 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11}}</ref> ڪجهه مؤرخن [[ديبل]] کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ديبل جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ ويجهي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري علائقي ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang |date=28 March 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05645-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93; |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222 |year=1853 |publisher=S. Solomon & Company |page=222}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا. 1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Bloom |last2=Blair |first2=Sheila |author-link2=Sheila Blair |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ |year=2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Balocu |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |title=Sindh, Studies Historical |date=2002 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |isbn=978-969-8135-13-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |url-status=live }}</ref> هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ انهيءَ وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا. === ڪولاچيءَ کان ٽالپر دور تائين === [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو هڪ منظر.]] هاڻوڪي ڪراچيءَ واري هنڌ تي شروعات ۾ ڪو وڏو شهر موجود نه هو. سمنڊ جي هڪ ڇاڙ جي ڪناري تي ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون ۽ ڪجهه هندو واپارين جا گهر موجود هئا. هن علائقي کي '''ڪولاچيءَ جو ڪن''' چيو ويندو هو، جنهن جو ذڪر ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="قليچ"/> 19هين صديءَ جي ڪراچيءَ جي مؤرخ [[سيٺ نائونمل هوتچند]] موجب، ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري تي 20 کان 25 جهوپڙين تي مشتمل هڪ ننڍڙي وسندي موجود هئي، جيڪا ''ڊٻرو'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. اها وسندي ''ڪولاچي جو ڪن'' نالي پاڻيءَ جي هڪ تلاءَ جي ڀرسان واقع هئي.<ref>{{Cite book |last=Haider |first=Azimusshan |url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |title=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900 |date=1974 |publisher=Haider |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |url-status=live }}</ref> 1725ع ۾ [[مڪران]] ۽ [[قلات جي خانيٽ]] مان آيل [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جو هڪ گروهه ڏڪار ۽ قبائلي جهيڙن کان بچڻ لاءِ هن وسنديءَ ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Gayer-2014b">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062541/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128#v=snippet&q=manora%20fort%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> 1729ع ۾ ''ڊٻرو'' واري ماڳ تي هڪ نئين وسندي قائم ڪئي وئي، جيڪا ''[[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]]'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Studies on Karachi" /> روايت موجب هن وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name="Studies on Karachi" /> ڪولاچيءَ جي وسندي تقريباً {{Convert|40|ha|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيرن جا ڪيترائي ننڍا ڳوٺ پڻ موجود هئا.<ref>{{Cite book |last=Karachi (Pakistan) |url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&q=karachi+denso+hall |title=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan |date=1984 |publisher=The Corporation }}</ref> ڪجهه روايتن موجب هن نئين قلعي بند وسنديءَ جا باني سنڌي [[واڻيا]] هئا، جيڪي ويجهي [[کڙڪ بندر]] مان هتي آيا هئا. 1728ع ۾ شديد برساتن کان پوءِ کڙڪ بندر جي سامونڊي لنگهه ۾ لٽ ۽ مٽي ڀرجي وڃڻ سبب بندرگاهه جي افاديت گهٽجي وئي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |date=1874 |publisher=G. Bell and Sons |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062653/https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396#v=snippet&q=karachi%20kharak%20bandar&f=false |url-status=live }}</ref> 18هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] پڻ ڪراچيءَ جي ڀرسان [[کڙڪ بندر]] کي بندرگاهي مرڪز طور ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=J. |last2=Blair |first2=S. |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530991-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911-e-467 |language=en |chapter=Karachi}}</ref> ڪولاچيءَ کي چوڌاري قلعي بند ڪيو ويو ۽ ان جي حفاظت لاءِ [[مسقط، عمان|مسقط]] مان گهرايل توپون نصب ڪيون ويون. پراڻن سنڌي احوالن موجب هن قلعي کي '''ڪولاچي ڪوٽ''' چيو ويندو هو ۽ ڪنهن دور ۾ اهو [[قلات]] جي خان جي اختيار هيٺ پڻ رهيو.<ref name="قليچ"/> 1742ع ۾، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد]] جي دور ۾، نادر شاهه جي حڪم سان سورت ۾ تيار ٿيل جهازن جي سلسلي ۾ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچي آيو ۽ پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="قليچ"/> ''ڪراچي'' نالي جي هڪ شروعاتي لکيل صورت 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ ''ڊي رڊرڪرڪ'' نالي هڪ واپاري جهاز جي هن وسنديءَ جي ڀرسان تباهه ٿيڻ جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="The Dutch East India Company">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name="resources.huygens.knaw.nl-2015">{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795 |date=2 February 2015 |access-date=14 June 2015 |archive-date=26 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |url-status=live }}</ref> 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي [[قلات جو خان|قلات جي خان]] جي قبضي هيٺ آئي، جنهن کان پوءِ بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر هن علائقي ڏانهن آئي.<ref name="Gayer-2014b" /> پراڻن سنڌي احوالن موجب 1777ع ۾ [[مير بجار خان ٽالپر|مير بجار خان]] حج تان موٽندي ڪراچيءَ مان لهي [[شهدادپور]] ڏانهن ويو، جتي ٽالپر مير رهندا هئا.<ref name="قليچ"/> 1792ع ڌاري [[قلات]] جي خان سان لاڳاپيل زرڪ خان [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو|ميان عبدالنبي]] جي مدد ڪندي ٽالپرن سان جنگ ۾ مارجي ويو. روايتي سنڌي ذريعن موجب ان جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو ڪجهه علائقو قلات جي خان حوالي ڪيو.<ref name="قليچ"/> 1795ع ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] ڪراچيءَ کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ وچ سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب مان بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر ڪراچي پهتي.<ref name="Gayer-2014b" /> ٽالپرن جي دور ۾ شهر جي بندرگاهه کي واپاري قافلن جي منزلن سان ڳنڍڻ لاءِ ''راهه بندر'' نالي رستو تعمير ڪيو ويو.<ref name="CulturalAssets">{{Cite web |title=Preserving cultural assets |url=https://www.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |date=10 February 2008 |website=DAWN.COM |access-date=13 April 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014019/http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |url-status=live }}</ref> اڳتي هلي انگريزن هن رستي کي وڌيڪ ترقي ڏئي ''بندر روڊ'' بڻايو، جنهن جو نالو بعد ۾ [[محمد علي جناح روڊ]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=Sampark: Journal of Global Understanding |date=2004 |publisher=Sampark Literary Services |access-date=5 May 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062649/https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=URnrr_A5wZ8C&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=The Herald |date=1993 |publisher=Pakistan Herald Publications. }}</ref> ٽالپرن 1797ع ۾ [[منهوڙو قلعو]] تعمير ڪرايو، جيڪو ڪراچيءَ جي بندرگاهه کي [[القاسمي]] سامونڊي ڦورن جي حملن کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite book |last=Murray (publishers.) |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Vg0IAAAAQAAJ&pg=PA475 |title=A handbook for India. Part ii. Bombay |date=1859 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HpKhAAAAMAAJ&pg=PA20 |title=The Persian Gulf Pilot |date=1875 |publisher=J. D. Potter. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=Charles E. |url=https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162 |title=The Blood-red Arab Flag: An Investigation Into Qasimi Piracy, 1797–1820 |date=1997 |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-509-5 |access-date=14 April 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063149/https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1799ع يا 1800ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر|مير فتح علي خان]]، [[ناٿن ڪرو]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ڪراچيءَ ۾ واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite book |last=Huttenback |first=Robert A. |url=https://archive.org/details/britishrelations0000hutt |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/britishrelations0000hutt/page/3 3] |title=British Relations with Sind, 1799–1843: An Anatomy of Imperialism |date=1962 |publisher=University of California Press }}</ref> ناٿن ڪرو کي ڪراچيءَ ۾ رهائش لاءِ گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني وئي، پر 1802ع ۾ کيس شهر ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |last=Sunderlal |first=Pandit |url=https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |title=British Rule in India |date=1 August 2018 |publisher=SAGE Publishing India |isbn=978-93-5280-803-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063200/https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |url-status=live }}</ref> ڪراچي فيبروري 1839ع تائين ٽالپرن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهي، جڏهن [[جان ڪين، پهريون بيرن ڪين|جان ڪين]] جي ڪمان هيٺ برطانوي فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=42}} === ٽالپرن جو دور === 1795ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ڪراچيءَ تي قبضو ڪري اتي پنهنجو حاڪم مقرر ڪيو. ان وقت شهر جي هندو واپارين مان سرڪار کي ساليانو لڳ ڀڳ هڪ کان ڏيڍ لک رپين جي آمدني ٿيندي هئي.<ref name="قليچ">[قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو]</ref> ڪجهه ورهين کان پوءِ بندرگاهه جي حفاظت لاءِ ٽالپرن [[منهوڙو|منهوڙي]] تي قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="قليچ"/> ==== شهر ۽ قلعي جي بناوٽ ==== 1837ع ڌاري ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙ هئي. قلعي ۾ ڪيترائي برج هئا، جن تي لڳ ڀڳ 40 توپون نصب ٿيل هيون. انهن مان گهڻيون ننڍي ڪيلبر جون ۽ پراڻيون هيون. قلعي جي ڀتين ۾ ڪيترن هنڌن تي ڀڃ ڊاهه به موجود هئي، تنهنڪري ان جي دفاعي صلاحيت محدود هئي.<ref name="Mariwalla245">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref> قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا. [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''مٺو در''' ۽ سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''کارو در''' سڏيو ويندو هو. اڳتي هلي انهن دروازن جي نالن تان ڪراچيءَ جا [[مٺادر]] ۽ [[کارادر]] علائقا مشهور ٿيا. شهر جا گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل ۽ سڌين ڇتين وارا هئا. گهرن ۾ سامونڊي هوا جي رخ ڏانهن بانس جا هوادان هوندا هئا، جيڪي هوا ۽ روشني اندر آڻڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. گهٽيون سوڙهيون هيون ۽ بازارن کي اُس کان بچائڻ لاءِ چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو. شهر جي وچئين حصي ۾ نسبتاً بهتر گهر موجود هئا، پر ان وقت ڪراچيءَ ۾ ڪا نمايان سرڪاري عمارت نه هئي.<ref name="Mariwalla245"/> شهر جي ڀتين کان ٻاهر به وڏي آبادي موجود هئي. [[لياري ندي]] جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ مفاصلي تائين باغ پکڙيل هئا، جيڪي ان وقت جي لارنس روڊ تائين پهچندا هئا. انهن باغن ۾ خاص طور انب ۽ ڪجهه گدامڙيءَ جا وڻ هوندا هئا. ان دور جي بيانن موجب ڪراچيءَ جا انب هندستان ۾ [[بمبئي]] جي انبن کان پوءِ مشهور سمجهيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla245"/> ==== منهوڙي جو قلعو ==== [[File:Manora Beach, Karachi Pakistan.jpg|thumb|[[منهوڙو قلعو]]، جيڪو 1797ع ۾ ڪراچيءَ جي دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو. 3 فيبروري 1839ع تي انگريزن ان تي قبضو ڪيو ۽ 1888ع–1889ع دوران ان کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.]] ڪراچي بندرگاهه جي مُهڙ وٽ [[منهوڙو|منهوڙي]] تي هڪ قلعو قائم هو. اهو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. قلعي جي ڪنڊن تي برج ۽ خشڪيءَ واري پاسي نيم دائري وارو دفاعي مورچو هو. چوڌاري پختي ڀت ۾ بندوقن لاءِ سوراخ ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون، جڏهن ته بندرگاهه جي داخلي حصي ۾ پاڻيءَ جي سطح جي ويجهو ٽن توپن جي هڪ بيٽري پڻ موجود هئي.<ref name="Mariwalla245"/> قلعي جي دفاعي اهميت بابت ان دور جي برطانوي عملدارن جا مختلف رايا هئا. [[هينري پاٽنگر]] ان جي جڳهه کي مناسب سمجهندو هو، جڏهن ته 1837ع ۾ ڪراچي بندرگاهه جو سروي ڪندڙ ڪيپٽن ڪارلس جو خيال هو ته قلعو ٽڪريءَ جي ڪناري کان گهڻو پري هجڻ سبب بندرگاهه جي داخلا تي اثرائتو ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهندو.<ref name="Mariwalla245b">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انتظام ۽ انصاف ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچيءَ جو انتظام حڪمران ميرن طرفان مقرر ڪيل ٻن عملدارن جي هٿ ۾ هوندو هو. شهري انتظام جي سربراهه کي '''نواب''' چيو ويندو هو، جڏهن ته ٻيو عملدار فوجي گورنر هوندو هو. نواب عدالتي معاملا هلائيندو هو ۽ سندس ماتحت عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس فيصلن خلاف [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ميرن وٽ اپيل ڪري سگهجي ٿي. نواب کي ماهوار 100 رپيا پگهار ملندي هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي شامل هئا، جن مان هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ ويهه ٻيا عملدار ۽ سپاهي 3 کان 19 رپيا ماهوار وٺندا هئا. خزاني جي ذميوار عملدار جي پگهار 7 رپيا 8 آنا هئي. فوجي گورنر شهر جي قلعي ۽ منهوڙي جو ذميوار هو. سندس ماتحت لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته فوجي گورنر پاڻ 60 رپيا ماهوار وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار جي پگهار 20 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla246">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ان دور جي بيانن موجب ڏنڊ سڀ کان عام سزائن مان هڪ هو، جڏهن ته ڪوڙا هڻڻ، ڪاٺين ۾ بيهارڻ ۽ عضوا ڪاٽڻ جهڙيون جسماني سزائون پڻ ڏنيون وينديون هيون. نواب بابت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته هو ميرن جي اجازت کان سواءِ موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. سرڪاري ملازمن ۽ سپاهين جون گهٽ پگهارون رشوت ۽ مالي بدعنوانيءَ جو هڪ سبب ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="Mariwalla246"/> ==== آبادي، تعليم ۽ مذهبي ماڳ ==== ان دور ۾ ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14,000 هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9,000 هندو ۽ 4,850 مسلمان شامل هئا. هندن لاءِ ٽي يا چار اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرڻا برهمڻ هلائيندا هئا. انهن اسڪولن ۾ ٻارن کي سنڌي، حساب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. شاگرد روزانو هڪ مُٺ چانور ۽ ڪجهه ڏندڻ ڏيندا هئا، جڏهن ته سندن والدين هڪ يا ٻه رپيا ماهوار ادا ڪندا هئا.<ref name="Mariwalla248">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا [[فارسي ٻولي|فارسي]] پڙهائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته فارسي سرڪاري ۽ درٻاري ٻولي هئي. سرڪاري نوڪري حاصل ڪرڻ جا خواهشمند پڻ اهڙي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان تعليم جي فيس عام طور 3 کان 4 رپيا ماهوار هئي. ان وقت ڇوڪرين جي رسمي تعليم عام نه هئي.<ref name="Mariwalla248"/> ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان [[منگهو پير|پير منگهي]] جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالائون گڏجي 34 هيون. انهن مان موجوده [[نيٽي جيٽي]] واري علائقي ۾ واقع هڪ مندر کي حڪومت طرفان هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏنو ويندو هو، جيڪو دائمي ڏيئي لاءِ استعمال ٿيندو هو. مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي ۽ اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهازن جي بندرگاهه ۾ اچڻ يا روانگيءَ کان اڳ اتي نذرانو ڏيندا هئا.<ref name="Mariwalla247">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== بندرگاهه ۽ آمدرفت ==== 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه جو پاڻي سامونڊي ڪناري ڀرسان تمام گهٽ اونهو هو. وڏي جهاز مان ايندڙ مسافرن کي پهرين '''بٽيلي''' نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ ۽ پوءِ وڌيڪ ننڍڙي '''مڇوا''' ٻيڙيءَ ۾ منتقل ٿيڻو پوندو هو. آخري حصي ۾ پاڻي ۽ گاري سبب مسافرن کي ڪڏهن پيادل ۽ ڪڏهن مقامي مزدورن جي مدد سان ڪناري تائين پهچڻو پوندو هو. ڪن هنڌن تي پاڻي لڳ ڀڳ ٻه فوٽ اونهو هوندو هو ۽ گاريءَ ۾ سپيون ۽ ٻوٽن جون پاڙون سفر کي وڌيڪ ڏکيو بڻائينديون هيون.<ref name="Mariwalla248"/> ==== واپار ۽ محصول ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچي سنڌ جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. شهر جي سالياني واپار جي اوسط ماليت، قيمتي پٿرن کي ڇڏي، لڳ ڀڳ 37,47,000 رپيا ڄاڻائي وئي آهي، جنهن ۾ افيون جي واپار جي ماليت 16,00,000 رپيا شامل هئي. 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني لڳ ڀڳ 1,50,000 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla249">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مکيه محصولن ۾ هي شامل هئا: * درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو قدر مطابق محصول؛ * مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول؛ * ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ برآمد ٿيندڙ شين تي 1 سيڪڙو محصول؛ * هر ''ڪروار''، يعني لڳ ڀڳ 1,800 پائونڊ، درآمد يا برآمد ٿيندڙ مال تي اضافي محصول؛ * افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا برآمداتي محصول؛ * هر درآمد ڪيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا محصول. محصول گڏ ڪرڻ جا حق گهڻو ڪري ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ڪراچيءَ جو محصولي ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ افيون ۽ قيمتي پٿرن جا محصول شامل نه هئا.<ref name="Mariwalla249"/> مقامي سطح تي اناج، واپار، مڇي، مال ڍوئيندڙ جانورن، سڪن جي مٽاسٽا ۽ مختلف هنرن تي پڻ محصول لاڳو هئا. مڇي مار ٻيڙين کي پنهنجو شڪار ڪسٽم هائوس تي ڏيکارڻو پوندو هو. جيڪڏهن مڇين جو تعداد 60 کان گهٽ هوندو هو ته چوٿون حصو ۽ 60 يا وڌيڪ هئڻ جي صورت ۾ ڇهون حصو محصول طور ورتو ويندو هو. مختلف ڪاريگرن کان سندن هنر جي نوعيت موجب رقم يا پيداوار جي صورت ۾ محصول ورتو ويندو هو. ڪنڀر مهيني ۾ نو ٿانوَ ۽ تيل ٺاهيندڙ ڏيڍ سير تيل سرڪار کي ڏيندا هئا، جڏهن ته ڪپڙا رنگيندڙ محصول کان آزاد هئا.<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 249–250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ٽالپر حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي گهرن واري محصول کان ڇوٽ حاصل هئي. ان دور ۾ سنڌ ۾ لوڻ تي ڪو محصول نه هو. ان جي ابتڙ ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو موجود هو، جتي کٽيل رقم تي محصول ورتو ويندو هو.<ref name="Mariwalla249"/> ==== درآمدات ۽ برآمدات ==== ڪراچيءَ ۾ درآمد ٿيندڙ مال جو لڳ ڀڳ چار ڀاڱي پنج حصو [[بمبئي]] کان ايندو هو. درآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ کنڊ، مرچ، ٽامو، الائچي ۽ ٻيا مصالحا، ريشم، ڪاٺ، عاج، انگريزي ڪپهه جو سٽ، کوپرو، ٽين، ناريل، زعفران، سوپاري، فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي، چيني ڪاغذ، صندل، لوهه جا ٿانوَ ۽ گدامڙي شامل هئا.<ref name="Mariwalla250">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> [[گجرات]] مان ڪپهه، جڏهن ته [[فارسي نار]] مان کجورون، موتي، سڪايل ميوا، بادام، گلاب ۽ ٻيون شيون اينديون هيون. ان دور ۾ غلام پڻ فارسي نار واري واپاري نيٽ ورڪ وسيلي ڪراچي آندا ويندا هئا. مٿئين سنڌ مان تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو، [[نيرو (رنگ)|نيرو]]، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا ايندا هئا، جڏهن ته [[لسٻيلو|لسٻيلي]] مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ايندو هو. 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Mariwalla251252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 251–252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> بمبئيءَ کان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه جون شيون خاص اهميت رکنديون هيون. ريشمي شين ۾ چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب ۽ مختلف قسم جا چنتز شامل هئا. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، شيٽنگ، براڊ ڪلاٿ، مختلف قسم جا ململ، رنگين رومال ۽ شالون شامل هيون.<ref name="Mariwalla252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار محدود هجڻ سبب ڪراچي هر سال گجرات مان لڳ ڀڳ 15,000 مڻ ڪپهه گهرائيندي هئي. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ اندر ڪپهه جي پوک وڌڻ کان پوءِ 1837ع تائين اها درآمد گهٽجي لڳ ڀڳ 2,500 مڻ رهجي وئي.<ref name="Mariwalla252"/> ڪراچيءَ مان برآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ گيهه، اَن، گوند، منجيت، ڪشمش، جيرو، نيرو، ڪڻڪ، مڇي، شارڪ جون کنڀڙاٽيون، تيل، تيل جا ٻج، لنگيون ۽ افيون شامل هئا. افيون هن واپار جو انتهائي قيمتي حصو هئي. اها [[راجپوتانا]] جي [[پالي، راجستان|پالي]] کان ايندي هئي ۽ ڪراچيءَ وسيلي اڳتي برآمد ڪئي ويندي هئي. افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا محصول لاڳو هو. عام طور ساليانو لڳ ڀڳ 500 اُٺن جي بار جيتري افيون ڪراچيءَ مان گذرندي هئي، جڏهن ته ڪن سالن ۾ اهو مقدار 1,500 اُٺن جي بار تائين پهچندو هو.<ref name="Mariwalla252"/> ==== واپاري رستا ==== ڪراچيءَ مان مٿئين سنڌ ۽ ان کان اڳتي ويندڙ سامان اُٺن جي قافلن وسيلي خاص طور ٻن رستن، '''لسٻيلي واري رستي''' ۽ '''سيوهڻ واري رستي'''، تان موڪليو ويندو هو. لسٻيلي واري رستي وسيلي [[ڪابل]] تائين سفر لڳ ڀڳ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو محصولن جي لحاظ کان سستو، پر ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ سمجهيو ويندو هو. [[سيوهڻ]] وارو رستو وڌيڪ محفوظ ۽ تيز هو، پر اتي ٽرانزٽ محصول نسبتاً وڌيڪ هئا.<ref name="Mariwalla251">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> سنڌ اندر مال [[ٺٽو|ٺٽي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سيوهڻ]]، [[خيرپور]] ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن خشڪيءَ رستي موڪليو ويندو هو. ڪراچيءَ کان قافلو ٺٽي تائين لڳ ڀڳ ٽي ڏينهن، حيدرآباد تائين ڇهه، سيوهڻ تائين 13، خيرپور تائين 20 ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. قافلن جي حفاظت لاءِ [[جوکيا|جوکين]] جا محافظ پڻ مقرر ڪيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla252routes">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== موتين، قيمتي پٿرن ۽ غلامن جو واپار ==== 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪراچيءَ ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جو واپار پڻ ٿيندو هو. مقامي سامونڊي سپين مان ملندڙ موتي ننڍا ۽ نسبتاً گهٽ معيار جا هئا، تنهنڪري بهتر موتي [[فارسي نار]] مان درآمد ڪيا ويندا هئا. قيمتي پٿر اترين علائقن کان ايندا ۽ گهڻو ڪري بمبئي ڏانهن موڪليا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا.<ref name="Mariwalla252"/> ان دور ۾ ڪراچي غلامن جي واپار جو پڻ هڪ مرڪز هئي. ذريعن موجب هر سال لڳ ڀڳ 600 کان 700 غلام شهر ۾ آندا ويندا هئا، جن مان گهڻا آفريقي نسل جا هوندا هئا. انهن ۾ [[شيدي]] ۽ حبشي غلام شامل هئا ۽ عورتن جو تناسب گهڻو هو. غلامن جي درآمد تي سرڪار محصول وصول ڪندي هئي ۽ ان مد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا آمدني ٿيندي هئي.<ref name="Mariwalla253">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انگريزن جو قبضو ==== 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سنڌ ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا لاڳاپا وڌيڪ ڇڪتاڻ وارا ٿي ويا. افغانستان ڏانهن برطانوي فوجي مهم جي سلسلي ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جي فوجي اهميت پڻ وڌي وئي. 3 فيبروري 1839ع تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن ڪراچيءَ تي حملو ڪيو. [[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جي قلعي تي برطانوي جهازن طرفان گولاباري ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ قلعو سندن قبضي ۾ اچي ويو ۽ برطانوي فوجون ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيون.<ref name="قليچ"/> ميرن طرفان آغا اسماعيل شاهه ڪراچيءَ ۾ برطانوي اختيارين سان ڳالهين لاءِ موڪليو ويو ۽ ان کان پوءِ ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ معاهدو ٿيو.<ref name="قليچ"/> 1842ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] سنڌ ۾ برطانوي اختيارين جي نمائندي طور ڪراچي پهتو ۽ اتان آگبوٽ وسيلي حيدرآباد ويو، جتي هن [[مير نصير خان ٽالپر|مير نصير خان]] ۽ ٻين ٽالپر ميرن سان ملاقات ڪئي. ان کان پوءِ ٿيل نئين معاهدي تحت ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ تي برطانوي اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="قليچ"/> ڪراچيءَ تي 1839ع وارو قبضو شهر جي سياسي تاريخ ۾ اهم موڙ ثابت ٿيو؛ جڏهن ته سڄي سنڌ تي برطانوي قبضو 1843ع ۾ [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ مڪمل ٿيو. === ڪراچي انگريزن جي دور ۾ === 1843 ۾ ڪمپني سرڪار جي [[ميجر جنرل]] [[چارلس نيپئر|چارلس نيپيئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] کٽي ڪراچيءَ کي سنڌ جو پھريون دفعو گاديءَ جو هنڌ بڻايو. انگريزن کي هن شھر جي اھميت جو اندازو ھيو ۽ انھن 1854 ۾ [[ڪراچي بندرگاھ|ڪراچي پورٽ]] قائم ڪيو. بندرگاه جي قيام سان ھي شھر آمد و رفت جو وڏو مرڪز بڻيو ۽ کيس روڊن ۽ ريلوي نظام ذريعي سنڌ جي اندروني شھرن ۽ پنجاب سان ملايو ويو..<ref>{{cite book|last1=Blood|first1=Peter R.|title=Pakistan: A Country Study|date=1996|publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3|page=96}}</ref>برطانوي سرڪار ڪراچيء پھرين [[اينگلو افغان جنگ]] جي ڪري پنھنجي فوج کي مدد ڏيڻ لاءِ ڪراچيءَ ۾ فوجي [[ڇانوڻي]] قائم ڪئي جيڪا ھڪ فوجي [[گيريزن]] جي درجي واري ھئي. 1865 ۾ [[فريئر ھال]] ۽ ملڪہ [[عظيم برطانيا|برطانيه]] جي گولڊن جوبلي جي ياد ۾ [[امپريس مارڪيٽ|ايمپريس مارڪيٽ]] واري عمارت ٺاھي وئي. 1878 ۾ ڪراچيءَ کي برٽش ريلوي سسٽم سان ڳنڍيو ويو.1899 ۾ ڪراچي [[ڪڻڪ]] برآمد ڪرڻ وارو [[اوڀر]] جي سڀ کان وڏي بندرگاه بڻجي وئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> انگريز سرڪار جي شروع ڪيل وڏن ترقياتي منصوبن جي ڪري ٻاھران مختلف قومن ۽ مذھبن جي آبادي جو واڌارو ٿيندو رھيو جنھن ۾ برطانوي انگريز، [[پارسي]]، [[مراٺي]]، [[گووا|گوا]] جا عيسائي ۽ ٻيا شامل ھئا. [[يهوديت|يھودين]] به 1893 ۾ ڪراچيءَ ۾ سڀ کان پھريون [[سنگاگ]] ٺاھيو جنھن جو نالو [[مگئن شالوم]] رکيائون.<ref>{{cite book|editor1-last=Askari|editor1-first=Sabiah|title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013|date=2015|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-8450-1 |pages=325}}</ref>ڪراچيءَ ۾ [[ڪراچي ميونسپل ڪاميٽي|ميونسپل ڪاميٽي]] قائم ڪئي وئي جنھن جو پھريون [[ميئر]] [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911 ۾ بڻيو جنھن کي جديد ڪراچيءَ جو ابو سڏيندا هئا.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1134284|title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth|author=Nadeem F. Paracha|work=dawn.com|accessdate=10 March 2016}}</ref> [[فائل:Frere-Hall-Karachi-Shamail.jpg|thumb|180px|[[فريئر ھال]] انگريزن جي دؤر جي ڪراچيءَ ۾ ٺھيل مشھور عمارت]] [[فائل:KMC Headoffice day view.JPG|thumb|180px|[[ڪي. ايم. سي.]] جي مرڪزي افيس انگريزن جي دور جي [[انڊو-ساراسينڪ]] عمارت سازي جو مثالي نمونو آھي.]] [[فائل:Old building of State Bank of Pakistan, Now its known as State Bank Museum.jpg|thumb|180px| انگريزن جي دور جي [[اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان]] جي اڳوڻي عمارت.]] [[فائل:Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg|180px|thumb|180px|[[ڪراچي پورٽ ٽرسٽ]] جي مرڪزي آفيس جيڪا [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]]ءَ ٺھرائي.]] === پاڪستان جي قيام بعد === [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان ٺھڻ]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو جنهن جي آبادي 400000 لک ھئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> ھي شھر [[ڀارت|انڊيا]] مان ايندڙ مسلمان مھاجرن جو مرڪز بڻيو. انھن جي ڪراچي ۾ آمد 1960 تائين جاري رھي. شھر ۾ ٻاھران آيل ماڻهن جي ان اضافي ڪراچيءَ جي آبادي جي انگن اکرن ۽ معيشت کي بلڪل تبديل ڪري ڇڏيو. ڪراچيءَ کي پاڪستان جو پھريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو بعد ۾ 1958 ۾ گاديءَ جو هنڌ [[راولپنڊي]] منتقل ڪيو ويو.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|date=15 June 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-13998-1|ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> پرڏيھي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا.<ref>{{cite book|author=|title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50|date=1968|publisher=Brill Archive|page=37}}</ref>1958 کان 1970 تائين ڪراچيءَ جي [[ون يونٽ]] ٺھڻ جي ڪري سنڌ جي [[راڄڌاني|گاديءَ جي هنڌ]] ھجڻ جي حيثيت بہ ختم ٿي وئي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960 واري ڏھاڪي ۾ ڪراچي دنيا ۾ ھڪ رول ماڊل بڻجي ويو . [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سيئول ڪراچي جي پنج سالن واري منصوبي کي اپنايو.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393 </ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] e4rrtj6pzonc2z10kddgb1pyt86uswg 406103 406102 2026-08-23T01:47:18Z Intisar Ali 8681 /* برطانوي دور */ 406103 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === [[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]] ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] جا آثار کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن. ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118 |year=2018 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95766-4 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Chung |last2=Geng |first2=Yinzeng |title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ |year=2005 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations |isbn=978-81-87586-21-0}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Month |date=1912 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sun |first1=Zhixin Jason |last2=Hsing |first2=I-tien |last3=Liu |first3=Cary Y. |last4=Lu |first4=Pengliang |last5=Tseng |first5=Lillian Lan-ying |last6=Hong |first6=Yang |last7=Yates |first7=Robin D. S. |author7-link=Robin D. S. Yates |last8=Zhang |first8=Zhonglin Yukina |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14 |year=2017 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-1-58839-617-4 |page=14}}</ref> قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh |title=From Rambagh to Arambagh |last1=Hasan |first1=Arif |date=7 May 2009 |website=[[The News International]] |location=Karachi |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh }}</ref> [[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] پنهنجي سامونڊي ٻيڙي کي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن روانو ڪيو هو، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-298-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC |year=1950 |publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ |year=1959 |publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> جڏهن ته ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Samad |first=Rafi U. |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola |title=The Greeks in ancient Pakistan |date=2002 |publisher=Indus Publications |isbn=978-969-529-001-9 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCrindle |first=John Watson |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania |date=1896 |publisher=A. Constable and Company }}</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta |title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region |date=1938 }}</ref> سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=William |author-link=William Vincent (priest) |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180 |year=1797 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies |page=180}}</ref><ref>{{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |date=1993 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09790-2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lambrick |first=H. T. |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta |title=Sind: A General Introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=978-0-19-577220-3 }}</ref> اهي ٻئي علائقا نوآبادياتي دور تائين ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ سبب اڳتي هلي مکيه زمين سان ڳنڍجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |date=1950 |publisher=Times Press }}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ماٿري]] تي حملو ڪري [[ديبل]] جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو، جتان هن 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.<ref>{{cite web |title=Karachi History |website=www.houstonkarachi.org |publisher=Houston Karachi Sister City Association |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=7 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11}}</ref> ڪجهه مؤرخن [[ديبل]] کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ديبل جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ ويجهي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري علائقي ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang |date=28 March 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05645-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93; |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222 |year=1853 |publisher=S. Solomon & Company |page=222}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا. 1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Bloom |last2=Blair |first2=Sheila |author-link2=Sheila Blair |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ |year=2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Balocu |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |title=Sindh, Studies Historical |date=2002 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |isbn=978-969-8135-13-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |url-status=live }}</ref> هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ انهيءَ وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا. === ڪولاچيءَ کان ٽالپر دور تائين === [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو هڪ منظر.]] هاڻوڪي ڪراچيءَ واري هنڌ تي شروعات ۾ ڪو وڏو شهر موجود نه هو. سمنڊ جي هڪ ڇاڙ جي ڪناري تي ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون ۽ ڪجهه هندو واپارين جا گهر موجود هئا. هن علائقي کي '''ڪولاچيءَ جو ڪن''' چيو ويندو هو، جنهن جو ذڪر ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="قليچ"/> 19هين صديءَ جي ڪراچيءَ جي مؤرخ [[سيٺ نائونمل هوتچند]] موجب، ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري تي 20 کان 25 جهوپڙين تي مشتمل هڪ ننڍڙي وسندي موجود هئي، جيڪا ''ڊٻرو'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. اها وسندي ''ڪولاچي جو ڪن'' نالي پاڻيءَ جي هڪ تلاءَ جي ڀرسان واقع هئي.<ref>{{Cite book |last=Haider |first=Azimusshan |url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |title=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900 |date=1974 |publisher=Haider |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |url-status=live }}</ref> 1725ع ۾ [[مڪران]] ۽ [[قلات جي خانيٽ]] مان آيل [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جو هڪ گروهه ڏڪار ۽ قبائلي جهيڙن کان بچڻ لاءِ هن وسنديءَ ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Gayer-2014b">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062541/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128#v=snippet&q=manora%20fort%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> 1729ع ۾ ''ڊٻرو'' واري ماڳ تي هڪ نئين وسندي قائم ڪئي وئي، جيڪا ''[[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]]'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Studies on Karachi" /> روايت موجب هن وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name="Studies on Karachi" /> ڪولاچيءَ جي وسندي تقريباً {{Convert|40|ha|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيرن جا ڪيترائي ننڍا ڳوٺ پڻ موجود هئا.<ref>{{Cite book |last=Karachi (Pakistan) |url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&q=karachi+denso+hall |title=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan |date=1984 |publisher=The Corporation }}</ref> ڪجهه روايتن موجب هن نئين قلعي بند وسنديءَ جا باني سنڌي [[واڻيا]] هئا، جيڪي ويجهي [[کڙڪ بندر]] مان هتي آيا هئا. 1728ع ۾ شديد برساتن کان پوءِ کڙڪ بندر جي سامونڊي لنگهه ۾ لٽ ۽ مٽي ڀرجي وڃڻ سبب بندرگاهه جي افاديت گهٽجي وئي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |date=1874 |publisher=G. Bell and Sons |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062653/https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396#v=snippet&q=karachi%20kharak%20bandar&f=false |url-status=live }}</ref> 18هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] پڻ ڪراچيءَ جي ڀرسان [[کڙڪ بندر]] کي بندرگاهي مرڪز طور ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=J. |last2=Blair |first2=S. |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530991-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911-e-467 |language=en |chapter=Karachi}}</ref> ڪولاچيءَ کي چوڌاري قلعي بند ڪيو ويو ۽ ان جي حفاظت لاءِ [[مسقط، عمان|مسقط]] مان گهرايل توپون نصب ڪيون ويون. پراڻن سنڌي احوالن موجب هن قلعي کي '''ڪولاچي ڪوٽ''' چيو ويندو هو ۽ ڪنهن دور ۾ اهو [[قلات]] جي خان جي اختيار هيٺ پڻ رهيو.<ref name="قليچ"/> 1742ع ۾، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد]] جي دور ۾، نادر شاهه جي حڪم سان سورت ۾ تيار ٿيل جهازن جي سلسلي ۾ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچي آيو ۽ پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="قليچ"/> ''ڪراچي'' نالي جي هڪ شروعاتي لکيل صورت 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ ''ڊي رڊرڪرڪ'' نالي هڪ واپاري جهاز جي هن وسنديءَ جي ڀرسان تباهه ٿيڻ جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="The Dutch East India Company">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name="resources.huygens.knaw.nl-2015">{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795 |date=2 February 2015 |access-date=14 June 2015 |archive-date=26 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |url-status=live }}</ref> 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي [[قلات جو خان|قلات جي خان]] جي قبضي هيٺ آئي، جنهن کان پوءِ بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر هن علائقي ڏانهن آئي.<ref name="Gayer-2014b" /> پراڻن سنڌي احوالن موجب 1777ع ۾ [[مير بجار خان ٽالپر|مير بجار خان]] حج تان موٽندي ڪراچيءَ مان لهي [[شهدادپور]] ڏانهن ويو، جتي ٽالپر مير رهندا هئا.<ref name="قليچ"/> 1792ع ڌاري [[قلات]] جي خان سان لاڳاپيل زرڪ خان [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو|ميان عبدالنبي]] جي مدد ڪندي ٽالپرن سان جنگ ۾ مارجي ويو. روايتي سنڌي ذريعن موجب ان جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو ڪجهه علائقو قلات جي خان حوالي ڪيو.<ref name="قليچ"/> 1795ع ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] ڪراچيءَ کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ وچ سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب مان بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر ڪراچي پهتي.<ref name="Gayer-2014b" /> ٽالپرن جي دور ۾ شهر جي بندرگاهه کي واپاري قافلن جي منزلن سان ڳنڍڻ لاءِ ''راهه بندر'' نالي رستو تعمير ڪيو ويو.<ref name="CulturalAssets">{{Cite web |title=Preserving cultural assets |url=https://www.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |date=10 February 2008 |website=DAWN.COM |access-date=13 April 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014019/http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |url-status=live }}</ref> اڳتي هلي انگريزن هن رستي کي وڌيڪ ترقي ڏئي ''بندر روڊ'' بڻايو، جنهن جو نالو بعد ۾ [[محمد علي جناح روڊ]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=Sampark: Journal of Global Understanding |date=2004 |publisher=Sampark Literary Services |access-date=5 May 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062649/https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=URnrr_A5wZ8C&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=The Herald |date=1993 |publisher=Pakistan Herald Publications. }}</ref> ٽالپرن 1797ع ۾ [[منهوڙو قلعو]] تعمير ڪرايو، جيڪو ڪراچيءَ جي بندرگاهه کي [[القاسمي]] سامونڊي ڦورن جي حملن کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite book |last=Murray (publishers.) |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Vg0IAAAAQAAJ&pg=PA475 |title=A handbook for India. Part ii. Bombay |date=1859 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HpKhAAAAMAAJ&pg=PA20 |title=The Persian Gulf Pilot |date=1875 |publisher=J. D. Potter. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=Charles E. |url=https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162 |title=The Blood-red Arab Flag: An Investigation Into Qasimi Piracy, 1797–1820 |date=1997 |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-509-5 |access-date=14 April 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063149/https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1799ع يا 1800ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر|مير فتح علي خان]]، [[ناٿن ڪرو]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ڪراچيءَ ۾ واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite book |last=Huttenback |first=Robert A. |url=https://archive.org/details/britishrelations0000hutt |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/britishrelations0000hutt/page/3 3] |title=British Relations with Sind, 1799–1843: An Anatomy of Imperialism |date=1962 |publisher=University of California Press }}</ref> ناٿن ڪرو کي ڪراچيءَ ۾ رهائش لاءِ گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني وئي، پر 1802ع ۾ کيس شهر ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |last=Sunderlal |first=Pandit |url=https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |title=British Rule in India |date=1 August 2018 |publisher=SAGE Publishing India |isbn=978-93-5280-803-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063200/https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |url-status=live }}</ref> ڪراچي فيبروري 1839ع تائين ٽالپرن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهي، جڏهن [[جان ڪين، پهريون بيرن ڪين|جان ڪين]] جي ڪمان هيٺ برطانوي فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=42}} === ٽالپرن جو دور === 1795ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ڪراچيءَ تي قبضو ڪري اتي پنهنجو حاڪم مقرر ڪيو. ان وقت شهر جي هندو واپارين مان سرڪار کي ساليانو لڳ ڀڳ هڪ کان ڏيڍ لک رپين جي آمدني ٿيندي هئي.<ref name="قليچ">[قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو]</ref> ڪجهه ورهين کان پوءِ بندرگاهه جي حفاظت لاءِ ٽالپرن [[منهوڙو|منهوڙي]] تي قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="قليچ"/> ==== شهر ۽ قلعي جي بناوٽ ==== 1837ع ڌاري ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙ هئي. قلعي ۾ ڪيترائي برج هئا، جن تي لڳ ڀڳ 40 توپون نصب ٿيل هيون. انهن مان گهڻيون ننڍي ڪيلبر جون ۽ پراڻيون هيون. قلعي جي ڀتين ۾ ڪيترن هنڌن تي ڀڃ ڊاهه به موجود هئي، تنهنڪري ان جي دفاعي صلاحيت محدود هئي.<ref name="Mariwalla245">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref> قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا. [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''مٺو در''' ۽ سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''کارو در''' سڏيو ويندو هو. اڳتي هلي انهن دروازن جي نالن تان ڪراچيءَ جا [[مٺادر]] ۽ [[کارادر]] علائقا مشهور ٿيا. شهر جا گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل ۽ سڌين ڇتين وارا هئا. گهرن ۾ سامونڊي هوا جي رخ ڏانهن بانس جا هوادان هوندا هئا، جيڪي هوا ۽ روشني اندر آڻڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. گهٽيون سوڙهيون هيون ۽ بازارن کي اُس کان بچائڻ لاءِ چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو. شهر جي وچئين حصي ۾ نسبتاً بهتر گهر موجود هئا، پر ان وقت ڪراچيءَ ۾ ڪا نمايان سرڪاري عمارت نه هئي.<ref name="Mariwalla245"/> شهر جي ڀتين کان ٻاهر به وڏي آبادي موجود هئي. [[لياري ندي]] جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ مفاصلي تائين باغ پکڙيل هئا، جيڪي ان وقت جي لارنس روڊ تائين پهچندا هئا. انهن باغن ۾ خاص طور انب ۽ ڪجهه گدامڙيءَ جا وڻ هوندا هئا. ان دور جي بيانن موجب ڪراچيءَ جا انب هندستان ۾ [[بمبئي]] جي انبن کان پوءِ مشهور سمجهيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla245"/> ==== منهوڙي جو قلعو ==== [[File:Manora Beach, Karachi Pakistan.jpg|thumb|[[منهوڙو قلعو]]، جيڪو 1797ع ۾ ڪراچيءَ جي دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو. 3 فيبروري 1839ع تي انگريزن ان تي قبضو ڪيو ۽ 1888ع–1889ع دوران ان کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.]] ڪراچي بندرگاهه جي مُهڙ وٽ [[منهوڙو|منهوڙي]] تي هڪ قلعو قائم هو. اهو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. قلعي جي ڪنڊن تي برج ۽ خشڪيءَ واري پاسي نيم دائري وارو دفاعي مورچو هو. چوڌاري پختي ڀت ۾ بندوقن لاءِ سوراخ ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون، جڏهن ته بندرگاهه جي داخلي حصي ۾ پاڻيءَ جي سطح جي ويجهو ٽن توپن جي هڪ بيٽري پڻ موجود هئي.<ref name="Mariwalla245"/> قلعي جي دفاعي اهميت بابت ان دور جي برطانوي عملدارن جا مختلف رايا هئا. [[هينري پاٽنگر]] ان جي جڳهه کي مناسب سمجهندو هو، جڏهن ته 1837ع ۾ ڪراچي بندرگاهه جو سروي ڪندڙ ڪيپٽن ڪارلس جو خيال هو ته قلعو ٽڪريءَ جي ڪناري کان گهڻو پري هجڻ سبب بندرگاهه جي داخلا تي اثرائتو ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهندو.<ref name="Mariwalla245b">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انتظام ۽ انصاف ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچيءَ جو انتظام حڪمران ميرن طرفان مقرر ڪيل ٻن عملدارن جي هٿ ۾ هوندو هو. شهري انتظام جي سربراهه کي '''نواب''' چيو ويندو هو، جڏهن ته ٻيو عملدار فوجي گورنر هوندو هو. نواب عدالتي معاملا هلائيندو هو ۽ سندس ماتحت عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس فيصلن خلاف [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ميرن وٽ اپيل ڪري سگهجي ٿي. نواب کي ماهوار 100 رپيا پگهار ملندي هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي شامل هئا، جن مان هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ ويهه ٻيا عملدار ۽ سپاهي 3 کان 19 رپيا ماهوار وٺندا هئا. خزاني جي ذميوار عملدار جي پگهار 7 رپيا 8 آنا هئي. فوجي گورنر شهر جي قلعي ۽ منهوڙي جو ذميوار هو. سندس ماتحت لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته فوجي گورنر پاڻ 60 رپيا ماهوار وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار جي پگهار 20 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla246">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ان دور جي بيانن موجب ڏنڊ سڀ کان عام سزائن مان هڪ هو، جڏهن ته ڪوڙا هڻڻ، ڪاٺين ۾ بيهارڻ ۽ عضوا ڪاٽڻ جهڙيون جسماني سزائون پڻ ڏنيون وينديون هيون. نواب بابت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته هو ميرن جي اجازت کان سواءِ موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. سرڪاري ملازمن ۽ سپاهين جون گهٽ پگهارون رشوت ۽ مالي بدعنوانيءَ جو هڪ سبب ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="Mariwalla246"/> ==== آبادي، تعليم ۽ مذهبي ماڳ ==== ان دور ۾ ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14,000 هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9,000 هندو ۽ 4,850 مسلمان شامل هئا. هندن لاءِ ٽي يا چار اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرڻا برهمڻ هلائيندا هئا. انهن اسڪولن ۾ ٻارن کي سنڌي، حساب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. شاگرد روزانو هڪ مُٺ چانور ۽ ڪجهه ڏندڻ ڏيندا هئا، جڏهن ته سندن والدين هڪ يا ٻه رپيا ماهوار ادا ڪندا هئا.<ref name="Mariwalla248">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا [[فارسي ٻولي|فارسي]] پڙهائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته فارسي سرڪاري ۽ درٻاري ٻولي هئي. سرڪاري نوڪري حاصل ڪرڻ جا خواهشمند پڻ اهڙي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان تعليم جي فيس عام طور 3 کان 4 رپيا ماهوار هئي. ان وقت ڇوڪرين جي رسمي تعليم عام نه هئي.<ref name="Mariwalla248"/> ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان [[منگهو پير|پير منگهي]] جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالائون گڏجي 34 هيون. انهن مان موجوده [[نيٽي جيٽي]] واري علائقي ۾ واقع هڪ مندر کي حڪومت طرفان هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏنو ويندو هو، جيڪو دائمي ڏيئي لاءِ استعمال ٿيندو هو. مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي ۽ اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهازن جي بندرگاهه ۾ اچڻ يا روانگيءَ کان اڳ اتي نذرانو ڏيندا هئا.<ref name="Mariwalla247">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== بندرگاهه ۽ آمدرفت ==== 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه جو پاڻي سامونڊي ڪناري ڀرسان تمام گهٽ اونهو هو. وڏي جهاز مان ايندڙ مسافرن کي پهرين '''بٽيلي''' نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ ۽ پوءِ وڌيڪ ننڍڙي '''مڇوا''' ٻيڙيءَ ۾ منتقل ٿيڻو پوندو هو. آخري حصي ۾ پاڻي ۽ گاري سبب مسافرن کي ڪڏهن پيادل ۽ ڪڏهن مقامي مزدورن جي مدد سان ڪناري تائين پهچڻو پوندو هو. ڪن هنڌن تي پاڻي لڳ ڀڳ ٻه فوٽ اونهو هوندو هو ۽ گاريءَ ۾ سپيون ۽ ٻوٽن جون پاڙون سفر کي وڌيڪ ڏکيو بڻائينديون هيون.<ref name="Mariwalla248"/> ==== واپار ۽ محصول ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچي سنڌ جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. شهر جي سالياني واپار جي اوسط ماليت، قيمتي پٿرن کي ڇڏي، لڳ ڀڳ 37,47,000 رپيا ڄاڻائي وئي آهي، جنهن ۾ افيون جي واپار جي ماليت 16,00,000 رپيا شامل هئي. 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني لڳ ڀڳ 1,50,000 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla249">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مکيه محصولن ۾ هي شامل هئا: * درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو قدر مطابق محصول؛ * مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول؛ * ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ برآمد ٿيندڙ شين تي 1 سيڪڙو محصول؛ * هر ''ڪروار''، يعني لڳ ڀڳ 1,800 پائونڊ، درآمد يا برآمد ٿيندڙ مال تي اضافي محصول؛ * افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا برآمداتي محصول؛ * هر درآمد ڪيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا محصول. محصول گڏ ڪرڻ جا حق گهڻو ڪري ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ڪراچيءَ جو محصولي ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ افيون ۽ قيمتي پٿرن جا محصول شامل نه هئا.<ref name="Mariwalla249"/> مقامي سطح تي اناج، واپار، مڇي، مال ڍوئيندڙ جانورن، سڪن جي مٽاسٽا ۽ مختلف هنرن تي پڻ محصول لاڳو هئا. مڇي مار ٻيڙين کي پنهنجو شڪار ڪسٽم هائوس تي ڏيکارڻو پوندو هو. جيڪڏهن مڇين جو تعداد 60 کان گهٽ هوندو هو ته چوٿون حصو ۽ 60 يا وڌيڪ هئڻ جي صورت ۾ ڇهون حصو محصول طور ورتو ويندو هو. مختلف ڪاريگرن کان سندن هنر جي نوعيت موجب رقم يا پيداوار جي صورت ۾ محصول ورتو ويندو هو. ڪنڀر مهيني ۾ نو ٿانوَ ۽ تيل ٺاهيندڙ ڏيڍ سير تيل سرڪار کي ڏيندا هئا، جڏهن ته ڪپڙا رنگيندڙ محصول کان آزاد هئا.<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 249–250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ٽالپر حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي گهرن واري محصول کان ڇوٽ حاصل هئي. ان دور ۾ سنڌ ۾ لوڻ تي ڪو محصول نه هو. ان جي ابتڙ ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو موجود هو، جتي کٽيل رقم تي محصول ورتو ويندو هو.<ref name="Mariwalla249"/> ==== درآمدات ۽ برآمدات ==== ڪراچيءَ ۾ درآمد ٿيندڙ مال جو لڳ ڀڳ چار ڀاڱي پنج حصو [[بمبئي]] کان ايندو هو. درآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ کنڊ، مرچ، ٽامو، الائچي ۽ ٻيا مصالحا، ريشم، ڪاٺ، عاج، انگريزي ڪپهه جو سٽ، کوپرو، ٽين، ناريل، زعفران، سوپاري، فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي، چيني ڪاغذ، صندل، لوهه جا ٿانوَ ۽ گدامڙي شامل هئا.<ref name="Mariwalla250">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> [[گجرات]] مان ڪپهه، جڏهن ته [[فارسي نار]] مان کجورون، موتي، سڪايل ميوا، بادام، گلاب ۽ ٻيون شيون اينديون هيون. ان دور ۾ غلام پڻ فارسي نار واري واپاري نيٽ ورڪ وسيلي ڪراچي آندا ويندا هئا. مٿئين سنڌ مان تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو، [[نيرو (رنگ)|نيرو]]، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا ايندا هئا، جڏهن ته [[لسٻيلو|لسٻيلي]] مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ايندو هو. 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Mariwalla251252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 251–252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> بمبئيءَ کان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه جون شيون خاص اهميت رکنديون هيون. ريشمي شين ۾ چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب ۽ مختلف قسم جا چنتز شامل هئا. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، شيٽنگ، براڊ ڪلاٿ، مختلف قسم جا ململ، رنگين رومال ۽ شالون شامل هيون.<ref name="Mariwalla252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار محدود هجڻ سبب ڪراچي هر سال گجرات مان لڳ ڀڳ 15,000 مڻ ڪپهه گهرائيندي هئي. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ اندر ڪپهه جي پوک وڌڻ کان پوءِ 1837ع تائين اها درآمد گهٽجي لڳ ڀڳ 2,500 مڻ رهجي وئي.<ref name="Mariwalla252"/> ڪراچيءَ مان برآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ گيهه، اَن، گوند، منجيت، ڪشمش، جيرو، نيرو، ڪڻڪ، مڇي، شارڪ جون کنڀڙاٽيون، تيل، تيل جا ٻج، لنگيون ۽ افيون شامل هئا. افيون هن واپار جو انتهائي قيمتي حصو هئي. اها [[راجپوتانا]] جي [[پالي، راجستان|پالي]] کان ايندي هئي ۽ ڪراچيءَ وسيلي اڳتي برآمد ڪئي ويندي هئي. افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا محصول لاڳو هو. عام طور ساليانو لڳ ڀڳ 500 اُٺن جي بار جيتري افيون ڪراچيءَ مان گذرندي هئي، جڏهن ته ڪن سالن ۾ اهو مقدار 1,500 اُٺن جي بار تائين پهچندو هو.<ref name="Mariwalla252"/> ==== واپاري رستا ==== ڪراچيءَ مان مٿئين سنڌ ۽ ان کان اڳتي ويندڙ سامان اُٺن جي قافلن وسيلي خاص طور ٻن رستن، '''لسٻيلي واري رستي''' ۽ '''سيوهڻ واري رستي'''، تان موڪليو ويندو هو. لسٻيلي واري رستي وسيلي [[ڪابل]] تائين سفر لڳ ڀڳ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو محصولن جي لحاظ کان سستو، پر ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ سمجهيو ويندو هو. [[سيوهڻ]] وارو رستو وڌيڪ محفوظ ۽ تيز هو، پر اتي ٽرانزٽ محصول نسبتاً وڌيڪ هئا.<ref name="Mariwalla251">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> سنڌ اندر مال [[ٺٽو|ٺٽي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سيوهڻ]]، [[خيرپور]] ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن خشڪيءَ رستي موڪليو ويندو هو. ڪراچيءَ کان قافلو ٺٽي تائين لڳ ڀڳ ٽي ڏينهن، حيدرآباد تائين ڇهه، سيوهڻ تائين 13، خيرپور تائين 20 ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. قافلن جي حفاظت لاءِ [[جوکيا|جوکين]] جا محافظ پڻ مقرر ڪيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla252routes">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== موتين، قيمتي پٿرن ۽ غلامن جو واپار ==== 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪراچيءَ ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جو واپار پڻ ٿيندو هو. مقامي سامونڊي سپين مان ملندڙ موتي ننڍا ۽ نسبتاً گهٽ معيار جا هئا، تنهنڪري بهتر موتي [[فارسي نار]] مان درآمد ڪيا ويندا هئا. قيمتي پٿر اترين علائقن کان ايندا ۽ گهڻو ڪري بمبئي ڏانهن موڪليا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا.<ref name="Mariwalla252"/> ان دور ۾ ڪراچي غلامن جي واپار جو پڻ هڪ مرڪز هئي. ذريعن موجب هر سال لڳ ڀڳ 600 کان 700 غلام شهر ۾ آندا ويندا هئا، جن مان گهڻا آفريقي نسل جا هوندا هئا. انهن ۾ [[شيدي]] ۽ حبشي غلام شامل هئا ۽ عورتن جو تناسب گهڻو هو. غلامن جي درآمد تي سرڪار محصول وصول ڪندي هئي ۽ ان مد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا آمدني ٿيندي هئي.<ref name="Mariwalla253">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انگريزن جو قبضو ==== 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سنڌ ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا لاڳاپا وڌيڪ ڇڪتاڻ وارا ٿي ويا. افغانستان ڏانهن برطانوي فوجي مهم جي سلسلي ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جي فوجي اهميت پڻ وڌي وئي. 3 فيبروري 1839ع تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن ڪراچيءَ تي حملو ڪيو. [[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جي قلعي تي برطانوي جهازن طرفان گولاباري ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ قلعو سندن قبضي ۾ اچي ويو ۽ برطانوي فوجون ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيون.<ref name="قليچ"/> ميرن طرفان آغا اسماعيل شاهه ڪراچيءَ ۾ برطانوي اختيارين سان ڳالهين لاءِ موڪليو ويو ۽ ان کان پوءِ ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ معاهدو ٿيو.<ref name="قليچ"/> 1842ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] سنڌ ۾ برطانوي اختيارين جي نمائندي طور ڪراچي پهتو ۽ اتان آگبوٽ وسيلي حيدرآباد ويو، جتي هن [[مير نصير خان ٽالپر|مير نصير خان]] ۽ ٻين ٽالپر ميرن سان ملاقات ڪئي. ان کان پوءِ ٿيل نئين معاهدي تحت ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ تي برطانوي اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="قليچ"/> ڪراچيءَ تي 1839ع وارو قبضو شهر جي سياسي تاريخ ۾ اهم موڙ ثابت ٿيو؛ جڏهن ته سڄي سنڌ تي برطانوي قبضو 1843ع ۾ [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ مڪمل ٿيو. === برطانوي دور === [[File:A street in Old Town, Karachi, India. Photograph, 1897. Wellcome V0029261.jpg|thumb|1897ع ۾ [[مٺادر]] جي رامپارٽ روڊ جو هڪ منظر.]] [[File:Mules Mansion 01.jpg|thumb|[[مولز مينشن]]، برطانوي دور جي ڪراچيءَ جي هڪ تاريخي عمارت.]] [[File:Frere Hall Karachi. Pakistan.jpg|thumb|[[فريئر هال]]، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪراچيءَ جي مشهور عمارتن مان هڪ.]] [[File:Karachi Municipal Corporation (KMC) Head Office at M.A Jinnah Road - Photo By Aliraza Khatri.jpg|thumb|[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن بلڊنگ]]، [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جو هڪ نمايان مثال.]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 3 فيبروري 1839ع تي ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو. برطانوي جنگي جهاز {{HMS|Wellesley|1815|6}} [[منهوڙو قلعو|منهوڙي جي قلعي]] تي گولاباري ڪري ان کي تباهه ڪيو؛ هي قلعو [[منهوڙو|منهوڙي]] وٽ ڪراچي بندرگاهه جي داخلا جي حفاظت لاءِ قائم هو.<ref>{{cite book |title=Recollections of Four Years' Service in the East with H.M. Fortieth Regiment |last=Neill |first=John Martin Bladen |year=1846 |url=https://archive.org/details/recollectionsoff00neilrich |access-date=27 November 2009}}</ref> ان وقت ڪراچيءَ جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 8,000 کان 14,000 جي وچ ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063154/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees#v=onepage&q=denso%20hall%20sandstone%201886%20rupees&f=false |url-status=live }}</ref> آباديءَ جو وڏو حصو [[مٺادر]] واري قلعي بند شهر تائين محدود هو، جڏهن ته ان کان ٻاهر اڄوڪي [[سرائي ڪوارٽر]] واري علائقي ۾ پڻ آباديون موجود هيون.<ref name="CulturalAssets"/> قبضي کان پوءِ برطانوي فوجن شهر جي اوڀر طرف فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[ڪراچي ڪينٽونمينٽ]] جي بنياد بڻي. برطانوي انتظاميا [[پهرين انگريز-افغان جنگ]] دوران فوجي ڪاررواين جي سهائتا لاءِ ڪراچيءَ جي ڇانوڻيءَ کي فوجي گيريزن طور ترقي ڏني.<ref name="Oxford University Press" /> [[گوا]] جا پرتگالي عيسائي واپاري 1820ع واري ڏهاڪي کان ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا. اڳتي هلي گوا جي عيسائي برادريءَ جي هڪ وڏي آبادي ڪراچيءَ ۾ آباد ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 April 2022 |title=Celebrating Karachi's Goan connection {{!}} The Express Tribune |url=https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |access-date=24 April 2022 |website=tribune.com.pk |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510114007/https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |url-status=live }}</ref> 1840ع ۾ سنڌ جي گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان ڪراچي منتقل ڪئي وئي. 1843ع ۾ ميجر جنرل [[چارلس جيمس نيپئر|چارلس نيپئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] ۽ ان کان پوءِ ٽالپرن خلاف فوجي ڪاررواين وسيلي باقي سنڌ تي به برطانوي قبضو قائم ڪيو. ان کان پوءِ سنڌ کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪراچي ڊويزنل صدر مقام رهي. 1846ع ۾ ڪراچيءَ ۾ [[ڪالرا]] جي وڏي وبا پکڙي، جنهن کان پوءِ ڪراچي ڪالرا بورڊ قائم ڪيو ويو. هي ادارو اڳتي هلي شهر جي شهري ۽ ميونسپل انتظام جي ارتقا جو بنياد بڻيو.<ref name="shehri.org-2018">{{Cite book |url=https://shehri.org/publications_html/2018%20-%20Local%20&%20City%20Govt.pdf |title=LOCAL AND CITY GOVERNMENT HANDBOOK – PROVINCE OF SINDH AND KARACHI CITY |year=2018 |editor-last=Anwar |editor-first=Farhan |location=Karachi |publisher=Shehri – Citizens for a Better Environment |isbn=978-969-9491-14-6 |access-date=6 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802200751/http://shehri.org/img/Local%20%26%20City%20Govt%20FINAL%20File.pdf |url-status=live }}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري بارٽل فريئر]] جي انتظام هيٺ ڪراچيءَ جي شهري ۽ واپاري ترقيءَ ۾ تيزي آئي. شهر جي فوجي ۽ واپاري اهميت سبب برطانوي حڪومت 1854ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] کي ترقي ڏيڻ شروع ڪئي. بندرگاهه، روڊن ۽ بعد ۾ ريلويءَ جي ترقيءَ سان ڪراچي سنڌ جي اندرين علائقن ۽ [[پنجاب]] سان ڳنڍجي وئي. سنڌ ۽ پنجاب ۾ نون آبپاشي وارن علائقن مان زرعي پيداوار وڌڻ سان ڪراچي برطانوي هندستان جي اهم آمدرفت ۽ برآمداتي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Blood |first1=Peter R. |title=Pakistan: A Country Study |date=1996 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3 |page=96}}</ref> 1856ع تائين ڪراچيءَ وسيلي ٿيندڙ واپار جي ماليت £855,103 تائين پهچي وئي، جنهن سان شهر ۾ واپاري آفيسن ۽ گودامن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Bowden |first=Rob |url=https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35 |title=Settlements of the Indus River |date=2005 |publisher=Capstone Classroom |isbn=978-1-4034-5723-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063056/https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35#v=snippet&q=%22Indus%20steam%20flotilla%22%20%22orient%20inland%22&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي سال شهر جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 57,000 هو.<ref name="Heitzman-2008">{{Cite book |last=Heitzman |first=James |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/129 129] |title=The City in South Asia |date=31 March 2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-28963-9 }}</ref> 1857ع جي [[1857ع جي هندستاني بغاوت|هندستاني بغاوت]] دوران ڪراچيءَ ۾ مقرر 21هين نيٽو انفنٽري سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت ڪري باغي فوجن سان وفاداريءَ جو اعلان ڪيو، پر برطانوي فوجن جلد بغاوت کي دٻائي شهر تي ٻيهر مڪمل ڪنٽرول قائم ڪري ورتو. بغاوت کان پوءِ برطانوي انتظاميا شهر جي بنيادي ڍانچي کي وڌيڪ ترقي ڏني، پر [[لياري]] جهڙا علائقا، جتي شهر جي قديم سنڌي ماهيگير ۽ بلوچ آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو، شهري ترقيءَ جي لحاظ کان نسبتاً نظرانداز رهيا.<ref name="Narayanan-2015">{{Cite book |last=Narayanan |first=Yamini |url=https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |title=Religion and Urbanism: Reconceptualising sustainable cities for South Asia |date=19 November 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-75541-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |url-status=live }}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪراچي بندرگاهه ڪپهه جي برآمد جو اهم مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Heitzman-2008" /> سنڌ جي ٻين علائقن مان ڪپهه ڪراچي بندرگاهه تائين آڻڻ لاءِ ''انڊس اسٽيم فلوٽيلا'' ۽ ''اورينٽ انلينڊ اسٽيم نيويگيشن ڪمپني'' جهڙيون آمدرفت جون خدمتون قائم ٿيون، جتان ڪپهه انگلينڊ جي ڪپڙي جي ڪارخانن ڏانهن موڪلي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Clarke |first=S. H. |url=https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41 |title=The Scinde Railway and Indus Flotilla Companies: Their Futility and Hollowness Demonstrated, Also an Exposure of the Delusion which Exists Respecting the Five Per Cent Guarantee, which Insures No Dividend Whatever to the Respective Shareholders |date=1858 |publisher=Richardson Brothers |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063212/https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41#v=snippet&q=Indus%20steam%20flotilla&f=false |url-status=live }}</ref> اقتصادي سرگرمين ۽ واپاري موقعن ۾ واڌ سان ڪراچيءَ ڏانهن مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين جي لڏپلاڻ وڌندي وئي. انهن ۾ برطانوي، [[پارسي]]، [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]]، [[گوا جا عيسائي]] ۽ ٻيون برادريون شامل هيون. انهن مان ڪيترن [[صدر، ڪراچي|صدر]] واري نئين واپاري علائقي ۾ پنهنجا ڪاروبار قائم ڪيا.<ref name="Heitzman-2008" /> [[محمد علي جناح]] 1876ع ۾ ڪراچيءَ جي [[وزير مينشن]] ۾ گجرات سان لاڳاپيل هڪ واپاري خاندان ۾ ڄائو. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪراچيءَ ۾ ڪيترين ئي اهم سرڪاري، واپاري ۽ شهري عمارتن جي تعمير ٿي. انهن ۾ [[گوتھڪ بحالي طرز]] ۽ [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جا نمونا نمايان هئا. [[فريئر هال]] 1865ع ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته [[ايمپريس مارڪيٽ]] 1889ع ۾ مڪمل ٿي. 1869ع ۾ [[سوئيز واهه]] کلڻ سان ڪراچي بندرگاهه جي بين الاقوامي واپاري اهميت وڌيڪ وڌي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1878ع ۾ ڪراچيءَ کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1887ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن ۾ ريلويءَ سان ڳانڍاپو، بندرگاهه جي توسيع ۽ کوٽائي ۽ بريڪ واٽر جي تعمير شامل هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1893ع ۾ ڪراچيءَ ۾ پهرين [[يهودي عبادتگاهه]]، [[مگئن شالوم عبادتگاهه]]، قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |editor1-last=Askari |editor1-first=Sabiah |title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013 |date=2015 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-8450-1 |page=325}}</ref> 1899ع تائين ڪراچي اوڀر جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي هئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> 1901ع ۾ ڪراچي شهر جي آبادي 117,000 هئي، جڏهن ته ميونسپل علائقي ۾ وڌيڪ 109,000 ماڻهو رهندا هئا.<ref name="Heitzman-2008" /> برطانوي دور ۾ ڪراچيءَ جي ميونسپل انتظام کي پڻ منظم ڪيو ويو. [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911ع ۾ ميونسپل انتظام جو اڳواڻ چونڊيو ويو. سندس دور ۾ پراڻي شهر ۾ صفائيءَ جي نظام کي بهتر ڪرڻ ۽ نئين شهر ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ لاءِ ڪيترائي ڪم ڪيا ويا، جنهن ڪري کيس ”جديد ڪراچيءَ جو پيءُ“ پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1134284 |title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth |author=Nadeem F. Paracha |work=dawn.com |accessdate=10 March 2016}}</ref>{{Failed verification|date=November 2024}} 1914ع تائين ڪراچي سڄي [[برطانوي سلطنت]] جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |title=Ansari's Trade & Industrial Directory of Pakistan |publisher=Ansari Publishing House. |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063604/https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |url-status=live }}</ref> سنڌ ۾ آبپاشيءَ جي وڏن منصوبن سان ڪڻڪ ۽ ڪپهه جي پيداوار ۾ ٿيل واڌ هن ترقيءَ جو هڪ اهم سبب هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1924ع تائين ''ڊرگ روڊ ايروڊروم'' قائم ٿي چڪو هو، جيڪو اڳتي هلي [[پي اي ايف بيس فيصل|فيصل هوائي فوجي اڏي]] ۾ تبديل ٿيو.<ref name="Heitzman-2008" /> ڪراچيءَ جي بندرگاهي، واپاري ۽ آمدرفت واري اهميت وڌڻ سان شهر جي آبادي وڌيڪ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي بڻجي وئي. 1921ع تائين شهر جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي ڪراچيءَ کان ٻاهر ڄاول ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Gayer-2014a">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=L0BeBAAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PA23 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=1 July 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023806-3 }}</ref> شهر ۽ سنڌ جي انتظامي ۽ واپاري معاملن ۾ غير سنڌي برادرين جو اثر وڌڻ سبب مقامي سنڌين ۾ سياسي بيچيني پڻ پيدا ٿي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1 اپريل 1936ع تي [[سنڌ]] کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان الڳ ڪري ٻيهر جدا صوبو بڻايو ويو ۽ ڪراچيءَ کي سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو. 1941ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 387,000 ٿي چڪي هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> === پاڪستان جي قيام بعد === [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان ٺھڻ]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو جنهن جي آبادي 400000 لک ھئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> ھي شھر [[ڀارت|انڊيا]] مان ايندڙ مسلمان مھاجرن جو مرڪز بڻيو. انھن جي ڪراچي ۾ آمد 1960 تائين جاري رھي. شھر ۾ ٻاھران آيل ماڻهن جي ان اضافي ڪراچيءَ جي آبادي جي انگن اکرن ۽ معيشت کي بلڪل تبديل ڪري ڇڏيو. ڪراچيءَ کي پاڪستان جو پھريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو بعد ۾ 1958 ۾ گاديءَ جو هنڌ [[راولپنڊي]] منتقل ڪيو ويو.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|date=15 June 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-118-13998-1|ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> پرڏيھي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا.<ref>{{cite book|author=|title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50|date=1968|publisher=Brill Archive|page=37}}</ref>1958 کان 1970 تائين ڪراچيءَ جي [[ون يونٽ]] ٺھڻ جي ڪري سنڌ جي [[راڄڌاني|گاديءَ جي هنڌ]] ھجڻ جي حيثيت بہ ختم ٿي وئي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960 واري ڏھاڪي ۾ ڪراچي دنيا ۾ ھڪ رول ماڊل بڻجي ويو . [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سيئول ڪراچي جي پنج سالن واري منصوبي کي اپنايو.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393 </ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] 8u9c272h92ncmxev5462hm8f80x09l8 406104 406103 2026-08-23T01:50:13Z Intisar Ali 8681 /* پاڪستان جي قيام کان پوءِ */ 406104 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === [[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]] ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] جا آثار کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن. ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118 |year=2018 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95766-4 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Chung |last2=Geng |first2=Yinzeng |title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ |year=2005 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations |isbn=978-81-87586-21-0}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Month |date=1912 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sun |first1=Zhixin Jason |last2=Hsing |first2=I-tien |last3=Liu |first3=Cary Y. |last4=Lu |first4=Pengliang |last5=Tseng |first5=Lillian Lan-ying |last6=Hong |first6=Yang |last7=Yates |first7=Robin D. S. |author7-link=Robin D. S. Yates |last8=Zhang |first8=Zhonglin Yukina |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14 |year=2017 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-1-58839-617-4 |page=14}}</ref> قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh |title=From Rambagh to Arambagh |last1=Hasan |first1=Arif |date=7 May 2009 |website=[[The News International]] |location=Karachi |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh }}</ref> [[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] پنهنجي سامونڊي ٻيڙي کي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن روانو ڪيو هو، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-298-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC |year=1950 |publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ |year=1959 |publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> جڏهن ته ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Samad |first=Rafi U. |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola |title=The Greeks in ancient Pakistan |date=2002 |publisher=Indus Publications |isbn=978-969-529-001-9 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCrindle |first=John Watson |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania |date=1896 |publisher=A. Constable and Company }}</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta |title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region |date=1938 }}</ref> سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=William |author-link=William Vincent (priest) |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180 |year=1797 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies |page=180}}</ref><ref>{{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |date=1993 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09790-2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lambrick |first=H. T. |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta |title=Sind: A General Introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=978-0-19-577220-3 }}</ref> اهي ٻئي علائقا نوآبادياتي دور تائين ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ سبب اڳتي هلي مکيه زمين سان ڳنڍجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |date=1950 |publisher=Times Press }}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ماٿري]] تي حملو ڪري [[ديبل]] جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو، جتان هن 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.<ref>{{cite web |title=Karachi History |website=www.houstonkarachi.org |publisher=Houston Karachi Sister City Association |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=7 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11}}</ref> ڪجهه مؤرخن [[ديبل]] کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ديبل جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ ويجهي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري علائقي ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang |date=28 March 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05645-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93; |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222 |year=1853 |publisher=S. Solomon & Company |page=222}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا. 1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Bloom |last2=Blair |first2=Sheila |author-link2=Sheila Blair |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ |year=2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Balocu |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |title=Sindh, Studies Historical |date=2002 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |isbn=978-969-8135-13-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |url-status=live }}</ref> هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ انهيءَ وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا. === ڪولاچيءَ کان ٽالپر دور تائين === [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو هڪ منظر.]] هاڻوڪي ڪراچيءَ واري هنڌ تي شروعات ۾ ڪو وڏو شهر موجود نه هو. سمنڊ جي هڪ ڇاڙ جي ڪناري تي ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون ۽ ڪجهه هندو واپارين جا گهر موجود هئا. هن علائقي کي '''ڪولاچيءَ جو ڪن''' چيو ويندو هو، جنهن جو ذڪر ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="قليچ"/> 19هين صديءَ جي ڪراچيءَ جي مؤرخ [[سيٺ نائونمل هوتچند]] موجب، ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري تي 20 کان 25 جهوپڙين تي مشتمل هڪ ننڍڙي وسندي موجود هئي، جيڪا ''ڊٻرو'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. اها وسندي ''ڪولاچي جو ڪن'' نالي پاڻيءَ جي هڪ تلاءَ جي ڀرسان واقع هئي.<ref>{{Cite book |last=Haider |first=Azimusshan |url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |title=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900 |date=1974 |publisher=Haider |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |url-status=live }}</ref> 1725ع ۾ [[مڪران]] ۽ [[قلات جي خانيٽ]] مان آيل [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جو هڪ گروهه ڏڪار ۽ قبائلي جهيڙن کان بچڻ لاءِ هن وسنديءَ ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Gayer-2014b">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062541/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128#v=snippet&q=manora%20fort%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> 1729ع ۾ ''ڊٻرو'' واري ماڳ تي هڪ نئين وسندي قائم ڪئي وئي، جيڪا ''[[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]]'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Studies on Karachi" /> روايت موجب هن وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name="Studies on Karachi" /> ڪولاچيءَ جي وسندي تقريباً {{Convert|40|ha|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيرن جا ڪيترائي ننڍا ڳوٺ پڻ موجود هئا.<ref>{{Cite book |last=Karachi (Pakistan) |url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&q=karachi+denso+hall |title=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan |date=1984 |publisher=The Corporation }}</ref> ڪجهه روايتن موجب هن نئين قلعي بند وسنديءَ جا باني سنڌي [[واڻيا]] هئا، جيڪي ويجهي [[کڙڪ بندر]] مان هتي آيا هئا. 1728ع ۾ شديد برساتن کان پوءِ کڙڪ بندر جي سامونڊي لنگهه ۾ لٽ ۽ مٽي ڀرجي وڃڻ سبب بندرگاهه جي افاديت گهٽجي وئي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |date=1874 |publisher=G. Bell and Sons |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062653/https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396#v=snippet&q=karachi%20kharak%20bandar&f=false |url-status=live }}</ref> 18هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] پڻ ڪراچيءَ جي ڀرسان [[کڙڪ بندر]] کي بندرگاهي مرڪز طور ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=J. |last2=Blair |first2=S. |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530991-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911-e-467 |language=en |chapter=Karachi}}</ref> ڪولاچيءَ کي چوڌاري قلعي بند ڪيو ويو ۽ ان جي حفاظت لاءِ [[مسقط، عمان|مسقط]] مان گهرايل توپون نصب ڪيون ويون. پراڻن سنڌي احوالن موجب هن قلعي کي '''ڪولاچي ڪوٽ''' چيو ويندو هو ۽ ڪنهن دور ۾ اهو [[قلات]] جي خان جي اختيار هيٺ پڻ رهيو.<ref name="قليچ"/> 1742ع ۾، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد]] جي دور ۾، نادر شاهه جي حڪم سان سورت ۾ تيار ٿيل جهازن جي سلسلي ۾ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچي آيو ۽ پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="قليچ"/> ''ڪراچي'' نالي جي هڪ شروعاتي لکيل صورت 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ ''ڊي رڊرڪرڪ'' نالي هڪ واپاري جهاز جي هن وسنديءَ جي ڀرسان تباهه ٿيڻ جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="The Dutch East India Company">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name="resources.huygens.knaw.nl-2015">{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795 |date=2 February 2015 |access-date=14 June 2015 |archive-date=26 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |url-status=live }}</ref> 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي [[قلات جو خان|قلات جي خان]] جي قبضي هيٺ آئي، جنهن کان پوءِ بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر هن علائقي ڏانهن آئي.<ref name="Gayer-2014b" /> پراڻن سنڌي احوالن موجب 1777ع ۾ [[مير بجار خان ٽالپر|مير بجار خان]] حج تان موٽندي ڪراچيءَ مان لهي [[شهدادپور]] ڏانهن ويو، جتي ٽالپر مير رهندا هئا.<ref name="قليچ"/> 1792ع ڌاري [[قلات]] جي خان سان لاڳاپيل زرڪ خان [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو|ميان عبدالنبي]] جي مدد ڪندي ٽالپرن سان جنگ ۾ مارجي ويو. روايتي سنڌي ذريعن موجب ان جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو ڪجهه علائقو قلات جي خان حوالي ڪيو.<ref name="قليچ"/> 1795ع ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] ڪراچيءَ کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ وچ سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب مان بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر ڪراچي پهتي.<ref name="Gayer-2014b" /> ٽالپرن جي دور ۾ شهر جي بندرگاهه کي واپاري قافلن جي منزلن سان ڳنڍڻ لاءِ ''راهه بندر'' نالي رستو تعمير ڪيو ويو.<ref name="CulturalAssets">{{Cite web |title=Preserving cultural assets |url=https://www.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |date=10 February 2008 |website=DAWN.COM |access-date=13 April 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014019/http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |url-status=live }}</ref> اڳتي هلي انگريزن هن رستي کي وڌيڪ ترقي ڏئي ''بندر روڊ'' بڻايو، جنهن جو نالو بعد ۾ [[محمد علي جناح روڊ]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=Sampark: Journal of Global Understanding |date=2004 |publisher=Sampark Literary Services |access-date=5 May 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062649/https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=URnrr_A5wZ8C&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=The Herald |date=1993 |publisher=Pakistan Herald Publications. }}</ref> ٽالپرن 1797ع ۾ [[منهوڙو قلعو]] تعمير ڪرايو، جيڪو ڪراچيءَ جي بندرگاهه کي [[القاسمي]] سامونڊي ڦورن جي حملن کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite book |last=Murray (publishers.) |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Vg0IAAAAQAAJ&pg=PA475 |title=A handbook for India. Part ii. Bombay |date=1859 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HpKhAAAAMAAJ&pg=PA20 |title=The Persian Gulf Pilot |date=1875 |publisher=J. D. Potter. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=Charles E. |url=https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162 |title=The Blood-red Arab Flag: An Investigation Into Qasimi Piracy, 1797–1820 |date=1997 |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-509-5 |access-date=14 April 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063149/https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1799ع يا 1800ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر|مير فتح علي خان]]، [[ناٿن ڪرو]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ڪراچيءَ ۾ واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite book |last=Huttenback |first=Robert A. |url=https://archive.org/details/britishrelations0000hutt |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/britishrelations0000hutt/page/3 3] |title=British Relations with Sind, 1799–1843: An Anatomy of Imperialism |date=1962 |publisher=University of California Press }}</ref> ناٿن ڪرو کي ڪراچيءَ ۾ رهائش لاءِ گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني وئي، پر 1802ع ۾ کيس شهر ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |last=Sunderlal |first=Pandit |url=https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |title=British Rule in India |date=1 August 2018 |publisher=SAGE Publishing India |isbn=978-93-5280-803-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063200/https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |url-status=live }}</ref> ڪراچي فيبروري 1839ع تائين ٽالپرن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهي، جڏهن [[جان ڪين، پهريون بيرن ڪين|جان ڪين]] جي ڪمان هيٺ برطانوي فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=42}} === ٽالپرن جو دور === 1795ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ڪراچيءَ تي قبضو ڪري اتي پنهنجو حاڪم مقرر ڪيو. ان وقت شهر جي هندو واپارين مان سرڪار کي ساليانو لڳ ڀڳ هڪ کان ڏيڍ لک رپين جي آمدني ٿيندي هئي.<ref name="قليچ">[قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو]</ref> ڪجهه ورهين کان پوءِ بندرگاهه جي حفاظت لاءِ ٽالپرن [[منهوڙو|منهوڙي]] تي قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="قليچ"/> ==== شهر ۽ قلعي جي بناوٽ ==== 1837ع ڌاري ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙ هئي. قلعي ۾ ڪيترائي برج هئا، جن تي لڳ ڀڳ 40 توپون نصب ٿيل هيون. انهن مان گهڻيون ننڍي ڪيلبر جون ۽ پراڻيون هيون. قلعي جي ڀتين ۾ ڪيترن هنڌن تي ڀڃ ڊاهه به موجود هئي، تنهنڪري ان جي دفاعي صلاحيت محدود هئي.<ref name="Mariwalla245">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref> قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا. [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''مٺو در''' ۽ سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''کارو در''' سڏيو ويندو هو. اڳتي هلي انهن دروازن جي نالن تان ڪراچيءَ جا [[مٺادر]] ۽ [[کارادر]] علائقا مشهور ٿيا. شهر جا گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل ۽ سڌين ڇتين وارا هئا. گهرن ۾ سامونڊي هوا جي رخ ڏانهن بانس جا هوادان هوندا هئا، جيڪي هوا ۽ روشني اندر آڻڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. گهٽيون سوڙهيون هيون ۽ بازارن کي اُس کان بچائڻ لاءِ چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو. شهر جي وچئين حصي ۾ نسبتاً بهتر گهر موجود هئا، پر ان وقت ڪراچيءَ ۾ ڪا نمايان سرڪاري عمارت نه هئي.<ref name="Mariwalla245"/> شهر جي ڀتين کان ٻاهر به وڏي آبادي موجود هئي. [[لياري ندي]] جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ مفاصلي تائين باغ پکڙيل هئا، جيڪي ان وقت جي لارنس روڊ تائين پهچندا هئا. انهن باغن ۾ خاص طور انب ۽ ڪجهه گدامڙيءَ جا وڻ هوندا هئا. ان دور جي بيانن موجب ڪراچيءَ جا انب هندستان ۾ [[بمبئي]] جي انبن کان پوءِ مشهور سمجهيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla245"/> ==== منهوڙي جو قلعو ==== [[File:Manora Beach, Karachi Pakistan.jpg|thumb|[[منهوڙو قلعو]]، جيڪو 1797ع ۾ ڪراچيءَ جي دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو. 3 فيبروري 1839ع تي انگريزن ان تي قبضو ڪيو ۽ 1888ع–1889ع دوران ان کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.]] ڪراچي بندرگاهه جي مُهڙ وٽ [[منهوڙو|منهوڙي]] تي هڪ قلعو قائم هو. اهو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. قلعي جي ڪنڊن تي برج ۽ خشڪيءَ واري پاسي نيم دائري وارو دفاعي مورچو هو. چوڌاري پختي ڀت ۾ بندوقن لاءِ سوراخ ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون، جڏهن ته بندرگاهه جي داخلي حصي ۾ پاڻيءَ جي سطح جي ويجهو ٽن توپن جي هڪ بيٽري پڻ موجود هئي.<ref name="Mariwalla245"/> قلعي جي دفاعي اهميت بابت ان دور جي برطانوي عملدارن جا مختلف رايا هئا. [[هينري پاٽنگر]] ان جي جڳهه کي مناسب سمجهندو هو، جڏهن ته 1837ع ۾ ڪراچي بندرگاهه جو سروي ڪندڙ ڪيپٽن ڪارلس جو خيال هو ته قلعو ٽڪريءَ جي ڪناري کان گهڻو پري هجڻ سبب بندرگاهه جي داخلا تي اثرائتو ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهندو.<ref name="Mariwalla245b">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انتظام ۽ انصاف ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچيءَ جو انتظام حڪمران ميرن طرفان مقرر ڪيل ٻن عملدارن جي هٿ ۾ هوندو هو. شهري انتظام جي سربراهه کي '''نواب''' چيو ويندو هو، جڏهن ته ٻيو عملدار فوجي گورنر هوندو هو. نواب عدالتي معاملا هلائيندو هو ۽ سندس ماتحت عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس فيصلن خلاف [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ميرن وٽ اپيل ڪري سگهجي ٿي. نواب کي ماهوار 100 رپيا پگهار ملندي هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي شامل هئا، جن مان هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ ويهه ٻيا عملدار ۽ سپاهي 3 کان 19 رپيا ماهوار وٺندا هئا. خزاني جي ذميوار عملدار جي پگهار 7 رپيا 8 آنا هئي. فوجي گورنر شهر جي قلعي ۽ منهوڙي جو ذميوار هو. سندس ماتحت لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته فوجي گورنر پاڻ 60 رپيا ماهوار وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار جي پگهار 20 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla246">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ان دور جي بيانن موجب ڏنڊ سڀ کان عام سزائن مان هڪ هو، جڏهن ته ڪوڙا هڻڻ، ڪاٺين ۾ بيهارڻ ۽ عضوا ڪاٽڻ جهڙيون جسماني سزائون پڻ ڏنيون وينديون هيون. نواب بابت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته هو ميرن جي اجازت کان سواءِ موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. سرڪاري ملازمن ۽ سپاهين جون گهٽ پگهارون رشوت ۽ مالي بدعنوانيءَ جو هڪ سبب ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="Mariwalla246"/> ==== آبادي، تعليم ۽ مذهبي ماڳ ==== ان دور ۾ ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14,000 هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9,000 هندو ۽ 4,850 مسلمان شامل هئا. هندن لاءِ ٽي يا چار اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرڻا برهمڻ هلائيندا هئا. انهن اسڪولن ۾ ٻارن کي سنڌي، حساب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. شاگرد روزانو هڪ مُٺ چانور ۽ ڪجهه ڏندڻ ڏيندا هئا، جڏهن ته سندن والدين هڪ يا ٻه رپيا ماهوار ادا ڪندا هئا.<ref name="Mariwalla248">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا [[فارسي ٻولي|فارسي]] پڙهائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته فارسي سرڪاري ۽ درٻاري ٻولي هئي. سرڪاري نوڪري حاصل ڪرڻ جا خواهشمند پڻ اهڙي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان تعليم جي فيس عام طور 3 کان 4 رپيا ماهوار هئي. ان وقت ڇوڪرين جي رسمي تعليم عام نه هئي.<ref name="Mariwalla248"/> ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان [[منگهو پير|پير منگهي]] جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالائون گڏجي 34 هيون. انهن مان موجوده [[نيٽي جيٽي]] واري علائقي ۾ واقع هڪ مندر کي حڪومت طرفان هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏنو ويندو هو، جيڪو دائمي ڏيئي لاءِ استعمال ٿيندو هو. مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي ۽ اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهازن جي بندرگاهه ۾ اچڻ يا روانگيءَ کان اڳ اتي نذرانو ڏيندا هئا.<ref name="Mariwalla247">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== بندرگاهه ۽ آمدرفت ==== 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه جو پاڻي سامونڊي ڪناري ڀرسان تمام گهٽ اونهو هو. وڏي جهاز مان ايندڙ مسافرن کي پهرين '''بٽيلي''' نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ ۽ پوءِ وڌيڪ ننڍڙي '''مڇوا''' ٻيڙيءَ ۾ منتقل ٿيڻو پوندو هو. آخري حصي ۾ پاڻي ۽ گاري سبب مسافرن کي ڪڏهن پيادل ۽ ڪڏهن مقامي مزدورن جي مدد سان ڪناري تائين پهچڻو پوندو هو. ڪن هنڌن تي پاڻي لڳ ڀڳ ٻه فوٽ اونهو هوندو هو ۽ گاريءَ ۾ سپيون ۽ ٻوٽن جون پاڙون سفر کي وڌيڪ ڏکيو بڻائينديون هيون.<ref name="Mariwalla248"/> ==== واپار ۽ محصول ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچي سنڌ جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. شهر جي سالياني واپار جي اوسط ماليت، قيمتي پٿرن کي ڇڏي، لڳ ڀڳ 37,47,000 رپيا ڄاڻائي وئي آهي، جنهن ۾ افيون جي واپار جي ماليت 16,00,000 رپيا شامل هئي. 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني لڳ ڀڳ 1,50,000 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla249">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مکيه محصولن ۾ هي شامل هئا: * درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو قدر مطابق محصول؛ * مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول؛ * ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ برآمد ٿيندڙ شين تي 1 سيڪڙو محصول؛ * هر ''ڪروار''، يعني لڳ ڀڳ 1,800 پائونڊ، درآمد يا برآمد ٿيندڙ مال تي اضافي محصول؛ * افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا برآمداتي محصول؛ * هر درآمد ڪيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا محصول. محصول گڏ ڪرڻ جا حق گهڻو ڪري ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ڪراچيءَ جو محصولي ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ افيون ۽ قيمتي پٿرن جا محصول شامل نه هئا.<ref name="Mariwalla249"/> مقامي سطح تي اناج، واپار، مڇي، مال ڍوئيندڙ جانورن، سڪن جي مٽاسٽا ۽ مختلف هنرن تي پڻ محصول لاڳو هئا. مڇي مار ٻيڙين کي پنهنجو شڪار ڪسٽم هائوس تي ڏيکارڻو پوندو هو. جيڪڏهن مڇين جو تعداد 60 کان گهٽ هوندو هو ته چوٿون حصو ۽ 60 يا وڌيڪ هئڻ جي صورت ۾ ڇهون حصو محصول طور ورتو ويندو هو. مختلف ڪاريگرن کان سندن هنر جي نوعيت موجب رقم يا پيداوار جي صورت ۾ محصول ورتو ويندو هو. ڪنڀر مهيني ۾ نو ٿانوَ ۽ تيل ٺاهيندڙ ڏيڍ سير تيل سرڪار کي ڏيندا هئا، جڏهن ته ڪپڙا رنگيندڙ محصول کان آزاد هئا.<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 249–250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ٽالپر حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي گهرن واري محصول کان ڇوٽ حاصل هئي. ان دور ۾ سنڌ ۾ لوڻ تي ڪو محصول نه هو. ان جي ابتڙ ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو موجود هو، جتي کٽيل رقم تي محصول ورتو ويندو هو.<ref name="Mariwalla249"/> ==== درآمدات ۽ برآمدات ==== ڪراچيءَ ۾ درآمد ٿيندڙ مال جو لڳ ڀڳ چار ڀاڱي پنج حصو [[بمبئي]] کان ايندو هو. درآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ کنڊ، مرچ، ٽامو، الائچي ۽ ٻيا مصالحا، ريشم، ڪاٺ، عاج، انگريزي ڪپهه جو سٽ، کوپرو، ٽين، ناريل، زعفران، سوپاري، فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي، چيني ڪاغذ، صندل، لوهه جا ٿانوَ ۽ گدامڙي شامل هئا.<ref name="Mariwalla250">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> [[گجرات]] مان ڪپهه، جڏهن ته [[فارسي نار]] مان کجورون، موتي، سڪايل ميوا، بادام، گلاب ۽ ٻيون شيون اينديون هيون. ان دور ۾ غلام پڻ فارسي نار واري واپاري نيٽ ورڪ وسيلي ڪراچي آندا ويندا هئا. مٿئين سنڌ مان تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو، [[نيرو (رنگ)|نيرو]]، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا ايندا هئا، جڏهن ته [[لسٻيلو|لسٻيلي]] مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ايندو هو. 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Mariwalla251252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 251–252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> بمبئيءَ کان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه جون شيون خاص اهميت رکنديون هيون. ريشمي شين ۾ چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب ۽ مختلف قسم جا چنتز شامل هئا. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، شيٽنگ، براڊ ڪلاٿ، مختلف قسم جا ململ، رنگين رومال ۽ شالون شامل هيون.<ref name="Mariwalla252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار محدود هجڻ سبب ڪراچي هر سال گجرات مان لڳ ڀڳ 15,000 مڻ ڪپهه گهرائيندي هئي. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ اندر ڪپهه جي پوک وڌڻ کان پوءِ 1837ع تائين اها درآمد گهٽجي لڳ ڀڳ 2,500 مڻ رهجي وئي.<ref name="Mariwalla252"/> ڪراچيءَ مان برآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ گيهه، اَن، گوند، منجيت، ڪشمش، جيرو، نيرو، ڪڻڪ، مڇي، شارڪ جون کنڀڙاٽيون، تيل، تيل جا ٻج، لنگيون ۽ افيون شامل هئا. افيون هن واپار جو انتهائي قيمتي حصو هئي. اها [[راجپوتانا]] جي [[پالي، راجستان|پالي]] کان ايندي هئي ۽ ڪراچيءَ وسيلي اڳتي برآمد ڪئي ويندي هئي. افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا محصول لاڳو هو. عام طور ساليانو لڳ ڀڳ 500 اُٺن جي بار جيتري افيون ڪراچيءَ مان گذرندي هئي، جڏهن ته ڪن سالن ۾ اهو مقدار 1,500 اُٺن جي بار تائين پهچندو هو.<ref name="Mariwalla252"/> ==== واپاري رستا ==== ڪراچيءَ مان مٿئين سنڌ ۽ ان کان اڳتي ويندڙ سامان اُٺن جي قافلن وسيلي خاص طور ٻن رستن، '''لسٻيلي واري رستي''' ۽ '''سيوهڻ واري رستي'''، تان موڪليو ويندو هو. لسٻيلي واري رستي وسيلي [[ڪابل]] تائين سفر لڳ ڀڳ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو محصولن جي لحاظ کان سستو، پر ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ سمجهيو ويندو هو. [[سيوهڻ]] وارو رستو وڌيڪ محفوظ ۽ تيز هو، پر اتي ٽرانزٽ محصول نسبتاً وڌيڪ هئا.<ref name="Mariwalla251">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> سنڌ اندر مال [[ٺٽو|ٺٽي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سيوهڻ]]، [[خيرپور]] ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن خشڪيءَ رستي موڪليو ويندو هو. ڪراچيءَ کان قافلو ٺٽي تائين لڳ ڀڳ ٽي ڏينهن، حيدرآباد تائين ڇهه، سيوهڻ تائين 13، خيرپور تائين 20 ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. قافلن جي حفاظت لاءِ [[جوکيا|جوکين]] جا محافظ پڻ مقرر ڪيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla252routes">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== موتين، قيمتي پٿرن ۽ غلامن جو واپار ==== 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪراچيءَ ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جو واپار پڻ ٿيندو هو. مقامي سامونڊي سپين مان ملندڙ موتي ننڍا ۽ نسبتاً گهٽ معيار جا هئا، تنهنڪري بهتر موتي [[فارسي نار]] مان درآمد ڪيا ويندا هئا. قيمتي پٿر اترين علائقن کان ايندا ۽ گهڻو ڪري بمبئي ڏانهن موڪليا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا.<ref name="Mariwalla252"/> ان دور ۾ ڪراچي غلامن جي واپار جو پڻ هڪ مرڪز هئي. ذريعن موجب هر سال لڳ ڀڳ 600 کان 700 غلام شهر ۾ آندا ويندا هئا، جن مان گهڻا آفريقي نسل جا هوندا هئا. انهن ۾ [[شيدي]] ۽ حبشي غلام شامل هئا ۽ عورتن جو تناسب گهڻو هو. غلامن جي درآمد تي سرڪار محصول وصول ڪندي هئي ۽ ان مد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا آمدني ٿيندي هئي.<ref name="Mariwalla253">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انگريزن جو قبضو ==== 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سنڌ ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا لاڳاپا وڌيڪ ڇڪتاڻ وارا ٿي ويا. افغانستان ڏانهن برطانوي فوجي مهم جي سلسلي ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جي فوجي اهميت پڻ وڌي وئي. 3 فيبروري 1839ع تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن ڪراچيءَ تي حملو ڪيو. [[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جي قلعي تي برطانوي جهازن طرفان گولاباري ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ قلعو سندن قبضي ۾ اچي ويو ۽ برطانوي فوجون ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيون.<ref name="قليچ"/> ميرن طرفان آغا اسماعيل شاهه ڪراچيءَ ۾ برطانوي اختيارين سان ڳالهين لاءِ موڪليو ويو ۽ ان کان پوءِ ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ معاهدو ٿيو.<ref name="قليچ"/> 1842ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] سنڌ ۾ برطانوي اختيارين جي نمائندي طور ڪراچي پهتو ۽ اتان آگبوٽ وسيلي حيدرآباد ويو، جتي هن [[مير نصير خان ٽالپر|مير نصير خان]] ۽ ٻين ٽالپر ميرن سان ملاقات ڪئي. ان کان پوءِ ٿيل نئين معاهدي تحت ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ تي برطانوي اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="قليچ"/> ڪراچيءَ تي 1839ع وارو قبضو شهر جي سياسي تاريخ ۾ اهم موڙ ثابت ٿيو؛ جڏهن ته سڄي سنڌ تي برطانوي قبضو 1843ع ۾ [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ مڪمل ٿيو. === برطانوي دور === [[File:A street in Old Town, Karachi, India. Photograph, 1897. Wellcome V0029261.jpg|thumb|1897ع ۾ [[مٺادر]] جي رامپارٽ روڊ جو هڪ منظر.]] [[File:Mules Mansion 01.jpg|thumb|[[مولز مينشن]]، برطانوي دور جي ڪراچيءَ جي هڪ تاريخي عمارت.]] [[File:Frere Hall Karachi. Pakistan.jpg|thumb|[[فريئر هال]]، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪراچيءَ جي مشهور عمارتن مان هڪ.]] [[File:Karachi Municipal Corporation (KMC) Head Office at M.A Jinnah Road - Photo By Aliraza Khatri.jpg|thumb|[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن بلڊنگ]]، [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جو هڪ نمايان مثال.]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 3 فيبروري 1839ع تي ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو. برطانوي جنگي جهاز {{HMS|Wellesley|1815|6}} [[منهوڙو قلعو|منهوڙي جي قلعي]] تي گولاباري ڪري ان کي تباهه ڪيو؛ هي قلعو [[منهوڙو|منهوڙي]] وٽ ڪراچي بندرگاهه جي داخلا جي حفاظت لاءِ قائم هو.<ref>{{cite book |title=Recollections of Four Years' Service in the East with H.M. Fortieth Regiment |last=Neill |first=John Martin Bladen |year=1846 |url=https://archive.org/details/recollectionsoff00neilrich |access-date=27 November 2009}}</ref> ان وقت ڪراچيءَ جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 8,000 کان 14,000 جي وچ ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063154/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees#v=onepage&q=denso%20hall%20sandstone%201886%20rupees&f=false |url-status=live }}</ref> آباديءَ جو وڏو حصو [[مٺادر]] واري قلعي بند شهر تائين محدود هو، جڏهن ته ان کان ٻاهر اڄوڪي [[سرائي ڪوارٽر]] واري علائقي ۾ پڻ آباديون موجود هيون.<ref name="CulturalAssets"/> قبضي کان پوءِ برطانوي فوجن شهر جي اوڀر طرف فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[ڪراچي ڪينٽونمينٽ]] جي بنياد بڻي. برطانوي انتظاميا [[پهرين انگريز-افغان جنگ]] دوران فوجي ڪاررواين جي سهائتا لاءِ ڪراچيءَ جي ڇانوڻيءَ کي فوجي گيريزن طور ترقي ڏني.<ref name="Oxford University Press" /> [[گوا]] جا پرتگالي عيسائي واپاري 1820ع واري ڏهاڪي کان ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا. اڳتي هلي گوا جي عيسائي برادريءَ جي هڪ وڏي آبادي ڪراچيءَ ۾ آباد ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 April 2022 |title=Celebrating Karachi's Goan connection {{!}} The Express Tribune |url=https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |access-date=24 April 2022 |website=tribune.com.pk |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510114007/https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |url-status=live }}</ref> 1840ع ۾ سنڌ جي گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان ڪراچي منتقل ڪئي وئي. 1843ع ۾ ميجر جنرل [[چارلس جيمس نيپئر|چارلس نيپئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] ۽ ان کان پوءِ ٽالپرن خلاف فوجي ڪاررواين وسيلي باقي سنڌ تي به برطانوي قبضو قائم ڪيو. ان کان پوءِ سنڌ کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪراچي ڊويزنل صدر مقام رهي. 1846ع ۾ ڪراچيءَ ۾ [[ڪالرا]] جي وڏي وبا پکڙي، جنهن کان پوءِ ڪراچي ڪالرا بورڊ قائم ڪيو ويو. هي ادارو اڳتي هلي شهر جي شهري ۽ ميونسپل انتظام جي ارتقا جو بنياد بڻيو.<ref name="shehri.org-2018">{{Cite book |url=https://shehri.org/publications_html/2018%20-%20Local%20&%20City%20Govt.pdf |title=LOCAL AND CITY GOVERNMENT HANDBOOK – PROVINCE OF SINDH AND KARACHI CITY |year=2018 |editor-last=Anwar |editor-first=Farhan |location=Karachi |publisher=Shehri – Citizens for a Better Environment |isbn=978-969-9491-14-6 |access-date=6 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802200751/http://shehri.org/img/Local%20%26%20City%20Govt%20FINAL%20File.pdf |url-status=live }}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري بارٽل فريئر]] جي انتظام هيٺ ڪراچيءَ جي شهري ۽ واپاري ترقيءَ ۾ تيزي آئي. شهر جي فوجي ۽ واپاري اهميت سبب برطانوي حڪومت 1854ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] کي ترقي ڏيڻ شروع ڪئي. بندرگاهه، روڊن ۽ بعد ۾ ريلويءَ جي ترقيءَ سان ڪراچي سنڌ جي اندرين علائقن ۽ [[پنجاب]] سان ڳنڍجي وئي. سنڌ ۽ پنجاب ۾ نون آبپاشي وارن علائقن مان زرعي پيداوار وڌڻ سان ڪراچي برطانوي هندستان جي اهم آمدرفت ۽ برآمداتي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Blood |first1=Peter R. |title=Pakistan: A Country Study |date=1996 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3 |page=96}}</ref> 1856ع تائين ڪراچيءَ وسيلي ٿيندڙ واپار جي ماليت £855,103 تائين پهچي وئي، جنهن سان شهر ۾ واپاري آفيسن ۽ گودامن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Bowden |first=Rob |url=https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35 |title=Settlements of the Indus River |date=2005 |publisher=Capstone Classroom |isbn=978-1-4034-5723-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063056/https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35#v=snippet&q=%22Indus%20steam%20flotilla%22%20%22orient%20inland%22&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي سال شهر جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 57,000 هو.<ref name="Heitzman-2008">{{Cite book |last=Heitzman |first=James |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/129 129] |title=The City in South Asia |date=31 March 2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-28963-9 }}</ref> 1857ع جي [[1857ع جي هندستاني بغاوت|هندستاني بغاوت]] دوران ڪراچيءَ ۾ مقرر 21هين نيٽو انفنٽري سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت ڪري باغي فوجن سان وفاداريءَ جو اعلان ڪيو، پر برطانوي فوجن جلد بغاوت کي دٻائي شهر تي ٻيهر مڪمل ڪنٽرول قائم ڪري ورتو. بغاوت کان پوءِ برطانوي انتظاميا شهر جي بنيادي ڍانچي کي وڌيڪ ترقي ڏني، پر [[لياري]] جهڙا علائقا، جتي شهر جي قديم سنڌي ماهيگير ۽ بلوچ آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو، شهري ترقيءَ جي لحاظ کان نسبتاً نظرانداز رهيا.<ref name="Narayanan-2015">{{Cite book |last=Narayanan |first=Yamini |url=https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |title=Religion and Urbanism: Reconceptualising sustainable cities for South Asia |date=19 November 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-75541-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |url-status=live }}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪراچي بندرگاهه ڪپهه جي برآمد جو اهم مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Heitzman-2008" /> سنڌ جي ٻين علائقن مان ڪپهه ڪراچي بندرگاهه تائين آڻڻ لاءِ ''انڊس اسٽيم فلوٽيلا'' ۽ ''اورينٽ انلينڊ اسٽيم نيويگيشن ڪمپني'' جهڙيون آمدرفت جون خدمتون قائم ٿيون، جتان ڪپهه انگلينڊ جي ڪپڙي جي ڪارخانن ڏانهن موڪلي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Clarke |first=S. H. |url=https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41 |title=The Scinde Railway and Indus Flotilla Companies: Their Futility and Hollowness Demonstrated, Also an Exposure of the Delusion which Exists Respecting the Five Per Cent Guarantee, which Insures No Dividend Whatever to the Respective Shareholders |date=1858 |publisher=Richardson Brothers |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063212/https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41#v=snippet&q=Indus%20steam%20flotilla&f=false |url-status=live }}</ref> اقتصادي سرگرمين ۽ واپاري موقعن ۾ واڌ سان ڪراچيءَ ڏانهن مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين جي لڏپلاڻ وڌندي وئي. انهن ۾ برطانوي، [[پارسي]]، [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]]، [[گوا جا عيسائي]] ۽ ٻيون برادريون شامل هيون. انهن مان ڪيترن [[صدر، ڪراچي|صدر]] واري نئين واپاري علائقي ۾ پنهنجا ڪاروبار قائم ڪيا.<ref name="Heitzman-2008" /> [[محمد علي جناح]] 1876ع ۾ ڪراچيءَ جي [[وزير مينشن]] ۾ گجرات سان لاڳاپيل هڪ واپاري خاندان ۾ ڄائو. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪراچيءَ ۾ ڪيترين ئي اهم سرڪاري، واپاري ۽ شهري عمارتن جي تعمير ٿي. انهن ۾ [[گوتھڪ بحالي طرز]] ۽ [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جا نمونا نمايان هئا. [[فريئر هال]] 1865ع ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته [[ايمپريس مارڪيٽ]] 1889ع ۾ مڪمل ٿي. 1869ع ۾ [[سوئيز واهه]] کلڻ سان ڪراچي بندرگاهه جي بين الاقوامي واپاري اهميت وڌيڪ وڌي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1878ع ۾ ڪراچيءَ کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1887ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن ۾ ريلويءَ سان ڳانڍاپو، بندرگاهه جي توسيع ۽ کوٽائي ۽ بريڪ واٽر جي تعمير شامل هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1893ع ۾ ڪراچيءَ ۾ پهرين [[يهودي عبادتگاهه]]، [[مگئن شالوم عبادتگاهه]]، قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |editor1-last=Askari |editor1-first=Sabiah |title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013 |date=2015 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-8450-1 |page=325}}</ref> 1899ع تائين ڪراچي اوڀر جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي هئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> 1901ع ۾ ڪراچي شهر جي آبادي 117,000 هئي، جڏهن ته ميونسپل علائقي ۾ وڌيڪ 109,000 ماڻهو رهندا هئا.<ref name="Heitzman-2008" /> برطانوي دور ۾ ڪراچيءَ جي ميونسپل انتظام کي پڻ منظم ڪيو ويو. [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911ع ۾ ميونسپل انتظام جو اڳواڻ چونڊيو ويو. سندس دور ۾ پراڻي شهر ۾ صفائيءَ جي نظام کي بهتر ڪرڻ ۽ نئين شهر ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ لاءِ ڪيترائي ڪم ڪيا ويا، جنهن ڪري کيس ”جديد ڪراچيءَ جو پيءُ“ پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1134284 |title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth |author=Nadeem F. Paracha |work=dawn.com |accessdate=10 March 2016}}</ref>{{Failed verification|date=November 2024}} 1914ع تائين ڪراچي سڄي [[برطانوي سلطنت]] جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |title=Ansari's Trade & Industrial Directory of Pakistan |publisher=Ansari Publishing House. |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063604/https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |url-status=live }}</ref> سنڌ ۾ آبپاشيءَ جي وڏن منصوبن سان ڪڻڪ ۽ ڪپهه جي پيداوار ۾ ٿيل واڌ هن ترقيءَ جو هڪ اهم سبب هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1924ع تائين ''ڊرگ روڊ ايروڊروم'' قائم ٿي چڪو هو، جيڪو اڳتي هلي [[پي اي ايف بيس فيصل|فيصل هوائي فوجي اڏي]] ۾ تبديل ٿيو.<ref name="Heitzman-2008" /> ڪراچيءَ جي بندرگاهي، واپاري ۽ آمدرفت واري اهميت وڌڻ سان شهر جي آبادي وڌيڪ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي بڻجي وئي. 1921ع تائين شهر جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي ڪراچيءَ کان ٻاهر ڄاول ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Gayer-2014a">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=L0BeBAAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PA23 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=1 July 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023806-3 }}</ref> شهر ۽ سنڌ جي انتظامي ۽ واپاري معاملن ۾ غير سنڌي برادرين جو اثر وڌڻ سبب مقامي سنڌين ۾ سياسي بيچيني پڻ پيدا ٿي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1 اپريل 1936ع تي [[سنڌ]] کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان الڳ ڪري ٻيهر جدا صوبو بڻايو ويو ۽ ڪراچيءَ کي سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو. 1941ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 387,000 ٿي چڪي هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === [[File:Lord Mountbatten and his wife Advena in Karachi 14 August 1947.jpg|thumb|[[لارڊ مائونٽ بيٽن]] ۽ سندس گهرواري [[ايڊوينا مائونٽ بيٽن]]، 14 آگسٽ 1947ع تي ڪراچيءَ ۾.]] 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان جي قيام]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي 400,000 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> شهر جي آباديءَ ۾ هندن جي معمولي اڪثريت هئي، جيڪي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئا. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، جيتوڻيڪ سنڌ جي ٻين حصن وانگر ڪراچيءَ ۾ پڻ شروعاتي طور پنجاب جي ڪيترن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً امن رهيو.<ref name="Markovits-2000">{{Cite book |last=Markovits |first=Claude |url=https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278 |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |date=22 June 2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-43127-9 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063708/https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> 6 جنوري 1948ع تي ڪراچيءَ ۾ فساد شروع ٿيا، جن کان پوءِ سنڌ جي هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Markovits-2000" /> ان لڏپلاڻ ۾ هندستاني حڪومت پڻ مدد ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53 |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=14 November 2007 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51101-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063709/https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ ڪراچي هندستان جي مختلف علائقن مان لڏي آيل مسلمان [[مهاجر]] پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جو اهم مرڪز بڻيو. مئي 1948ع تائين ڪراچيءَ ۾ لڳ ڀڳ 470,000 پناهگير اچي چڪا هئا،<ref name="Zamindar-2010">{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=2010 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-13847-5 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063605/https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi#v=snippet&q=post%20partition%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> جنهن سان [[ڪراچي جي آبادي|شهر جي آباديءَ جي بناوٽ]] ۾ وڏي تبديلي آئي. 1941ع ۾ مسلمان ڪراچيءَ جي آباديءَ جو 42 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 1951ع تائين سندن تناسب وڌي 96 سيڪڙو ٿي ويو. 1941ع کان 1951ع جي وچ ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان وڏي لڏپلاڻ سان ڪراچيءَ جي لساني بناوٽ پڻ تبديل ٿي وئي. 1941ع ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته 1951ع ۾ اهو تناسب 8.5 سيڪڙو رهجي ويو. ان جي ابتڙ [[اردو]] 1951ع تائين شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي بڻجي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1952ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 100,000 مهاجر پناهگير ڪراچيءَ ۾ اچي رهيا هئا، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجرن جي آمد ان کان پوءِ به جاري رهي.<ref name="Gayer-2014a" /> پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ کي ملڪ جو پهريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 15 آگسٽ 1947ع تي سنڌ جي صوبائي گادي ڪراچيءَ مان [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي ۽ 1948ع کان ڪراچيءَ کي سنڌ کان الڳ وفاقي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Zamindar-2010" /> 1958ع ۾ پاڪستان جي گادي ڪراچيءَ مان [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman |title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia |url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187 |date=15 June 2011 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-13998-1 |ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> قومي گاديءَ جي منتقلي سان پرڏيهي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا، پر شهر ۾ ڪيترائي [[ڪراچي ۾ سفارتي مشن|قونصل خانا]] ۽ اعزازي قونصل خانا قائم رهيا.<ref>{{cite book |title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50 |date=1968 |publisher=Brill Archive |page=37}}</ref> 1958ع کان 1970ع تائين [[ون يونٽ]] واري انتظامي نظام سبب سنڌ جي جدا صوبي واري حيثيت ختم رهي، تنهنڪري ان عرصي ۾ ڪراچيءَ جي سنڌ جي صوبائي گاديءَ واري حيثيت پڻ برقرار نه رهي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي پاڪستان جو اهم معاشي، صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ ان دور جي شهري ۽ معاشي ترقيءَ کي بين الاقوامي سطح تي پڻ ڌيان مليو. [[ڏکڻ ڪوريا]] جي گادي [[سيئول]] جي ترقيءَ بابت منصوبابنديءَ ۾ پاڪستان جي ٻئي پنج سالا منصوبي مان سکڻ جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393</ref><ref>Planning Commission, Pakistan Economic Survey, 1964–65, Rawalpindi: Govt. Printing Press, 1965, p. 212.</ref> هن دور ۾ شهر ۾ جديد اڏاوتي طرز جون ڪيتريون نمايان عمارتون تعمير ٿيون، جن ۾ [[مزار قائد]]، [[مسجد طوبيٰ]] ۽ [[حبيب بئنڪ پلازا]] شامل آهن. حبيب بئنڪ پلازا پنهنجي تعمير وقت ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان اوچي عمارت هئي. 1961ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي 1941ع جي ڀيٽ ۾ 369 سيڪڙو وڌي چڪي هئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري اتر ۽ اتر اولهه پاڪستان مان [[پشتون]]، [[پنجابي]] ۽ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]] وڏي تعداد ۾ ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا.<ref name="Gayer-2014a" /> 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[فارسي نار جون عرب رياستون|نار جي عرب رياستن]] مان ايندڙ پرڏيهي ناڻي ۽ سيڙپڪاريءَ سبب ڪراچيءَ ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي ۽ شهر ۾ گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063606/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ملڪيتن جون قيمتون تيزيءَ سان وڌيون، جنهن سان رهائش جو مسئلو وڌيڪ سنگين ٿيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |title=Population Growth and Policies in Mega-cities: Karachi |date=1988 |publisher=UN |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063714/https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |url-status=live }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪراچيءَ جي صنعتي علائقن ۾ مزدور تحريڪ زور ورتو. [[1972ع جي ڪراچي مزدور تحريڪ]] دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت طرفان مزدورن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي وئي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |url=https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205 |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |date=15 July 2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-086978-6 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063608/https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ڀٽو حڪومت طرفان شراب تي پابندي ۽ شهر جي ڊسڪوٿيڪن ۽ ڪيبريٽن خلاف ڪارروائين کان پوءِ ڪراچيءَ جي رات واري تفريحي زندگيءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref name="Udupa-2017">{{Cite book |last1=Udupa |first1=Sahana |url=https://books.google.com/books?id=_jwlDwAAQBAJ&q=karachi+1970s+zia&pg=PA41 |title=Media as Politics in South Asia |last2=McDowell |first2=Stephen D. |date=14 July 2017 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-351-97221-5 }}</ref> [[محمد ضياءُ الحق|جنرل ضياءُ الحق]] جي دور ۾ اسلامائزيشن جي پاليسين شهر جي فن، ثقافت ۽ عوامي سماجي زندگيءَ تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Udupa-2017" /> 1971ع ۾ [[بنگلاديش]] جي قيام کان پوءِ [[بهاري مسلمان|بهاري مسلمانن]] جي وڏي آبادي پڻ ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿي. 1972ع ۾ [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] کي انتظامي طور ٽن ضلعن، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] ۽ [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] ۾ ورهايو ويو. 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ [[سوويت-افغان جنگ]] سبب لڳ ڀڳ ڏهه لک [[افغان ماڻهو|افغان پناهگير]] ڪراچيءَ ۾ اچي آباد ٿيا.<ref name="Gayer-2014a" /> ان کان پوءِ [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ ايران مان نڪرندڙ پناهگيرن جو هڪ حصو پڻ ڪراچي پهتو.<ref>{{cite journal |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |title=Afghan refugees population in Pakistan |journal=Journal of Biosocial Science |date=July 1990 |volume=22 |issue=3 |pages=269–279 |publisher=Journals.cambridge.org |doi=10.1017/S0021932000018654 |access-date=6 May 2010 |last1=Yusuf |first1=Farhat |pmid=2169475 |s2cid=33827916 |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805060453/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |url-status=live |issn=0021-9320 |url-access=subscription }}</ref> افغان جنگ سان لاڳاپيل هٿيارن جي وڏي پيماني تي آمد، وڌندڙ ڏوهن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ جي امن امان جي صورتحال خراب ٿي.<ref name="violentEnd" /> [[متحده قومي موومينٽ|ايم ڪيو ايم]] ۽ شهر جي سنڌي، پشتون، پنجابي ۽ بلوچ برادرين وچ ۾ سياسي ۽ نسلي تڪرار پڻ شدت اختيار ڪندا رهيا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lSCMAgAAQBAJ&q=mqm+pashto+punjabi+sindhi+conflict |title=Mohajir Militancy in Pakistan: Violence and Transformation in the Karachi Conflict |last=Khan |first=Nichola |date=5 April 2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-16192-7}}</ref> 1992ع ۾ پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ ۽ هٿياربند گروهن خلاف ڪارروائيءَ لاءِ تڪراري [[آپريشن ڪلين اپ]] شروع ڪيو، جنهن ۾ ايم ڪيو ايم ۽ ان سان لاڳاپيل ڪارڪنن کي پڻ نشانو بڻايو ويو. هي ڪارروائي 1994ع تائين جاري رهي.<ref>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> ساڳئي سال هندستان ۾ [[بابري مسجد]] جي ڊاهڻ کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ هندو مخالف فساد پڻ ٿيا ۽ مندرن تي حملا ڪيا ويا.<ref>{{cite news |title=PAKISTANIS ATTACK 30 HINDU TEMPLES |url=https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |access-date=1 December 2017 |work=The New York Times |date=8 December 1992 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225202434/https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |url-status=live }}</ref> 1996ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] ۾ وڌيڪ ٻه ضلعا، [[ڪراچي وچ ضلعو|ڪراچي وچ]] ۽ [[ملير ضلعو|ملير]] قائم ڪيا ويا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[اتر اولهه پاڪستان ۾ جنگ|اتر اولهه پاڪستان جي تڪرارن]] ۽ [[2010ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] سبب وڏي تعداد ۾ متاثر ماڻهن، خاص طور پشتونن، ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان عرصي تائين شهر ٽارگيٽ ڪلنگ، گروهي ويڙهه، فرقيواراڻي تشدد، منظم ڏوهن ۽ ماوراءِ عدالت قتلن سبب امن امان جي سنگين مسئلن کي منهن ڏئي رهيو هو.<ref name="Narayanan-2015" /> 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ڪراچيءَ ۾ ڏوهاري گروهن، هٿياربند تنظيمن، ايم ڪيو ايم سان لاڳاپيل عنصرن ۽ اسلام پسند شدت پسندن خلاف وڏي پيماني تي آپريشن شروع ڪيو.<ref name="New York TImes" /> آپريشن کان پوءِ رڪارڊ ٿيل پرتشدد ڏوهن ۾ نمايان گهٽتائي آئي. ڏوهن بابت هڪ عالمي درجابنديءَ ۾ ڪراچي 2014ع ۾ دنيا جي ڇهين سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ شهر طور درج هو، جڏهن ته پوءِ ان جي درجابنديءَ ۾ نمايان بهتري آئي.<ref>{{Cite web |last=Ali |first=Imtiaz |date=7 February 2020 |title=Karachi jumps 22 points since last year on global crime index |url=https://www.dawn.com/news/1533023 |access-date=4 March 2020 |website=Dawn |location=Pakistan |archive-date=4 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304072617/https://www.dawn.com/news/1533023 |url-status=live }}</ref> [[2022ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] کان پوءِ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي متاثر علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿيا؛ ڪجهه اندازن موجب اهڙن ٻوڏ متاثر ماڻهن جو انگ گهٽ ۾ گهٽ ڏهه لک هو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan – Pakistan Flood Response Baseline Assessment – Balochistan Province (October 2022) {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/pakistan-pakistan-flood-response-baseline-assessment-balochistan-province-october-2022 |access-date=9 May 2025 |website=dtm.iom.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods |access-date=9 May 2025 |website=World Bank |language=en}}</ref> 18 جنوري 2026ع تي ڪراچيءَ جي [[گل پلازا]] ۾ وڏي باهه لڳي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 21 ماڻهو فوت ٿيا ۽ 60 کان وڌيڪ ماڻهو گم ڄاڻايا ويا. باهه لڳ ڀڳ 1,200 دڪانن تي مشتمل گهڻ ماڙ واپاري عمارت ۾ تيزيءَ سان پکڙجي وئي ۽ 24 ڪلاڪن کان وڌيڪ وقت تائين ٻرندي رهي. باهه وسائڻ کان پوءِ امدادي ٽيمن ملبي مان لاش ڪڍيا، جڏهن ته عمارت جي باقي حصن جي ڪرڻ جي خطري سبب ڪرينن وسيلي ڪمزور اڏاوتون ڊاهيون ويون. واقعي سبب واپاري مرڪز کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو ۽ ڪيترن دڪاندارن جا ڪاروبار ۽ روزگار متاثر ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Dozens missing after massive Karachi mall fire, 21 killed |url=https://www.cnn.com/2026/01/18/asia/karachi-pakistan-fire-mall-deaths-intl-hnk |access-date=2026-01-21 |website=CNN |language=en}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] l26rwwk1gyr9c8qyvqps3t3pguh4zfs 406105 406104 2026-08-23T01:56:13Z Intisar Ali 8681 /* پاڪستان جي قيام کان پوءِ */ 406105 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === [[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]] ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] جا آثار کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن. ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118 |year=2018 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95766-4 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Chung |last2=Geng |first2=Yinzeng |title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ |year=2005 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations |isbn=978-81-87586-21-0}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Month |date=1912 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sun |first1=Zhixin Jason |last2=Hsing |first2=I-tien |last3=Liu |first3=Cary Y. |last4=Lu |first4=Pengliang |last5=Tseng |first5=Lillian Lan-ying |last6=Hong |first6=Yang |last7=Yates |first7=Robin D. S. |author7-link=Robin D. S. Yates |last8=Zhang |first8=Zhonglin Yukina |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14 |year=2017 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-1-58839-617-4 |page=14}}</ref> قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh |title=From Rambagh to Arambagh |last1=Hasan |first1=Arif |date=7 May 2009 |website=[[The News International]] |location=Karachi |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh }}</ref> [[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] پنهنجي سامونڊي ٻيڙي کي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن روانو ڪيو هو، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-298-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC |year=1950 |publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ |year=1959 |publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> جڏهن ته ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Samad |first=Rafi U. |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola |title=The Greeks in ancient Pakistan |date=2002 |publisher=Indus Publications |isbn=978-969-529-001-9 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCrindle |first=John Watson |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania |date=1896 |publisher=A. Constable and Company }}</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta |title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region |date=1938 }}</ref> سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=William |author-link=William Vincent (priest) |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180 |year=1797 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies |page=180}}</ref><ref>{{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |date=1993 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09790-2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lambrick |first=H. T. |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta |title=Sind: A General Introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=978-0-19-577220-3 }}</ref> اهي ٻئي علائقا نوآبادياتي دور تائين ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ سبب اڳتي هلي مکيه زمين سان ڳنڍجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |date=1950 |publisher=Times Press }}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ماٿري]] تي حملو ڪري [[ديبل]] جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو، جتان هن 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.<ref>{{cite web |title=Karachi History |website=www.houstonkarachi.org |publisher=Houston Karachi Sister City Association |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=7 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11}}</ref> ڪجهه مؤرخن [[ديبل]] کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ديبل جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ ويجهي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري علائقي ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang |date=28 March 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05645-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93; |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222 |year=1853 |publisher=S. Solomon & Company |page=222}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا. 1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Bloom |last2=Blair |first2=Sheila |author-link2=Sheila Blair |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ |year=2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Balocu |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |title=Sindh, Studies Historical |date=2002 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |isbn=978-969-8135-13-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |url-status=live }}</ref> هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ انهيءَ وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا. === ڪولاچيءَ کان ٽالپر دور تائين === [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو هڪ منظر.]] هاڻوڪي ڪراچيءَ واري هنڌ تي شروعات ۾ ڪو وڏو شهر موجود نه هو. سمنڊ جي هڪ ڇاڙ جي ڪناري تي ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون ۽ ڪجهه هندو واپارين جا گهر موجود هئا. هن علائقي کي '''ڪولاچيءَ جو ڪن''' چيو ويندو هو، جنهن جو ذڪر ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="قليچ"/> 19هين صديءَ جي ڪراچيءَ جي مؤرخ [[سيٺ نائونمل هوتچند]] موجب، ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري تي 20 کان 25 جهوپڙين تي مشتمل هڪ ننڍڙي وسندي موجود هئي، جيڪا ''ڊٻرو'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. اها وسندي ''ڪولاچي جو ڪن'' نالي پاڻيءَ جي هڪ تلاءَ جي ڀرسان واقع هئي.<ref>{{Cite book |last=Haider |first=Azimusshan |url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |title=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900 |date=1974 |publisher=Haider |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |url-status=live }}</ref> 1725ع ۾ [[مڪران]] ۽ [[قلات جي خانيٽ]] مان آيل [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جو هڪ گروهه ڏڪار ۽ قبائلي جهيڙن کان بچڻ لاءِ هن وسنديءَ ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Gayer-2014b">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062541/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128#v=snippet&q=manora%20fort%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> 1729ع ۾ ''ڊٻرو'' واري ماڳ تي هڪ نئين وسندي قائم ڪئي وئي، جيڪا ''[[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]]'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Studies on Karachi" /> روايت موجب هن وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name="Studies on Karachi" /> ڪولاچيءَ جي وسندي تقريباً {{Convert|40|ha|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيرن جا ڪيترائي ننڍا ڳوٺ پڻ موجود هئا.<ref>{{Cite book |last=Karachi (Pakistan) |url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&q=karachi+denso+hall |title=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan |date=1984 |publisher=The Corporation }}</ref> ڪجهه روايتن موجب هن نئين قلعي بند وسنديءَ جا باني سنڌي [[واڻيا]] هئا، جيڪي ويجهي [[کڙڪ بندر]] مان هتي آيا هئا. 1728ع ۾ شديد برساتن کان پوءِ کڙڪ بندر جي سامونڊي لنگهه ۾ لٽ ۽ مٽي ڀرجي وڃڻ سبب بندرگاهه جي افاديت گهٽجي وئي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |date=1874 |publisher=G. Bell and Sons |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062653/https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396#v=snippet&q=karachi%20kharak%20bandar&f=false |url-status=live }}</ref> 18هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] پڻ ڪراچيءَ جي ڀرسان [[کڙڪ بندر]] کي بندرگاهي مرڪز طور ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=J. |last2=Blair |first2=S. |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530991-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911-e-467 |language=en |chapter=Karachi}}</ref> ڪولاچيءَ کي چوڌاري قلعي بند ڪيو ويو ۽ ان جي حفاظت لاءِ [[مسقط، عمان|مسقط]] مان گهرايل توپون نصب ڪيون ويون. پراڻن سنڌي احوالن موجب هن قلعي کي '''ڪولاچي ڪوٽ''' چيو ويندو هو ۽ ڪنهن دور ۾ اهو [[قلات]] جي خان جي اختيار هيٺ پڻ رهيو.<ref name="قليچ"/> 1742ع ۾، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد]] جي دور ۾، نادر شاهه جي حڪم سان سورت ۾ تيار ٿيل جهازن جي سلسلي ۾ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچي آيو ۽ پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="قليچ"/> ''ڪراچي'' نالي جي هڪ شروعاتي لکيل صورت 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ ''ڊي رڊرڪرڪ'' نالي هڪ واپاري جهاز جي هن وسنديءَ جي ڀرسان تباهه ٿيڻ جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="The Dutch East India Company">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name="resources.huygens.knaw.nl-2015">{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795 |date=2 February 2015 |access-date=14 June 2015 |archive-date=26 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |url-status=live }}</ref> 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي [[قلات جو خان|قلات جي خان]] جي قبضي هيٺ آئي، جنهن کان پوءِ بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر هن علائقي ڏانهن آئي.<ref name="Gayer-2014b" /> پراڻن سنڌي احوالن موجب 1777ع ۾ [[مير بجار خان ٽالپر|مير بجار خان]] حج تان موٽندي ڪراچيءَ مان لهي [[شهدادپور]] ڏانهن ويو، جتي ٽالپر مير رهندا هئا.<ref name="قليچ"/> 1792ع ڌاري [[قلات]] جي خان سان لاڳاپيل زرڪ خان [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو|ميان عبدالنبي]] جي مدد ڪندي ٽالپرن سان جنگ ۾ مارجي ويو. روايتي سنڌي ذريعن موجب ان جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو ڪجهه علائقو قلات جي خان حوالي ڪيو.<ref name="قليچ"/> 1795ع ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] ڪراچيءَ کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ وچ سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب مان بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر ڪراچي پهتي.<ref name="Gayer-2014b" /> ٽالپرن جي دور ۾ شهر جي بندرگاهه کي واپاري قافلن جي منزلن سان ڳنڍڻ لاءِ ''راهه بندر'' نالي رستو تعمير ڪيو ويو.<ref name="CulturalAssets">{{Cite web |title=Preserving cultural assets |url=https://www.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |date=10 February 2008 |website=DAWN.COM |access-date=13 April 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014019/http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |url-status=live }}</ref> اڳتي هلي انگريزن هن رستي کي وڌيڪ ترقي ڏئي ''بندر روڊ'' بڻايو، جنهن جو نالو بعد ۾ [[محمد علي جناح روڊ]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=Sampark: Journal of Global Understanding |date=2004 |publisher=Sampark Literary Services |access-date=5 May 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062649/https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=URnrr_A5wZ8C&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=The Herald |date=1993 |publisher=Pakistan Herald Publications. }}</ref> ٽالپرن 1797ع ۾ [[منهوڙو قلعو]] تعمير ڪرايو، جيڪو ڪراچيءَ جي بندرگاهه کي [[القاسمي]] سامونڊي ڦورن جي حملن کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite book |last=Murray (publishers.) |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Vg0IAAAAQAAJ&pg=PA475 |title=A handbook for India. Part ii. Bombay |date=1859 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HpKhAAAAMAAJ&pg=PA20 |title=The Persian Gulf Pilot |date=1875 |publisher=J. D. Potter. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=Charles E. |url=https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162 |title=The Blood-red Arab Flag: An Investigation Into Qasimi Piracy, 1797–1820 |date=1997 |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-509-5 |access-date=14 April 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063149/https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1799ع يا 1800ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر|مير فتح علي خان]]، [[ناٿن ڪرو]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ڪراچيءَ ۾ واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite book |last=Huttenback |first=Robert A. |url=https://archive.org/details/britishrelations0000hutt |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/britishrelations0000hutt/page/3 3] |title=British Relations with Sind, 1799–1843: An Anatomy of Imperialism |date=1962 |publisher=University of California Press }}</ref> ناٿن ڪرو کي ڪراچيءَ ۾ رهائش لاءِ گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني وئي، پر 1802ع ۾ کيس شهر ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |last=Sunderlal |first=Pandit |url=https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |title=British Rule in India |date=1 August 2018 |publisher=SAGE Publishing India |isbn=978-93-5280-803-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063200/https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |url-status=live }}</ref> ڪراچي فيبروري 1839ع تائين ٽالپرن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهي، جڏهن [[جان ڪين، پهريون بيرن ڪين|جان ڪين]] جي ڪمان هيٺ برطانوي فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=42}} === ٽالپرن جو دور === 1795ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ڪراچيءَ تي قبضو ڪري اتي پنهنجو حاڪم مقرر ڪيو. ان وقت شهر جي هندو واپارين مان سرڪار کي ساليانو لڳ ڀڳ هڪ کان ڏيڍ لک رپين جي آمدني ٿيندي هئي.<ref name="قليچ">[قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو]</ref> ڪجهه ورهين کان پوءِ بندرگاهه جي حفاظت لاءِ ٽالپرن [[منهوڙو|منهوڙي]] تي قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="قليچ"/> ==== شهر ۽ قلعي جي بناوٽ ==== 1837ع ڌاري ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙ هئي. قلعي ۾ ڪيترائي برج هئا، جن تي لڳ ڀڳ 40 توپون نصب ٿيل هيون. انهن مان گهڻيون ننڍي ڪيلبر جون ۽ پراڻيون هيون. قلعي جي ڀتين ۾ ڪيترن هنڌن تي ڀڃ ڊاهه به موجود هئي، تنهنڪري ان جي دفاعي صلاحيت محدود هئي.<ref name="Mariwalla245">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref> قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا. [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''مٺو در''' ۽ سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''کارو در''' سڏيو ويندو هو. اڳتي هلي انهن دروازن جي نالن تان ڪراچيءَ جا [[مٺادر]] ۽ [[کارادر]] علائقا مشهور ٿيا. شهر جا گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل ۽ سڌين ڇتين وارا هئا. گهرن ۾ سامونڊي هوا جي رخ ڏانهن بانس جا هوادان هوندا هئا، جيڪي هوا ۽ روشني اندر آڻڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. گهٽيون سوڙهيون هيون ۽ بازارن کي اُس کان بچائڻ لاءِ چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو. شهر جي وچئين حصي ۾ نسبتاً بهتر گهر موجود هئا، پر ان وقت ڪراچيءَ ۾ ڪا نمايان سرڪاري عمارت نه هئي.<ref name="Mariwalla245"/> شهر جي ڀتين کان ٻاهر به وڏي آبادي موجود هئي. [[لياري ندي]] جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ مفاصلي تائين باغ پکڙيل هئا، جيڪي ان وقت جي لارنس روڊ تائين پهچندا هئا. انهن باغن ۾ خاص طور انب ۽ ڪجهه گدامڙيءَ جا وڻ هوندا هئا. ان دور جي بيانن موجب ڪراچيءَ جا انب هندستان ۾ [[بمبئي]] جي انبن کان پوءِ مشهور سمجهيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla245"/> ==== منهوڙي جو قلعو ==== [[File:Manora Beach, Karachi Pakistan.jpg|thumb|[[منهوڙو قلعو]]، جيڪو 1797ع ۾ ڪراچيءَ جي دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو. 3 فيبروري 1839ع تي انگريزن ان تي قبضو ڪيو ۽ 1888ع–1889ع دوران ان کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.]] ڪراچي بندرگاهه جي مُهڙ وٽ [[منهوڙو|منهوڙي]] تي هڪ قلعو قائم هو. اهو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. قلعي جي ڪنڊن تي برج ۽ خشڪيءَ واري پاسي نيم دائري وارو دفاعي مورچو هو. چوڌاري پختي ڀت ۾ بندوقن لاءِ سوراخ ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون، جڏهن ته بندرگاهه جي داخلي حصي ۾ پاڻيءَ جي سطح جي ويجهو ٽن توپن جي هڪ بيٽري پڻ موجود هئي.<ref name="Mariwalla245"/> قلعي جي دفاعي اهميت بابت ان دور جي برطانوي عملدارن جا مختلف رايا هئا. [[هينري پاٽنگر]] ان جي جڳهه کي مناسب سمجهندو هو، جڏهن ته 1837ع ۾ ڪراچي بندرگاهه جو سروي ڪندڙ ڪيپٽن ڪارلس جو خيال هو ته قلعو ٽڪريءَ جي ڪناري کان گهڻو پري هجڻ سبب بندرگاهه جي داخلا تي اثرائتو ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهندو.<ref name="Mariwalla245b">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انتظام ۽ انصاف ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچيءَ جو انتظام حڪمران ميرن طرفان مقرر ڪيل ٻن عملدارن جي هٿ ۾ هوندو هو. شهري انتظام جي سربراهه کي '''نواب''' چيو ويندو هو، جڏهن ته ٻيو عملدار فوجي گورنر هوندو هو. نواب عدالتي معاملا هلائيندو هو ۽ سندس ماتحت عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس فيصلن خلاف [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ميرن وٽ اپيل ڪري سگهجي ٿي. نواب کي ماهوار 100 رپيا پگهار ملندي هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي شامل هئا، جن مان هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ ويهه ٻيا عملدار ۽ سپاهي 3 کان 19 رپيا ماهوار وٺندا هئا. خزاني جي ذميوار عملدار جي پگهار 7 رپيا 8 آنا هئي. فوجي گورنر شهر جي قلعي ۽ منهوڙي جو ذميوار هو. سندس ماتحت لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته فوجي گورنر پاڻ 60 رپيا ماهوار وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار جي پگهار 20 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla246">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ان دور جي بيانن موجب ڏنڊ سڀ کان عام سزائن مان هڪ هو، جڏهن ته ڪوڙا هڻڻ، ڪاٺين ۾ بيهارڻ ۽ عضوا ڪاٽڻ جهڙيون جسماني سزائون پڻ ڏنيون وينديون هيون. نواب بابت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته هو ميرن جي اجازت کان سواءِ موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. سرڪاري ملازمن ۽ سپاهين جون گهٽ پگهارون رشوت ۽ مالي بدعنوانيءَ جو هڪ سبب ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="Mariwalla246"/> ==== آبادي، تعليم ۽ مذهبي ماڳ ==== ان دور ۾ ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14,000 هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9,000 هندو ۽ 4,850 مسلمان شامل هئا. هندن لاءِ ٽي يا چار اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرڻا برهمڻ هلائيندا هئا. انهن اسڪولن ۾ ٻارن کي سنڌي، حساب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. شاگرد روزانو هڪ مُٺ چانور ۽ ڪجهه ڏندڻ ڏيندا هئا، جڏهن ته سندن والدين هڪ يا ٻه رپيا ماهوار ادا ڪندا هئا.<ref name="Mariwalla248">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا [[فارسي ٻولي|فارسي]] پڙهائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته فارسي سرڪاري ۽ درٻاري ٻولي هئي. سرڪاري نوڪري حاصل ڪرڻ جا خواهشمند پڻ اهڙي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان تعليم جي فيس عام طور 3 کان 4 رپيا ماهوار هئي. ان وقت ڇوڪرين جي رسمي تعليم عام نه هئي.<ref name="Mariwalla248"/> ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان [[منگهو پير|پير منگهي]] جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالائون گڏجي 34 هيون. انهن مان موجوده [[نيٽي جيٽي]] واري علائقي ۾ واقع هڪ مندر کي حڪومت طرفان هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏنو ويندو هو، جيڪو دائمي ڏيئي لاءِ استعمال ٿيندو هو. مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي ۽ اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهازن جي بندرگاهه ۾ اچڻ يا روانگيءَ کان اڳ اتي نذرانو ڏيندا هئا.<ref name="Mariwalla247">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== بندرگاهه ۽ آمدرفت ==== 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه جو پاڻي سامونڊي ڪناري ڀرسان تمام گهٽ اونهو هو. وڏي جهاز مان ايندڙ مسافرن کي پهرين '''بٽيلي''' نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ ۽ پوءِ وڌيڪ ننڍڙي '''مڇوا''' ٻيڙيءَ ۾ منتقل ٿيڻو پوندو هو. آخري حصي ۾ پاڻي ۽ گاري سبب مسافرن کي ڪڏهن پيادل ۽ ڪڏهن مقامي مزدورن جي مدد سان ڪناري تائين پهچڻو پوندو هو. ڪن هنڌن تي پاڻي لڳ ڀڳ ٻه فوٽ اونهو هوندو هو ۽ گاريءَ ۾ سپيون ۽ ٻوٽن جون پاڙون سفر کي وڌيڪ ڏکيو بڻائينديون هيون.<ref name="Mariwalla248"/> ==== واپار ۽ محصول ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچي سنڌ جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. شهر جي سالياني واپار جي اوسط ماليت، قيمتي پٿرن کي ڇڏي، لڳ ڀڳ 37,47,000 رپيا ڄاڻائي وئي آهي، جنهن ۾ افيون جي واپار جي ماليت 16,00,000 رپيا شامل هئي. 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني لڳ ڀڳ 1,50,000 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla249">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مکيه محصولن ۾ هي شامل هئا: * درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو قدر مطابق محصول؛ * مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول؛ * ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ برآمد ٿيندڙ شين تي 1 سيڪڙو محصول؛ * هر ''ڪروار''، يعني لڳ ڀڳ 1,800 پائونڊ، درآمد يا برآمد ٿيندڙ مال تي اضافي محصول؛ * افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا برآمداتي محصول؛ * هر درآمد ڪيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا محصول. محصول گڏ ڪرڻ جا حق گهڻو ڪري ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ڪراچيءَ جو محصولي ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ افيون ۽ قيمتي پٿرن جا محصول شامل نه هئا.<ref name="Mariwalla249"/> مقامي سطح تي اناج، واپار، مڇي، مال ڍوئيندڙ جانورن، سڪن جي مٽاسٽا ۽ مختلف هنرن تي پڻ محصول لاڳو هئا. مڇي مار ٻيڙين کي پنهنجو شڪار ڪسٽم هائوس تي ڏيکارڻو پوندو هو. جيڪڏهن مڇين جو تعداد 60 کان گهٽ هوندو هو ته چوٿون حصو ۽ 60 يا وڌيڪ هئڻ جي صورت ۾ ڇهون حصو محصول طور ورتو ويندو هو. مختلف ڪاريگرن کان سندن هنر جي نوعيت موجب رقم يا پيداوار جي صورت ۾ محصول ورتو ويندو هو. ڪنڀر مهيني ۾ نو ٿانوَ ۽ تيل ٺاهيندڙ ڏيڍ سير تيل سرڪار کي ڏيندا هئا، جڏهن ته ڪپڙا رنگيندڙ محصول کان آزاد هئا.<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 249–250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ٽالپر حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي گهرن واري محصول کان ڇوٽ حاصل هئي. ان دور ۾ سنڌ ۾ لوڻ تي ڪو محصول نه هو. ان جي ابتڙ ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو موجود هو، جتي کٽيل رقم تي محصول ورتو ويندو هو.<ref name="Mariwalla249"/> ==== درآمدات ۽ برآمدات ==== ڪراچيءَ ۾ درآمد ٿيندڙ مال جو لڳ ڀڳ چار ڀاڱي پنج حصو [[بمبئي]] کان ايندو هو. درآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ کنڊ، مرچ، ٽامو، الائچي ۽ ٻيا مصالحا، ريشم، ڪاٺ، عاج، انگريزي ڪپهه جو سٽ، کوپرو، ٽين، ناريل، زعفران، سوپاري، فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي، چيني ڪاغذ، صندل، لوهه جا ٿانوَ ۽ گدامڙي شامل هئا.<ref name="Mariwalla250">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> [[گجرات]] مان ڪپهه، جڏهن ته [[فارسي نار]] مان کجورون، موتي، سڪايل ميوا، بادام، گلاب ۽ ٻيون شيون اينديون هيون. ان دور ۾ غلام پڻ فارسي نار واري واپاري نيٽ ورڪ وسيلي ڪراچي آندا ويندا هئا. مٿئين سنڌ مان تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو، [[نيرو (رنگ)|نيرو]]، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا ايندا هئا، جڏهن ته [[لسٻيلو|لسٻيلي]] مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ايندو هو. 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Mariwalla251252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 251–252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> بمبئيءَ کان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه جون شيون خاص اهميت رکنديون هيون. ريشمي شين ۾ چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب ۽ مختلف قسم جا چنتز شامل هئا. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، شيٽنگ، براڊ ڪلاٿ، مختلف قسم جا ململ، رنگين رومال ۽ شالون شامل هيون.<ref name="Mariwalla252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار محدود هجڻ سبب ڪراچي هر سال گجرات مان لڳ ڀڳ 15,000 مڻ ڪپهه گهرائيندي هئي. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ اندر ڪپهه جي پوک وڌڻ کان پوءِ 1837ع تائين اها درآمد گهٽجي لڳ ڀڳ 2,500 مڻ رهجي وئي.<ref name="Mariwalla252"/> ڪراچيءَ مان برآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ گيهه، اَن، گوند، منجيت، ڪشمش، جيرو، نيرو، ڪڻڪ، مڇي، شارڪ جون کنڀڙاٽيون، تيل، تيل جا ٻج، لنگيون ۽ افيون شامل هئا. افيون هن واپار جو انتهائي قيمتي حصو هئي. اها [[راجپوتانا]] جي [[پالي، راجستان|پالي]] کان ايندي هئي ۽ ڪراچيءَ وسيلي اڳتي برآمد ڪئي ويندي هئي. افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا محصول لاڳو هو. عام طور ساليانو لڳ ڀڳ 500 اُٺن جي بار جيتري افيون ڪراچيءَ مان گذرندي هئي، جڏهن ته ڪن سالن ۾ اهو مقدار 1,500 اُٺن جي بار تائين پهچندو هو.<ref name="Mariwalla252"/> ==== واپاري رستا ==== ڪراچيءَ مان مٿئين سنڌ ۽ ان کان اڳتي ويندڙ سامان اُٺن جي قافلن وسيلي خاص طور ٻن رستن، '''لسٻيلي واري رستي''' ۽ '''سيوهڻ واري رستي'''، تان موڪليو ويندو هو. لسٻيلي واري رستي وسيلي [[ڪابل]] تائين سفر لڳ ڀڳ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو محصولن جي لحاظ کان سستو، پر ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ سمجهيو ويندو هو. [[سيوهڻ]] وارو رستو وڌيڪ محفوظ ۽ تيز هو، پر اتي ٽرانزٽ محصول نسبتاً وڌيڪ هئا.<ref name="Mariwalla251">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> سنڌ اندر مال [[ٺٽو|ٺٽي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سيوهڻ]]، [[خيرپور]] ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن خشڪيءَ رستي موڪليو ويندو هو. ڪراچيءَ کان قافلو ٺٽي تائين لڳ ڀڳ ٽي ڏينهن، حيدرآباد تائين ڇهه، سيوهڻ تائين 13، خيرپور تائين 20 ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. قافلن جي حفاظت لاءِ [[جوکيا|جوکين]] جا محافظ پڻ مقرر ڪيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla252routes">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== موتين، قيمتي پٿرن ۽ غلامن جو واپار ==== 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪراچيءَ ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جو واپار پڻ ٿيندو هو. مقامي سامونڊي سپين مان ملندڙ موتي ننڍا ۽ نسبتاً گهٽ معيار جا هئا، تنهنڪري بهتر موتي [[فارسي نار]] مان درآمد ڪيا ويندا هئا. قيمتي پٿر اترين علائقن کان ايندا ۽ گهڻو ڪري بمبئي ڏانهن موڪليا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا.<ref name="Mariwalla252"/> ان دور ۾ ڪراچي غلامن جي واپار جو پڻ هڪ مرڪز هئي. ذريعن موجب هر سال لڳ ڀڳ 600 کان 700 غلام شهر ۾ آندا ويندا هئا، جن مان گهڻا آفريقي نسل جا هوندا هئا. انهن ۾ [[شيدي]] ۽ حبشي غلام شامل هئا ۽ عورتن جو تناسب گهڻو هو. غلامن جي درآمد تي سرڪار محصول وصول ڪندي هئي ۽ ان مد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا آمدني ٿيندي هئي.<ref name="Mariwalla253">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انگريزن جو قبضو ==== 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سنڌ ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا لاڳاپا وڌيڪ ڇڪتاڻ وارا ٿي ويا. افغانستان ڏانهن برطانوي فوجي مهم جي سلسلي ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جي فوجي اهميت پڻ وڌي وئي. 3 فيبروري 1839ع تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن ڪراچيءَ تي حملو ڪيو. [[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جي قلعي تي برطانوي جهازن طرفان گولاباري ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ قلعو سندن قبضي ۾ اچي ويو ۽ برطانوي فوجون ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيون.<ref name="قليچ"/> ميرن طرفان آغا اسماعيل شاهه ڪراچيءَ ۾ برطانوي اختيارين سان ڳالهين لاءِ موڪليو ويو ۽ ان کان پوءِ ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ معاهدو ٿيو.<ref name="قليچ"/> 1842ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] سنڌ ۾ برطانوي اختيارين جي نمائندي طور ڪراچي پهتو ۽ اتان آگبوٽ وسيلي حيدرآباد ويو، جتي هن [[مير نصير خان ٽالپر|مير نصير خان]] ۽ ٻين ٽالپر ميرن سان ملاقات ڪئي. ان کان پوءِ ٿيل نئين معاهدي تحت ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ تي برطانوي اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="قليچ"/> ڪراچيءَ تي 1839ع وارو قبضو شهر جي سياسي تاريخ ۾ اهم موڙ ثابت ٿيو؛ جڏهن ته سڄي سنڌ تي برطانوي قبضو 1843ع ۾ [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ مڪمل ٿيو. === برطانوي دور === [[File:A street in Old Town, Karachi, India. Photograph, 1897. Wellcome V0029261.jpg|thumb|1897ع ۾ [[مٺادر]] جي رامپارٽ روڊ جو هڪ منظر.]] [[File:Mules Mansion 01.jpg|thumb|[[مولز مينشن]]، برطانوي دور جي ڪراچيءَ جي هڪ تاريخي عمارت.]] [[File:Frere Hall Karachi. Pakistan.jpg|thumb|[[فريئر هال]]، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪراچيءَ جي مشهور عمارتن مان هڪ.]] [[File:Karachi Municipal Corporation (KMC) Head Office at M.A Jinnah Road - Photo By Aliraza Khatri.jpg|thumb|[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن بلڊنگ]]، [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جو هڪ نمايان مثال.]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 3 فيبروري 1839ع تي ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو. برطانوي جنگي جهاز {{HMS|Wellesley|1815|6}} [[منهوڙو قلعو|منهوڙي جي قلعي]] تي گولاباري ڪري ان کي تباهه ڪيو؛ هي قلعو [[منهوڙو|منهوڙي]] وٽ ڪراچي بندرگاهه جي داخلا جي حفاظت لاءِ قائم هو.<ref>{{cite book |title=Recollections of Four Years' Service in the East with H.M. Fortieth Regiment |last=Neill |first=John Martin Bladen |year=1846 |url=https://archive.org/details/recollectionsoff00neilrich |access-date=27 November 2009}}</ref> ان وقت ڪراچيءَ جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 8,000 کان 14,000 جي وچ ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063154/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees#v=onepage&q=denso%20hall%20sandstone%201886%20rupees&f=false |url-status=live }}</ref> آباديءَ جو وڏو حصو [[مٺادر]] واري قلعي بند شهر تائين محدود هو، جڏهن ته ان کان ٻاهر اڄوڪي [[سرائي ڪوارٽر]] واري علائقي ۾ پڻ آباديون موجود هيون.<ref name="CulturalAssets"/> قبضي کان پوءِ برطانوي فوجن شهر جي اوڀر طرف فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[ڪراچي ڪينٽونمينٽ]] جي بنياد بڻي. برطانوي انتظاميا [[پهرين انگريز-افغان جنگ]] دوران فوجي ڪاررواين جي سهائتا لاءِ ڪراچيءَ جي ڇانوڻيءَ کي فوجي گيريزن طور ترقي ڏني.<ref name="Oxford University Press" /> [[گوا]] جا پرتگالي عيسائي واپاري 1820ع واري ڏهاڪي کان ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا. اڳتي هلي گوا جي عيسائي برادريءَ جي هڪ وڏي آبادي ڪراچيءَ ۾ آباد ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 April 2022 |title=Celebrating Karachi's Goan connection {{!}} The Express Tribune |url=https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |access-date=24 April 2022 |website=tribune.com.pk |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510114007/https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |url-status=live }}</ref> 1840ع ۾ سنڌ جي گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان ڪراچي منتقل ڪئي وئي. 1843ع ۾ ميجر جنرل [[چارلس جيمس نيپئر|چارلس نيپئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] ۽ ان کان پوءِ ٽالپرن خلاف فوجي ڪاررواين وسيلي باقي سنڌ تي به برطانوي قبضو قائم ڪيو. ان کان پوءِ سنڌ کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪراچي ڊويزنل صدر مقام رهي. 1846ع ۾ ڪراچيءَ ۾ [[ڪالرا]] جي وڏي وبا پکڙي، جنهن کان پوءِ ڪراچي ڪالرا بورڊ قائم ڪيو ويو. هي ادارو اڳتي هلي شهر جي شهري ۽ ميونسپل انتظام جي ارتقا جو بنياد بڻيو.<ref name="shehri.org-2018">{{Cite book |url=https://shehri.org/publications_html/2018%20-%20Local%20&%20City%20Govt.pdf |title=LOCAL AND CITY GOVERNMENT HANDBOOK – PROVINCE OF SINDH AND KARACHI CITY |year=2018 |editor-last=Anwar |editor-first=Farhan |location=Karachi |publisher=Shehri – Citizens for a Better Environment |isbn=978-969-9491-14-6 |access-date=6 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802200751/http://shehri.org/img/Local%20%26%20City%20Govt%20FINAL%20File.pdf |url-status=live }}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري بارٽل فريئر]] جي انتظام هيٺ ڪراچيءَ جي شهري ۽ واپاري ترقيءَ ۾ تيزي آئي. شهر جي فوجي ۽ واپاري اهميت سبب برطانوي حڪومت 1854ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] کي ترقي ڏيڻ شروع ڪئي. بندرگاهه، روڊن ۽ بعد ۾ ريلويءَ جي ترقيءَ سان ڪراچي سنڌ جي اندرين علائقن ۽ [[پنجاب]] سان ڳنڍجي وئي. سنڌ ۽ پنجاب ۾ نون آبپاشي وارن علائقن مان زرعي پيداوار وڌڻ سان ڪراچي برطانوي هندستان جي اهم آمدرفت ۽ برآمداتي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Blood |first1=Peter R. |title=Pakistan: A Country Study |date=1996 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3 |page=96}}</ref> 1856ع تائين ڪراچيءَ وسيلي ٿيندڙ واپار جي ماليت £855,103 تائين پهچي وئي، جنهن سان شهر ۾ واپاري آفيسن ۽ گودامن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Bowden |first=Rob |url=https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35 |title=Settlements of the Indus River |date=2005 |publisher=Capstone Classroom |isbn=978-1-4034-5723-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063056/https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35#v=snippet&q=%22Indus%20steam%20flotilla%22%20%22orient%20inland%22&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي سال شهر جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 57,000 هو.<ref name="Heitzman-2008">{{Cite book |last=Heitzman |first=James |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/129 129] |title=The City in South Asia |date=31 March 2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-28963-9 }}</ref> 1857ع جي [[1857ع جي هندستاني بغاوت|هندستاني بغاوت]] دوران ڪراچيءَ ۾ مقرر 21هين نيٽو انفنٽري سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت ڪري باغي فوجن سان وفاداريءَ جو اعلان ڪيو، پر برطانوي فوجن جلد بغاوت کي دٻائي شهر تي ٻيهر مڪمل ڪنٽرول قائم ڪري ورتو. بغاوت کان پوءِ برطانوي انتظاميا شهر جي بنيادي ڍانچي کي وڌيڪ ترقي ڏني، پر [[لياري]] جهڙا علائقا، جتي شهر جي قديم سنڌي ماهيگير ۽ بلوچ آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو، شهري ترقيءَ جي لحاظ کان نسبتاً نظرانداز رهيا.<ref name="Narayanan-2015">{{Cite book |last=Narayanan |first=Yamini |url=https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |title=Religion and Urbanism: Reconceptualising sustainable cities for South Asia |date=19 November 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-75541-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |url-status=live }}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪراچي بندرگاهه ڪپهه جي برآمد جو اهم مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Heitzman-2008" /> سنڌ جي ٻين علائقن مان ڪپهه ڪراچي بندرگاهه تائين آڻڻ لاءِ ''انڊس اسٽيم فلوٽيلا'' ۽ ''اورينٽ انلينڊ اسٽيم نيويگيشن ڪمپني'' جهڙيون آمدرفت جون خدمتون قائم ٿيون، جتان ڪپهه انگلينڊ جي ڪپڙي جي ڪارخانن ڏانهن موڪلي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Clarke |first=S. H. |url=https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41 |title=The Scinde Railway and Indus Flotilla Companies: Their Futility and Hollowness Demonstrated, Also an Exposure of the Delusion which Exists Respecting the Five Per Cent Guarantee, which Insures No Dividend Whatever to the Respective Shareholders |date=1858 |publisher=Richardson Brothers |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063212/https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41#v=snippet&q=Indus%20steam%20flotilla&f=false |url-status=live }}</ref> اقتصادي سرگرمين ۽ واپاري موقعن ۾ واڌ سان ڪراچيءَ ڏانهن مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين جي لڏپلاڻ وڌندي وئي. انهن ۾ برطانوي، [[پارسي]]، [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]]، [[گوا جا عيسائي]] ۽ ٻيون برادريون شامل هيون. انهن مان ڪيترن [[صدر، ڪراچي|صدر]] واري نئين واپاري علائقي ۾ پنهنجا ڪاروبار قائم ڪيا.<ref name="Heitzman-2008" /> [[محمد علي جناح]] 1876ع ۾ ڪراچيءَ جي [[وزير مينشن]] ۾ گجرات سان لاڳاپيل هڪ واپاري خاندان ۾ ڄائو. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪراچيءَ ۾ ڪيترين ئي اهم سرڪاري، واپاري ۽ شهري عمارتن جي تعمير ٿي. انهن ۾ [[گوتھڪ بحالي طرز]] ۽ [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جا نمونا نمايان هئا. [[فريئر هال]] 1865ع ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته [[ايمپريس مارڪيٽ]] 1889ع ۾ مڪمل ٿي. 1869ع ۾ [[سوئيز واهه]] کلڻ سان ڪراچي بندرگاهه جي بين الاقوامي واپاري اهميت وڌيڪ وڌي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1878ع ۾ ڪراچيءَ کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1887ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن ۾ ريلويءَ سان ڳانڍاپو، بندرگاهه جي توسيع ۽ کوٽائي ۽ بريڪ واٽر جي تعمير شامل هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1893ع ۾ ڪراچيءَ ۾ پهرين [[يهودي عبادتگاهه]]، [[مگئن شالوم عبادتگاهه]]، قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |editor1-last=Askari |editor1-first=Sabiah |title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013 |date=2015 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-8450-1 |page=325}}</ref> 1899ع تائين ڪراچي اوڀر جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي هئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> 1901ع ۾ ڪراچي شهر جي آبادي 117,000 هئي، جڏهن ته ميونسپل علائقي ۾ وڌيڪ 109,000 ماڻهو رهندا هئا.<ref name="Heitzman-2008" /> برطانوي دور ۾ ڪراچيءَ جي ميونسپل انتظام کي پڻ منظم ڪيو ويو. [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911ع ۾ ميونسپل انتظام جو اڳواڻ چونڊيو ويو. سندس دور ۾ پراڻي شهر ۾ صفائيءَ جي نظام کي بهتر ڪرڻ ۽ نئين شهر ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ لاءِ ڪيترائي ڪم ڪيا ويا، جنهن ڪري کيس ”جديد ڪراچيءَ جو پيءُ“ پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1134284 |title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth |author=Nadeem F. Paracha |work=dawn.com |accessdate=10 March 2016}}</ref>{{Failed verification|date=November 2024}} 1914ع تائين ڪراچي سڄي [[برطانوي سلطنت]] جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |title=Ansari's Trade & Industrial Directory of Pakistan |publisher=Ansari Publishing House. |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063604/https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |url-status=live }}</ref> سنڌ ۾ آبپاشيءَ جي وڏن منصوبن سان ڪڻڪ ۽ ڪپهه جي پيداوار ۾ ٿيل واڌ هن ترقيءَ جو هڪ اهم سبب هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1924ع تائين ''ڊرگ روڊ ايروڊروم'' قائم ٿي چڪو هو، جيڪو اڳتي هلي [[پي اي ايف بيس فيصل|فيصل هوائي فوجي اڏي]] ۾ تبديل ٿيو.<ref name="Heitzman-2008" /> ڪراچيءَ جي بندرگاهي، واپاري ۽ آمدرفت واري اهميت وڌڻ سان شهر جي آبادي وڌيڪ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي بڻجي وئي. 1921ع تائين شهر جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي ڪراچيءَ کان ٻاهر ڄاول ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Gayer-2014a">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=L0BeBAAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PA23 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=1 July 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023806-3 }}</ref> شهر ۽ سنڌ جي انتظامي ۽ واپاري معاملن ۾ غير سنڌي برادرين جو اثر وڌڻ سبب مقامي سنڌين ۾ سياسي بيچيني پڻ پيدا ٿي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1 اپريل 1936ع تي [[سنڌ]] کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان الڳ ڪري ٻيهر جدا صوبو بڻايو ويو ۽ ڪراچيءَ کي سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو. 1941ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 387,000 ٿي چڪي هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === [[File:Lord Mountbatten and his wife Advena in Karachi 14 August 1947.jpg|thumb|[[لارڊ مائونٽ بيٽن]] ۽ سندس گهرواري [[ايڊوينا مائونٽ بيٽن]]، 14 آگسٽ 1947ع تي ڪراچيءَ ۾.]] 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان جي قيام]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي 400,000 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> شهر جي آباديءَ ۾ هندن جي معمولي اڪثريت هئي، جيڪي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئا. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، جيتوڻيڪ سنڌ جي ٻين حصن وانگر ڪراچيءَ ۾ پڻ شروعاتي طور پنجاب جي ڪيترن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً امن رهيو.<ref name="Markovits-2000">{{Cite book |last=Markovits |first=Claude |url=https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278 |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |date=22 June 2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-43127-9 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063708/https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> 6 جنوري 1948ع تي ڪراچيءَ ۾ فساد شروع ٿيا، جن کان پوءِ سنڌ جي هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Markovits-2000" /> ان لڏپلاڻ ۾ هندستاني حڪومت پڻ مدد ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53 |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=14 November 2007 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51101-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063709/https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ ڪراچي هندستان جي مختلف علائقن مان لڏي آيل مسلمان [[مهاجر]] پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جو اهم مرڪز بڻيو. مئي 1948ع تائين ڪراچيءَ ۾ لڳ ڀڳ 470,000 پناهگير اچي چڪا هئا،<ref name="Zamindar-2010">{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=2010 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-13847-5 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063605/https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi#v=snippet&q=post%20partition%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> جنهن سان [[ڪراچي جي آبادي|شهر جي آباديءَ جي بناوٽ]] ۾ وڏي تبديلي آئي. 1941ع ۾ مسلمان ڪراچيءَ جي آباديءَ جو 42 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 1951ع تائين سندن تناسب وڌي 96 سيڪڙو ٿي ويو. 1941ع کان 1951ع جي وچ ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان وڏي لڏپلاڻ سان ڪراچيءَ جي لساني بناوٽ پڻ تبديل ٿي وئي. 1941ع ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته 1951ع ۾ اهو تناسب 8.5 سيڪڙو رهجي ويو. ان جي ابتڙ [[اردو]] 1951ع تائين شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي بڻجي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1952ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 100,000 مهاجر پناهگير ڪراچيءَ ۾ اچي رهيا هئا، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجرن جي آمد ان کان پوءِ به جاري رهي.<ref name="Gayer-2014a" /> پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ کي ملڪ جو پهريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 15 آگسٽ 1947ع تي سنڌ جي صوبائي گادي ڪراچيءَ مان [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي ۽ 1948ع کان ڪراچيءَ کي سنڌ کان الڳ وفاقي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Zamindar-2010" /> 1958ع ۾ پاڪستان جي گادي ڪراچيءَ مان [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman |title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia |url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187 |date=15 June 2011 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-13998-1 |ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> قومي گاديءَ جي منتقلي سان پرڏيهي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا، پر شهر ۾ ڪيترائي [[ڪراچي ۾ سفارتي مشن|قونصل خانا]] ۽ اعزازي قونصل خانا قائم رهيا.<ref>{{cite book |title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50 |date=1968 |publisher=Brill Archive |page=37}}</ref> 1958ع کان 1970ع تائين [[ون يونٽ]] واري انتظامي نظام سبب سنڌ جي جدا صوبي واري حيثيت ختم رهي، تنهنڪري ان عرصي ۾ ڪراچيءَ جي سنڌ جي صوبائي گاديءَ واري حيثيت پڻ برقرار نه رهي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي پاڪستان جو اهم معاشي، صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ ان دور جي شهري ۽ معاشي ترقيءَ کي بين الاقوامي سطح تي پڻ ڌيان مليو. [[ڏکڻ ڪوريا]] جي گادي [[سيئول]] جي ترقيءَ بابت منصوبابنديءَ ۾ پاڪستان جي ٻئي پنج سالا منصوبي مان سکڻ جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393</ref><ref>Planning Commission, Pakistan Economic Survey, 1964–65, Rawalpindi: Govt. Printing Press, 1965, p. 212.</ref> هن دور ۾ شهر ۾ جديد اڏاوتي طرز جون ڪيتريون نمايان عمارتون تعمير ٿيون، جن ۾ [[مزار قائد]]، [[مسجد طوبيٰ]] ۽ [[حبيب بئنڪ پلازا]] شامل آهن. حبيب بئنڪ پلازا پنهنجي تعمير وقت ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان اوچي عمارت هئي. 1961ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي 1941ع جي ڀيٽ ۾ 369 سيڪڙو وڌي چڪي هئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري اتر ۽ اتر اولهه پاڪستان مان [[پشتون]]، [[پنجابي]] ۽ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]] وڏي تعداد ۾ ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا.<ref name="Gayer-2014a" /> 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[فارسي نار جون عرب رياستون|نار جي عرب رياستن]] مان ايندڙ پرڏيهي ناڻي ۽ سيڙپڪاريءَ سبب ڪراچيءَ ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي ۽ شهر ۾ گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063606/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ملڪيتن جون قيمتون تيزيءَ سان وڌيون، جنهن سان رهائش جو مسئلو وڌيڪ سنگين ٿيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |title=Population Growth and Policies in Mega-cities: Karachi |date=1988 |publisher=UN |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063714/https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |url-status=live }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪراچيءَ جي صنعتي علائقن ۾ مزدور تحريڪ زور ورتو. [[1972ع جي ڪراچي مزدور تحريڪ]] دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت طرفان مزدورن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي وئي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |url=https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205 |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |date=15 July 2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-086978-6 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063608/https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ڀٽو حڪومت طرفان شراب تي پابندي ۽ شهر جي ڊسڪوٿيڪن ۽ ڪيبريٽن خلاف ڪارروائين کان پوءِ ڪراچيءَ جي رات واري تفريحي زندگيءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref name="Udupa-2017">{{Cite book |last1=Udupa |first1=Sahana |url=https://books.google.com/books?id=_jwlDwAAQBAJ&q=karachi+1970s+zia&pg=PA41 |title=Media as Politics in South Asia |last2=McDowell |first2=Stephen D. |date=14 July 2017 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-351-97221-5 }}</ref> [[محمد ضياءُ الحق|جنرل ضياءُ الحق]] جي دور ۾ اسلامائزيشن جي پاليسين شهر جي فن، ثقافت ۽ عوامي سماجي زندگيءَ تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Udupa-2017" /> 1971ع ۾ [[بنگلاديش]] جي قيام کان پوءِ [[بهاري مسلمان|بهاري مسلمانن]] جي وڏي آبادي پڻ ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿي. 1972ع ۾ [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] کي انتظامي طور ٽن ضلعن، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] ۽ [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] ۾ ورهايو ويو. 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ [[سوويت-افغان جنگ]] سبب لڳ ڀڳ ڏهه لک [[افغان ماڻهو|افغان پناهگير]] ڪراچيءَ ۾ اچي آباد ٿيا.<ref name="Gayer-2014a" /> ان کان پوءِ [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ ايران مان نڪرندڙ پناهگيرن جو هڪ حصو پڻ ڪراچي پهتو.<ref>{{cite journal |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |title=Afghan refugees population in Pakistan |journal=Journal of Biosocial Science |date=July 1990 |volume=22 |issue=3 |pages=269–279 |publisher=Journals.cambridge.org |doi=10.1017/S0021932000018654 |access-date=6 May 2010 |last1=Yusuf |first1=Farhat |pmid=2169475 |s2cid=33827916 |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805060453/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |url-status=live |issn=0021-9320 |url-access=subscription }}</ref> افغان جنگ سان لاڳاپيل هٿيارن جي وڏي پيماني تي آمد، وڌندڙ ڏوهن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ جي امن امان جي صورتحال خراب ٿي.<ref name="violentEnd" /> [[متحده قومي موومينٽ|ايم ڪيو ايم]] ۽ شهر جي سنڌي، پشتون، پنجابي ۽ بلوچ برادرين وچ ۾ سياسي ۽ نسلي تڪرار پڻ شدت اختيار ڪندا رهيا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lSCMAgAAQBAJ&q=mqm+pashto+punjabi+sindhi+conflict |title=Mohajir Militancy in Pakistan: Violence and Transformation in the Karachi Conflict |last=Khan |first=Nichola |date=5 April 2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-16192-7}}</ref> 1992ع ۾ پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ ۽ هٿياربند گروهن خلاف ڪارروائيءَ لاءِ تڪراري [[آپريشن ڪلين اپ]] شروع ڪيو، جنهن ۾ ايم ڪيو ايم ۽ ان سان لاڳاپيل ڪارڪنن کي پڻ نشانو بڻايو ويو. هي ڪارروائي 1994ع تائين جاري رهي.<ref>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> ساڳئي سال هندستان ۾ [[بابري مسجد]] جي ڊاهڻ کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ هندو مخالف فساد پڻ ٿيا ۽ مندرن تي حملا ڪيا ويا.<ref>{{cite news |title=PAKISTANIS ATTACK 30 HINDU TEMPLES |url=https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |access-date=1 December 2017 |work=The New York Times |date=8 December 1992 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225202434/https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |url-status=live }}</ref> 1996ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] ۾ وڌيڪ ٻه ضلعا، [[ڪراچي وچ ضلعو|ڪراچي وچ]] ۽ [[ملير ضلعو|ملير]] قائم ڪيا ويا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[اتر اولهه پاڪستان ۾ جنگ|اتر اولهه پاڪستان جي تڪرارن]] ۽ [[2010ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] سبب وڏي تعداد ۾ متاثر ماڻهن، خاص طور پشتونن، ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان عرصي تائين شهر ٽارگيٽ ڪلنگ، گروهي ويڙهه، فرقيواراڻي تشدد، منظم ڏوهن ۽ ماوراءِ عدالت قتلن سبب امن امان جي سنگين مسئلن کي منهن ڏئي رهيو هو.<ref name="Narayanan-2015" /> 11 سيپٽمبر 2012ع تي ڪراچيءَ جي بلديه ٽائون ۾ هڪ ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ لڳل وڏي باهه ۾ 255 کان وڌيڪ مزدور فوت ٿيا. هي واقعو پاڪستان جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان واري صنعتي باهه مان هڪ هو.<ref>{{Cite news |date=25 January 2019 |title=Textile : un rapport de l’ONG Human Rights Watch dénonce les conditions de travail au Pakistan |work=Le Monde |url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2019/01/25/un-rapport-de-l-ong-human-rights-watch-denonce-les-conditions-de-travail-dans-le-textile-au-pakistan_5414575_3234.html |access-date=9 May 2019 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Quand le capitalisme profite du désordre |url=https://www.radiofrance.fr/franceculture/podcasts/la-suite-dans-les-idees/quand-le-capitalisme-profite-du-desordre-3243830 |website=France Culture |date=4 February 2023 |access-date=4 February 2023 }}</ref> 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ڪراچيءَ ۾ ڏوهاري گروهن، هٿياربند تنظيمن، ايم ڪيو ايم سان لاڳاپيل عنصرن ۽ اسلام پسند شدت پسندن خلاف وڏي پيماني تي آپريشن شروع ڪيو.<ref name="New York TImes" /> آپريشن کان پوءِ رڪارڊ ٿيل پرتشدد ڏوهن ۾ نمايان گهٽتائي آئي. ڏوهن بابت هڪ عالمي درجابنديءَ ۾ ڪراچي 2014ع ۾ دنيا جي ڇهين سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ شهر طور درج هو، جڏهن ته پوءِ ان جي درجابنديءَ ۾ نمايان بهتري آئي.<ref>{{Cite web |last=Ali |first=Imtiaz |date=7 February 2020 |title=Karachi jumps 22 points since last year on global crime index |url=https://www.dawn.com/news/1533023 |access-date=4 March 2020 |website=Dawn |location=Pakistan |archive-date=4 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304072617/https://www.dawn.com/news/1533023 |url-status=live }}</ref> [[2022ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] کان پوءِ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي متاثر علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿيا؛ ڪجهه اندازن موجب اهڙن ٻوڏ متاثر ماڻهن جو انگ گهٽ ۾ گهٽ ڏهه لک هو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan – Pakistan Flood Response Baseline Assessment – Balochistan Province (October 2022) {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/pakistan-pakistan-flood-response-baseline-assessment-balochistan-province-october-2022 |access-date=9 May 2025 |website=dtm.iom.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods |access-date=9 May 2025 |website=World Bank |language=en}}</ref> 18 جنوري 2026ع تي ڪراچيءَ جي [[گل پلازا]] ۾ وڏي باهه لڳي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 21 ماڻهو فوت ٿيا ۽ 60 کان وڌيڪ ماڻهو گم ڄاڻايا ويا. باهه لڳ ڀڳ 1,200 دڪانن تي مشتمل گهڻ ماڙ واپاري عمارت ۾ تيزيءَ سان پکڙجي وئي ۽ 24 ڪلاڪن کان وڌيڪ وقت تائين ٻرندي رهي. باهه وسائڻ کان پوءِ امدادي ٽيمن ملبي مان لاش ڪڍيا، جڏهن ته عمارت جي باقي حصن جي ڪرڻ جي خطري سبب ڪرينن وسيلي ڪمزور اڏاوتون ڊاهيون ويون. واقعي سبب واپاري مرڪز کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو ۽ ڪيترن دڪاندارن جا ڪاروبار ۽ روزگار متاثر ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Dozens missing after massive Karachi mall fire, 21 killed |url=https://www.cnn.com/2026/01/18/asia/karachi-pakistan-fire-mall-deaths-intl-hnk |access-date=2026-01-21 |website=CNN |language=en}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] fs7jnfyrhrdxalibefjaet610dzln7b 406106 406105 2026-08-23T01:57:10Z Intisar Ali 8681 /* برطانوي دور */ 406106 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === [[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]] ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] جا آثار کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن. ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118 |year=2018 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95766-4 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Chung |last2=Geng |first2=Yinzeng |title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ |year=2005 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations |isbn=978-81-87586-21-0}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Month |date=1912 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sun |first1=Zhixin Jason |last2=Hsing |first2=I-tien |last3=Liu |first3=Cary Y. |last4=Lu |first4=Pengliang |last5=Tseng |first5=Lillian Lan-ying |last6=Hong |first6=Yang |last7=Yates |first7=Robin D. S. |author7-link=Robin D. S. Yates |last8=Zhang |first8=Zhonglin Yukina |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14 |year=2017 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-1-58839-617-4 |page=14}}</ref> قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh |title=From Rambagh to Arambagh |last1=Hasan |first1=Arif |date=7 May 2009 |website=[[The News International]] |location=Karachi |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh }}</ref> [[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] پنهنجي سامونڊي ٻيڙي کي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن روانو ڪيو هو، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-298-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC |year=1950 |publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ |year=1959 |publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> جڏهن ته ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Samad |first=Rafi U. |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola |title=The Greeks in ancient Pakistan |date=2002 |publisher=Indus Publications |isbn=978-969-529-001-9 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCrindle |first=John Watson |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania |date=1896 |publisher=A. Constable and Company }}</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta |title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region |date=1938 }}</ref> سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=William |author-link=William Vincent (priest) |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180 |year=1797 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies |page=180}}</ref><ref>{{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |date=1993 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09790-2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lambrick |first=H. T. |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta |title=Sind: A General Introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=978-0-19-577220-3 }}</ref> اهي ٻئي علائقا نوآبادياتي دور تائين ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ سبب اڳتي هلي مکيه زمين سان ڳنڍجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |date=1950 |publisher=Times Press }}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ماٿري]] تي حملو ڪري [[ديبل]] جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو، جتان هن 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.<ref>{{cite web |title=Karachi History |website=www.houstonkarachi.org |publisher=Houston Karachi Sister City Association |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=7 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11}}</ref> ڪجهه مؤرخن [[ديبل]] کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ديبل جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ ويجهي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري علائقي ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang |date=28 March 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05645-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93; |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222 |year=1853 |publisher=S. Solomon & Company |page=222}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا. 1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Bloom |last2=Blair |first2=Sheila |author-link2=Sheila Blair |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ |year=2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Balocu |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |title=Sindh, Studies Historical |date=2002 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |isbn=978-969-8135-13-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |url-status=live }}</ref> هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ انهيءَ وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا. === ڪولاچيءَ کان ٽالپر دور تائين === [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو هڪ منظر.]] هاڻوڪي ڪراچيءَ واري هنڌ تي شروعات ۾ ڪو وڏو شهر موجود نه هو. سمنڊ جي هڪ ڇاڙ جي ڪناري تي ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون ۽ ڪجهه هندو واپارين جا گهر موجود هئا. هن علائقي کي '''ڪولاچيءَ جو ڪن''' چيو ويندو هو، جنهن جو ذڪر ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="قليچ"/> 19هين صديءَ جي ڪراچيءَ جي مؤرخ [[سيٺ نائونمل هوتچند]] موجب، ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري تي 20 کان 25 جهوپڙين تي مشتمل هڪ ننڍڙي وسندي موجود هئي، جيڪا ''ڊٻرو'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. اها وسندي ''ڪولاچي جو ڪن'' نالي پاڻيءَ جي هڪ تلاءَ جي ڀرسان واقع هئي.<ref>{{Cite book |last=Haider |first=Azimusshan |url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |title=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900 |date=1974 |publisher=Haider |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |url-status=live }}</ref> 1725ع ۾ [[مڪران]] ۽ [[قلات جي خانيٽ]] مان آيل [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جو هڪ گروهه ڏڪار ۽ قبائلي جهيڙن کان بچڻ لاءِ هن وسنديءَ ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Gayer-2014b">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062541/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128#v=snippet&q=manora%20fort%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> 1729ع ۾ ''ڊٻرو'' واري ماڳ تي هڪ نئين وسندي قائم ڪئي وئي، جيڪا ''[[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]]'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Studies on Karachi" /> روايت موجب هن وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name="Studies on Karachi" /> ڪولاچيءَ جي وسندي تقريباً {{Convert|40|ha|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيرن جا ڪيترائي ننڍا ڳوٺ پڻ موجود هئا.<ref>{{Cite book |last=Karachi (Pakistan) |url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&q=karachi+denso+hall |title=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan |date=1984 |publisher=The Corporation }}</ref> ڪجهه روايتن موجب هن نئين قلعي بند وسنديءَ جا باني سنڌي [[واڻيا]] هئا، جيڪي ويجهي [[کڙڪ بندر]] مان هتي آيا هئا. 1728ع ۾ شديد برساتن کان پوءِ کڙڪ بندر جي سامونڊي لنگهه ۾ لٽ ۽ مٽي ڀرجي وڃڻ سبب بندرگاهه جي افاديت گهٽجي وئي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |date=1874 |publisher=G. Bell and Sons |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062653/https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396#v=snippet&q=karachi%20kharak%20bandar&f=false |url-status=live }}</ref> 18هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] پڻ ڪراچيءَ جي ڀرسان [[کڙڪ بندر]] کي بندرگاهي مرڪز طور ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=J. |last2=Blair |first2=S. |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530991-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911-e-467 |language=en |chapter=Karachi}}</ref> ڪولاچيءَ کي چوڌاري قلعي بند ڪيو ويو ۽ ان جي حفاظت لاءِ [[مسقط، عمان|مسقط]] مان گهرايل توپون نصب ڪيون ويون. پراڻن سنڌي احوالن موجب هن قلعي کي '''ڪولاچي ڪوٽ''' چيو ويندو هو ۽ ڪنهن دور ۾ اهو [[قلات]] جي خان جي اختيار هيٺ پڻ رهيو.<ref name="قليچ"/> 1742ع ۾، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد]] جي دور ۾، نادر شاهه جي حڪم سان سورت ۾ تيار ٿيل جهازن جي سلسلي ۾ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچي آيو ۽ پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="قليچ"/> ''ڪراچي'' نالي جي هڪ شروعاتي لکيل صورت 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ ''ڊي رڊرڪرڪ'' نالي هڪ واپاري جهاز جي هن وسنديءَ جي ڀرسان تباهه ٿيڻ جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="The Dutch East India Company">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name="resources.huygens.knaw.nl-2015">{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795 |date=2 February 2015 |access-date=14 June 2015 |archive-date=26 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |url-status=live }}</ref> 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي [[قلات جو خان|قلات جي خان]] جي قبضي هيٺ آئي، جنهن کان پوءِ بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر هن علائقي ڏانهن آئي.<ref name="Gayer-2014b" /> پراڻن سنڌي احوالن موجب 1777ع ۾ [[مير بجار خان ٽالپر|مير بجار خان]] حج تان موٽندي ڪراچيءَ مان لهي [[شهدادپور]] ڏانهن ويو، جتي ٽالپر مير رهندا هئا.<ref name="قليچ"/> 1792ع ڌاري [[قلات]] جي خان سان لاڳاپيل زرڪ خان [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو|ميان عبدالنبي]] جي مدد ڪندي ٽالپرن سان جنگ ۾ مارجي ويو. روايتي سنڌي ذريعن موجب ان جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو ڪجهه علائقو قلات جي خان حوالي ڪيو.<ref name="قليچ"/> 1795ع ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] ڪراچيءَ کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ وچ سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب مان بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر ڪراچي پهتي.<ref name="Gayer-2014b" /> ٽالپرن جي دور ۾ شهر جي بندرگاهه کي واپاري قافلن جي منزلن سان ڳنڍڻ لاءِ ''راهه بندر'' نالي رستو تعمير ڪيو ويو.<ref name="CulturalAssets">{{Cite web |title=Preserving cultural assets |url=https://www.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |date=10 February 2008 |website=DAWN.COM |access-date=13 April 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014019/http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |url-status=live }}</ref> اڳتي هلي انگريزن هن رستي کي وڌيڪ ترقي ڏئي ''بندر روڊ'' بڻايو، جنهن جو نالو بعد ۾ [[محمد علي جناح روڊ]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=Sampark: Journal of Global Understanding |date=2004 |publisher=Sampark Literary Services |access-date=5 May 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062649/https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=URnrr_A5wZ8C&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=The Herald |date=1993 |publisher=Pakistan Herald Publications. }}</ref> ٽالپرن 1797ع ۾ [[منهوڙو قلعو]] تعمير ڪرايو، جيڪو ڪراچيءَ جي بندرگاهه کي [[القاسمي]] سامونڊي ڦورن جي حملن کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite book |last=Murray (publishers.) |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Vg0IAAAAQAAJ&pg=PA475 |title=A handbook for India. Part ii. Bombay |date=1859 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HpKhAAAAMAAJ&pg=PA20 |title=The Persian Gulf Pilot |date=1875 |publisher=J. D. Potter. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=Charles E. |url=https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162 |title=The Blood-red Arab Flag: An Investigation Into Qasimi Piracy, 1797–1820 |date=1997 |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-509-5 |access-date=14 April 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063149/https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1799ع يا 1800ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر|مير فتح علي خان]]، [[ناٿن ڪرو]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ڪراچيءَ ۾ واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite book |last=Huttenback |first=Robert A. |url=https://archive.org/details/britishrelations0000hutt |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/britishrelations0000hutt/page/3 3] |title=British Relations with Sind, 1799–1843: An Anatomy of Imperialism |date=1962 |publisher=University of California Press }}</ref> ناٿن ڪرو کي ڪراچيءَ ۾ رهائش لاءِ گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني وئي، پر 1802ع ۾ کيس شهر ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |last=Sunderlal |first=Pandit |url=https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |title=British Rule in India |date=1 August 2018 |publisher=SAGE Publishing India |isbn=978-93-5280-803-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063200/https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |url-status=live }}</ref> ڪراچي فيبروري 1839ع تائين ٽالپرن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهي، جڏهن [[جان ڪين، پهريون بيرن ڪين|جان ڪين]] جي ڪمان هيٺ برطانوي فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=42}} === ٽالپرن جو دور === 1795ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ڪراچيءَ تي قبضو ڪري اتي پنهنجو حاڪم مقرر ڪيو. ان وقت شهر جي هندو واپارين مان سرڪار کي ساليانو لڳ ڀڳ هڪ کان ڏيڍ لک رپين جي آمدني ٿيندي هئي.<ref name="قليچ">[قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو]</ref> ڪجهه ورهين کان پوءِ بندرگاهه جي حفاظت لاءِ ٽالپرن [[منهوڙو|منهوڙي]] تي قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="قليچ"/> ==== شهر ۽ قلعي جي بناوٽ ==== 1837ع ڌاري ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙ هئي. قلعي ۾ ڪيترائي برج هئا، جن تي لڳ ڀڳ 40 توپون نصب ٿيل هيون. انهن مان گهڻيون ننڍي ڪيلبر جون ۽ پراڻيون هيون. قلعي جي ڀتين ۾ ڪيترن هنڌن تي ڀڃ ڊاهه به موجود هئي، تنهنڪري ان جي دفاعي صلاحيت محدود هئي.<ref name="Mariwalla245">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref> قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا. [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''مٺو در''' ۽ سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''کارو در''' سڏيو ويندو هو. اڳتي هلي انهن دروازن جي نالن تان ڪراچيءَ جا [[مٺادر]] ۽ [[کارادر]] علائقا مشهور ٿيا. شهر جا گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل ۽ سڌين ڇتين وارا هئا. گهرن ۾ سامونڊي هوا جي رخ ڏانهن بانس جا هوادان هوندا هئا، جيڪي هوا ۽ روشني اندر آڻڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. گهٽيون سوڙهيون هيون ۽ بازارن کي اُس کان بچائڻ لاءِ چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو. شهر جي وچئين حصي ۾ نسبتاً بهتر گهر موجود هئا، پر ان وقت ڪراچيءَ ۾ ڪا نمايان سرڪاري عمارت نه هئي.<ref name="Mariwalla245"/> شهر جي ڀتين کان ٻاهر به وڏي آبادي موجود هئي. [[لياري ندي]] جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ مفاصلي تائين باغ پکڙيل هئا، جيڪي ان وقت جي لارنس روڊ تائين پهچندا هئا. انهن باغن ۾ خاص طور انب ۽ ڪجهه گدامڙيءَ جا وڻ هوندا هئا. ان دور جي بيانن موجب ڪراچيءَ جا انب هندستان ۾ [[بمبئي]] جي انبن کان پوءِ مشهور سمجهيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla245"/> ==== منهوڙي جو قلعو ==== [[File:Manora Beach, Karachi Pakistan.jpg|thumb|[[منهوڙو قلعو]]، جيڪو 1797ع ۾ ڪراچيءَ جي دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو. 3 فيبروري 1839ع تي انگريزن ان تي قبضو ڪيو ۽ 1888ع–1889ع دوران ان کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.]] ڪراچي بندرگاهه جي مُهڙ وٽ [[منهوڙو|منهوڙي]] تي هڪ قلعو قائم هو. اهو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. قلعي جي ڪنڊن تي برج ۽ خشڪيءَ واري پاسي نيم دائري وارو دفاعي مورچو هو. چوڌاري پختي ڀت ۾ بندوقن لاءِ سوراخ ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون، جڏهن ته بندرگاهه جي داخلي حصي ۾ پاڻيءَ جي سطح جي ويجهو ٽن توپن جي هڪ بيٽري پڻ موجود هئي.<ref name="Mariwalla245"/> قلعي جي دفاعي اهميت بابت ان دور جي برطانوي عملدارن جا مختلف رايا هئا. [[هينري پاٽنگر]] ان جي جڳهه کي مناسب سمجهندو هو، جڏهن ته 1837ع ۾ ڪراچي بندرگاهه جو سروي ڪندڙ ڪيپٽن ڪارلس جو خيال هو ته قلعو ٽڪريءَ جي ڪناري کان گهڻو پري هجڻ سبب بندرگاهه جي داخلا تي اثرائتو ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهندو.<ref name="Mariwalla245b">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انتظام ۽ انصاف ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچيءَ جو انتظام حڪمران ميرن طرفان مقرر ڪيل ٻن عملدارن جي هٿ ۾ هوندو هو. شهري انتظام جي سربراهه کي '''نواب''' چيو ويندو هو، جڏهن ته ٻيو عملدار فوجي گورنر هوندو هو. نواب عدالتي معاملا هلائيندو هو ۽ سندس ماتحت عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس فيصلن خلاف [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ميرن وٽ اپيل ڪري سگهجي ٿي. نواب کي ماهوار 100 رپيا پگهار ملندي هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي شامل هئا، جن مان هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ ويهه ٻيا عملدار ۽ سپاهي 3 کان 19 رپيا ماهوار وٺندا هئا. خزاني جي ذميوار عملدار جي پگهار 7 رپيا 8 آنا هئي. فوجي گورنر شهر جي قلعي ۽ منهوڙي جو ذميوار هو. سندس ماتحت لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته فوجي گورنر پاڻ 60 رپيا ماهوار وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار جي پگهار 20 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla246">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ان دور جي بيانن موجب ڏنڊ سڀ کان عام سزائن مان هڪ هو، جڏهن ته ڪوڙا هڻڻ، ڪاٺين ۾ بيهارڻ ۽ عضوا ڪاٽڻ جهڙيون جسماني سزائون پڻ ڏنيون وينديون هيون. نواب بابت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته هو ميرن جي اجازت کان سواءِ موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. سرڪاري ملازمن ۽ سپاهين جون گهٽ پگهارون رشوت ۽ مالي بدعنوانيءَ جو هڪ سبب ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="Mariwalla246"/> ==== آبادي، تعليم ۽ مذهبي ماڳ ==== ان دور ۾ ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14,000 هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9,000 هندو ۽ 4,850 مسلمان شامل هئا. هندن لاءِ ٽي يا چار اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرڻا برهمڻ هلائيندا هئا. انهن اسڪولن ۾ ٻارن کي سنڌي، حساب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. شاگرد روزانو هڪ مُٺ چانور ۽ ڪجهه ڏندڻ ڏيندا هئا، جڏهن ته سندن والدين هڪ يا ٻه رپيا ماهوار ادا ڪندا هئا.<ref name="Mariwalla248">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا [[فارسي ٻولي|فارسي]] پڙهائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته فارسي سرڪاري ۽ درٻاري ٻولي هئي. سرڪاري نوڪري حاصل ڪرڻ جا خواهشمند پڻ اهڙي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان تعليم جي فيس عام طور 3 کان 4 رپيا ماهوار هئي. ان وقت ڇوڪرين جي رسمي تعليم عام نه هئي.<ref name="Mariwalla248"/> ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان [[منگهو پير|پير منگهي]] جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالائون گڏجي 34 هيون. انهن مان موجوده [[نيٽي جيٽي]] واري علائقي ۾ واقع هڪ مندر کي حڪومت طرفان هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏنو ويندو هو، جيڪو دائمي ڏيئي لاءِ استعمال ٿيندو هو. مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي ۽ اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهازن جي بندرگاهه ۾ اچڻ يا روانگيءَ کان اڳ اتي نذرانو ڏيندا هئا.<ref name="Mariwalla247">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== بندرگاهه ۽ آمدرفت ==== 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه جو پاڻي سامونڊي ڪناري ڀرسان تمام گهٽ اونهو هو. وڏي جهاز مان ايندڙ مسافرن کي پهرين '''بٽيلي''' نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ ۽ پوءِ وڌيڪ ننڍڙي '''مڇوا''' ٻيڙيءَ ۾ منتقل ٿيڻو پوندو هو. آخري حصي ۾ پاڻي ۽ گاري سبب مسافرن کي ڪڏهن پيادل ۽ ڪڏهن مقامي مزدورن جي مدد سان ڪناري تائين پهچڻو پوندو هو. ڪن هنڌن تي پاڻي لڳ ڀڳ ٻه فوٽ اونهو هوندو هو ۽ گاريءَ ۾ سپيون ۽ ٻوٽن جون پاڙون سفر کي وڌيڪ ڏکيو بڻائينديون هيون.<ref name="Mariwalla248"/> ==== واپار ۽ محصول ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچي سنڌ جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. شهر جي سالياني واپار جي اوسط ماليت، قيمتي پٿرن کي ڇڏي، لڳ ڀڳ 37,47,000 رپيا ڄاڻائي وئي آهي، جنهن ۾ افيون جي واپار جي ماليت 16,00,000 رپيا شامل هئي. 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني لڳ ڀڳ 1,50,000 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla249">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مکيه محصولن ۾ هي شامل هئا: * درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو قدر مطابق محصول؛ * مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول؛ * ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ برآمد ٿيندڙ شين تي 1 سيڪڙو محصول؛ * هر ''ڪروار''، يعني لڳ ڀڳ 1,800 پائونڊ، درآمد يا برآمد ٿيندڙ مال تي اضافي محصول؛ * افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا برآمداتي محصول؛ * هر درآمد ڪيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا محصول. محصول گڏ ڪرڻ جا حق گهڻو ڪري ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ڪراچيءَ جو محصولي ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ افيون ۽ قيمتي پٿرن جا محصول شامل نه هئا.<ref name="Mariwalla249"/> مقامي سطح تي اناج، واپار، مڇي، مال ڍوئيندڙ جانورن، سڪن جي مٽاسٽا ۽ مختلف هنرن تي پڻ محصول لاڳو هئا. مڇي مار ٻيڙين کي پنهنجو شڪار ڪسٽم هائوس تي ڏيکارڻو پوندو هو. جيڪڏهن مڇين جو تعداد 60 کان گهٽ هوندو هو ته چوٿون حصو ۽ 60 يا وڌيڪ هئڻ جي صورت ۾ ڇهون حصو محصول طور ورتو ويندو هو. مختلف ڪاريگرن کان سندن هنر جي نوعيت موجب رقم يا پيداوار جي صورت ۾ محصول ورتو ويندو هو. ڪنڀر مهيني ۾ نو ٿانوَ ۽ تيل ٺاهيندڙ ڏيڍ سير تيل سرڪار کي ڏيندا هئا، جڏهن ته ڪپڙا رنگيندڙ محصول کان آزاد هئا.<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 249–250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ٽالپر حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي گهرن واري محصول کان ڇوٽ حاصل هئي. ان دور ۾ سنڌ ۾ لوڻ تي ڪو محصول نه هو. ان جي ابتڙ ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو موجود هو، جتي کٽيل رقم تي محصول ورتو ويندو هو.<ref name="Mariwalla249"/> ==== درآمدات ۽ برآمدات ==== ڪراچيءَ ۾ درآمد ٿيندڙ مال جو لڳ ڀڳ چار ڀاڱي پنج حصو [[بمبئي]] کان ايندو هو. درآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ کنڊ، مرچ، ٽامو، الائچي ۽ ٻيا مصالحا، ريشم، ڪاٺ، عاج، انگريزي ڪپهه جو سٽ، کوپرو، ٽين، ناريل، زعفران، سوپاري، فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي، چيني ڪاغذ، صندل، لوهه جا ٿانوَ ۽ گدامڙي شامل هئا.<ref name="Mariwalla250">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> [[گجرات]] مان ڪپهه، جڏهن ته [[فارسي نار]] مان کجورون، موتي، سڪايل ميوا، بادام، گلاب ۽ ٻيون شيون اينديون هيون. ان دور ۾ غلام پڻ فارسي نار واري واپاري نيٽ ورڪ وسيلي ڪراچي آندا ويندا هئا. مٿئين سنڌ مان تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو، [[نيرو (رنگ)|نيرو]]، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا ايندا هئا، جڏهن ته [[لسٻيلو|لسٻيلي]] مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ايندو هو. 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Mariwalla251252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 251–252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> بمبئيءَ کان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه جون شيون خاص اهميت رکنديون هيون. ريشمي شين ۾ چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب ۽ مختلف قسم جا چنتز شامل هئا. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، شيٽنگ، براڊ ڪلاٿ، مختلف قسم جا ململ، رنگين رومال ۽ شالون شامل هيون.<ref name="Mariwalla252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار محدود هجڻ سبب ڪراچي هر سال گجرات مان لڳ ڀڳ 15,000 مڻ ڪپهه گهرائيندي هئي. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ اندر ڪپهه جي پوک وڌڻ کان پوءِ 1837ع تائين اها درآمد گهٽجي لڳ ڀڳ 2,500 مڻ رهجي وئي.<ref name="Mariwalla252"/> ڪراچيءَ مان برآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ گيهه، اَن، گوند، منجيت، ڪشمش، جيرو، نيرو، ڪڻڪ، مڇي، شارڪ جون کنڀڙاٽيون، تيل، تيل جا ٻج، لنگيون ۽ افيون شامل هئا. افيون هن واپار جو انتهائي قيمتي حصو هئي. اها [[راجپوتانا]] جي [[پالي، راجستان|پالي]] کان ايندي هئي ۽ ڪراچيءَ وسيلي اڳتي برآمد ڪئي ويندي هئي. افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا محصول لاڳو هو. عام طور ساليانو لڳ ڀڳ 500 اُٺن جي بار جيتري افيون ڪراچيءَ مان گذرندي هئي، جڏهن ته ڪن سالن ۾ اهو مقدار 1,500 اُٺن جي بار تائين پهچندو هو.<ref name="Mariwalla252"/> ==== واپاري رستا ==== ڪراچيءَ مان مٿئين سنڌ ۽ ان کان اڳتي ويندڙ سامان اُٺن جي قافلن وسيلي خاص طور ٻن رستن، '''لسٻيلي واري رستي''' ۽ '''سيوهڻ واري رستي'''، تان موڪليو ويندو هو. لسٻيلي واري رستي وسيلي [[ڪابل]] تائين سفر لڳ ڀڳ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو محصولن جي لحاظ کان سستو، پر ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ سمجهيو ويندو هو. [[سيوهڻ]] وارو رستو وڌيڪ محفوظ ۽ تيز هو، پر اتي ٽرانزٽ محصول نسبتاً وڌيڪ هئا.<ref name="Mariwalla251">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> سنڌ اندر مال [[ٺٽو|ٺٽي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سيوهڻ]]، [[خيرپور]] ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن خشڪيءَ رستي موڪليو ويندو هو. ڪراچيءَ کان قافلو ٺٽي تائين لڳ ڀڳ ٽي ڏينهن، حيدرآباد تائين ڇهه، سيوهڻ تائين 13، خيرپور تائين 20 ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. قافلن جي حفاظت لاءِ [[جوکيا|جوکين]] جا محافظ پڻ مقرر ڪيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla252routes">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== موتين، قيمتي پٿرن ۽ غلامن جو واپار ==== 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪراچيءَ ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جو واپار پڻ ٿيندو هو. مقامي سامونڊي سپين مان ملندڙ موتي ننڍا ۽ نسبتاً گهٽ معيار جا هئا، تنهنڪري بهتر موتي [[فارسي نار]] مان درآمد ڪيا ويندا هئا. قيمتي پٿر اترين علائقن کان ايندا ۽ گهڻو ڪري بمبئي ڏانهن موڪليا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا.<ref name="Mariwalla252"/> ان دور ۾ ڪراچي غلامن جي واپار جو پڻ هڪ مرڪز هئي. ذريعن موجب هر سال لڳ ڀڳ 600 کان 700 غلام شهر ۾ آندا ويندا هئا، جن مان گهڻا آفريقي نسل جا هوندا هئا. انهن ۾ [[شيدي]] ۽ حبشي غلام شامل هئا ۽ عورتن جو تناسب گهڻو هو. غلامن جي درآمد تي سرڪار محصول وصول ڪندي هئي ۽ ان مد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا آمدني ٿيندي هئي.<ref name="Mariwalla253">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انگريزن جو قبضو ==== 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سنڌ ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا لاڳاپا وڌيڪ ڇڪتاڻ وارا ٿي ويا. افغانستان ڏانهن برطانوي فوجي مهم جي سلسلي ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جي فوجي اهميت پڻ وڌي وئي. 3 فيبروري 1839ع تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن ڪراچيءَ تي حملو ڪيو. [[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جي قلعي تي برطانوي جهازن طرفان گولاباري ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ قلعو سندن قبضي ۾ اچي ويو ۽ برطانوي فوجون ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيون.<ref name="قليچ"/> ميرن طرفان آغا اسماعيل شاهه ڪراچيءَ ۾ برطانوي اختيارين سان ڳالهين لاءِ موڪليو ويو ۽ ان کان پوءِ ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ معاهدو ٿيو.<ref name="قليچ"/> 1842ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] سنڌ ۾ برطانوي اختيارين جي نمائندي طور ڪراچي پهتو ۽ اتان آگبوٽ وسيلي حيدرآباد ويو، جتي هن [[مير نصير خان ٽالپر|مير نصير خان]] ۽ ٻين ٽالپر ميرن سان ملاقات ڪئي. ان کان پوءِ ٿيل نئين معاهدي تحت ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ تي برطانوي اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="قليچ"/> ڪراچيءَ تي 1839ع وارو قبضو شهر جي سياسي تاريخ ۾ اهم موڙ ثابت ٿيو؛ جڏهن ته سڄي سنڌ تي برطانوي قبضو 1843ع ۾ [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ مڪمل ٿيو. === برطانوي دور === [[File:A street in Old Town, Karachi, India. Photograph, 1897. Wellcome V0029261.jpg|thumb|1897ع ۾ [[مٺادر]] جي رامپارٽ روڊ جو هڪ منظر.]] [[File:Mules Mansion 01.jpg|thumb|[[مولز مينشن]]، برطانوي دور جي ڪراچيءَ جي هڪ تاريخي عمارت.]] [[File:Frere Hall Karachi. Pakistan.jpg|thumb|[[فريئر هال]]، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪراچيءَ جي مشهور عمارتن مان هڪ.]] [[File:Karachi Municipal Corporation (KMC) Head Office at M.A Jinnah Road - Photo By Aliraza Khatri.jpg|thumb|[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن بلڊنگ]]، [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جو هڪ نمايان مثال.]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 3 فيبروري 1839ع تي ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو. برطانوي جنگي جهاز {{HMS|Wellesley|1815|6}} [[منهوڙو قلعو|منهوڙي جي قلعي]] تي گولاباري ڪري ان کي تباهه ڪيو؛ هي قلعو [[منهوڙو|منهوڙي]] وٽ ڪراچي بندرگاهه جي داخلا جي حفاظت لاءِ قائم هو.<ref>{{cite book |title=Recollections of Four Years' Service in the East with H.M. Fortieth Regiment |last=Neill |first=John Martin Bladen |year=1846 |url=https://archive.org/details/recollectionsoff00neilrich |access-date=27 November 2009}}</ref> ان وقت ڪراچيءَ جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 8,000 کان 14,000 جي وچ ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063154/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees#v=onepage&q=denso%20hall%20sandstone%201886%20rupees&f=false |url-status=live }}</ref> آباديءَ جو وڏو حصو [[مٺادر]] واري قلعي بند شهر تائين محدود هو، جڏهن ته ان کان ٻاهر اڄوڪي [[سرائي ڪوارٽر]] واري علائقي ۾ پڻ آباديون موجود هيون.<ref name="CulturalAssets"/> قبضي کان پوءِ برطانوي فوجن شهر جي اوڀر طرف فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[ڪراچي ڪينٽونمينٽ]] جي بنياد بڻي. برطانوي انتظاميا [[پهرين انگريز-افغان جنگ]] دوران فوجي ڪاررواين جي سهائتا لاءِ ڪراچيءَ جي ڇانوڻيءَ کي فوجي گيريزن طور ترقي ڏني.<ref name="Oxford University Press" /> [[گوا]] جا پرتگالي عيسائي واپاري 1820ع واري ڏهاڪي کان ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا. اڳتي هلي گوا جي عيسائي برادريءَ جي هڪ وڏي آبادي ڪراچيءَ ۾ آباد ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 April 2022 |title=Celebrating Karachi's Goan connection {{!}} The Express Tribune |url=https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |access-date=24 April 2022 |website=tribune.com.pk |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510114007/https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |url-status=live }}</ref> 1840ع ۾ سنڌ جي گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان ڪراچي منتقل ڪئي وئي. 1843ع ۾ ميجر جنرل [[چارلس جيمس نيپئر|چارلس نيپئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] ۽ ان کان پوءِ ٽالپرن خلاف فوجي ڪاررواين وسيلي باقي سنڌ تي به برطانوي قبضو قائم ڪيو. ان کان پوءِ سنڌ کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪراچي ڊويزنل صدر مقام رهي. 1846ع ۾ ڪراچيءَ ۾ [[ڪالرا]] جي وڏي وبا پکڙي، جنهن کان پوءِ ڪراچي ڪالرا بورڊ قائم ڪيو ويو. هي ادارو اڳتي هلي شهر جي شهري ۽ ميونسپل انتظام جي ارتقا جو بنياد بڻيو.<ref name="shehri.org-2018">{{Cite book |url=https://shehri.org/publications_html/2018%20-%20Local%20&%20City%20Govt.pdf |title=LOCAL AND CITY GOVERNMENT HANDBOOK – PROVINCE OF SINDH AND KARACHI CITY |year=2018 |editor-last=Anwar |editor-first=Farhan |location=Karachi |publisher=Shehri – Citizens for a Better Environment |isbn=978-969-9491-14-6 |access-date=6 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802200751/http://shehri.org/img/Local%20%26%20City%20Govt%20FINAL%20File.pdf |url-status=live }}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري بارٽل فريئر]] جي انتظام هيٺ ڪراچيءَ جي شهري ۽ واپاري ترقيءَ ۾ تيزي آئي. شهر جي فوجي ۽ واپاري اهميت سبب برطانوي حڪومت 1854ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] کي ترقي ڏيڻ شروع ڪئي. بندرگاهه، روڊن ۽ بعد ۾ ريلويءَ جي ترقيءَ سان ڪراچي سنڌ جي اندرين علائقن ۽ [[پنجاب]] سان ڳنڍجي وئي. سنڌ ۽ پنجاب ۾ نون آبپاشي وارن علائقن مان زرعي پيداوار وڌڻ سان ڪراچي برطانوي هندستان جي اهم آمدرفت ۽ برآمداتي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Blood |first1=Peter R. |title=Pakistan: A Country Study |date=1996 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3 |page=96}}</ref> 1856ع تائين ڪراچيءَ وسيلي ٿيندڙ واپار جي ماليت £855,103 تائين پهچي وئي، جنهن سان شهر ۾ واپاري آفيسن ۽ گودامن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Bowden |first=Rob |url=https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35 |title=Settlements of the Indus River |date=2005 |publisher=Capstone Classroom |isbn=978-1-4034-5723-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063056/https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35#v=snippet&q=%22Indus%20steam%20flotilla%22%20%22orient%20inland%22&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي سال شهر جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 57,000 هو.<ref name="Heitzman-2008">{{Cite book |last=Heitzman |first=James |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/129 129] |title=The City in South Asia |date=31 March 2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-28963-9 }}</ref> 1857ع جي [[1857ع جي هندستاني بغاوت|هندستاني بغاوت]] دوران ڪراچيءَ ۾ مقرر 21هين نيٽو انفنٽري سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت ڪري باغي فوجن سان وفاداريءَ جو اعلان ڪيو، پر برطانوي فوجن جلد بغاوت کي دٻائي شهر تي ٻيهر مڪمل ڪنٽرول قائم ڪري ورتو. بغاوت کان پوءِ برطانوي انتظاميا شهر جي بنيادي ڍانچي کي وڌيڪ ترقي ڏني، پر [[لياري]] جهڙا علائقا، جتي شهر جي قديم سنڌي ماهيگير ۽ بلوچ آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو، شهري ترقيءَ جي لحاظ کان نسبتاً نظرانداز رهيا.<ref name="Narayanan-2015">{{Cite book |last=Narayanan |first=Yamini |url=https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |title=Religion and Urbanism: Reconceptualising sustainable cities for South Asia |date=19 November 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-75541-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |url-status=live }}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪراچي بندرگاهه ڪپهه جي برآمد جو اهم مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Heitzman-2008" /> سنڌ جي ٻين علائقن مان ڪپهه ڪراچي بندرگاهه تائين آڻڻ لاءِ ''انڊس اسٽيم فلوٽيلا'' ۽ ''اورينٽ انلينڊ اسٽيم نيويگيشن ڪمپني'' جهڙيون آمدرفت جون خدمتون قائم ٿيون، جتان ڪپهه انگلينڊ جي ڪپڙي جي ڪارخانن ڏانهن موڪلي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Clarke |first=S. H. |url=https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41 |title=The Scinde Railway and Indus Flotilla Companies: Their Futility and Hollowness Demonstrated, Also an Exposure of the Delusion which Exists Respecting the Five Per Cent Guarantee, which Insures No Dividend Whatever to the Respective Shareholders |date=1858 |publisher=Richardson Brothers |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063212/https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41#v=snippet&q=Indus%20steam%20flotilla&f=false |url-status=live }}</ref> اقتصادي سرگرمين ۽ واپاري موقعن ۾ واڌ سان ڪراچيءَ ڏانهن مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين جي لڏپلاڻ وڌندي وئي. انهن ۾ برطانوي، [[پارسي]]، [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]]، [[گوا جا عيسائي]] ۽ ٻيون برادريون شامل هيون. انهن مان ڪيترن [[صدر، ڪراچي|صدر]] واري نئين واپاري علائقي ۾ پنهنجا ڪاروبار قائم ڪيا.<ref name="Heitzman-2008" /> [[محمد علي جناح]] 1876ع ۾ ڪراچيءَ جي [[وزير مينشن]] ۾ گجرات سان لاڳاپيل هڪ واپاري خاندان ۾ ڄائو. 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪراچيءَ ۾ ڪيترين ئي اهم سرڪاري، واپاري ۽ شهري عمارتن جي تعمير ٿي. انهن ۾ [[گوتھڪ بحالي طرز]] ۽ [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جا نمونا نمايان هئا. [[فريئر هال]] 1865ع ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته [[ايمپريس مارڪيٽ]] 1889ع ۾ مڪمل ٿي. 1869ع ۾ [[سوئيز واهه]] کلڻ سان ڪراچي بندرگاهه جي بين الاقوامي واپاري اهميت وڌيڪ وڌي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1878ع ۾ ڪراچيءَ کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1887ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن ۾ ريلويءَ سان ڳانڍاپو، بندرگاهه جي توسيع ۽ کوٽائي ۽ بريڪ واٽر جي تعمير شامل هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1893ع ۾ ڪراچيءَ ۾ پهرين [[يهودي عبادتگاهه]]، [[مگئن شالوم عبادتگاهه]]، قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |editor1-last=Askari |editor1-first=Sabiah |title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013 |date=2015 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-8450-1 |page=325}}</ref> 1899ع تائين ڪراچي اوڀر جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي هئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> 1901ع ۾ ڪراچي شهر جي آبادي 117,000 هئي، جڏهن ته ميونسپل علائقي ۾ وڌيڪ 109,000 ماڻهو رهندا هئا.<ref name="Heitzman-2008" /> برطانوي دور ۾ ڪراچيءَ جي ميونسپل انتظام کي پڻ منظم ڪيو ويو. [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911ع ۾ ميونسپل انتظام جو اڳواڻ چونڊيو ويو. سندس دور ۾ پراڻي شهر ۾ صفائيءَ جي نظام کي بهتر ڪرڻ ۽ نئين شهر ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ لاءِ ڪيترائي ڪم ڪيا ويا، جنهن ڪري کيس ”جديد ڪراچيءَ جو پيءُ“ پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1134284 |title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth |author=Nadeem F. Paracha |work=dawn.com |accessdate=10 March 2016}}</ref>{{Failed verification|date=November 2024}} 1914ع تائين ڪراچي سڄي [[برطانوي سلطنت]] جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |title=Ansari's Trade & Industrial Directory of Pakistan |publisher=Ansari Publishing House. |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063604/https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |url-status=live }}</ref> سنڌ ۾ آبپاشيءَ جي وڏن منصوبن سان ڪڻڪ ۽ ڪپهه جي پيداوار ۾ ٿيل واڌ هن ترقيءَ جو هڪ اهم سبب هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1924ع تائين ''ڊرگ روڊ ايروڊروم'' قائم ٿي چڪو هو، جيڪو اڳتي هلي [[پي اي ايف بيس فيصل|فيصل هوائي فوجي اڏي]] ۾ تبديل ٿيو.<ref name="Heitzman-2008" /> ڪراچيءَ جي بندرگاهي، واپاري ۽ آمدرفت واري اهميت وڌڻ سان شهر جي آبادي وڌيڪ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي بڻجي وئي. 1921ع تائين شهر جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي ڪراچيءَ کان ٻاهر ڄاول ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Gayer-2014a">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=L0BeBAAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PA23 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=1 July 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023806-3 }}</ref> شهر ۽ سنڌ جي انتظامي ۽ واپاري معاملن ۾ غير سنڌي برادرين جو اثر وڌڻ سبب مقامي سنڌين ۾ سياسي بيچيني پڻ پيدا ٿي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1 اپريل 1936ع تي [[سنڌ]] کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان الڳ ڪري ٻيهر جدا صوبو بڻايو ويو ۽ ڪراچيءَ کي سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو. 1941ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 387,000 ٿي چڪي هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> [[File:Karachi Airport in 1943 during World War II.jpg|thumb|160px|left|[[ٻي عالمي جنگ]] دوران 1943ع ۾ [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪراچي هوائي اڏي]] تي [[رائل ايئر فورس]] جا جهاز.]] === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === [[File:Lord Mountbatten and his wife Advena in Karachi 14 August 1947.jpg|thumb|[[لارڊ مائونٽ بيٽن]] ۽ سندس گهرواري [[ايڊوينا مائونٽ بيٽن]]، 14 آگسٽ 1947ع تي ڪراچيءَ ۾.]] 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان جي قيام]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي 400,000 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> شهر جي آباديءَ ۾ هندن جي معمولي اڪثريت هئي، جيڪي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئا. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، جيتوڻيڪ سنڌ جي ٻين حصن وانگر ڪراچيءَ ۾ پڻ شروعاتي طور پنجاب جي ڪيترن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً امن رهيو.<ref name="Markovits-2000">{{Cite book |last=Markovits |first=Claude |url=https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278 |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |date=22 June 2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-43127-9 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063708/https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> 6 جنوري 1948ع تي ڪراچيءَ ۾ فساد شروع ٿيا، جن کان پوءِ سنڌ جي هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Markovits-2000" /> ان لڏپلاڻ ۾ هندستاني حڪومت پڻ مدد ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53 |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=14 November 2007 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51101-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063709/https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ ڪراچي هندستان جي مختلف علائقن مان لڏي آيل مسلمان [[مهاجر]] پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جو اهم مرڪز بڻيو. مئي 1948ع تائين ڪراچيءَ ۾ لڳ ڀڳ 470,000 پناهگير اچي چڪا هئا،<ref name="Zamindar-2010">{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=2010 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-13847-5 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063605/https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi#v=snippet&q=post%20partition%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> جنهن سان [[ڪراچي جي آبادي|شهر جي آباديءَ جي بناوٽ]] ۾ وڏي تبديلي آئي. 1941ع ۾ مسلمان ڪراچيءَ جي آباديءَ جو 42 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 1951ع تائين سندن تناسب وڌي 96 سيڪڙو ٿي ويو. 1941ع کان 1951ع جي وچ ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان وڏي لڏپلاڻ سان ڪراچيءَ جي لساني بناوٽ پڻ تبديل ٿي وئي. 1941ع ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته 1951ع ۾ اهو تناسب 8.5 سيڪڙو رهجي ويو. ان جي ابتڙ [[اردو]] 1951ع تائين شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي بڻجي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1952ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 100,000 مهاجر پناهگير ڪراچيءَ ۾ اچي رهيا هئا، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجرن جي آمد ان کان پوءِ به جاري رهي.<ref name="Gayer-2014a" /> پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ کي ملڪ جو پهريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 15 آگسٽ 1947ع تي سنڌ جي صوبائي گادي ڪراچيءَ مان [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي ۽ 1948ع کان ڪراچيءَ کي سنڌ کان الڳ وفاقي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Zamindar-2010" /> 1958ع ۾ پاڪستان جي گادي ڪراچيءَ مان [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman |title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia |url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187 |date=15 June 2011 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-13998-1 |ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> قومي گاديءَ جي منتقلي سان پرڏيهي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا، پر شهر ۾ ڪيترائي [[ڪراچي ۾ سفارتي مشن|قونصل خانا]] ۽ اعزازي قونصل خانا قائم رهيا.<ref>{{cite book |title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50 |date=1968 |publisher=Brill Archive |page=37}}</ref> 1958ع کان 1970ع تائين [[ون يونٽ]] واري انتظامي نظام سبب سنڌ جي جدا صوبي واري حيثيت ختم رهي، تنهنڪري ان عرصي ۾ ڪراچيءَ جي سنڌ جي صوبائي گاديءَ واري حيثيت پڻ برقرار نه رهي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي پاڪستان جو اهم معاشي، صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ ان دور جي شهري ۽ معاشي ترقيءَ کي بين الاقوامي سطح تي پڻ ڌيان مليو. [[ڏکڻ ڪوريا]] جي گادي [[سيئول]] جي ترقيءَ بابت منصوبابنديءَ ۾ پاڪستان جي ٻئي پنج سالا منصوبي مان سکڻ جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393</ref><ref>Planning Commission, Pakistan Economic Survey, 1964–65, Rawalpindi: Govt. Printing Press, 1965, p. 212.</ref> هن دور ۾ شهر ۾ جديد اڏاوتي طرز جون ڪيتريون نمايان عمارتون تعمير ٿيون، جن ۾ [[مزار قائد]]، [[مسجد طوبيٰ]] ۽ [[حبيب بئنڪ پلازا]] شامل آهن. حبيب بئنڪ پلازا پنهنجي تعمير وقت ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان اوچي عمارت هئي. 1961ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي 1941ع جي ڀيٽ ۾ 369 سيڪڙو وڌي چڪي هئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري اتر ۽ اتر اولهه پاڪستان مان [[پشتون]]، [[پنجابي]] ۽ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]] وڏي تعداد ۾ ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا.<ref name="Gayer-2014a" /> 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[فارسي نار جون عرب رياستون|نار جي عرب رياستن]] مان ايندڙ پرڏيهي ناڻي ۽ سيڙپڪاريءَ سبب ڪراچيءَ ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي ۽ شهر ۾ گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063606/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ملڪيتن جون قيمتون تيزيءَ سان وڌيون، جنهن سان رهائش جو مسئلو وڌيڪ سنگين ٿيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |title=Population Growth and Policies in Mega-cities: Karachi |date=1988 |publisher=UN |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063714/https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |url-status=live }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪراچيءَ جي صنعتي علائقن ۾ مزدور تحريڪ زور ورتو. [[1972ع جي ڪراچي مزدور تحريڪ]] دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت طرفان مزدورن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي وئي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |url=https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205 |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |date=15 July 2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-086978-6 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063608/https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ڀٽو حڪومت طرفان شراب تي پابندي ۽ شهر جي ڊسڪوٿيڪن ۽ ڪيبريٽن خلاف ڪارروائين کان پوءِ ڪراچيءَ جي رات واري تفريحي زندگيءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref name="Udupa-2017">{{Cite book |last1=Udupa |first1=Sahana |url=https://books.google.com/books?id=_jwlDwAAQBAJ&q=karachi+1970s+zia&pg=PA41 |title=Media as Politics in South Asia |last2=McDowell |first2=Stephen D. |date=14 July 2017 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-351-97221-5 }}</ref> [[محمد ضياءُ الحق|جنرل ضياءُ الحق]] جي دور ۾ اسلامائزيشن جي پاليسين شهر جي فن، ثقافت ۽ عوامي سماجي زندگيءَ تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Udupa-2017" /> 1971ع ۾ [[بنگلاديش]] جي قيام کان پوءِ [[بهاري مسلمان|بهاري مسلمانن]] جي وڏي آبادي پڻ ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿي. 1972ع ۾ [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] کي انتظامي طور ٽن ضلعن، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] ۽ [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] ۾ ورهايو ويو. 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ [[سوويت-افغان جنگ]] سبب لڳ ڀڳ ڏهه لک [[افغان ماڻهو|افغان پناهگير]] ڪراچيءَ ۾ اچي آباد ٿيا.<ref name="Gayer-2014a" /> ان کان پوءِ [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ ايران مان نڪرندڙ پناهگيرن جو هڪ حصو پڻ ڪراچي پهتو.<ref>{{cite journal |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |title=Afghan refugees population in Pakistan |journal=Journal of Biosocial Science |date=July 1990 |volume=22 |issue=3 |pages=269–279 |publisher=Journals.cambridge.org |doi=10.1017/S0021932000018654 |access-date=6 May 2010 |last1=Yusuf |first1=Farhat |pmid=2169475 |s2cid=33827916 |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805060453/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |url-status=live |issn=0021-9320 |url-access=subscription }}</ref> افغان جنگ سان لاڳاپيل هٿيارن جي وڏي پيماني تي آمد، وڌندڙ ڏوهن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ جي امن امان جي صورتحال خراب ٿي.<ref name="violentEnd" /> [[متحده قومي موومينٽ|ايم ڪيو ايم]] ۽ شهر جي سنڌي، پشتون، پنجابي ۽ بلوچ برادرين وچ ۾ سياسي ۽ نسلي تڪرار پڻ شدت اختيار ڪندا رهيا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lSCMAgAAQBAJ&q=mqm+pashto+punjabi+sindhi+conflict |title=Mohajir Militancy in Pakistan: Violence and Transformation in the Karachi Conflict |last=Khan |first=Nichola |date=5 April 2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-16192-7}}</ref> 1992ع ۾ پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ ۽ هٿياربند گروهن خلاف ڪارروائيءَ لاءِ تڪراري [[آپريشن ڪلين اپ]] شروع ڪيو، جنهن ۾ ايم ڪيو ايم ۽ ان سان لاڳاپيل ڪارڪنن کي پڻ نشانو بڻايو ويو. هي ڪارروائي 1994ع تائين جاري رهي.<ref>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> ساڳئي سال هندستان ۾ [[بابري مسجد]] جي ڊاهڻ کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ هندو مخالف فساد پڻ ٿيا ۽ مندرن تي حملا ڪيا ويا.<ref>{{cite news |title=PAKISTANIS ATTACK 30 HINDU TEMPLES |url=https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |access-date=1 December 2017 |work=The New York Times |date=8 December 1992 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225202434/https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |url-status=live }}</ref> 1996ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] ۾ وڌيڪ ٻه ضلعا، [[ڪراچي وچ ضلعو|ڪراچي وچ]] ۽ [[ملير ضلعو|ملير]] قائم ڪيا ويا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[اتر اولهه پاڪستان ۾ جنگ|اتر اولهه پاڪستان جي تڪرارن]] ۽ [[2010ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] سبب وڏي تعداد ۾ متاثر ماڻهن، خاص طور پشتونن، ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان عرصي تائين شهر ٽارگيٽ ڪلنگ، گروهي ويڙهه، فرقيواراڻي تشدد، منظم ڏوهن ۽ ماوراءِ عدالت قتلن سبب امن امان جي سنگين مسئلن کي منهن ڏئي رهيو هو.<ref name="Narayanan-2015" /> 11 سيپٽمبر 2012ع تي ڪراچيءَ جي بلديه ٽائون ۾ هڪ ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ لڳل وڏي باهه ۾ 255 کان وڌيڪ مزدور فوت ٿيا. هي واقعو پاڪستان جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان واري صنعتي باهه مان هڪ هو.<ref>{{Cite news |date=25 January 2019 |title=Textile : un rapport de l’ONG Human Rights Watch dénonce les conditions de travail au Pakistan |work=Le Monde |url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2019/01/25/un-rapport-de-l-ong-human-rights-watch-denonce-les-conditions-de-travail-dans-le-textile-au-pakistan_5414575_3234.html |access-date=9 May 2019 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Quand le capitalisme profite du désordre |url=https://www.radiofrance.fr/franceculture/podcasts/la-suite-dans-les-idees/quand-le-capitalisme-profite-du-desordre-3243830 |website=France Culture |date=4 February 2023 |access-date=4 February 2023 }}</ref> 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ڪراچيءَ ۾ ڏوهاري گروهن، هٿياربند تنظيمن، ايم ڪيو ايم سان لاڳاپيل عنصرن ۽ اسلام پسند شدت پسندن خلاف وڏي پيماني تي آپريشن شروع ڪيو.<ref name="New York TImes" /> آپريشن کان پوءِ رڪارڊ ٿيل پرتشدد ڏوهن ۾ نمايان گهٽتائي آئي. ڏوهن بابت هڪ عالمي درجابنديءَ ۾ ڪراچي 2014ع ۾ دنيا جي ڇهين سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ شهر طور درج هو، جڏهن ته پوءِ ان جي درجابنديءَ ۾ نمايان بهتري آئي.<ref>{{Cite web |last=Ali |first=Imtiaz |date=7 February 2020 |title=Karachi jumps 22 points since last year on global crime index |url=https://www.dawn.com/news/1533023 |access-date=4 March 2020 |website=Dawn |location=Pakistan |archive-date=4 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304072617/https://www.dawn.com/news/1533023 |url-status=live }}</ref> [[2022ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] کان پوءِ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي متاثر علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿيا؛ ڪجهه اندازن موجب اهڙن ٻوڏ متاثر ماڻهن جو انگ گهٽ ۾ گهٽ ڏهه لک هو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan – Pakistan Flood Response Baseline Assessment – Balochistan Province (October 2022) {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/pakistan-pakistan-flood-response-baseline-assessment-balochistan-province-october-2022 |access-date=9 May 2025 |website=dtm.iom.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods |access-date=9 May 2025 |website=World Bank |language=en}}</ref> 18 جنوري 2026ع تي ڪراچيءَ جي [[گل پلازا]] ۾ وڏي باهه لڳي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 21 ماڻهو فوت ٿيا ۽ 60 کان وڌيڪ ماڻهو گم ڄاڻايا ويا. باهه لڳ ڀڳ 1,200 دڪانن تي مشتمل گهڻ ماڙ واپاري عمارت ۾ تيزيءَ سان پکڙجي وئي ۽ 24 ڪلاڪن کان وڌيڪ وقت تائين ٻرندي رهي. باهه وسائڻ کان پوءِ امدادي ٽيمن ملبي مان لاش ڪڍيا، جڏهن ته عمارت جي باقي حصن جي ڪرڻ جي خطري سبب ڪرينن وسيلي ڪمزور اڏاوتون ڊاهيون ويون. واقعي سبب واپاري مرڪز کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو ۽ ڪيترن دڪاندارن جا ڪاروبار ۽ روزگار متاثر ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Dozens missing after massive Karachi mall fire, 21 killed |url=https://www.cnn.com/2026/01/18/asia/karachi-pakistan-fire-mall-deaths-intl-hnk |access-date=2026-01-21 |website=CNN |language=en}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] rf87a4n59danow5nhmoe9acvousv4wj 406107 406106 2026-08-23T01:58:38Z Intisar Ali 8681 /* برطانوي دور */ 406107 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === [[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]] ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] جا آثار کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن. ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118 |year=2018 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95766-4 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Chung |last2=Geng |first2=Yinzeng |title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ |year=2005 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations |isbn=978-81-87586-21-0}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Month |date=1912 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sun |first1=Zhixin Jason |last2=Hsing |first2=I-tien |last3=Liu |first3=Cary Y. |last4=Lu |first4=Pengliang |last5=Tseng |first5=Lillian Lan-ying |last6=Hong |first6=Yang |last7=Yates |first7=Robin D. S. |author7-link=Robin D. S. Yates |last8=Zhang |first8=Zhonglin Yukina |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14 |year=2017 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-1-58839-617-4 |page=14}}</ref> قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh |title=From Rambagh to Arambagh |last1=Hasan |first1=Arif |date=7 May 2009 |website=[[The News International]] |location=Karachi |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh }}</ref> [[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] پنهنجي سامونڊي ٻيڙي کي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن روانو ڪيو هو، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-298-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC |year=1950 |publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ |year=1959 |publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> جڏهن ته ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Samad |first=Rafi U. |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola |title=The Greeks in ancient Pakistan |date=2002 |publisher=Indus Publications |isbn=978-969-529-001-9 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCrindle |first=John Watson |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania |date=1896 |publisher=A. Constable and Company }}</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta |title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region |date=1938 }}</ref> سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=William |author-link=William Vincent (priest) |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180 |year=1797 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies |page=180}}</ref><ref>{{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |date=1993 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09790-2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lambrick |first=H. T. |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta |title=Sind: A General Introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=978-0-19-577220-3 }}</ref> اهي ٻئي علائقا نوآبادياتي دور تائين ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ سبب اڳتي هلي مکيه زمين سان ڳنڍجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |date=1950 |publisher=Times Press }}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ماٿري]] تي حملو ڪري [[ديبل]] جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو، جتان هن 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.<ref>{{cite web |title=Karachi History |website=www.houstonkarachi.org |publisher=Houston Karachi Sister City Association |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=7 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11}}</ref> ڪجهه مؤرخن [[ديبل]] کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ديبل جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ ويجهي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري علائقي ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang |date=28 March 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05645-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93; |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222 |year=1853 |publisher=S. Solomon & Company |page=222}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا. 1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Bloom |last2=Blair |first2=Sheila |author-link2=Sheila Blair |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ |year=2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Balocu |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |title=Sindh, Studies Historical |date=2002 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |isbn=978-969-8135-13-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |url-status=live }}</ref> هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ انهيءَ وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا. === ڪولاچيءَ کان ٽالپر دور تائين === [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو هڪ منظر.]] هاڻوڪي ڪراچيءَ واري هنڌ تي شروعات ۾ ڪو وڏو شهر موجود نه هو. سمنڊ جي هڪ ڇاڙ جي ڪناري تي ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون ۽ ڪجهه هندو واپارين جا گهر موجود هئا. هن علائقي کي '''ڪولاچيءَ جو ڪن''' چيو ويندو هو، جنهن جو ذڪر ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="قليچ"/> 19هين صديءَ جي ڪراچيءَ جي مؤرخ [[سيٺ نائونمل هوتچند]] موجب، ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري تي 20 کان 25 جهوپڙين تي مشتمل هڪ ننڍڙي وسندي موجود هئي، جيڪا ''ڊٻرو'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. اها وسندي ''ڪولاچي جو ڪن'' نالي پاڻيءَ جي هڪ تلاءَ جي ڀرسان واقع هئي.<ref>{{Cite book |last=Haider |first=Azimusshan |url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |title=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900 |date=1974 |publisher=Haider |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |url-status=live }}</ref> 1725ع ۾ [[مڪران]] ۽ [[قلات جي خانيٽ]] مان آيل [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جو هڪ گروهه ڏڪار ۽ قبائلي جهيڙن کان بچڻ لاءِ هن وسنديءَ ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Gayer-2014b">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062541/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128#v=snippet&q=manora%20fort%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> 1729ع ۾ ''ڊٻرو'' واري ماڳ تي هڪ نئين وسندي قائم ڪئي وئي، جيڪا ''[[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]]'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Studies on Karachi" /> روايت موجب هن وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name="Studies on Karachi" /> ڪولاچيءَ جي وسندي تقريباً {{Convert|40|ha|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيرن جا ڪيترائي ننڍا ڳوٺ پڻ موجود هئا.<ref>{{Cite book |last=Karachi (Pakistan) |url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&q=karachi+denso+hall |title=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan |date=1984 |publisher=The Corporation }}</ref> ڪجهه روايتن موجب هن نئين قلعي بند وسنديءَ جا باني سنڌي [[واڻيا]] هئا، جيڪي ويجهي [[کڙڪ بندر]] مان هتي آيا هئا. 1728ع ۾ شديد برساتن کان پوءِ کڙڪ بندر جي سامونڊي لنگهه ۾ لٽ ۽ مٽي ڀرجي وڃڻ سبب بندرگاهه جي افاديت گهٽجي وئي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |date=1874 |publisher=G. Bell and Sons |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062653/https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396#v=snippet&q=karachi%20kharak%20bandar&f=false |url-status=live }}</ref> 18هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] پڻ ڪراچيءَ جي ڀرسان [[کڙڪ بندر]] کي بندرگاهي مرڪز طور ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=J. |last2=Blair |first2=S. |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530991-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911-e-467 |language=en |chapter=Karachi}}</ref> ڪولاچيءَ کي چوڌاري قلعي بند ڪيو ويو ۽ ان جي حفاظت لاءِ [[مسقط، عمان|مسقط]] مان گهرايل توپون نصب ڪيون ويون. پراڻن سنڌي احوالن موجب هن قلعي کي '''ڪولاچي ڪوٽ''' چيو ويندو هو ۽ ڪنهن دور ۾ اهو [[قلات]] جي خان جي اختيار هيٺ پڻ رهيو.<ref name="قليچ"/> 1742ع ۾، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد]] جي دور ۾، نادر شاهه جي حڪم سان سورت ۾ تيار ٿيل جهازن جي سلسلي ۾ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچي آيو ۽ پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="قليچ"/> ''ڪراچي'' نالي جي هڪ شروعاتي لکيل صورت 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ ''ڊي رڊرڪرڪ'' نالي هڪ واپاري جهاز جي هن وسنديءَ جي ڀرسان تباهه ٿيڻ جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="The Dutch East India Company">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name="resources.huygens.knaw.nl-2015">{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795 |date=2 February 2015 |access-date=14 June 2015 |archive-date=26 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |url-status=live }}</ref> 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي [[قلات جو خان|قلات جي خان]] جي قبضي هيٺ آئي، جنهن کان پوءِ بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر هن علائقي ڏانهن آئي.<ref name="Gayer-2014b" /> پراڻن سنڌي احوالن موجب 1777ع ۾ [[مير بجار خان ٽالپر|مير بجار خان]] حج تان موٽندي ڪراچيءَ مان لهي [[شهدادپور]] ڏانهن ويو، جتي ٽالپر مير رهندا هئا.<ref name="قليچ"/> 1792ع ڌاري [[قلات]] جي خان سان لاڳاپيل زرڪ خان [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو|ميان عبدالنبي]] جي مدد ڪندي ٽالپرن سان جنگ ۾ مارجي ويو. روايتي سنڌي ذريعن موجب ان جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو ڪجهه علائقو قلات جي خان حوالي ڪيو.<ref name="قليچ"/> 1795ع ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] ڪراچيءَ کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ وچ سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب مان بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر ڪراچي پهتي.<ref name="Gayer-2014b" /> ٽالپرن جي دور ۾ شهر جي بندرگاهه کي واپاري قافلن جي منزلن سان ڳنڍڻ لاءِ ''راهه بندر'' نالي رستو تعمير ڪيو ويو.<ref name="CulturalAssets">{{Cite web |title=Preserving cultural assets |url=https://www.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |date=10 February 2008 |website=DAWN.COM |access-date=13 April 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014019/http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |url-status=live }}</ref> اڳتي هلي انگريزن هن رستي کي وڌيڪ ترقي ڏئي ''بندر روڊ'' بڻايو، جنهن جو نالو بعد ۾ [[محمد علي جناح روڊ]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=Sampark: Journal of Global Understanding |date=2004 |publisher=Sampark Literary Services |access-date=5 May 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062649/https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=URnrr_A5wZ8C&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=The Herald |date=1993 |publisher=Pakistan Herald Publications. }}</ref> ٽالپرن 1797ع ۾ [[منهوڙو قلعو]] تعمير ڪرايو، جيڪو ڪراچيءَ جي بندرگاهه کي [[القاسمي]] سامونڊي ڦورن جي حملن کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite book |last=Murray (publishers.) |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Vg0IAAAAQAAJ&pg=PA475 |title=A handbook for India. Part ii. Bombay |date=1859 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HpKhAAAAMAAJ&pg=PA20 |title=The Persian Gulf Pilot |date=1875 |publisher=J. D. Potter. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=Charles E. |url=https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162 |title=The Blood-red Arab Flag: An Investigation Into Qasimi Piracy, 1797–1820 |date=1997 |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-509-5 |access-date=14 April 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063149/https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1799ع يا 1800ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر|مير فتح علي خان]]، [[ناٿن ڪرو]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ڪراچيءَ ۾ واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite book |last=Huttenback |first=Robert A. |url=https://archive.org/details/britishrelations0000hutt |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/britishrelations0000hutt/page/3 3] |title=British Relations with Sind, 1799–1843: An Anatomy of Imperialism |date=1962 |publisher=University of California Press }}</ref> ناٿن ڪرو کي ڪراچيءَ ۾ رهائش لاءِ گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني وئي، پر 1802ع ۾ کيس شهر ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |last=Sunderlal |first=Pandit |url=https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |title=British Rule in India |date=1 August 2018 |publisher=SAGE Publishing India |isbn=978-93-5280-803-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063200/https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |url-status=live }}</ref> ڪراچي فيبروري 1839ع تائين ٽالپرن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهي، جڏهن [[جان ڪين، پهريون بيرن ڪين|جان ڪين]] جي ڪمان هيٺ برطانوي فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=42}} === ٽالپرن جو دور === 1795ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ڪراچيءَ تي قبضو ڪري اتي پنهنجو حاڪم مقرر ڪيو. ان وقت شهر جي هندو واپارين مان سرڪار کي ساليانو لڳ ڀڳ هڪ کان ڏيڍ لک رپين جي آمدني ٿيندي هئي.<ref name="قليچ">[قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو]</ref> ڪجهه ورهين کان پوءِ بندرگاهه جي حفاظت لاءِ ٽالپرن [[منهوڙو|منهوڙي]] تي قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="قليچ"/> ==== شهر ۽ قلعي جي بناوٽ ==== 1837ع ڌاري ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙ هئي. قلعي ۾ ڪيترائي برج هئا، جن تي لڳ ڀڳ 40 توپون نصب ٿيل هيون. انهن مان گهڻيون ننڍي ڪيلبر جون ۽ پراڻيون هيون. قلعي جي ڀتين ۾ ڪيترن هنڌن تي ڀڃ ڊاهه به موجود هئي، تنهنڪري ان جي دفاعي صلاحيت محدود هئي.<ref name="Mariwalla245">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref> قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا. [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''مٺو در''' ۽ سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''کارو در''' سڏيو ويندو هو. اڳتي هلي انهن دروازن جي نالن تان ڪراچيءَ جا [[مٺادر]] ۽ [[کارادر]] علائقا مشهور ٿيا. شهر جا گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل ۽ سڌين ڇتين وارا هئا. گهرن ۾ سامونڊي هوا جي رخ ڏانهن بانس جا هوادان هوندا هئا، جيڪي هوا ۽ روشني اندر آڻڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. گهٽيون سوڙهيون هيون ۽ بازارن کي اُس کان بچائڻ لاءِ چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو. شهر جي وچئين حصي ۾ نسبتاً بهتر گهر موجود هئا، پر ان وقت ڪراچيءَ ۾ ڪا نمايان سرڪاري عمارت نه هئي.<ref name="Mariwalla245"/> شهر جي ڀتين کان ٻاهر به وڏي آبادي موجود هئي. [[لياري ندي]] جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ مفاصلي تائين باغ پکڙيل هئا، جيڪي ان وقت جي لارنس روڊ تائين پهچندا هئا. انهن باغن ۾ خاص طور انب ۽ ڪجهه گدامڙيءَ جا وڻ هوندا هئا. ان دور جي بيانن موجب ڪراچيءَ جا انب هندستان ۾ [[بمبئي]] جي انبن کان پوءِ مشهور سمجهيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla245"/> ==== منهوڙي جو قلعو ==== [[File:Manora Beach, Karachi Pakistan.jpg|thumb|[[منهوڙو قلعو]]، جيڪو 1797ع ۾ ڪراچيءَ جي دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو. 3 فيبروري 1839ع تي انگريزن ان تي قبضو ڪيو ۽ 1888ع–1889ع دوران ان کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.]] ڪراچي بندرگاهه جي مُهڙ وٽ [[منهوڙو|منهوڙي]] تي هڪ قلعو قائم هو. اهو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. قلعي جي ڪنڊن تي برج ۽ خشڪيءَ واري پاسي نيم دائري وارو دفاعي مورچو هو. چوڌاري پختي ڀت ۾ بندوقن لاءِ سوراخ ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون، جڏهن ته بندرگاهه جي داخلي حصي ۾ پاڻيءَ جي سطح جي ويجهو ٽن توپن جي هڪ بيٽري پڻ موجود هئي.<ref name="Mariwalla245"/> قلعي جي دفاعي اهميت بابت ان دور جي برطانوي عملدارن جا مختلف رايا هئا. [[هينري پاٽنگر]] ان جي جڳهه کي مناسب سمجهندو هو، جڏهن ته 1837ع ۾ ڪراچي بندرگاهه جو سروي ڪندڙ ڪيپٽن ڪارلس جو خيال هو ته قلعو ٽڪريءَ جي ڪناري کان گهڻو پري هجڻ سبب بندرگاهه جي داخلا تي اثرائتو ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهندو.<ref name="Mariwalla245b">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انتظام ۽ انصاف ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچيءَ جو انتظام حڪمران ميرن طرفان مقرر ڪيل ٻن عملدارن جي هٿ ۾ هوندو هو. شهري انتظام جي سربراهه کي '''نواب''' چيو ويندو هو، جڏهن ته ٻيو عملدار فوجي گورنر هوندو هو. نواب عدالتي معاملا هلائيندو هو ۽ سندس ماتحت عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس فيصلن خلاف [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ميرن وٽ اپيل ڪري سگهجي ٿي. نواب کي ماهوار 100 رپيا پگهار ملندي هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي شامل هئا، جن مان هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ ويهه ٻيا عملدار ۽ سپاهي 3 کان 19 رپيا ماهوار وٺندا هئا. خزاني جي ذميوار عملدار جي پگهار 7 رپيا 8 آنا هئي. فوجي گورنر شهر جي قلعي ۽ منهوڙي جو ذميوار هو. سندس ماتحت لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته فوجي گورنر پاڻ 60 رپيا ماهوار وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار جي پگهار 20 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla246">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ان دور جي بيانن موجب ڏنڊ سڀ کان عام سزائن مان هڪ هو، جڏهن ته ڪوڙا هڻڻ، ڪاٺين ۾ بيهارڻ ۽ عضوا ڪاٽڻ جهڙيون جسماني سزائون پڻ ڏنيون وينديون هيون. نواب بابت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته هو ميرن جي اجازت کان سواءِ موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. سرڪاري ملازمن ۽ سپاهين جون گهٽ پگهارون رشوت ۽ مالي بدعنوانيءَ جو هڪ سبب ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="Mariwalla246"/> ==== آبادي، تعليم ۽ مذهبي ماڳ ==== ان دور ۾ ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14,000 هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9,000 هندو ۽ 4,850 مسلمان شامل هئا. هندن لاءِ ٽي يا چار اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرڻا برهمڻ هلائيندا هئا. انهن اسڪولن ۾ ٻارن کي سنڌي، حساب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. شاگرد روزانو هڪ مُٺ چانور ۽ ڪجهه ڏندڻ ڏيندا هئا، جڏهن ته سندن والدين هڪ يا ٻه رپيا ماهوار ادا ڪندا هئا.<ref name="Mariwalla248">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا [[فارسي ٻولي|فارسي]] پڙهائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته فارسي سرڪاري ۽ درٻاري ٻولي هئي. سرڪاري نوڪري حاصل ڪرڻ جا خواهشمند پڻ اهڙي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان تعليم جي فيس عام طور 3 کان 4 رپيا ماهوار هئي. ان وقت ڇوڪرين جي رسمي تعليم عام نه هئي.<ref name="Mariwalla248"/> ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان [[منگهو پير|پير منگهي]] جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالائون گڏجي 34 هيون. انهن مان موجوده [[نيٽي جيٽي]] واري علائقي ۾ واقع هڪ مندر کي حڪومت طرفان هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏنو ويندو هو، جيڪو دائمي ڏيئي لاءِ استعمال ٿيندو هو. مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي ۽ اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهازن جي بندرگاهه ۾ اچڻ يا روانگيءَ کان اڳ اتي نذرانو ڏيندا هئا.<ref name="Mariwalla247">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== بندرگاهه ۽ آمدرفت ==== 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه جو پاڻي سامونڊي ڪناري ڀرسان تمام گهٽ اونهو هو. وڏي جهاز مان ايندڙ مسافرن کي پهرين '''بٽيلي''' نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ ۽ پوءِ وڌيڪ ننڍڙي '''مڇوا''' ٻيڙيءَ ۾ منتقل ٿيڻو پوندو هو. آخري حصي ۾ پاڻي ۽ گاري سبب مسافرن کي ڪڏهن پيادل ۽ ڪڏهن مقامي مزدورن جي مدد سان ڪناري تائين پهچڻو پوندو هو. ڪن هنڌن تي پاڻي لڳ ڀڳ ٻه فوٽ اونهو هوندو هو ۽ گاريءَ ۾ سپيون ۽ ٻوٽن جون پاڙون سفر کي وڌيڪ ڏکيو بڻائينديون هيون.<ref name="Mariwalla248"/> ==== واپار ۽ محصول ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچي سنڌ جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. شهر جي سالياني واپار جي اوسط ماليت، قيمتي پٿرن کي ڇڏي، لڳ ڀڳ 37,47,000 رپيا ڄاڻائي وئي آهي، جنهن ۾ افيون جي واپار جي ماليت 16,00,000 رپيا شامل هئي. 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني لڳ ڀڳ 1,50,000 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla249">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مکيه محصولن ۾ هي شامل هئا: * درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو قدر مطابق محصول؛ * مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول؛ * ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ برآمد ٿيندڙ شين تي 1 سيڪڙو محصول؛ * هر ''ڪروار''، يعني لڳ ڀڳ 1,800 پائونڊ، درآمد يا برآمد ٿيندڙ مال تي اضافي محصول؛ * افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا برآمداتي محصول؛ * هر درآمد ڪيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا محصول. محصول گڏ ڪرڻ جا حق گهڻو ڪري ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ڪراچيءَ جو محصولي ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ افيون ۽ قيمتي پٿرن جا محصول شامل نه هئا.<ref name="Mariwalla249"/> مقامي سطح تي اناج، واپار، مڇي، مال ڍوئيندڙ جانورن، سڪن جي مٽاسٽا ۽ مختلف هنرن تي پڻ محصول لاڳو هئا. مڇي مار ٻيڙين کي پنهنجو شڪار ڪسٽم هائوس تي ڏيکارڻو پوندو هو. جيڪڏهن مڇين جو تعداد 60 کان گهٽ هوندو هو ته چوٿون حصو ۽ 60 يا وڌيڪ هئڻ جي صورت ۾ ڇهون حصو محصول طور ورتو ويندو هو. مختلف ڪاريگرن کان سندن هنر جي نوعيت موجب رقم يا پيداوار جي صورت ۾ محصول ورتو ويندو هو. ڪنڀر مهيني ۾ نو ٿانوَ ۽ تيل ٺاهيندڙ ڏيڍ سير تيل سرڪار کي ڏيندا هئا، جڏهن ته ڪپڙا رنگيندڙ محصول کان آزاد هئا.<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 249–250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ٽالپر حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي گهرن واري محصول کان ڇوٽ حاصل هئي. ان دور ۾ سنڌ ۾ لوڻ تي ڪو محصول نه هو. ان جي ابتڙ ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو موجود هو، جتي کٽيل رقم تي محصول ورتو ويندو هو.<ref name="Mariwalla249"/> ==== درآمدات ۽ برآمدات ==== ڪراچيءَ ۾ درآمد ٿيندڙ مال جو لڳ ڀڳ چار ڀاڱي پنج حصو [[بمبئي]] کان ايندو هو. درآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ کنڊ، مرچ، ٽامو، الائچي ۽ ٻيا مصالحا، ريشم، ڪاٺ، عاج، انگريزي ڪپهه جو سٽ، کوپرو، ٽين، ناريل، زعفران، سوپاري، فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي، چيني ڪاغذ، صندل، لوهه جا ٿانوَ ۽ گدامڙي شامل هئا.<ref name="Mariwalla250">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> [[گجرات]] مان ڪپهه، جڏهن ته [[فارسي نار]] مان کجورون، موتي، سڪايل ميوا، بادام، گلاب ۽ ٻيون شيون اينديون هيون. ان دور ۾ غلام پڻ فارسي نار واري واپاري نيٽ ورڪ وسيلي ڪراچي آندا ويندا هئا. مٿئين سنڌ مان تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو، [[نيرو (رنگ)|نيرو]]، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا ايندا هئا، جڏهن ته [[لسٻيلو|لسٻيلي]] مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ايندو هو. 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Mariwalla251252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 251–252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> بمبئيءَ کان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه جون شيون خاص اهميت رکنديون هيون. ريشمي شين ۾ چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب ۽ مختلف قسم جا چنتز شامل هئا. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، شيٽنگ، براڊ ڪلاٿ، مختلف قسم جا ململ، رنگين رومال ۽ شالون شامل هيون.<ref name="Mariwalla252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار محدود هجڻ سبب ڪراچي هر سال گجرات مان لڳ ڀڳ 15,000 مڻ ڪپهه گهرائيندي هئي. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ اندر ڪپهه جي پوک وڌڻ کان پوءِ 1837ع تائين اها درآمد گهٽجي لڳ ڀڳ 2,500 مڻ رهجي وئي.<ref name="Mariwalla252"/> ڪراچيءَ مان برآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ گيهه، اَن، گوند، منجيت، ڪشمش، جيرو، نيرو، ڪڻڪ، مڇي، شارڪ جون کنڀڙاٽيون، تيل، تيل جا ٻج، لنگيون ۽ افيون شامل هئا. افيون هن واپار جو انتهائي قيمتي حصو هئي. اها [[راجپوتانا]] جي [[پالي، راجستان|پالي]] کان ايندي هئي ۽ ڪراچيءَ وسيلي اڳتي برآمد ڪئي ويندي هئي. افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا محصول لاڳو هو. عام طور ساليانو لڳ ڀڳ 500 اُٺن جي بار جيتري افيون ڪراچيءَ مان گذرندي هئي، جڏهن ته ڪن سالن ۾ اهو مقدار 1,500 اُٺن جي بار تائين پهچندو هو.<ref name="Mariwalla252"/> ==== واپاري رستا ==== ڪراچيءَ مان مٿئين سنڌ ۽ ان کان اڳتي ويندڙ سامان اُٺن جي قافلن وسيلي خاص طور ٻن رستن، '''لسٻيلي واري رستي''' ۽ '''سيوهڻ واري رستي'''، تان موڪليو ويندو هو. لسٻيلي واري رستي وسيلي [[ڪابل]] تائين سفر لڳ ڀڳ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو محصولن جي لحاظ کان سستو، پر ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ سمجهيو ويندو هو. [[سيوهڻ]] وارو رستو وڌيڪ محفوظ ۽ تيز هو، پر اتي ٽرانزٽ محصول نسبتاً وڌيڪ هئا.<ref name="Mariwalla251">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> سنڌ اندر مال [[ٺٽو|ٺٽي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سيوهڻ]]، [[خيرپور]] ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن خشڪيءَ رستي موڪليو ويندو هو. ڪراچيءَ کان قافلو ٺٽي تائين لڳ ڀڳ ٽي ڏينهن، حيدرآباد تائين ڇهه، سيوهڻ تائين 13، خيرپور تائين 20 ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. قافلن جي حفاظت لاءِ [[جوکيا|جوکين]] جا محافظ پڻ مقرر ڪيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla252routes">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== موتين، قيمتي پٿرن ۽ غلامن جو واپار ==== 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪراچيءَ ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جو واپار پڻ ٿيندو هو. مقامي سامونڊي سپين مان ملندڙ موتي ننڍا ۽ نسبتاً گهٽ معيار جا هئا، تنهنڪري بهتر موتي [[فارسي نار]] مان درآمد ڪيا ويندا هئا. قيمتي پٿر اترين علائقن کان ايندا ۽ گهڻو ڪري بمبئي ڏانهن موڪليا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا.<ref name="Mariwalla252"/> ان دور ۾ ڪراچي غلامن جي واپار جو پڻ هڪ مرڪز هئي. ذريعن موجب هر سال لڳ ڀڳ 600 کان 700 غلام شهر ۾ آندا ويندا هئا، جن مان گهڻا آفريقي نسل جا هوندا هئا. انهن ۾ [[شيدي]] ۽ حبشي غلام شامل هئا ۽ عورتن جو تناسب گهڻو هو. غلامن جي درآمد تي سرڪار محصول وصول ڪندي هئي ۽ ان مد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا آمدني ٿيندي هئي.<ref name="Mariwalla253">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انگريزن جو قبضو ==== 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سنڌ ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا لاڳاپا وڌيڪ ڇڪتاڻ وارا ٿي ويا. افغانستان ڏانهن برطانوي فوجي مهم جي سلسلي ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جي فوجي اهميت پڻ وڌي وئي. 3 فيبروري 1839ع تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن ڪراچيءَ تي حملو ڪيو. [[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جي قلعي تي برطانوي جهازن طرفان گولاباري ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ قلعو سندن قبضي ۾ اچي ويو ۽ برطانوي فوجون ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيون.<ref name="قليچ"/> ميرن طرفان آغا اسماعيل شاهه ڪراچيءَ ۾ برطانوي اختيارين سان ڳالهين لاءِ موڪليو ويو ۽ ان کان پوءِ ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ معاهدو ٿيو.<ref name="قليچ"/> 1842ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] سنڌ ۾ برطانوي اختيارين جي نمائندي طور ڪراچي پهتو ۽ اتان آگبوٽ وسيلي حيدرآباد ويو، جتي هن [[مير نصير خان ٽالپر|مير نصير خان]] ۽ ٻين ٽالپر ميرن سان ملاقات ڪئي. ان کان پوءِ ٿيل نئين معاهدي تحت ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ تي برطانوي اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="قليچ"/> ڪراچيءَ تي 1839ع وارو قبضو شهر جي سياسي تاريخ ۾ اهم موڙ ثابت ٿيو؛ جڏهن ته سڄي سنڌ تي برطانوي قبضو 1843ع ۾ [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ مڪمل ٿيو. === برطانوي دور === [[File:A street in Old Town, Karachi, India. Photograph, 1897. Wellcome V0029261.jpg|thumb|1897ع ۾ [[مٺادر]] جي رامپارٽ روڊ جو هڪ منظر.]] [[File:Mules Mansion 01.jpg|thumb|[[مولز مينشن]]، برطانوي دور جي ڪراچيءَ جي هڪ تاريخي عمارت.]] [[File:Frere Hall Karachi. Pakistan.jpg|thumb|[[فريئر هال]]، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪراچيءَ جي مشهور عمارتن مان هڪ.]] [[File:Karachi Municipal Corporation (KMC) Head Office at M.A Jinnah Road - Photo By Aliraza Khatri.jpg|thumb|[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن بلڊنگ]]، [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جو هڪ نمايان مثال.]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 3 فيبروري 1839ع تي ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو. برطانوي جنگي جهاز {{HMS|Wellesley|1815|6}} [[منهوڙو قلعو|منهوڙي جي قلعي]] تي گولاباري ڪري ان کي تباهه ڪيو؛ هي قلعو [[منهوڙو|منهوڙي]] وٽ ڪراچي بندرگاهه جي داخلا جي حفاظت لاءِ قائم هو.<ref>{{cite book |title=Recollections of Four Years' Service in the East with H.M. Fortieth Regiment |last=Neill |first=John Martin Bladen |year=1846 |url=https://archive.org/details/recollectionsoff00neilrich |access-date=27 November 2009}}</ref> ان وقت ڪراچيءَ جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 8,000 کان 14,000 جي وچ ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063154/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees#v=onepage&q=denso%20hall%20sandstone%201886%20rupees&f=false |url-status=live }}</ref> آباديءَ جو وڏو حصو [[مٺادر]] واري قلعي بند شهر تائين محدود هو، جڏهن ته ان کان ٻاهر اڄوڪي [[سرائي ڪوارٽر]] واري علائقي ۾ پڻ آباديون موجود هيون.<ref name="CulturalAssets"/> قبضي کان پوءِ برطانوي فوجن شهر جي اوڀر طرف فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[ڪراچي ڪينٽونمينٽ]] جي بنياد بڻي. برطانوي انتظاميا [[پهرين انگريز-افغان جنگ]] دوران فوجي ڪاررواين جي سهائتا لاءِ ڪراچيءَ جي ڇانوڻيءَ کي فوجي گيريزن طور ترقي ڏني.<ref name="Oxford University Press" /> [[گوا]] جا پرتگالي عيسائي واپاري 1820ع واري ڏهاڪي کان ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا. اڳتي هلي گوا جي عيسائي برادريءَ جي هڪ وڏي آبادي ڪراچيءَ ۾ آباد ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 April 2022 |title=Celebrating Karachi's Goan connection {{!}} The Express Tribune |url=https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |access-date=24 April 2022 |website=tribune.com.pk |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510114007/https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |url-status=live }}</ref> 1840ع ۾ سنڌ جي گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان ڪراچي منتقل ڪئي وئي. 1843ع ۾ ميجر جنرل [[چارلس جيمس نيپئر|چارلس نيپئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] ۽ ان کان پوءِ ٽالپرن خلاف فوجي ڪاررواين وسيلي باقي سنڌ تي به برطانوي قبضو قائم ڪيو. ان کان پوءِ سنڌ کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪراچي ڊويزنل صدر مقام رهي. 1846ع ۾ ڪراچيءَ ۾ [[ڪالرا]] جي وڏي وبا پکڙي، جنهن کان پوءِ ڪراچي ڪالرا بورڊ قائم ڪيو ويو. هي ادارو اڳتي هلي شهر جي شهري ۽ ميونسپل انتظام جي ارتقا جو بنياد بڻيو.<ref name="shehri.org-2018">{{Cite book |url=https://shehri.org/publications_html/2018%20-%20Local%20&%20City%20Govt.pdf |title=LOCAL AND CITY GOVERNMENT HANDBOOK – PROVINCE OF SINDH AND KARACHI CITY |year=2018 |editor-last=Anwar |editor-first=Farhan |location=Karachi |publisher=Shehri – Citizens for a Better Environment |isbn=978-969-9491-14-6 |access-date=6 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802200751/http://shehri.org/img/Local%20%26%20City%20Govt%20FINAL%20File.pdf |url-status=live }}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري بارٽل فريئر]] جي انتظام هيٺ ڪراچيءَ جي شهري ۽ واپاري ترقيءَ ۾ تيزي آئي. شهر جي فوجي ۽ واپاري اهميت سبب برطانوي حڪومت 1854ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] کي ترقي ڏيڻ شروع ڪئي. بندرگاهه، روڊن ۽ بعد ۾ ريلويءَ جي ترقيءَ سان ڪراچي سنڌ جي اندرين علائقن ۽ [[پنجاب]] سان ڳنڍجي وئي. سنڌ ۽ پنجاب ۾ نون آبپاشي وارن علائقن مان زرعي پيداوار وڌڻ سان ڪراچي برطانوي هندستان جي اهم آمدرفت ۽ برآمداتي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Blood |first1=Peter R. |title=Pakistan: A Country Study |date=1996 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3 |page=96}}</ref> 1856ع تائين ڪراچيءَ وسيلي ٿيندڙ واپار جي ماليت £855,103 تائين پهچي وئي، جنهن سان شهر ۾ واپاري آفيسن ۽ گودامن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Bowden |first=Rob |url=https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35 |title=Settlements of the Indus River |date=2005 |publisher=Capstone Classroom |isbn=978-1-4034-5723-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063056/https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35#v=snippet&q=%22Indus%20steam%20flotilla%22%20%22orient%20inland%22&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي سال شهر جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 57,000 هو.<ref name="Heitzman-2008">{{Cite book |last=Heitzman |first=James |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/129 129] |title=The City in South Asia |date=31 March 2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-28963-9 }}</ref> 1857ع جي [[1857ع جي هندستاني بغاوت|هندستاني بغاوت]] دوران ڪراچيءَ ۾ مقرر 21هين نيٽو انفنٽري سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت ڪري باغي فوجن سان وفاداريءَ جو اعلان ڪيو، پر برطانوي فوجن جلد بغاوت کي دٻائي شهر تي ٻيهر مڪمل ڪنٽرول قائم ڪري ورتو. بغاوت کان پوءِ برطانوي انتظاميا شهر جي بنيادي ڍانچي کي وڌيڪ ترقي ڏني، پر [[لياري]] جهڙا علائقا، جتي شهر جي قديم سنڌي ماهيگير ۽ بلوچ آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو، شهري ترقيءَ جي لحاظ کان نسبتاً نظرانداز رهيا.<ref name="Narayanan-2015">{{Cite book |last=Narayanan |first=Yamini |url=https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |title=Religion and Urbanism: Reconceptualising sustainable cities for South Asia |date=19 November 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-75541-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |url-status=live }}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪراچي بندرگاهه ڪپهه جي برآمد جو اهم مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Heitzman-2008" /> سنڌ جي ٻين علائقن مان ڪپهه ڪراچي بندرگاهه تائين آڻڻ لاءِ ''انڊس اسٽيم فلوٽيلا'' ۽ ''اورينٽ انلينڊ اسٽيم نيويگيشن ڪمپني'' جهڙيون آمدرفت جون خدمتون قائم ٿيون، جتان ڪپهه انگلينڊ جي ڪپڙي جي ڪارخانن ڏانهن موڪلي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Clarke |first=S. H. |url=https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41 |title=The Scinde Railway and Indus Flotilla Companies: Their Futility and Hollowness Demonstrated, Also an Exposure of the Delusion which Exists Respecting the Five Per Cent Guarantee, which Insures No Dividend Whatever to the Respective Shareholders |date=1858 |publisher=Richardson Brothers |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063212/https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41#v=snippet&q=Indus%20steam%20flotilla&f=false |url-status=live }}</ref> اقتصادي سرگرمين ۽ واپاري موقعن ۾ واڌ سان ڪراچيءَ ڏانهن مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين جي لڏپلاڻ وڌندي وئي. انهن ۾ برطانوي، [[پارسي]]، [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]]، [[گوا جا عيسائي]] ۽ ٻيون برادريون شامل هيون. انهن مان ڪيترن [[صدر، ڪراچي|صدر]] واري نئين واپاري علائقي ۾ پنهنجا ڪاروبار قائم ڪيا.<ref name="Heitzman-2008" /> [[محمد علي جناح]] 1876ع ۾ ڪراچيءَ جي [[وزير مينشن]] ۾ گجرات سان لاڳاپيل هڪ واپاري خاندان ۾ ڄائو. [[File:LaNature1873-265-DigueDeManora.png|thumb|[[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جو بند، 1873ع ۾ فرانسيسي سائنسي رسالي ''لا ناتور'' ۾ ڇپيل خاڪو.]] 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪراچيءَ ۾ ڪيترين ئي اهم سرڪاري، واپاري ۽ شهري عمارتن جي تعمير ٿي. انهن ۾ [[گوتھڪ بحالي طرز]] ۽ [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جا نمونا نمايان هئا. [[فريئر هال]] 1865ع ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته [[ايمپريس مارڪيٽ]] 1889ع ۾ مڪمل ٿي. 1869ع ۾ [[سوئيز واهه]] کلڻ سان ڪراچي بندرگاهه جي بين الاقوامي واپاري اهميت وڌيڪ وڌي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1878ع ۾ ڪراچيءَ کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1887ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن ۾ ريلويءَ سان ڳانڍاپو، بندرگاهه جي توسيع ۽ کوٽائي ۽ بريڪ واٽر جي تعمير شامل هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1893ع ۾ ڪراچيءَ ۾ پهرين [[يهودي عبادتگاهه]]، [[مگئن شالوم عبادتگاهه]]، قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |editor1-last=Askari |editor1-first=Sabiah |title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013 |date=2015 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-8450-1 |page=325}}</ref> 1899ع تائين ڪراچي اوڀر جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي هئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> 1901ع ۾ ڪراچي شهر جي آبادي 117,000 هئي، جڏهن ته ميونسپل علائقي ۾ وڌيڪ 109,000 ماڻهو رهندا هئا.<ref name="Heitzman-2008" /> برطانوي دور ۾ ڪراچيءَ جي ميونسپل انتظام کي پڻ منظم ڪيو ويو. [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911ع ۾ ميونسپل انتظام جو اڳواڻ چونڊيو ويو. سندس دور ۾ پراڻي شهر ۾ صفائيءَ جي نظام کي بهتر ڪرڻ ۽ نئين شهر ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ لاءِ ڪيترائي ڪم ڪيا ويا، جنهن ڪري کيس ”جديد ڪراچيءَ جو پيءُ“ پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1134284 |title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth |author=Nadeem F. Paracha |work=dawn.com |accessdate=10 March 2016}}</ref>{{Failed verification|date=November 2024}} 1914ع تائين ڪراچي سڄي [[برطانوي سلطنت]] جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |title=Ansari's Trade & Industrial Directory of Pakistan |publisher=Ansari Publishing House. |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063604/https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |url-status=live }}</ref> سنڌ ۾ آبپاشيءَ جي وڏن منصوبن سان ڪڻڪ ۽ ڪپهه جي پيداوار ۾ ٿيل واڌ هن ترقيءَ جو هڪ اهم سبب هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1924ع تائين ''ڊرگ روڊ ايروڊروم'' قائم ٿي چڪو هو، جيڪو اڳتي هلي [[پي اي ايف بيس فيصل|فيصل هوائي فوجي اڏي]] ۾ تبديل ٿيو.<ref name="Heitzman-2008" /> ڪراچيءَ جي بندرگاهي، واپاري ۽ آمدرفت واري اهميت وڌڻ سان شهر جي آبادي وڌيڪ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي بڻجي وئي. 1921ع تائين شهر جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي ڪراچيءَ کان ٻاهر ڄاول ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Gayer-2014a">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=L0BeBAAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PA23 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=1 July 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023806-3 }}</ref> شهر ۽ سنڌ جي انتظامي ۽ واپاري معاملن ۾ غير سنڌي برادرين جو اثر وڌڻ سبب مقامي سنڌين ۾ سياسي بيچيني پڻ پيدا ٿي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1 اپريل 1936ع تي [[سنڌ]] کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان الڳ ڪري ٻيهر جدا صوبو بڻايو ويو ۽ ڪراچيءَ کي سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو. 1941ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 387,000 ٿي چڪي هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> [[File:Karachi Airport in 1943 during World War II.jpg|thumb|160px|left|[[ٻي عالمي جنگ]] دوران 1943ع ۾ [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪراچي هوائي اڏي]] تي [[رائل ايئر فورس]] جا جهاز.]] === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === [[File:Lord Mountbatten and his wife Advena in Karachi 14 August 1947.jpg|thumb|[[لارڊ مائونٽ بيٽن]] ۽ سندس گهرواري [[ايڊوينا مائونٽ بيٽن]]، 14 آگسٽ 1947ع تي ڪراچيءَ ۾.]] 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان جي قيام]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي 400,000 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> شهر جي آباديءَ ۾ هندن جي معمولي اڪثريت هئي، جيڪي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئا. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، جيتوڻيڪ سنڌ جي ٻين حصن وانگر ڪراچيءَ ۾ پڻ شروعاتي طور پنجاب جي ڪيترن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً امن رهيو.<ref name="Markovits-2000">{{Cite book |last=Markovits |first=Claude |url=https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278 |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |date=22 June 2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-43127-9 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063708/https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> 6 جنوري 1948ع تي ڪراچيءَ ۾ فساد شروع ٿيا، جن کان پوءِ سنڌ جي هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Markovits-2000" /> ان لڏپلاڻ ۾ هندستاني حڪومت پڻ مدد ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53 |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=14 November 2007 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51101-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063709/https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ ڪراچي هندستان جي مختلف علائقن مان لڏي آيل مسلمان [[مهاجر]] پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جو اهم مرڪز بڻيو. مئي 1948ع تائين ڪراچيءَ ۾ لڳ ڀڳ 470,000 پناهگير اچي چڪا هئا،<ref name="Zamindar-2010">{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=2010 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-13847-5 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063605/https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi#v=snippet&q=post%20partition%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> جنهن سان [[ڪراچي جي آبادي|شهر جي آباديءَ جي بناوٽ]] ۾ وڏي تبديلي آئي. 1941ع ۾ مسلمان ڪراچيءَ جي آباديءَ جو 42 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 1951ع تائين سندن تناسب وڌي 96 سيڪڙو ٿي ويو. 1941ع کان 1951ع جي وچ ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان وڏي لڏپلاڻ سان ڪراچيءَ جي لساني بناوٽ پڻ تبديل ٿي وئي. 1941ع ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته 1951ع ۾ اهو تناسب 8.5 سيڪڙو رهجي ويو. ان جي ابتڙ [[اردو]] 1951ع تائين شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي بڻجي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1952ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 100,000 مهاجر پناهگير ڪراچيءَ ۾ اچي رهيا هئا، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجرن جي آمد ان کان پوءِ به جاري رهي.<ref name="Gayer-2014a" /> پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ کي ملڪ جو پهريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 15 آگسٽ 1947ع تي سنڌ جي صوبائي گادي ڪراچيءَ مان [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي ۽ 1948ع کان ڪراچيءَ کي سنڌ کان الڳ وفاقي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Zamindar-2010" /> 1958ع ۾ پاڪستان جي گادي ڪراچيءَ مان [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman |title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia |url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187 |date=15 June 2011 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-13998-1 |ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> قومي گاديءَ جي منتقلي سان پرڏيهي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا، پر شهر ۾ ڪيترائي [[ڪراچي ۾ سفارتي مشن|قونصل خانا]] ۽ اعزازي قونصل خانا قائم رهيا.<ref>{{cite book |title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50 |date=1968 |publisher=Brill Archive |page=37}}</ref> 1958ع کان 1970ع تائين [[ون يونٽ]] واري انتظامي نظام سبب سنڌ جي جدا صوبي واري حيثيت ختم رهي، تنهنڪري ان عرصي ۾ ڪراچيءَ جي سنڌ جي صوبائي گاديءَ واري حيثيت پڻ برقرار نه رهي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي پاڪستان جو اهم معاشي، صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ ان دور جي شهري ۽ معاشي ترقيءَ کي بين الاقوامي سطح تي پڻ ڌيان مليو. [[ڏکڻ ڪوريا]] جي گادي [[سيئول]] جي ترقيءَ بابت منصوبابنديءَ ۾ پاڪستان جي ٻئي پنج سالا منصوبي مان سکڻ جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393</ref><ref>Planning Commission, Pakistan Economic Survey, 1964–65, Rawalpindi: Govt. Printing Press, 1965, p. 212.</ref> هن دور ۾ شهر ۾ جديد اڏاوتي طرز جون ڪيتريون نمايان عمارتون تعمير ٿيون، جن ۾ [[مزار قائد]]، [[مسجد طوبيٰ]] ۽ [[حبيب بئنڪ پلازا]] شامل آهن. حبيب بئنڪ پلازا پنهنجي تعمير وقت ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان اوچي عمارت هئي. 1961ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي 1941ع جي ڀيٽ ۾ 369 سيڪڙو وڌي چڪي هئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري اتر ۽ اتر اولهه پاڪستان مان [[پشتون]]، [[پنجابي]] ۽ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]] وڏي تعداد ۾ ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا.<ref name="Gayer-2014a" /> 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[فارسي نار جون عرب رياستون|نار جي عرب رياستن]] مان ايندڙ پرڏيهي ناڻي ۽ سيڙپڪاريءَ سبب ڪراچيءَ ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي ۽ شهر ۾ گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063606/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ملڪيتن جون قيمتون تيزيءَ سان وڌيون، جنهن سان رهائش جو مسئلو وڌيڪ سنگين ٿيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |title=Population Growth and Policies in Mega-cities: Karachi |date=1988 |publisher=UN |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063714/https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |url-status=live }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪراچيءَ جي صنعتي علائقن ۾ مزدور تحريڪ زور ورتو. [[1972ع جي ڪراچي مزدور تحريڪ]] دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت طرفان مزدورن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي وئي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |url=https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205 |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |date=15 July 2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-086978-6 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063608/https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ڀٽو حڪومت طرفان شراب تي پابندي ۽ شهر جي ڊسڪوٿيڪن ۽ ڪيبريٽن خلاف ڪارروائين کان پوءِ ڪراچيءَ جي رات واري تفريحي زندگيءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref name="Udupa-2017">{{Cite book |last1=Udupa |first1=Sahana |url=https://books.google.com/books?id=_jwlDwAAQBAJ&q=karachi+1970s+zia&pg=PA41 |title=Media as Politics in South Asia |last2=McDowell |first2=Stephen D. |date=14 July 2017 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-351-97221-5 }}</ref> [[محمد ضياءُ الحق|جنرل ضياءُ الحق]] جي دور ۾ اسلامائزيشن جي پاليسين شهر جي فن، ثقافت ۽ عوامي سماجي زندگيءَ تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Udupa-2017" /> 1971ع ۾ [[بنگلاديش]] جي قيام کان پوءِ [[بهاري مسلمان|بهاري مسلمانن]] جي وڏي آبادي پڻ ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿي. 1972ع ۾ [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] کي انتظامي طور ٽن ضلعن، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] ۽ [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] ۾ ورهايو ويو. 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ [[سوويت-افغان جنگ]] سبب لڳ ڀڳ ڏهه لک [[افغان ماڻهو|افغان پناهگير]] ڪراچيءَ ۾ اچي آباد ٿيا.<ref name="Gayer-2014a" /> ان کان پوءِ [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ ايران مان نڪرندڙ پناهگيرن جو هڪ حصو پڻ ڪراچي پهتو.<ref>{{cite journal |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |title=Afghan refugees population in Pakistan |journal=Journal of Biosocial Science |date=July 1990 |volume=22 |issue=3 |pages=269–279 |publisher=Journals.cambridge.org |doi=10.1017/S0021932000018654 |access-date=6 May 2010 |last1=Yusuf |first1=Farhat |pmid=2169475 |s2cid=33827916 |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805060453/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |url-status=live |issn=0021-9320 |url-access=subscription }}</ref> افغان جنگ سان لاڳاپيل هٿيارن جي وڏي پيماني تي آمد، وڌندڙ ڏوهن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ جي امن امان جي صورتحال خراب ٿي.<ref name="violentEnd" /> [[متحده قومي موومينٽ|ايم ڪيو ايم]] ۽ شهر جي سنڌي، پشتون، پنجابي ۽ بلوچ برادرين وچ ۾ سياسي ۽ نسلي تڪرار پڻ شدت اختيار ڪندا رهيا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lSCMAgAAQBAJ&q=mqm+pashto+punjabi+sindhi+conflict |title=Mohajir Militancy in Pakistan: Violence and Transformation in the Karachi Conflict |last=Khan |first=Nichola |date=5 April 2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-16192-7}}</ref> 1992ع ۾ پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ ۽ هٿياربند گروهن خلاف ڪارروائيءَ لاءِ تڪراري [[آپريشن ڪلين اپ]] شروع ڪيو، جنهن ۾ ايم ڪيو ايم ۽ ان سان لاڳاپيل ڪارڪنن کي پڻ نشانو بڻايو ويو. هي ڪارروائي 1994ع تائين جاري رهي.<ref>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> ساڳئي سال هندستان ۾ [[بابري مسجد]] جي ڊاهڻ کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ هندو مخالف فساد پڻ ٿيا ۽ مندرن تي حملا ڪيا ويا.<ref>{{cite news |title=PAKISTANIS ATTACK 30 HINDU TEMPLES |url=https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |access-date=1 December 2017 |work=The New York Times |date=8 December 1992 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225202434/https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |url-status=live }}</ref> 1996ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] ۾ وڌيڪ ٻه ضلعا، [[ڪراچي وچ ضلعو|ڪراچي وچ]] ۽ [[ملير ضلعو|ملير]] قائم ڪيا ويا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[اتر اولهه پاڪستان ۾ جنگ|اتر اولهه پاڪستان جي تڪرارن]] ۽ [[2010ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] سبب وڏي تعداد ۾ متاثر ماڻهن، خاص طور پشتونن، ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان عرصي تائين شهر ٽارگيٽ ڪلنگ، گروهي ويڙهه، فرقيواراڻي تشدد، منظم ڏوهن ۽ ماوراءِ عدالت قتلن سبب امن امان جي سنگين مسئلن کي منهن ڏئي رهيو هو.<ref name="Narayanan-2015" /> 11 سيپٽمبر 2012ع تي ڪراچيءَ جي بلديه ٽائون ۾ هڪ ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ لڳل وڏي باهه ۾ 255 کان وڌيڪ مزدور فوت ٿيا. هي واقعو پاڪستان جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان واري صنعتي باهه مان هڪ هو.<ref>{{Cite news |date=25 January 2019 |title=Textile : un rapport de l’ONG Human Rights Watch dénonce les conditions de travail au Pakistan |work=Le Monde |url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2019/01/25/un-rapport-de-l-ong-human-rights-watch-denonce-les-conditions-de-travail-dans-le-textile-au-pakistan_5414575_3234.html |access-date=9 May 2019 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Quand le capitalisme profite du désordre |url=https://www.radiofrance.fr/franceculture/podcasts/la-suite-dans-les-idees/quand-le-capitalisme-profite-du-desordre-3243830 |website=France Culture |date=4 February 2023 |access-date=4 February 2023 }}</ref> 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ڪراچيءَ ۾ ڏوهاري گروهن، هٿياربند تنظيمن، ايم ڪيو ايم سان لاڳاپيل عنصرن ۽ اسلام پسند شدت پسندن خلاف وڏي پيماني تي آپريشن شروع ڪيو.<ref name="New York TImes" /> آپريشن کان پوءِ رڪارڊ ٿيل پرتشدد ڏوهن ۾ نمايان گهٽتائي آئي. ڏوهن بابت هڪ عالمي درجابنديءَ ۾ ڪراچي 2014ع ۾ دنيا جي ڇهين سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ شهر طور درج هو، جڏهن ته پوءِ ان جي درجابنديءَ ۾ نمايان بهتري آئي.<ref>{{Cite web |last=Ali |first=Imtiaz |date=7 February 2020 |title=Karachi jumps 22 points since last year on global crime index |url=https://www.dawn.com/news/1533023 |access-date=4 March 2020 |website=Dawn |location=Pakistan |archive-date=4 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304072617/https://www.dawn.com/news/1533023 |url-status=live }}</ref> [[2022ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] کان پوءِ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي متاثر علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿيا؛ ڪجهه اندازن موجب اهڙن ٻوڏ متاثر ماڻهن جو انگ گهٽ ۾ گهٽ ڏهه لک هو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan – Pakistan Flood Response Baseline Assessment – Balochistan Province (October 2022) {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/pakistan-pakistan-flood-response-baseline-assessment-balochistan-province-october-2022 |access-date=9 May 2025 |website=dtm.iom.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods |access-date=9 May 2025 |website=World Bank |language=en}}</ref> 18 جنوري 2026ع تي ڪراچيءَ جي [[گل پلازا]] ۾ وڏي باهه لڳي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 21 ماڻهو فوت ٿيا ۽ 60 کان وڌيڪ ماڻهو گم ڄاڻايا ويا. باهه لڳ ڀڳ 1,200 دڪانن تي مشتمل گهڻ ماڙ واپاري عمارت ۾ تيزيءَ سان پکڙجي وئي ۽ 24 ڪلاڪن کان وڌيڪ وقت تائين ٻرندي رهي. باهه وسائڻ کان پوءِ امدادي ٽيمن ملبي مان لاش ڪڍيا، جڏهن ته عمارت جي باقي حصن جي ڪرڻ جي خطري سبب ڪرينن وسيلي ڪمزور اڏاوتون ڊاهيون ويون. واقعي سبب واپاري مرڪز کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو ۽ ڪيترن دڪاندارن جا ڪاروبار ۽ روزگار متاثر ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Dozens missing after massive Karachi mall fire, 21 killed |url=https://www.cnn.com/2026/01/18/asia/karachi-pakistan-fire-mall-deaths-intl-hnk |access-date=2026-01-21 |website=CNN |language=en}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] r65j0g1phyu6ijosh0uka2cwf9u1buj 406108 406107 2026-08-23T02:01:03Z Intisar Ali 8681 406108 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === [[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]] ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] جا آثار کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن. قديم يوناني عالم [[ٿيوفراسٽس]] ٽين صدي ق.م ۾ پنهنجي تصنيف ''[[هسٽوريا پلانٽارم (ٿيوفراسٽس)|ٻوٽن جي تاريخ]]'' جي چوٿين ڪتاب ۾ هن علائقي سان لاڳاپيل هڪ بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي هن ”پورٽ اليگزينڊر“ سڏيو.<ref>{{Cite book |last=Amigues |first=Suzanne |title=Théophraste. Recherches sur les plantes. À l’origine de la botanique |publisher=Éditions Belin |year=2010 |page=157 }}</ref> ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118 |year=2018 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95766-4 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Chung |last2=Geng |first2=Yinzeng |title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ |year=2005 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations |isbn=978-81-87586-21-0}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Month |date=1912 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sun |first1=Zhixin Jason |last2=Hsing |first2=I-tien |last3=Liu |first3=Cary Y. |last4=Lu |first4=Pengliang |last5=Tseng |first5=Lillian Lan-ying |last6=Hong |first6=Yang |last7=Yates |first7=Robin D. S. |author7-link=Robin D. S. Yates |last8=Zhang |first8=Zhonglin Yukina |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14 |year=2017 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-1-58839-617-4 |page=14}}</ref> قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh |title=From Rambagh to Arambagh |last1=Hasan |first1=Arif |date=7 May 2009 |website=[[The News International]] |location=Karachi |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh }}</ref> [[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] پنهنجي سامونڊي ٻيڙي کي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن روانو ڪيو هو، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-298-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC |year=1950 |publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ |year=1959 |publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> جڏهن ته ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Samad |first=Rafi U. |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola |title=The Greeks in ancient Pakistan |date=2002 |publisher=Indus Publications |isbn=978-969-529-001-9 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCrindle |first=John Watson |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania |date=1896 |publisher=A. Constable and Company }}</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta |title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region |date=1938 }}</ref> سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=William |author-link=William Vincent (priest) |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180 |year=1797 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies |page=180}}</ref><ref>{{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |date=1993 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09790-2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lambrick |first=H. T. |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta |title=Sind: A General Introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=978-0-19-577220-3 }}</ref> اهي ٻئي علائقا نوآبادياتي دور تائين ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ سبب اڳتي هلي مکيه زمين سان ڳنڍجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |date=1950 |publisher=Times Press }}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ماٿري]] تي حملو ڪري [[ديبل]] جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو، جتان هن 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.<ref>{{cite web |title=Karachi History |website=www.houstonkarachi.org |publisher=Houston Karachi Sister City Association |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=7 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11}}</ref> ڪجهه مؤرخن [[ديبل]] کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ديبل جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ ويجهي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري علائقي ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang |date=28 March 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05645-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93; |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222 |year=1853 |publisher=S. Solomon & Company |page=222}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا. 1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Bloom |last2=Blair |first2=Sheila |author-link2=Sheila Blair |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ |year=2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Balocu |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |title=Sindh, Studies Historical |date=2002 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |isbn=978-969-8135-13-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |url-status=live }}</ref> هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ انهيءَ وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا. === ڪولاچيءَ کان ٽالپر دور تائين === [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو هڪ منظر.]] هاڻوڪي ڪراچيءَ واري هنڌ تي شروعات ۾ ڪو وڏو شهر موجود نه هو. سمنڊ جي هڪ ڇاڙ جي ڪناري تي ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون ۽ ڪجهه هندو واپارين جا گهر موجود هئا. هن علائقي کي '''ڪولاچيءَ جو ڪن''' چيو ويندو هو، جنهن جو ذڪر ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="قليچ"/> 19هين صديءَ جي ڪراچيءَ جي مؤرخ [[سيٺ نائونمل هوتچند]] موجب، ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري تي 20 کان 25 جهوپڙين تي مشتمل هڪ ننڍڙي وسندي موجود هئي، جيڪا ''ڊٻرو'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. اها وسندي ''ڪولاچي جو ڪن'' نالي پاڻيءَ جي هڪ تلاءَ جي ڀرسان واقع هئي.<ref>{{Cite book |last=Haider |first=Azimusshan |url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |title=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900 |date=1974 |publisher=Haider |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |url-status=live }}</ref> 1725ع ۾ [[مڪران]] ۽ [[قلات جي خانيٽ]] مان آيل [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جو هڪ گروهه ڏڪار ۽ قبائلي جهيڙن کان بچڻ لاءِ هن وسنديءَ ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Gayer-2014b">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062541/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128#v=snippet&q=manora%20fort%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> 1729ع ۾ ''ڊٻرو'' واري ماڳ تي هڪ نئين وسندي قائم ڪئي وئي، جيڪا ''[[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]]'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Studies on Karachi" /> روايت موجب هن وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name="Studies on Karachi" /> ڪولاچيءَ جي وسندي تقريباً {{Convert|40|ha|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيرن جا ڪيترائي ننڍا ڳوٺ پڻ موجود هئا.<ref>{{Cite book |last=Karachi (Pakistan) |url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&q=karachi+denso+hall |title=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan |date=1984 |publisher=The Corporation }}</ref> ڪجهه روايتن موجب هن نئين قلعي بند وسنديءَ جا باني سنڌي [[واڻيا]] هئا، جيڪي ويجهي [[کڙڪ بندر]] مان هتي آيا هئا. 1728ع ۾ شديد برساتن کان پوءِ کڙڪ بندر جي سامونڊي لنگهه ۾ لٽ ۽ مٽي ڀرجي وڃڻ سبب بندرگاهه جي افاديت گهٽجي وئي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |date=1874 |publisher=G. Bell and Sons |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062653/https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396#v=snippet&q=karachi%20kharak%20bandar&f=false |url-status=live }}</ref> 18هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] پڻ ڪراچيءَ جي ڀرسان [[کڙڪ بندر]] کي بندرگاهي مرڪز طور ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=J. |last2=Blair |first2=S. |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530991-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911-e-467 |language=en |chapter=Karachi}}</ref> ڪولاچيءَ کي چوڌاري قلعي بند ڪيو ويو ۽ ان جي حفاظت لاءِ [[مسقط، عمان|مسقط]] مان گهرايل توپون نصب ڪيون ويون. پراڻن سنڌي احوالن موجب هن قلعي کي '''ڪولاچي ڪوٽ''' چيو ويندو هو ۽ ڪنهن دور ۾ اهو [[قلات]] جي خان جي اختيار هيٺ پڻ رهيو.<ref name="قليچ"/> 1742ع ۾، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد]] جي دور ۾، نادر شاهه جي حڪم سان سورت ۾ تيار ٿيل جهازن جي سلسلي ۾ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچي آيو ۽ پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="قليچ"/> ''ڪراچي'' نالي جي هڪ شروعاتي لکيل صورت 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ ''ڊي رڊرڪرڪ'' نالي هڪ واپاري جهاز جي هن وسنديءَ جي ڀرسان تباهه ٿيڻ جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="The Dutch East India Company">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name="resources.huygens.knaw.nl-2015">{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795 |date=2 February 2015 |access-date=14 June 2015 |archive-date=26 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |url-status=live }}</ref> 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي [[قلات جو خان|قلات جي خان]] جي قبضي هيٺ آئي، جنهن کان پوءِ بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر هن علائقي ڏانهن آئي.<ref name="Gayer-2014b" /> پراڻن سنڌي احوالن موجب 1777ع ۾ [[مير بجار خان ٽالپر|مير بجار خان]] حج تان موٽندي ڪراچيءَ مان لهي [[شهدادپور]] ڏانهن ويو، جتي ٽالپر مير رهندا هئا.<ref name="قليچ"/> 1792ع ڌاري [[قلات]] جي خان سان لاڳاپيل زرڪ خان [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو|ميان عبدالنبي]] جي مدد ڪندي ٽالپرن سان جنگ ۾ مارجي ويو. روايتي سنڌي ذريعن موجب ان جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو ڪجهه علائقو قلات جي خان حوالي ڪيو.<ref name="قليچ"/> 1795ع ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] ڪراچيءَ کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ وچ سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب مان بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر ڪراچي پهتي.<ref name="Gayer-2014b" /> ٽالپرن جي دور ۾ شهر جي بندرگاهه کي واپاري قافلن جي منزلن سان ڳنڍڻ لاءِ ''راهه بندر'' نالي رستو تعمير ڪيو ويو.<ref name="CulturalAssets">{{Cite web |title=Preserving cultural assets |url=https://www.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |date=10 February 2008 |website=DAWN.COM |access-date=13 April 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014019/http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |url-status=live }}</ref> اڳتي هلي انگريزن هن رستي کي وڌيڪ ترقي ڏئي ''بندر روڊ'' بڻايو، جنهن جو نالو بعد ۾ [[محمد علي جناح روڊ]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=Sampark: Journal of Global Understanding |date=2004 |publisher=Sampark Literary Services |access-date=5 May 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062649/https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=URnrr_A5wZ8C&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=The Herald |date=1993 |publisher=Pakistan Herald Publications. }}</ref> ٽالپرن 1797ع ۾ [[منهوڙو قلعو]] تعمير ڪرايو، جيڪو ڪراچيءَ جي بندرگاهه کي [[القاسمي]] سامونڊي ڦورن جي حملن کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite book |last=Murray (publishers.) |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Vg0IAAAAQAAJ&pg=PA475 |title=A handbook for India. Part ii. Bombay |date=1859 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HpKhAAAAMAAJ&pg=PA20 |title=The Persian Gulf Pilot |date=1875 |publisher=J. D. Potter. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=Charles E. |url=https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162 |title=The Blood-red Arab Flag: An Investigation Into Qasimi Piracy, 1797–1820 |date=1997 |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-509-5 |access-date=14 April 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063149/https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1799ع يا 1800ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر|مير فتح علي خان]]، [[ناٿن ڪرو]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ڪراچيءَ ۾ واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite book |last=Huttenback |first=Robert A. |url=https://archive.org/details/britishrelations0000hutt |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/britishrelations0000hutt/page/3 3] |title=British Relations with Sind, 1799–1843: An Anatomy of Imperialism |date=1962 |publisher=University of California Press }}</ref> ناٿن ڪرو کي ڪراچيءَ ۾ رهائش لاءِ گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني وئي، پر 1802ع ۾ کيس شهر ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |last=Sunderlal |first=Pandit |url=https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |title=British Rule in India |date=1 August 2018 |publisher=SAGE Publishing India |isbn=978-93-5280-803-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063200/https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |url-status=live }}</ref> ڪراچي فيبروري 1839ع تائين ٽالپرن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهي، جڏهن [[جان ڪين، پهريون بيرن ڪين|جان ڪين]] جي ڪمان هيٺ برطانوي فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=42}} === ٽالپرن جو دور === 1795ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ڪراچيءَ تي قبضو ڪري اتي پنهنجو حاڪم مقرر ڪيو. ان وقت شهر جي هندو واپارين مان سرڪار کي ساليانو لڳ ڀڳ هڪ کان ڏيڍ لک رپين جي آمدني ٿيندي هئي.<ref name="قليچ">[قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو]</ref> ڪجهه ورهين کان پوءِ بندرگاهه جي حفاظت لاءِ ٽالپرن [[منهوڙو|منهوڙي]] تي قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="قليچ"/> ==== شهر ۽ قلعي جي بناوٽ ==== 1837ع ڌاري ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙ هئي. قلعي ۾ ڪيترائي برج هئا، جن تي لڳ ڀڳ 40 توپون نصب ٿيل هيون. انهن مان گهڻيون ننڍي ڪيلبر جون ۽ پراڻيون هيون. قلعي جي ڀتين ۾ ڪيترن هنڌن تي ڀڃ ڊاهه به موجود هئي، تنهنڪري ان جي دفاعي صلاحيت محدود هئي.<ref name="Mariwalla245">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref> قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا. [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''مٺو در''' ۽ سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''کارو در''' سڏيو ويندو هو. اڳتي هلي انهن دروازن جي نالن تان ڪراچيءَ جا [[مٺادر]] ۽ [[کارادر]] علائقا مشهور ٿيا. شهر جا گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل ۽ سڌين ڇتين وارا هئا. گهرن ۾ سامونڊي هوا جي رخ ڏانهن بانس جا هوادان هوندا هئا، جيڪي هوا ۽ روشني اندر آڻڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. گهٽيون سوڙهيون هيون ۽ بازارن کي اُس کان بچائڻ لاءِ چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو. شهر جي وچئين حصي ۾ نسبتاً بهتر گهر موجود هئا، پر ان وقت ڪراچيءَ ۾ ڪا نمايان سرڪاري عمارت نه هئي.<ref name="Mariwalla245"/> شهر جي ڀتين کان ٻاهر به وڏي آبادي موجود هئي. [[لياري ندي]] جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ مفاصلي تائين باغ پکڙيل هئا، جيڪي ان وقت جي لارنس روڊ تائين پهچندا هئا. انهن باغن ۾ خاص طور انب ۽ ڪجهه گدامڙيءَ جا وڻ هوندا هئا. ان دور جي بيانن موجب ڪراچيءَ جا انب هندستان ۾ [[بمبئي]] جي انبن کان پوءِ مشهور سمجهيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla245"/> ==== منهوڙي جو قلعو ==== [[File:Manora Beach, Karachi Pakistan.jpg|thumb|[[منهوڙو قلعو]]، جيڪو 1797ع ۾ ڪراچيءَ جي دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو. 3 فيبروري 1839ع تي انگريزن ان تي قبضو ڪيو ۽ 1888ع–1889ع دوران ان کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.]] ڪراچي بندرگاهه جي مُهڙ وٽ [[منهوڙو|منهوڙي]] تي هڪ قلعو قائم هو. اهو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. قلعي جي ڪنڊن تي برج ۽ خشڪيءَ واري پاسي نيم دائري وارو دفاعي مورچو هو. چوڌاري پختي ڀت ۾ بندوقن لاءِ سوراخ ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون، جڏهن ته بندرگاهه جي داخلي حصي ۾ پاڻيءَ جي سطح جي ويجهو ٽن توپن جي هڪ بيٽري پڻ موجود هئي.<ref name="Mariwalla245"/> قلعي جي دفاعي اهميت بابت ان دور جي برطانوي عملدارن جا مختلف رايا هئا. [[هينري پاٽنگر]] ان جي جڳهه کي مناسب سمجهندو هو، جڏهن ته 1837ع ۾ ڪراچي بندرگاهه جو سروي ڪندڙ ڪيپٽن ڪارلس جو خيال هو ته قلعو ٽڪريءَ جي ڪناري کان گهڻو پري هجڻ سبب بندرگاهه جي داخلا تي اثرائتو ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهندو.<ref name="Mariwalla245b">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انتظام ۽ انصاف ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچيءَ جو انتظام حڪمران ميرن طرفان مقرر ڪيل ٻن عملدارن جي هٿ ۾ هوندو هو. شهري انتظام جي سربراهه کي '''نواب''' چيو ويندو هو، جڏهن ته ٻيو عملدار فوجي گورنر هوندو هو. نواب عدالتي معاملا هلائيندو هو ۽ سندس ماتحت عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس فيصلن خلاف [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ميرن وٽ اپيل ڪري سگهجي ٿي. نواب کي ماهوار 100 رپيا پگهار ملندي هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي شامل هئا، جن مان هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ ويهه ٻيا عملدار ۽ سپاهي 3 کان 19 رپيا ماهوار وٺندا هئا. خزاني جي ذميوار عملدار جي پگهار 7 رپيا 8 آنا هئي. فوجي گورنر شهر جي قلعي ۽ منهوڙي جو ذميوار هو. سندس ماتحت لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته فوجي گورنر پاڻ 60 رپيا ماهوار وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار جي پگهار 20 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla246">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ان دور جي بيانن موجب ڏنڊ سڀ کان عام سزائن مان هڪ هو، جڏهن ته ڪوڙا هڻڻ، ڪاٺين ۾ بيهارڻ ۽ عضوا ڪاٽڻ جهڙيون جسماني سزائون پڻ ڏنيون وينديون هيون. نواب بابت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته هو ميرن جي اجازت کان سواءِ موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. سرڪاري ملازمن ۽ سپاهين جون گهٽ پگهارون رشوت ۽ مالي بدعنوانيءَ جو هڪ سبب ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="Mariwalla246"/> ==== آبادي، تعليم ۽ مذهبي ماڳ ==== ان دور ۾ ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14,000 هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9,000 هندو ۽ 4,850 مسلمان شامل هئا. هندن لاءِ ٽي يا چار اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرڻا برهمڻ هلائيندا هئا. انهن اسڪولن ۾ ٻارن کي سنڌي، حساب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. شاگرد روزانو هڪ مُٺ چانور ۽ ڪجهه ڏندڻ ڏيندا هئا، جڏهن ته سندن والدين هڪ يا ٻه رپيا ماهوار ادا ڪندا هئا.<ref name="Mariwalla248">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا [[فارسي ٻولي|فارسي]] پڙهائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته فارسي سرڪاري ۽ درٻاري ٻولي هئي. سرڪاري نوڪري حاصل ڪرڻ جا خواهشمند پڻ اهڙي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان تعليم جي فيس عام طور 3 کان 4 رپيا ماهوار هئي. ان وقت ڇوڪرين جي رسمي تعليم عام نه هئي.<ref name="Mariwalla248"/> ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان [[منگهو پير|پير منگهي]] جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالائون گڏجي 34 هيون. انهن مان موجوده [[نيٽي جيٽي]] واري علائقي ۾ واقع هڪ مندر کي حڪومت طرفان هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏنو ويندو هو، جيڪو دائمي ڏيئي لاءِ استعمال ٿيندو هو. مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي ۽ اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهازن جي بندرگاهه ۾ اچڻ يا روانگيءَ کان اڳ اتي نذرانو ڏيندا هئا.<ref name="Mariwalla247">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== بندرگاهه ۽ آمدرفت ==== 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه جو پاڻي سامونڊي ڪناري ڀرسان تمام گهٽ اونهو هو. وڏي جهاز مان ايندڙ مسافرن کي پهرين '''بٽيلي''' نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ ۽ پوءِ وڌيڪ ننڍڙي '''مڇوا''' ٻيڙيءَ ۾ منتقل ٿيڻو پوندو هو. آخري حصي ۾ پاڻي ۽ گاري سبب مسافرن کي ڪڏهن پيادل ۽ ڪڏهن مقامي مزدورن جي مدد سان ڪناري تائين پهچڻو پوندو هو. ڪن هنڌن تي پاڻي لڳ ڀڳ ٻه فوٽ اونهو هوندو هو ۽ گاريءَ ۾ سپيون ۽ ٻوٽن جون پاڙون سفر کي وڌيڪ ڏکيو بڻائينديون هيون.<ref name="Mariwalla248"/> ==== واپار ۽ محصول ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچي سنڌ جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. شهر جي سالياني واپار جي اوسط ماليت، قيمتي پٿرن کي ڇڏي، لڳ ڀڳ 37,47,000 رپيا ڄاڻائي وئي آهي، جنهن ۾ افيون جي واپار جي ماليت 16,00,000 رپيا شامل هئي. 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني لڳ ڀڳ 1,50,000 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla249">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مکيه محصولن ۾ هي شامل هئا: * درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو قدر مطابق محصول؛ * مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول؛ * ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ برآمد ٿيندڙ شين تي 1 سيڪڙو محصول؛ * هر ''ڪروار''، يعني لڳ ڀڳ 1,800 پائونڊ، درآمد يا برآمد ٿيندڙ مال تي اضافي محصول؛ * افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا برآمداتي محصول؛ * هر درآمد ڪيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا محصول. محصول گڏ ڪرڻ جا حق گهڻو ڪري ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ڪراچيءَ جو محصولي ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ افيون ۽ قيمتي پٿرن جا محصول شامل نه هئا.<ref name="Mariwalla249"/> مقامي سطح تي اناج، واپار، مڇي، مال ڍوئيندڙ جانورن، سڪن جي مٽاسٽا ۽ مختلف هنرن تي پڻ محصول لاڳو هئا. مڇي مار ٻيڙين کي پنهنجو شڪار ڪسٽم هائوس تي ڏيکارڻو پوندو هو. جيڪڏهن مڇين جو تعداد 60 کان گهٽ هوندو هو ته چوٿون حصو ۽ 60 يا وڌيڪ هئڻ جي صورت ۾ ڇهون حصو محصول طور ورتو ويندو هو. مختلف ڪاريگرن کان سندن هنر جي نوعيت موجب رقم يا پيداوار جي صورت ۾ محصول ورتو ويندو هو. ڪنڀر مهيني ۾ نو ٿانوَ ۽ تيل ٺاهيندڙ ڏيڍ سير تيل سرڪار کي ڏيندا هئا، جڏهن ته ڪپڙا رنگيندڙ محصول کان آزاد هئا.<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 249–250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ٽالپر حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي گهرن واري محصول کان ڇوٽ حاصل هئي. ان دور ۾ سنڌ ۾ لوڻ تي ڪو محصول نه هو. ان جي ابتڙ ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو موجود هو، جتي کٽيل رقم تي محصول ورتو ويندو هو.<ref name="Mariwalla249"/> ==== درآمدات ۽ برآمدات ==== ڪراچيءَ ۾ درآمد ٿيندڙ مال جو لڳ ڀڳ چار ڀاڱي پنج حصو [[بمبئي]] کان ايندو هو. درآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ کنڊ، مرچ، ٽامو، الائچي ۽ ٻيا مصالحا، ريشم، ڪاٺ، عاج، انگريزي ڪپهه جو سٽ، کوپرو، ٽين، ناريل، زعفران، سوپاري، فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي، چيني ڪاغذ، صندل، لوهه جا ٿانوَ ۽ گدامڙي شامل هئا.<ref name="Mariwalla250">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> [[گجرات]] مان ڪپهه، جڏهن ته [[فارسي نار]] مان کجورون، موتي، سڪايل ميوا، بادام، گلاب ۽ ٻيون شيون اينديون هيون. ان دور ۾ غلام پڻ فارسي نار واري واپاري نيٽ ورڪ وسيلي ڪراچي آندا ويندا هئا. مٿئين سنڌ مان تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو، [[نيرو (رنگ)|نيرو]]، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا ايندا هئا، جڏهن ته [[لسٻيلو|لسٻيلي]] مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ايندو هو. 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Mariwalla251252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 251–252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> بمبئيءَ کان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه جون شيون خاص اهميت رکنديون هيون. ريشمي شين ۾ چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب ۽ مختلف قسم جا چنتز شامل هئا. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، شيٽنگ، براڊ ڪلاٿ، مختلف قسم جا ململ، رنگين رومال ۽ شالون شامل هيون.<ref name="Mariwalla252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار محدود هجڻ سبب ڪراچي هر سال گجرات مان لڳ ڀڳ 15,000 مڻ ڪپهه گهرائيندي هئي. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ اندر ڪپهه جي پوک وڌڻ کان پوءِ 1837ع تائين اها درآمد گهٽجي لڳ ڀڳ 2,500 مڻ رهجي وئي.<ref name="Mariwalla252"/> ڪراچيءَ مان برآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ گيهه، اَن، گوند، منجيت، ڪشمش، جيرو، نيرو، ڪڻڪ، مڇي، شارڪ جون کنڀڙاٽيون، تيل، تيل جا ٻج، لنگيون ۽ افيون شامل هئا. افيون هن واپار جو انتهائي قيمتي حصو هئي. اها [[راجپوتانا]] جي [[پالي، راجستان|پالي]] کان ايندي هئي ۽ ڪراچيءَ وسيلي اڳتي برآمد ڪئي ويندي هئي. افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا محصول لاڳو هو. عام طور ساليانو لڳ ڀڳ 500 اُٺن جي بار جيتري افيون ڪراچيءَ مان گذرندي هئي، جڏهن ته ڪن سالن ۾ اهو مقدار 1,500 اُٺن جي بار تائين پهچندو هو.<ref name="Mariwalla252"/> ==== واپاري رستا ==== ڪراچيءَ مان مٿئين سنڌ ۽ ان کان اڳتي ويندڙ سامان اُٺن جي قافلن وسيلي خاص طور ٻن رستن، '''لسٻيلي واري رستي''' ۽ '''سيوهڻ واري رستي'''، تان موڪليو ويندو هو. لسٻيلي واري رستي وسيلي [[ڪابل]] تائين سفر لڳ ڀڳ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو محصولن جي لحاظ کان سستو، پر ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ سمجهيو ويندو هو. [[سيوهڻ]] وارو رستو وڌيڪ محفوظ ۽ تيز هو، پر اتي ٽرانزٽ محصول نسبتاً وڌيڪ هئا.<ref name="Mariwalla251">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> سنڌ اندر مال [[ٺٽو|ٺٽي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سيوهڻ]]، [[خيرپور]] ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن خشڪيءَ رستي موڪليو ويندو هو. ڪراچيءَ کان قافلو ٺٽي تائين لڳ ڀڳ ٽي ڏينهن، حيدرآباد تائين ڇهه، سيوهڻ تائين 13، خيرپور تائين 20 ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. قافلن جي حفاظت لاءِ [[جوکيا|جوکين]] جا محافظ پڻ مقرر ڪيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla252routes">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== موتين، قيمتي پٿرن ۽ غلامن جو واپار ==== 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪراچيءَ ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جو واپار پڻ ٿيندو هو. مقامي سامونڊي سپين مان ملندڙ موتي ننڍا ۽ نسبتاً گهٽ معيار جا هئا، تنهنڪري بهتر موتي [[فارسي نار]] مان درآمد ڪيا ويندا هئا. قيمتي پٿر اترين علائقن کان ايندا ۽ گهڻو ڪري بمبئي ڏانهن موڪليا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا.<ref name="Mariwalla252"/> ان دور ۾ ڪراچي غلامن جي واپار جو پڻ هڪ مرڪز هئي. ذريعن موجب هر سال لڳ ڀڳ 600 کان 700 غلام شهر ۾ آندا ويندا هئا، جن مان گهڻا آفريقي نسل جا هوندا هئا. انهن ۾ [[شيدي]] ۽ حبشي غلام شامل هئا ۽ عورتن جو تناسب گهڻو هو. غلامن جي درآمد تي سرڪار محصول وصول ڪندي هئي ۽ ان مد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا آمدني ٿيندي هئي.<ref name="Mariwalla253">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انگريزن جو قبضو ==== 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سنڌ ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا لاڳاپا وڌيڪ ڇڪتاڻ وارا ٿي ويا. افغانستان ڏانهن برطانوي فوجي مهم جي سلسلي ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جي فوجي اهميت پڻ وڌي وئي. 3 فيبروري 1839ع تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن ڪراچيءَ تي حملو ڪيو. [[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جي قلعي تي برطانوي جهازن طرفان گولاباري ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ قلعو سندن قبضي ۾ اچي ويو ۽ برطانوي فوجون ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيون.<ref name="قليچ"/> ميرن طرفان آغا اسماعيل شاهه ڪراچيءَ ۾ برطانوي اختيارين سان ڳالهين لاءِ موڪليو ويو ۽ ان کان پوءِ ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ معاهدو ٿيو.<ref name="قليچ"/> 1842ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] سنڌ ۾ برطانوي اختيارين جي نمائندي طور ڪراچي پهتو ۽ اتان آگبوٽ وسيلي حيدرآباد ويو، جتي هن [[مير نصير خان ٽالپر|مير نصير خان]] ۽ ٻين ٽالپر ميرن سان ملاقات ڪئي. ان کان پوءِ ٿيل نئين معاهدي تحت ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ تي برطانوي اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="قليچ"/> ڪراچيءَ تي 1839ع وارو قبضو شهر جي سياسي تاريخ ۾ اهم موڙ ثابت ٿيو؛ جڏهن ته سڄي سنڌ تي برطانوي قبضو 1843ع ۾ [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ مڪمل ٿيو. === برطانوي دور === [[File:A street in Old Town, Karachi, India. Photograph, 1897. Wellcome V0029261.jpg|thumb|1897ع ۾ [[مٺادر]] جي رامپارٽ روڊ جو هڪ منظر.]] [[File:Mules Mansion 01.jpg|thumb|[[مولز مينشن]]، برطانوي دور جي ڪراچيءَ جي هڪ تاريخي عمارت.]] [[File:Frere Hall Karachi. Pakistan.jpg|thumb|[[فريئر هال]]، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪراچيءَ جي مشهور عمارتن مان هڪ.]] [[File:Karachi Municipal Corporation (KMC) Head Office at M.A Jinnah Road - Photo By Aliraza Khatri.jpg|thumb|[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن بلڊنگ]]، [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جو هڪ نمايان مثال.]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 3 فيبروري 1839ع تي ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو. برطانوي جنگي جهاز {{HMS|Wellesley|1815|6}} [[منهوڙو قلعو|منهوڙي جي قلعي]] تي گولاباري ڪري ان کي تباهه ڪيو؛ هي قلعو [[منهوڙو|منهوڙي]] وٽ ڪراچي بندرگاهه جي داخلا جي حفاظت لاءِ قائم هو.<ref>{{cite book |title=Recollections of Four Years' Service in the East with H.M. Fortieth Regiment |last=Neill |first=John Martin Bladen |year=1846 |url=https://archive.org/details/recollectionsoff00neilrich |access-date=27 November 2009}}</ref> ان وقت ڪراچيءَ جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 8,000 کان 14,000 جي وچ ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063154/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees#v=onepage&q=denso%20hall%20sandstone%201886%20rupees&f=false |url-status=live }}</ref> آباديءَ جو وڏو حصو [[مٺادر]] واري قلعي بند شهر تائين محدود هو، جڏهن ته ان کان ٻاهر اڄوڪي [[سرائي ڪوارٽر]] واري علائقي ۾ پڻ آباديون موجود هيون.<ref name="CulturalAssets"/> قبضي کان پوءِ برطانوي فوجن شهر جي اوڀر طرف فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[ڪراچي ڪينٽونمينٽ]] جي بنياد بڻي. برطانوي انتظاميا [[پهرين انگريز-افغان جنگ]] دوران فوجي ڪاررواين جي سهائتا لاءِ ڪراچيءَ جي ڇانوڻيءَ کي فوجي گيريزن طور ترقي ڏني.<ref name="Oxford University Press" /> [[گوا]] جا پرتگالي عيسائي واپاري 1820ع واري ڏهاڪي کان ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا. اڳتي هلي گوا جي عيسائي برادريءَ جي هڪ وڏي آبادي ڪراچيءَ ۾ آباد ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 April 2022 |title=Celebrating Karachi's Goan connection {{!}} The Express Tribune |url=https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |access-date=24 April 2022 |website=tribune.com.pk |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510114007/https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |url-status=live }}</ref> 1840ع ۾ سنڌ جي گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان ڪراچي منتقل ڪئي وئي. 1843ع ۾ ميجر جنرل [[چارلس جيمس نيپئر|چارلس نيپئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] ۽ ان کان پوءِ ٽالپرن خلاف فوجي ڪاررواين وسيلي باقي سنڌ تي به برطانوي قبضو قائم ڪيو. ان کان پوءِ سنڌ کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪراچي ڊويزنل صدر مقام رهي. 1846ع ۾ ڪراچيءَ ۾ [[ڪالرا]] جي وڏي وبا پکڙي، جنهن کان پوءِ ڪراچي ڪالرا بورڊ قائم ڪيو ويو. هي ادارو اڳتي هلي شهر جي شهري ۽ ميونسپل انتظام جي ارتقا جو بنياد بڻيو.<ref name="shehri.org-2018">{{Cite book |url=https://shehri.org/publications_html/2018%20-%20Local%20&%20City%20Govt.pdf |title=LOCAL AND CITY GOVERNMENT HANDBOOK – PROVINCE OF SINDH AND KARACHI CITY |year=2018 |editor-last=Anwar |editor-first=Farhan |location=Karachi |publisher=Shehri – Citizens for a Better Environment |isbn=978-969-9491-14-6 |access-date=6 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802200751/http://shehri.org/img/Local%20%26%20City%20Govt%20FINAL%20File.pdf |url-status=live }}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري بارٽل فريئر]] جي انتظام هيٺ ڪراچيءَ جي شهري ۽ واپاري ترقيءَ ۾ تيزي آئي. شهر جي فوجي ۽ واپاري اهميت سبب برطانوي حڪومت 1854ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] کي ترقي ڏيڻ شروع ڪئي. بندرگاهه، روڊن ۽ بعد ۾ ريلويءَ جي ترقيءَ سان ڪراچي سنڌ جي اندرين علائقن ۽ [[پنجاب]] سان ڳنڍجي وئي. سنڌ ۽ پنجاب ۾ نون آبپاشي وارن علائقن مان زرعي پيداوار وڌڻ سان ڪراچي برطانوي هندستان جي اهم آمدرفت ۽ برآمداتي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Blood |first1=Peter R. |title=Pakistan: A Country Study |date=1996 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3 |page=96}}</ref> 1856ع تائين ڪراچيءَ وسيلي ٿيندڙ واپار جي ماليت £855,103 تائين پهچي وئي، جنهن سان شهر ۾ واپاري آفيسن ۽ گودامن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Bowden |first=Rob |url=https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35 |title=Settlements of the Indus River |date=2005 |publisher=Capstone Classroom |isbn=978-1-4034-5723-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063056/https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35#v=snippet&q=%22Indus%20steam%20flotilla%22%20%22orient%20inland%22&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي سال شهر جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 57,000 هو.<ref name="Heitzman-2008">{{Cite book |last=Heitzman |first=James |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/129 129] |title=The City in South Asia |date=31 March 2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-28963-9 }}</ref> 1857ع جي [[1857ع جي هندستاني بغاوت|هندستاني بغاوت]] دوران ڪراچيءَ ۾ مقرر 21هين نيٽو انفنٽري سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت ڪري باغي فوجن سان وفاداريءَ جو اعلان ڪيو، پر برطانوي فوجن جلد بغاوت کي دٻائي شهر تي ٻيهر مڪمل ڪنٽرول قائم ڪري ورتو. بغاوت کان پوءِ برطانوي انتظاميا شهر جي بنيادي ڍانچي کي وڌيڪ ترقي ڏني، پر [[لياري]] جهڙا علائقا، جتي شهر جي قديم سنڌي ماهيگير ۽ بلوچ آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو، شهري ترقيءَ جي لحاظ کان نسبتاً نظرانداز رهيا.<ref name="Narayanan-2015">{{Cite book |last=Narayanan |first=Yamini |url=https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |title=Religion and Urbanism: Reconceptualising sustainable cities for South Asia |date=19 November 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-75541-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |url-status=live }}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪراچي بندرگاهه ڪپهه جي برآمد جو اهم مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Heitzman-2008" /> سنڌ جي ٻين علائقن مان ڪپهه ڪراچي بندرگاهه تائين آڻڻ لاءِ ''انڊس اسٽيم فلوٽيلا'' ۽ ''اورينٽ انلينڊ اسٽيم نيويگيشن ڪمپني'' جهڙيون آمدرفت جون خدمتون قائم ٿيون، جتان ڪپهه انگلينڊ جي ڪپڙي جي ڪارخانن ڏانهن موڪلي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Clarke |first=S. H. |url=https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41 |title=The Scinde Railway and Indus Flotilla Companies: Their Futility and Hollowness Demonstrated, Also an Exposure of the Delusion which Exists Respecting the Five Per Cent Guarantee, which Insures No Dividend Whatever to the Respective Shareholders |date=1858 |publisher=Richardson Brothers |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063212/https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41#v=snippet&q=Indus%20steam%20flotilla&f=false |url-status=live }}</ref> اقتصادي سرگرمين ۽ واپاري موقعن ۾ واڌ سان ڪراچيءَ ڏانهن مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين جي لڏپلاڻ وڌندي وئي. انهن ۾ برطانوي، [[پارسي]]، [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]]، [[گوا جا عيسائي]] ۽ ٻيون برادريون شامل هيون. انهن مان ڪيترن [[صدر، ڪراچي|صدر]] واري نئين واپاري علائقي ۾ پنهنجا ڪاروبار قائم ڪيا.<ref name="Heitzman-2008" /> [[محمد علي جناح]] 1876ع ۾ ڪراچيءَ جي [[وزير مينشن]] ۾ گجرات سان لاڳاپيل هڪ واپاري خاندان ۾ ڄائو. [[File:LaNature1873-265-DigueDeManora.png|thumb|[[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جو بند، 1873ع ۾ فرانسيسي سائنسي رسالي ''لا ناتور'' ۾ ڇپيل خاڪو.]] 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪراچيءَ ۾ ڪيترين ئي اهم سرڪاري، واپاري ۽ شهري عمارتن جي تعمير ٿي. انهن ۾ [[گوتھڪ بحالي طرز]] ۽ [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جا نمونا نمايان هئا. [[فريئر هال]] 1865ع ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته [[ايمپريس مارڪيٽ]] 1889ع ۾ مڪمل ٿي. 1869ع ۾ [[سوئيز واهه]] کلڻ سان ڪراچي بندرگاهه جي بين الاقوامي واپاري اهميت وڌيڪ وڌي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1878ع ۾ ڪراچيءَ کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1887ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن ۾ ريلويءَ سان ڳانڍاپو، بندرگاهه جي توسيع ۽ کوٽائي ۽ بريڪ واٽر جي تعمير شامل هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1893ع ۾ ڪراچيءَ ۾ پهرين [[يهودي عبادتگاهه]]، [[مگئن شالوم عبادتگاهه]]، قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |editor1-last=Askari |editor1-first=Sabiah |title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013 |date=2015 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-8450-1 |page=325}}</ref> 1899ع تائين ڪراچي اوڀر جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي هئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> 1901ع ۾ ڪراچي شهر جي آبادي 117,000 هئي، جڏهن ته ميونسپل علائقي ۾ وڌيڪ 109,000 ماڻهو رهندا هئا.<ref name="Heitzman-2008" /> برطانوي دور ۾ ڪراچيءَ جي ميونسپل انتظام کي پڻ منظم ڪيو ويو. [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911ع ۾ ميونسپل انتظام جو اڳواڻ چونڊيو ويو. سندس دور ۾ پراڻي شهر ۾ صفائيءَ جي نظام کي بهتر ڪرڻ ۽ نئين شهر ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ لاءِ ڪيترائي ڪم ڪيا ويا، جنهن ڪري کيس ”جديد ڪراچيءَ جو پيءُ“ پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1134284 |title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth |author=Nadeem F. Paracha |work=dawn.com |accessdate=10 March 2016}}</ref>{{Failed verification|date=November 2024}} 1914ع تائين ڪراچي سڄي [[برطانوي سلطنت]] جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |title=Ansari's Trade & Industrial Directory of Pakistan |publisher=Ansari Publishing House. |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063604/https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |url-status=live }}</ref> سنڌ ۾ آبپاشيءَ جي وڏن منصوبن سان ڪڻڪ ۽ ڪپهه جي پيداوار ۾ ٿيل واڌ هن ترقيءَ جو هڪ اهم سبب هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1924ع تائين ''ڊرگ روڊ ايروڊروم'' قائم ٿي چڪو هو، جيڪو اڳتي هلي [[پي اي ايف بيس فيصل|فيصل هوائي فوجي اڏي]] ۾ تبديل ٿيو.<ref name="Heitzman-2008" /> ڪراچيءَ جي بندرگاهي، واپاري ۽ آمدرفت واري اهميت وڌڻ سان شهر جي آبادي وڌيڪ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي بڻجي وئي. 1921ع تائين شهر جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي ڪراچيءَ کان ٻاهر ڄاول ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Gayer-2014a">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=L0BeBAAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PA23 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=1 July 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023806-3 }}</ref> شهر ۽ سنڌ جي انتظامي ۽ واپاري معاملن ۾ غير سنڌي برادرين جو اثر وڌڻ سبب مقامي سنڌين ۾ سياسي بيچيني پڻ پيدا ٿي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1 اپريل 1936ع تي [[سنڌ]] کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان الڳ ڪري ٻيهر جدا صوبو بڻايو ويو ۽ ڪراچيءَ کي سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو. 1941ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 387,000 ٿي چڪي هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> [[File:Karachi Airport in 1943 during World War II.jpg|thumb|160px|left|[[ٻي عالمي جنگ]] دوران 1943ع ۾ [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪراچي هوائي اڏي]] تي [[رائل ايئر فورس]] جا جهاز.]] === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === [[File:Lord Mountbatten and his wife Advena in Karachi 14 August 1947.jpg|thumb|[[لارڊ مائونٽ بيٽن]] ۽ سندس گهرواري [[ايڊوينا مائونٽ بيٽن]]، 14 آگسٽ 1947ع تي ڪراچيءَ ۾.]] 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان جي قيام]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي 400,000 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> شهر جي آباديءَ ۾ هندن جي معمولي اڪثريت هئي، جيڪي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئا. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، جيتوڻيڪ سنڌ جي ٻين حصن وانگر ڪراچيءَ ۾ پڻ شروعاتي طور پنجاب جي ڪيترن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً امن رهيو.<ref name="Markovits-2000">{{Cite book |last=Markovits |first=Claude |url=https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278 |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |date=22 June 2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-43127-9 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063708/https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> 6 جنوري 1948ع تي ڪراچيءَ ۾ فساد شروع ٿيا، جن کان پوءِ سنڌ جي هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Markovits-2000" /> ان لڏپلاڻ ۾ هندستاني حڪومت پڻ مدد ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53 |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=14 November 2007 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51101-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063709/https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ ڪراچي هندستان جي مختلف علائقن مان لڏي آيل مسلمان [[مهاجر]] پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جو اهم مرڪز بڻيو. مئي 1948ع تائين ڪراچيءَ ۾ لڳ ڀڳ 470,000 پناهگير اچي چڪا هئا،<ref name="Zamindar-2010">{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=2010 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-13847-5 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063605/https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi#v=snippet&q=post%20partition%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> جنهن سان [[ڪراچي جي آبادي|شهر جي آباديءَ جي بناوٽ]] ۾ وڏي تبديلي آئي. 1941ع ۾ مسلمان ڪراچيءَ جي آباديءَ جو 42 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 1951ع تائين سندن تناسب وڌي 96 سيڪڙو ٿي ويو. 1941ع کان 1951ع جي وچ ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان وڏي لڏپلاڻ سان ڪراچيءَ جي لساني بناوٽ پڻ تبديل ٿي وئي. 1941ع ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته 1951ع ۾ اهو تناسب 8.5 سيڪڙو رهجي ويو. ان جي ابتڙ [[اردو]] 1951ع تائين شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي بڻجي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1952ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 100,000 مهاجر پناهگير ڪراچيءَ ۾ اچي رهيا هئا، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجرن جي آمد ان کان پوءِ به جاري رهي.<ref name="Gayer-2014a" /> پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ کي ملڪ جو پهريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 15 آگسٽ 1947ع تي سنڌ جي صوبائي گادي ڪراچيءَ مان [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي ۽ 1948ع کان ڪراچيءَ کي سنڌ کان الڳ وفاقي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Zamindar-2010" /> 1958ع ۾ پاڪستان جي گادي ڪراچيءَ مان [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman |title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia |url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187 |date=15 June 2011 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-13998-1 |ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> قومي گاديءَ جي منتقلي سان پرڏيهي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا، پر شهر ۾ ڪيترائي [[ڪراچي ۾ سفارتي مشن|قونصل خانا]] ۽ اعزازي قونصل خانا قائم رهيا.<ref>{{cite book |title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50 |date=1968 |publisher=Brill Archive |page=37}}</ref> 1958ع کان 1970ع تائين [[ون يونٽ]] واري انتظامي نظام سبب سنڌ جي جدا صوبي واري حيثيت ختم رهي، تنهنڪري ان عرصي ۾ ڪراچيءَ جي سنڌ جي صوبائي گاديءَ واري حيثيت پڻ برقرار نه رهي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي پاڪستان جو اهم معاشي، صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ ان دور جي شهري ۽ معاشي ترقيءَ کي بين الاقوامي سطح تي پڻ ڌيان مليو. [[ڏکڻ ڪوريا]] جي گادي [[سيئول]] جي ترقيءَ بابت منصوبابنديءَ ۾ پاڪستان جي ٻئي پنج سالا منصوبي مان سکڻ جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393</ref><ref>Planning Commission, Pakistan Economic Survey, 1964–65, Rawalpindi: Govt. Printing Press, 1965, p. 212.</ref> هن دور ۾ شهر ۾ جديد اڏاوتي طرز جون ڪيتريون نمايان عمارتون تعمير ٿيون، جن ۾ [[مزار قائد]]، [[مسجد طوبيٰ]] ۽ [[حبيب بئنڪ پلازا]] شامل آهن. حبيب بئنڪ پلازا پنهنجي تعمير وقت ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان اوچي عمارت هئي. 1961ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي 1941ع جي ڀيٽ ۾ 369 سيڪڙو وڌي چڪي هئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري اتر ۽ اتر اولهه پاڪستان مان [[پشتون]]، [[پنجابي]] ۽ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]] وڏي تعداد ۾ ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا.<ref name="Gayer-2014a" /> 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[فارسي نار جون عرب رياستون|نار جي عرب رياستن]] مان ايندڙ پرڏيهي ناڻي ۽ سيڙپڪاريءَ سبب ڪراچيءَ ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي ۽ شهر ۾ گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063606/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ملڪيتن جون قيمتون تيزيءَ سان وڌيون، جنهن سان رهائش جو مسئلو وڌيڪ سنگين ٿيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |title=Population Growth and Policies in Mega-cities: Karachi |date=1988 |publisher=UN |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063714/https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |url-status=live }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪراچيءَ جي صنعتي علائقن ۾ مزدور تحريڪ زور ورتو. [[1972ع جي ڪراچي مزدور تحريڪ]] دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت طرفان مزدورن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي وئي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |url=https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205 |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |date=15 July 2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-086978-6 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063608/https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ڀٽو حڪومت طرفان شراب تي پابندي ۽ شهر جي ڊسڪوٿيڪن ۽ ڪيبريٽن خلاف ڪارروائين کان پوءِ ڪراچيءَ جي رات واري تفريحي زندگيءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref name="Udupa-2017">{{Cite book |last1=Udupa |first1=Sahana |url=https://books.google.com/books?id=_jwlDwAAQBAJ&q=karachi+1970s+zia&pg=PA41 |title=Media as Politics in South Asia |last2=McDowell |first2=Stephen D. |date=14 July 2017 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-351-97221-5 }}</ref> [[محمد ضياءُ الحق|جنرل ضياءُ الحق]] جي دور ۾ اسلامائزيشن جي پاليسين شهر جي فن، ثقافت ۽ عوامي سماجي زندگيءَ تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Udupa-2017" /> 1971ع ۾ [[بنگلاديش]] جي قيام کان پوءِ [[بهاري مسلمان|بهاري مسلمانن]] جي وڏي آبادي پڻ ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿي. 1972ع ۾ [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] کي انتظامي طور ٽن ضلعن، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] ۽ [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] ۾ ورهايو ويو. 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ [[سوويت-افغان جنگ]] سبب لڳ ڀڳ ڏهه لک [[افغان ماڻهو|افغان پناهگير]] ڪراچيءَ ۾ اچي آباد ٿيا.<ref name="Gayer-2014a" /> ان کان پوءِ [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ ايران مان نڪرندڙ پناهگيرن جو هڪ حصو پڻ ڪراچي پهتو.<ref>{{cite journal |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |title=Afghan refugees population in Pakistan |journal=Journal of Biosocial Science |date=July 1990 |volume=22 |issue=3 |pages=269–279 |publisher=Journals.cambridge.org |doi=10.1017/S0021932000018654 |access-date=6 May 2010 |last1=Yusuf |first1=Farhat |pmid=2169475 |s2cid=33827916 |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805060453/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |url-status=live |issn=0021-9320 |url-access=subscription }}</ref> افغان جنگ سان لاڳاپيل هٿيارن جي وڏي پيماني تي آمد، وڌندڙ ڏوهن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ جي امن امان جي صورتحال خراب ٿي.<ref name="violentEnd" /> [[متحده قومي موومينٽ|ايم ڪيو ايم]] ۽ شهر جي سنڌي، پشتون، پنجابي ۽ بلوچ برادرين وچ ۾ سياسي ۽ نسلي تڪرار پڻ شدت اختيار ڪندا رهيا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lSCMAgAAQBAJ&q=mqm+pashto+punjabi+sindhi+conflict |title=Mohajir Militancy in Pakistan: Violence and Transformation in the Karachi Conflict |last=Khan |first=Nichola |date=5 April 2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-16192-7}}</ref> 1992ع ۾ پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ ۽ هٿياربند گروهن خلاف ڪارروائيءَ لاءِ تڪراري [[آپريشن ڪلين اپ]] شروع ڪيو، جنهن ۾ ايم ڪيو ايم ۽ ان سان لاڳاپيل ڪارڪنن کي پڻ نشانو بڻايو ويو. هي ڪارروائي 1994ع تائين جاري رهي.<ref>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> ساڳئي سال هندستان ۾ [[بابري مسجد]] جي ڊاهڻ کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ هندو مخالف فساد پڻ ٿيا ۽ مندرن تي حملا ڪيا ويا.<ref>{{cite news |title=PAKISTANIS ATTACK 30 HINDU TEMPLES |url=https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |access-date=1 December 2017 |work=The New York Times |date=8 December 1992 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225202434/https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |url-status=live }}</ref> 1996ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] ۾ وڌيڪ ٻه ضلعا، [[ڪراچي وچ ضلعو|ڪراچي وچ]] ۽ [[ملير ضلعو|ملير]] قائم ڪيا ويا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[اتر اولهه پاڪستان ۾ جنگ|اتر اولهه پاڪستان جي تڪرارن]] ۽ [[2010ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] سبب وڏي تعداد ۾ متاثر ماڻهن، خاص طور پشتونن، ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان عرصي تائين شهر ٽارگيٽ ڪلنگ، گروهي ويڙهه، فرقيواراڻي تشدد، منظم ڏوهن ۽ ماوراءِ عدالت قتلن سبب امن امان جي سنگين مسئلن کي منهن ڏئي رهيو هو.<ref name="Narayanan-2015" /> 11 سيپٽمبر 2012ع تي ڪراچيءَ جي بلديه ٽائون ۾ هڪ ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ لڳل وڏي باهه ۾ 255 کان وڌيڪ مزدور فوت ٿيا. هي واقعو پاڪستان جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان واري صنعتي باهه مان هڪ هو.<ref>{{Cite news |date=25 January 2019 |title=Textile : un rapport de l’ONG Human Rights Watch dénonce les conditions de travail au Pakistan |work=Le Monde |url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2019/01/25/un-rapport-de-l-ong-human-rights-watch-denonce-les-conditions-de-travail-dans-le-textile-au-pakistan_5414575_3234.html |access-date=9 May 2019 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Quand le capitalisme profite du désordre |url=https://www.radiofrance.fr/franceculture/podcasts/la-suite-dans-les-idees/quand-le-capitalisme-profite-du-desordre-3243830 |website=France Culture |date=4 February 2023 |access-date=4 February 2023 }}</ref> 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ڪراچيءَ ۾ ڏوهاري گروهن، هٿياربند تنظيمن، ايم ڪيو ايم سان لاڳاپيل عنصرن ۽ اسلام پسند شدت پسندن خلاف وڏي پيماني تي آپريشن شروع ڪيو.<ref name="New York TImes" /> آپريشن کان پوءِ رڪارڊ ٿيل پرتشدد ڏوهن ۾ نمايان گهٽتائي آئي. ڏوهن بابت هڪ عالمي درجابنديءَ ۾ ڪراچي 2014ع ۾ دنيا جي ڇهين سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ شهر طور درج هو، جڏهن ته پوءِ ان جي درجابنديءَ ۾ نمايان بهتري آئي.<ref>{{Cite web |last=Ali |first=Imtiaz |date=7 February 2020 |title=Karachi jumps 22 points since last year on global crime index |url=https://www.dawn.com/news/1533023 |access-date=4 March 2020 |website=Dawn |location=Pakistan |archive-date=4 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304072617/https://www.dawn.com/news/1533023 |url-status=live }}</ref> [[2022ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] کان پوءِ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي متاثر علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿيا؛ ڪجهه اندازن موجب اهڙن ٻوڏ متاثر ماڻهن جو انگ گهٽ ۾ گهٽ ڏهه لک هو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan – Pakistan Flood Response Baseline Assessment – Balochistan Province (October 2022) {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/pakistan-pakistan-flood-response-baseline-assessment-balochistan-province-october-2022 |access-date=9 May 2025 |website=dtm.iom.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods |access-date=9 May 2025 |website=World Bank |language=en}}</ref> 18 جنوري 2026ع تي ڪراچيءَ جي [[گل پلازا]] ۾ وڏي باهه لڳي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 21 ماڻهو فوت ٿيا ۽ 60 کان وڌيڪ ماڻهو گم ڄاڻايا ويا. باهه لڳ ڀڳ 1,200 دڪانن تي مشتمل گهڻ ماڙ واپاري عمارت ۾ تيزيءَ سان پکڙجي وئي ۽ 24 ڪلاڪن کان وڌيڪ وقت تائين ٻرندي رهي. باهه وسائڻ کان پوءِ امدادي ٽيمن ملبي مان لاش ڪڍيا، جڏهن ته عمارت جي باقي حصن جي ڪرڻ جي خطري سبب ڪرينن وسيلي ڪمزور اڏاوتون ڊاهيون ويون. واقعي سبب واپاري مرڪز کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو ۽ ڪيترن دڪاندارن جا ڪاروبار ۽ روزگار متاثر ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Dozens missing after massive Karachi mall fire, 21 killed |url=https://www.cnn.com/2026/01/18/asia/karachi-pakistan-fire-mall-deaths-intl-hnk |access-date=2026-01-21 |website=CNN |language=en}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] pyu3p9fgcsh8pm3978s10ult2fgzplz 406109 406108 2026-08-23T02:10:55Z Intisar Ali 8681 406109 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === [[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]] ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] جا آثار کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن. قديم يوناني عالم [[ٿيوفراسٽس]] ٽين صدي ق.م ۾ پنهنجي تصنيف ''[[هسٽوريا پلانٽارم (ٿيوفراسٽس)|ٻوٽن جي تاريخ]]'' جي چوٿين ڪتاب ۾ هن علائقي سان لاڳاپيل هڪ بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي هن ”پورٽ اليگزينڊر“ سڏيو.<ref>{{Cite book |last=Amigues |first=Suzanne |title=Théophraste. Recherches sur les plantes. À l’origine de la botanique |publisher=Éditions Belin |year=2010 |page=157 }}</ref> ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118 |year=2018 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95766-4 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Chung |last2=Geng |first2=Yinzeng |title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ |year=2005 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations |isbn=978-81-87586-21-0}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Month |date=1912 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sun |first1=Zhixin Jason |last2=Hsing |first2=I-tien |last3=Liu |first3=Cary Y. |last4=Lu |first4=Pengliang |last5=Tseng |first5=Lillian Lan-ying |last6=Hong |first6=Yang |last7=Yates |first7=Robin D. S. |author7-link=Robin D. S. Yates |last8=Zhang |first8=Zhonglin Yukina |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14 |year=2017 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-1-58839-617-4 |page=14}}</ref> قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh |title=From Rambagh to Arambagh |last1=Hasan |first1=Arif |date=7 May 2009 |website=[[The News International]] |location=Karachi |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh }}</ref> [[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] پنهنجي سامونڊي ٻيڙي کي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن روانو ڪيو هو، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-298-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC |year=1950 |publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ |year=1959 |publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> جڏهن ته ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Samad |first=Rafi U. |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola |title=The Greeks in ancient Pakistan |date=2002 |publisher=Indus Publications |isbn=978-969-529-001-9 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCrindle |first=John Watson |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania |date=1896 |publisher=A. Constable and Company }}</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta |title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region |date=1938 }}</ref> سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=William |author-link=William Vincent (priest) |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180 |year=1797 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies |page=180}}</ref><ref>{{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |date=1993 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09790-2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lambrick |first=H. T. |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta |title=Sind: A General Introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=978-0-19-577220-3 }}</ref> اهي ٻئي علائقا نوآبادياتي دور تائين ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ سبب اڳتي هلي مکيه زمين سان ڳنڍجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |date=1950 |publisher=Times Press }}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ماٿري]] تي حملو ڪري [[ديبل]] جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو، جتان هن 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.<ref>{{cite web |title=Karachi History |website=www.houstonkarachi.org |publisher=Houston Karachi Sister City Association |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=7 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11}}</ref> ڪجهه مؤرخن [[ديبل]] کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ديبل جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ ويجهي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري علائقي ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang |date=28 March 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05645-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93; |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222 |year=1853 |publisher=S. Solomon & Company |page=222}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا. 1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Bloom |last2=Blair |first2=Sheila |author-link2=Sheila Blair |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ |year=2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Balocu |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |title=Sindh, Studies Historical |date=2002 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |isbn=978-969-8135-13-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |url-status=live }}</ref> هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ انهيءَ وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا. === ڪولاچيءَ کان ٽالپر دور تائين === [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو هڪ منظر.]] هاڻوڪي ڪراچيءَ واري هنڌ تي شروعات ۾ ڪو وڏو شهر موجود نه هو. سمنڊ جي هڪ ڇاڙ جي ڪناري تي ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون ۽ ڪجهه هندو واپارين جا گهر موجود هئا. هن علائقي کي '''ڪولاچيءَ جو ڪن''' چيو ويندو هو، جنهن جو ذڪر ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="قليچ"/> 19هين صديءَ جي ڪراچيءَ جي مؤرخ [[سيٺ نائونمل هوتچند]] موجب، ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري تي 20 کان 25 جهوپڙين تي مشتمل هڪ ننڍڙي وسندي موجود هئي، جيڪا ''ڊٻرو'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. اها وسندي ''ڪولاچي جو ڪن'' نالي پاڻيءَ جي هڪ تلاءَ جي ڀرسان واقع هئي.<ref>{{Cite book |last=Haider |first=Azimusshan |url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |title=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900 |date=1974 |publisher=Haider |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |url-status=live }}</ref> 1725ع ۾ [[مڪران]] ۽ [[قلات جي خانيٽ]] مان آيل [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جو هڪ گروهه ڏڪار ۽ قبائلي جهيڙن کان بچڻ لاءِ هن وسنديءَ ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Gayer-2014b">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062541/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128#v=snippet&q=manora%20fort%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> 1729ع ۾ ''ڊٻرو'' واري ماڳ تي هڪ نئين وسندي قائم ڪئي وئي، جيڪا ''[[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]]'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Studies on Karachi" /> روايت موجب هن وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name="Studies on Karachi" /> ڪولاچيءَ جي وسندي تقريباً {{Convert|40|ha|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيرن جا ڪيترائي ننڍا ڳوٺ پڻ موجود هئا.<ref>{{Cite book |last=Karachi (Pakistan) |url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&q=karachi+denso+hall |title=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan |date=1984 |publisher=The Corporation }}</ref> ڪجهه روايتن موجب هن نئين قلعي بند وسنديءَ جا باني سنڌي [[واڻيا]] هئا، جيڪي ويجهي [[کڙڪ بندر]] مان هتي آيا هئا. 1728ع ۾ شديد برساتن کان پوءِ کڙڪ بندر جي سامونڊي لنگهه ۾ لٽ ۽ مٽي ڀرجي وڃڻ سبب بندرگاهه جي افاديت گهٽجي وئي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |date=1874 |publisher=G. Bell and Sons |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062653/https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396#v=snippet&q=karachi%20kharak%20bandar&f=false |url-status=live }}</ref> 18هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] پڻ ڪراچيءَ جي ڀرسان [[کڙڪ بندر]] کي بندرگاهي مرڪز طور ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=J. |last2=Blair |first2=S. |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530991-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911-e-467 |language=en |chapter=Karachi}}</ref> سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين هي ڳوٺ [[عربي سمنڊ]] وسيلي [[مسقط، عمان|مسقط]] ۽ [[فارسي نار]] جي علائقن سان واپار ڪندو هو. وسنديءَ جي بچاءَ لاءِ ان کي چوڌاري قلعي بند ڪيو ويو ۽ هڪ ننڍڙو قلعو تعمير ڪيو ويو، جنهن ۾ مسقط مان گهرايل توپون نصب ڪيون ويون هيون. پراڻن سنڌي احوالن موجب هن قلعي کي '''ڪلاچي ڪوٽ''' چيو ويندو هو ۽ ڪنهن دور ۾ اهو [[قلات]] جي خان جي اختيار هيٺ پڻ رهيو.<ref name="قليچ"/> قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا: هڪ سمنڊ ڏانهن کلندو هو، جنهن کي کاري پاڻيءَ جي نسبت سان ''کارو در'' چيو ويندو هو، جنهن مان هاڻوڪي [[کارادر]] جو نالو نڪتل آهي؛ ٻيو [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کلندو هو، جنهن کي ''مٺو در'' چيو ويندو هو، جنهن مان هاڻوڪي [[مٺادر]] جو نالو پيو.<ref>{{citar web |url=http://www.shaikhsiddiqui.com/karachi.html |título=History of Karachi |idioma=inglês }}</ref> 1742ع ۾، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد]] جي دور ۾، نادر شاهه جي حڪم سان سورت ۾ تيار ٿيل جهازن جي سلسلي ۾ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچي آيو ۽ پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="قليچ"/> ''ڪراچي'' نالي جي هڪ شروعاتي لکيل صورت 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ ''ڊي رڊرڪرڪ'' نالي هڪ واپاري جهاز جي هن وسنديءَ جي ڀرسان تباهه ٿيڻ جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="The Dutch East India Company">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name="resources.huygens.knaw.nl-2015">{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795 |date=2 February 2015 |access-date=14 June 2015 |archive-date=26 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |url-status=live }}</ref> 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي [[قلات جو خان|قلات جي خان]] جي قبضي هيٺ آئي، جنهن کان پوءِ بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر هن علائقي ڏانهن آئي.<ref name="Gayer-2014b" /> پراڻن سنڌي احوالن موجب 1777ع ۾ [[مير بجار خان ٽالپر|مير بجار خان]] حج تان موٽندي ڪراچيءَ مان لهي [[شهدادپور]] ڏانهن ويو، جتي ٽالپر مير رهندا هئا.<ref name="قليچ"/> 1792ع ڌاري [[قلات]] جي خان سان لاڳاپيل زرڪ خان [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو|ميان عبدالنبي]] جي مدد ڪندي ٽالپرن سان جنگ ۾ مارجي ويو. روايتي سنڌي ذريعن موجب ان جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو ڪجهه علائقو قلات جي خان حوالي ڪيو.<ref name="قليچ"/> 1795ع ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] ڪراچيءَ کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ وچ سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب مان بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر ڪراچي پهتي.<ref name="Gayer-2014b" /> ٽالپرن جي دور ۾ شهر جي بندرگاهه کي واپاري قافلن جي منزلن سان ڳنڍڻ لاءِ ''راهه بندر'' نالي رستو تعمير ڪيو ويو.<ref name="CulturalAssets">{{Cite web |title=Preserving cultural assets |url=https://www.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |date=10 February 2008 |website=DAWN.COM |access-date=13 April 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014019/http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |url-status=live }}</ref> اڳتي هلي انگريزن هن رستي کي وڌيڪ ترقي ڏئي ''بندر روڊ'' بڻايو، جنهن جو نالو بعد ۾ [[محمد علي جناح روڊ]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=Sampark: Journal of Global Understanding |date=2004 |publisher=Sampark Literary Services |access-date=5 May 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062649/https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=URnrr_A5wZ8C&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=The Herald |date=1993 |publisher=Pakistan Herald Publications. }}</ref> ٽالپرن 1797ع ۾ [[منهوڙو قلعو]] تعمير ڪرايو، جيڪو ڪراچيءَ جي بندرگاهه کي [[القاسمي]] سامونڊي ڦورن جي حملن کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite book |last=Murray (publishers.) |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Vg0IAAAAQAAJ&pg=PA475 |title=A handbook for India. Part ii. Bombay |date=1859 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HpKhAAAAMAAJ&pg=PA20 |title=The Persian Gulf Pilot |date=1875 |publisher=J. D. Potter. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=Charles E. |url=https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162 |title=The Blood-red Arab Flag: An Investigation Into Qasimi Piracy, 1797–1820 |date=1997 |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-509-5 |access-date=14 April 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063149/https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1799ع يا 1800ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر|مير فتح علي خان]]، [[ناٿن ڪرو]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ڪراچيءَ ۾ واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite book |last=Huttenback |first=Robert A. |url=https://archive.org/details/britishrelations0000hutt |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/britishrelations0000hutt/page/3 3] |title=British Relations with Sind, 1799–1843: An Anatomy of Imperialism |date=1962 |publisher=University of California Press }}</ref> ناٿن ڪرو کي ڪراچيءَ ۾ رهائش لاءِ گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني وئي، پر 1802ع ۾ کيس شهر ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |last=Sunderlal |first=Pandit |url=https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |title=British Rule in India |date=1 August 2018 |publisher=SAGE Publishing India |isbn=978-93-5280-803-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063200/https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |url-status=live }}</ref> ڪراچي فيبروري 1839ع تائين ٽالپرن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهي، جڏهن [[جان ڪين، پهريون بيرن ڪين|جان ڪين]] جي ڪمان هيٺ برطانوي فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=42}} === ٽالپرن جو دور === 1795ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ڪراچيءَ تي قبضو ڪري اتي پنهنجو حاڪم مقرر ڪيو. ان وقت شهر جي هندو واپارين مان سرڪار کي ساليانو لڳ ڀڳ هڪ کان ڏيڍ لک رپين جي آمدني ٿيندي هئي.<ref name="قليچ">[قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو]</ref> ڪجهه ورهين کان پوءِ بندرگاهه جي حفاظت لاءِ ٽالپرن [[منهوڙو|منهوڙي]] تي قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="قليچ"/> ==== شهر ۽ قلعي جي بناوٽ ==== 1837ع ڌاري ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙ هئي. قلعي ۾ ڪيترائي برج هئا، جن تي لڳ ڀڳ 40 توپون نصب ٿيل هيون. انهن مان گهڻيون ننڍي ڪيلبر جون ۽ پراڻيون هيون. قلعي جي ڀتين ۾ ڪيترن هنڌن تي ڀڃ ڊاهه به موجود هئي، تنهنڪري ان جي دفاعي صلاحيت محدود هئي.<ref name="Mariwalla245">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref> قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا. [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''مٺو در''' ۽ سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''کارو در''' سڏيو ويندو هو. اڳتي هلي انهن دروازن جي نالن تان ڪراچيءَ جا [[مٺادر]] ۽ [[کارادر]] علائقا مشهور ٿيا. شهر جا گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل ۽ سڌين ڇتين وارا هئا. گهرن ۾ سامونڊي هوا جي رخ ڏانهن بانس جا هوادان هوندا هئا، جيڪي هوا ۽ روشني اندر آڻڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. گهٽيون سوڙهيون هيون ۽ بازارن کي اُس کان بچائڻ لاءِ چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو. شهر جي وچئين حصي ۾ نسبتاً بهتر گهر موجود هئا، پر ان وقت ڪراچيءَ ۾ ڪا نمايان سرڪاري عمارت نه هئي.<ref name="Mariwalla245"/> شهر جي ڀتين کان ٻاهر به وڏي آبادي موجود هئي. [[لياري ندي]] جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ مفاصلي تائين باغ پکڙيل هئا، جيڪي ان وقت جي لارنس روڊ تائين پهچندا هئا. انهن باغن ۾ خاص طور انب ۽ ڪجهه گدامڙيءَ جا وڻ هوندا هئا. ان دور جي بيانن موجب ڪراچيءَ جا انب هندستان ۾ [[بمبئي]] جي انبن کان پوءِ مشهور سمجهيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla245"/> ==== منهوڙي جو قلعو ==== [[File:Manora Beach, Karachi Pakistan.jpg|thumb|[[منهوڙو قلعو]]، جيڪو 1797ع ۾ ڪراچيءَ جي دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو. 3 فيبروري 1839ع تي انگريزن ان تي قبضو ڪيو ۽ 1888ع–1889ع دوران ان کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.]] ڪراچي بندرگاهه جي مُهڙ وٽ [[منهوڙو|منهوڙي]] تي هڪ قلعو قائم هو. اهو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. قلعي جي ڪنڊن تي برج ۽ خشڪيءَ واري پاسي نيم دائري وارو دفاعي مورچو هو. چوڌاري پختي ڀت ۾ بندوقن لاءِ سوراخ ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون، جڏهن ته بندرگاهه جي داخلي حصي ۾ پاڻيءَ جي سطح جي ويجهو ٽن توپن جي هڪ بيٽري پڻ موجود هئي.<ref name="Mariwalla245"/> قلعي جي دفاعي اهميت بابت ان دور جي برطانوي عملدارن جا مختلف رايا هئا. [[هينري پاٽنگر]] ان جي جڳهه کي مناسب سمجهندو هو، جڏهن ته 1837ع ۾ ڪراچي بندرگاهه جو سروي ڪندڙ ڪيپٽن ڪارلس جو خيال هو ته قلعو ٽڪريءَ جي ڪناري کان گهڻو پري هجڻ سبب بندرگاهه جي داخلا تي اثرائتو ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهندو.<ref name="Mariwalla245b">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انتظام ۽ انصاف ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچيءَ جو انتظام حڪمران ميرن طرفان مقرر ڪيل ٻن عملدارن جي هٿ ۾ هوندو هو. شهري انتظام جي سربراهه کي '''نواب''' چيو ويندو هو، جڏهن ته ٻيو عملدار فوجي گورنر هوندو هو. نواب عدالتي معاملا هلائيندو هو ۽ سندس ماتحت عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس فيصلن خلاف [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ميرن وٽ اپيل ڪري سگهجي ٿي. نواب کي ماهوار 100 رپيا پگهار ملندي هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي شامل هئا، جن مان هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ ويهه ٻيا عملدار ۽ سپاهي 3 کان 19 رپيا ماهوار وٺندا هئا. خزاني جي ذميوار عملدار جي پگهار 7 رپيا 8 آنا هئي. فوجي گورنر شهر جي قلعي ۽ منهوڙي جو ذميوار هو. سندس ماتحت لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته فوجي گورنر پاڻ 60 رپيا ماهوار وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار جي پگهار 20 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla246">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ان دور جي بيانن موجب ڏنڊ سڀ کان عام سزائن مان هڪ هو، جڏهن ته ڪوڙا هڻڻ، ڪاٺين ۾ بيهارڻ ۽ عضوا ڪاٽڻ جهڙيون جسماني سزائون پڻ ڏنيون وينديون هيون. نواب بابت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته هو ميرن جي اجازت کان سواءِ موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. سرڪاري ملازمن ۽ سپاهين جون گهٽ پگهارون رشوت ۽ مالي بدعنوانيءَ جو هڪ سبب ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="Mariwalla246"/> ==== آبادي، تعليم ۽ مذهبي ماڳ ==== ان دور ۾ ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14,000 هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9,000 هندو ۽ 4,850 مسلمان شامل هئا. هندن لاءِ ٽي يا چار اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرڻا برهمڻ هلائيندا هئا. انهن اسڪولن ۾ ٻارن کي سنڌي، حساب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. شاگرد روزانو هڪ مُٺ چانور ۽ ڪجهه ڏندڻ ڏيندا هئا، جڏهن ته سندن والدين هڪ يا ٻه رپيا ماهوار ادا ڪندا هئا.<ref name="Mariwalla248">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا [[فارسي ٻولي|فارسي]] پڙهائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته فارسي سرڪاري ۽ درٻاري ٻولي هئي. سرڪاري نوڪري حاصل ڪرڻ جا خواهشمند پڻ اهڙي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان تعليم جي فيس عام طور 3 کان 4 رپيا ماهوار هئي. ان وقت ڇوڪرين جي رسمي تعليم عام نه هئي.<ref name="Mariwalla248"/> ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان [[منگهو پير|پير منگهي]] جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالائون گڏجي 34 هيون. انهن مان موجوده [[نيٽي جيٽي]] واري علائقي ۾ واقع هڪ مندر کي حڪومت طرفان هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏنو ويندو هو، جيڪو دائمي ڏيئي لاءِ استعمال ٿيندو هو. مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي ۽ اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهازن جي بندرگاهه ۾ اچڻ يا روانگيءَ کان اڳ اتي نذرانو ڏيندا هئا.<ref name="Mariwalla247">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== بندرگاهه ۽ آمدرفت ==== 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه جو پاڻي سامونڊي ڪناري ڀرسان تمام گهٽ اونهو هو. وڏي جهاز مان ايندڙ مسافرن کي پهرين '''بٽيلي''' نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ ۽ پوءِ وڌيڪ ننڍڙي '''مڇوا''' ٻيڙيءَ ۾ منتقل ٿيڻو پوندو هو. آخري حصي ۾ پاڻي ۽ گاري سبب مسافرن کي ڪڏهن پيادل ۽ ڪڏهن مقامي مزدورن جي مدد سان ڪناري تائين پهچڻو پوندو هو. ڪن هنڌن تي پاڻي لڳ ڀڳ ٻه فوٽ اونهو هوندو هو ۽ گاريءَ ۾ سپيون ۽ ٻوٽن جون پاڙون سفر کي وڌيڪ ڏکيو بڻائينديون هيون.<ref name="Mariwalla248"/> ==== واپار ۽ محصول ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچي سنڌ جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. شهر جي سالياني واپار جي اوسط ماليت، قيمتي پٿرن کي ڇڏي، لڳ ڀڳ 37,47,000 رپيا ڄاڻائي وئي آهي، جنهن ۾ افيون جي واپار جي ماليت 16,00,000 رپيا شامل هئي. 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني لڳ ڀڳ 1,50,000 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla249">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مکيه محصولن ۾ هي شامل هئا: * درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو قدر مطابق محصول؛ * مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول؛ * ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ برآمد ٿيندڙ شين تي 1 سيڪڙو محصول؛ * هر ''ڪروار''، يعني لڳ ڀڳ 1,800 پائونڊ، درآمد يا برآمد ٿيندڙ مال تي اضافي محصول؛ * افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا برآمداتي محصول؛ * هر درآمد ڪيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا محصول. محصول گڏ ڪرڻ جا حق گهڻو ڪري ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ڪراچيءَ جو محصولي ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ افيون ۽ قيمتي پٿرن جا محصول شامل نه هئا.<ref name="Mariwalla249"/> مقامي سطح تي اناج، واپار، مڇي، مال ڍوئيندڙ جانورن، سڪن جي مٽاسٽا ۽ مختلف هنرن تي پڻ محصول لاڳو هئا. مڇي مار ٻيڙين کي پنهنجو شڪار ڪسٽم هائوس تي ڏيکارڻو پوندو هو. جيڪڏهن مڇين جو تعداد 60 کان گهٽ هوندو هو ته چوٿون حصو ۽ 60 يا وڌيڪ هئڻ جي صورت ۾ ڇهون حصو محصول طور ورتو ويندو هو. مختلف ڪاريگرن کان سندن هنر جي نوعيت موجب رقم يا پيداوار جي صورت ۾ محصول ورتو ويندو هو. ڪنڀر مهيني ۾ نو ٿانوَ ۽ تيل ٺاهيندڙ ڏيڍ سير تيل سرڪار کي ڏيندا هئا، جڏهن ته ڪپڙا رنگيندڙ محصول کان آزاد هئا.<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 249–250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ٽالپر حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي گهرن واري محصول کان ڇوٽ حاصل هئي. ان دور ۾ سنڌ ۾ لوڻ تي ڪو محصول نه هو. ان جي ابتڙ ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو موجود هو، جتي کٽيل رقم تي محصول ورتو ويندو هو.<ref name="Mariwalla249"/> ==== درآمدات ۽ برآمدات ==== ڪراچيءَ ۾ درآمد ٿيندڙ مال جو لڳ ڀڳ چار ڀاڱي پنج حصو [[بمبئي]] کان ايندو هو. درآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ کنڊ، مرچ، ٽامو، الائچي ۽ ٻيا مصالحا، ريشم، ڪاٺ، عاج، انگريزي ڪپهه جو سٽ، کوپرو، ٽين، ناريل، زعفران، سوپاري، فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي، چيني ڪاغذ، صندل، لوهه جا ٿانوَ ۽ گدامڙي شامل هئا.<ref name="Mariwalla250">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> [[گجرات]] مان ڪپهه، جڏهن ته [[فارسي نار]] مان کجورون، موتي، سڪايل ميوا، بادام، گلاب ۽ ٻيون شيون اينديون هيون. ان دور ۾ غلام پڻ فارسي نار واري واپاري نيٽ ورڪ وسيلي ڪراچي آندا ويندا هئا. مٿئين سنڌ مان تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو، [[نيرو (رنگ)|نيرو]]، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا ايندا هئا، جڏهن ته [[لسٻيلو|لسٻيلي]] مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ايندو هو. 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Mariwalla251252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 251–252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> بمبئيءَ کان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه جون شيون خاص اهميت رکنديون هيون. ريشمي شين ۾ چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب ۽ مختلف قسم جا چنتز شامل هئا. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، شيٽنگ، براڊ ڪلاٿ، مختلف قسم جا ململ، رنگين رومال ۽ شالون شامل هيون.<ref name="Mariwalla252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار محدود هجڻ سبب ڪراچي هر سال گجرات مان لڳ ڀڳ 15,000 مڻ ڪپهه گهرائيندي هئي. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ اندر ڪپهه جي پوک وڌڻ کان پوءِ 1837ع تائين اها درآمد گهٽجي لڳ ڀڳ 2,500 مڻ رهجي وئي.<ref name="Mariwalla252"/> ڪراچيءَ مان برآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ گيهه، اَن، گوند، منجيت، ڪشمش، جيرو، نيرو، ڪڻڪ، مڇي، شارڪ جون کنڀڙاٽيون، تيل، تيل جا ٻج، لنگيون ۽ افيون شامل هئا. افيون هن واپار جو انتهائي قيمتي حصو هئي. اها [[راجپوتانا]] جي [[پالي، راجستان|پالي]] کان ايندي هئي ۽ ڪراچيءَ وسيلي اڳتي برآمد ڪئي ويندي هئي. افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا محصول لاڳو هو. عام طور ساليانو لڳ ڀڳ 500 اُٺن جي بار جيتري افيون ڪراچيءَ مان گذرندي هئي، جڏهن ته ڪن سالن ۾ اهو مقدار 1,500 اُٺن جي بار تائين پهچندو هو.<ref name="Mariwalla252"/> ==== واپاري رستا ==== ڪراچيءَ مان مٿئين سنڌ ۽ ان کان اڳتي ويندڙ سامان اُٺن جي قافلن وسيلي خاص طور ٻن رستن، '''لسٻيلي واري رستي''' ۽ '''سيوهڻ واري رستي'''، تان موڪليو ويندو هو. لسٻيلي واري رستي وسيلي [[ڪابل]] تائين سفر لڳ ڀڳ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو محصولن جي لحاظ کان سستو، پر ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ سمجهيو ويندو هو. [[سيوهڻ]] وارو رستو وڌيڪ محفوظ ۽ تيز هو، پر اتي ٽرانزٽ محصول نسبتاً وڌيڪ هئا.<ref name="Mariwalla251">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> سنڌ اندر مال [[ٺٽو|ٺٽي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سيوهڻ]]، [[خيرپور]] ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن خشڪيءَ رستي موڪليو ويندو هو. ڪراچيءَ کان قافلو ٺٽي تائين لڳ ڀڳ ٽي ڏينهن، حيدرآباد تائين ڇهه، سيوهڻ تائين 13، خيرپور تائين 20 ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. قافلن جي حفاظت لاءِ [[جوکيا|جوکين]] جا محافظ پڻ مقرر ڪيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla252routes">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== موتين، قيمتي پٿرن ۽ غلامن جو واپار ==== 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪراچيءَ ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جو واپار پڻ ٿيندو هو. مقامي سامونڊي سپين مان ملندڙ موتي ننڍا ۽ نسبتاً گهٽ معيار جا هئا، تنهنڪري بهتر موتي [[فارسي نار]] مان درآمد ڪيا ويندا هئا. قيمتي پٿر اترين علائقن کان ايندا ۽ گهڻو ڪري بمبئي ڏانهن موڪليا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا.<ref name="Mariwalla252"/> ان دور ۾ ڪراچي غلامن جي واپار جو پڻ هڪ مرڪز هئي. ذريعن موجب هر سال لڳ ڀڳ 600 کان 700 غلام شهر ۾ آندا ويندا هئا، جن مان گهڻا آفريقي نسل جا هوندا هئا. انهن ۾ [[شيدي]] ۽ حبشي غلام شامل هئا ۽ عورتن جو تناسب گهڻو هو. غلامن جي درآمد تي سرڪار محصول وصول ڪندي هئي ۽ ان مد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا آمدني ٿيندي هئي.<ref name="Mariwalla253">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انگريزن جو قبضو ==== 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سنڌ ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا لاڳاپا وڌيڪ ڇڪتاڻ وارا ٿي ويا. افغانستان ڏانهن برطانوي فوجي مهم جي سلسلي ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جي فوجي اهميت پڻ وڌي وئي. 3 فيبروري 1839ع تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن ڪراچيءَ تي حملو ڪيو. [[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جي قلعي تي برطانوي جهازن طرفان گولاباري ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ قلعو سندن قبضي ۾ اچي ويو ۽ برطانوي فوجون ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيون.<ref name="قليچ"/> ميرن طرفان آغا اسماعيل شاهه ڪراچيءَ ۾ برطانوي اختيارين سان ڳالهين لاءِ موڪليو ويو ۽ ان کان پوءِ ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ معاهدو ٿيو.<ref name="قليچ"/> 1842ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] سنڌ ۾ برطانوي اختيارين جي نمائندي طور ڪراچي پهتو ۽ اتان آگبوٽ وسيلي حيدرآباد ويو، جتي هن [[مير نصير خان ٽالپر|مير نصير خان]] ۽ ٻين ٽالپر ميرن سان ملاقات ڪئي. ان کان پوءِ ٿيل نئين معاهدي تحت ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ تي برطانوي اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="قليچ"/> ڪراچيءَ تي 1839ع وارو قبضو شهر جي سياسي تاريخ ۾ اهم موڙ ثابت ٿيو؛ جڏهن ته سڄي سنڌ تي برطانوي قبضو 1843ع ۾ [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ مڪمل ٿيو. === برطانوي دور === [[File:A street in Old Town, Karachi, India. Photograph, 1897. Wellcome V0029261.jpg|thumb|1897ع ۾ [[مٺادر]] جي رامپارٽ روڊ جو هڪ منظر.]] [[File:Mules Mansion 01.jpg|thumb|[[مولز مينشن]]، برطانوي دور جي ڪراچيءَ جي هڪ تاريخي عمارت.]] [[File:Frere Hall Karachi. Pakistan.jpg|thumb|[[فريئر هال]]، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪراچيءَ جي مشهور عمارتن مان هڪ.]] [[File:Karachi Municipal Corporation (KMC) Head Office at M.A Jinnah Road - Photo By Aliraza Khatri.jpg|thumb|[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن بلڊنگ]]، [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جو هڪ نمايان مثال.]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 3 فيبروري 1839ع تي ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو. برطانوي جنگي جهاز {{HMS|Wellesley|1815|6}} [[منهوڙو قلعو|منهوڙي جي قلعي]] تي گولاباري ڪري ان کي تباهه ڪيو؛ هي قلعو [[منهوڙو|منهوڙي]] وٽ ڪراچي بندرگاهه جي داخلا جي حفاظت لاءِ قائم هو.<ref>{{cite book |title=Recollections of Four Years' Service in the East with H.M. Fortieth Regiment |last=Neill |first=John Martin Bladen |year=1846 |url=https://archive.org/details/recollectionsoff00neilrich |access-date=27 November 2009}}</ref> ان وقت ڪراچيءَ جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 8,000 کان 14,000 جي وچ ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063154/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees#v=onepage&q=denso%20hall%20sandstone%201886%20rupees&f=false |url-status=live }}</ref> آباديءَ جو وڏو حصو [[مٺادر]] واري قلعي بند شهر تائين محدود هو، جڏهن ته ان کان ٻاهر اڄوڪي [[سرائي ڪوارٽر]] واري علائقي ۾ پڻ آباديون موجود هيون.<ref name="CulturalAssets"/> قبضي کان پوءِ برطانوي فوجن شهر جي اوڀر طرف فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[ڪراچي ڪينٽونمينٽ]] جي بنياد بڻي. برطانوي انتظاميا [[پهرين انگريز-افغان جنگ]] دوران فوجي ڪاررواين جي سهائتا لاءِ ڪراچيءَ جي ڇانوڻيءَ کي فوجي گيريزن طور ترقي ڏني.<ref name="Oxford University Press" /> [[گوا]] جا پرتگالي عيسائي واپاري 1820ع واري ڏهاڪي کان ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا. اڳتي هلي گوا جي عيسائي برادريءَ جي هڪ وڏي آبادي ڪراچيءَ ۾ آباد ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 April 2022 |title=Celebrating Karachi's Goan connection {{!}} The Express Tribune |url=https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |access-date=24 April 2022 |website=tribune.com.pk |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510114007/https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |url-status=live }}</ref> 1840ع ۾ سنڌ جي گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان ڪراچي منتقل ڪئي وئي. 1843ع ۾ ميجر جنرل [[چارلس جيمس نيپئر|چارلس نيپئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] ۽ ان کان پوءِ ٽالپرن خلاف فوجي ڪاررواين وسيلي باقي سنڌ تي به برطانوي قبضو قائم ڪيو. ان کان پوءِ سنڌ کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪراچي ڊويزنل صدر مقام رهي. 1846ع ۾ ڪراچيءَ ۾ [[ڪالرا]] جي وڏي وبا پکڙي، جنهن کان پوءِ ڪراچي ڪالرا بورڊ قائم ڪيو ويو. هي ادارو اڳتي هلي شهر جي شهري ۽ ميونسپل انتظام جي ارتقا جو بنياد بڻيو.<ref name="shehri.org-2018">{{Cite book |url=https://shehri.org/publications_html/2018%20-%20Local%20&%20City%20Govt.pdf |title=LOCAL AND CITY GOVERNMENT HANDBOOK – PROVINCE OF SINDH AND KARACHI CITY |year=2018 |editor-last=Anwar |editor-first=Farhan |location=Karachi |publisher=Shehri – Citizens for a Better Environment |isbn=978-969-9491-14-6 |access-date=6 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802200751/http://shehri.org/img/Local%20%26%20City%20Govt%20FINAL%20File.pdf |url-status=live }}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري بارٽل فريئر]] جي انتظام هيٺ ڪراچيءَ جي شهري ۽ واپاري ترقيءَ ۾ تيزي آئي. شهر جي فوجي ۽ واپاري اهميت سبب برطانوي حڪومت 1854ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] کي ترقي ڏيڻ شروع ڪئي. بندرگاهه، روڊن ۽ بعد ۾ ريلويءَ جي ترقيءَ سان ڪراچي سنڌ جي اندرين علائقن ۽ [[پنجاب]] سان ڳنڍجي وئي. سنڌ ۽ پنجاب ۾ نون آبپاشي وارن علائقن مان زرعي پيداوار وڌڻ سان ڪراچي برطانوي هندستان جي اهم آمدرفت ۽ برآمداتي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Blood |first1=Peter R. |title=Pakistan: A Country Study |date=1996 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3 |page=96}}</ref> 1856ع تائين ڪراچيءَ وسيلي ٿيندڙ واپار جي ماليت £855,103 تائين پهچي وئي، جنهن سان شهر ۾ واپاري آفيسن ۽ گودامن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Bowden |first=Rob |url=https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35 |title=Settlements of the Indus River |date=2005 |publisher=Capstone Classroom |isbn=978-1-4034-5723-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063056/https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35#v=snippet&q=%22Indus%20steam%20flotilla%22%20%22orient%20inland%22&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي سال شهر جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 57,000 هو.<ref name="Heitzman-2008">{{Cite book |last=Heitzman |first=James |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/129 129] |title=The City in South Asia |date=31 March 2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-28963-9 }}</ref> 1857ع جي [[1857ع جي هندستاني بغاوت|هندستاني بغاوت]] دوران ڪراچيءَ ۾ مقرر 21هين نيٽو انفنٽري سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت ڪري باغي فوجن سان وفاداريءَ جو اعلان ڪيو، پر برطانوي فوجن جلد بغاوت کي دٻائي شهر تي ٻيهر مڪمل ڪنٽرول قائم ڪري ورتو. بغاوت کان پوءِ برطانوي انتظاميا شهر جي بنيادي ڍانچي کي وڌيڪ ترقي ڏني، پر [[لياري]] جهڙا علائقا، جتي شهر جي قديم سنڌي ماهيگير ۽ بلوچ آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو، شهري ترقيءَ جي لحاظ کان نسبتاً نظرانداز رهيا.<ref name="Narayanan-2015">{{Cite book |last=Narayanan |first=Yamini |url=https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |title=Religion and Urbanism: Reconceptualising sustainable cities for South Asia |date=19 November 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-75541-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |url-status=live }}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪراچي بندرگاهه ڪپهه جي برآمد جو اهم مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Heitzman-2008" /> سنڌ جي ٻين علائقن مان ڪپهه ڪراچي بندرگاهه تائين آڻڻ لاءِ ''انڊس اسٽيم فلوٽيلا'' ۽ ''اورينٽ انلينڊ اسٽيم نيويگيشن ڪمپني'' جهڙيون آمدرفت جون خدمتون قائم ٿيون، جتان ڪپهه انگلينڊ جي ڪپڙي جي ڪارخانن ڏانهن موڪلي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Clarke |first=S. H. |url=https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41 |title=The Scinde Railway and Indus Flotilla Companies: Their Futility and Hollowness Demonstrated, Also an Exposure of the Delusion which Exists Respecting the Five Per Cent Guarantee, which Insures No Dividend Whatever to the Respective Shareholders |date=1858 |publisher=Richardson Brothers |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063212/https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41#v=snippet&q=Indus%20steam%20flotilla&f=false |url-status=live }}</ref> اقتصادي سرگرمين ۽ واپاري موقعن ۾ واڌ سان ڪراچيءَ ڏانهن مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين جي لڏپلاڻ وڌندي وئي. انهن ۾ برطانوي، [[پارسي]]، [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]]، [[گوا جا عيسائي]] ۽ ٻيون برادريون شامل هيون. انهن مان ڪيترن [[صدر، ڪراچي|صدر]] واري نئين واپاري علائقي ۾ پنهنجا ڪاروبار قائم ڪيا.<ref name="Heitzman-2008" /> [[محمد علي جناح]] 1876ع ۾ ڪراچيءَ جي [[وزير مينشن]] ۾ گجرات سان لاڳاپيل هڪ واپاري خاندان ۾ ڄائو. [[File:LaNature1873-265-DigueDeManora.png|thumb|[[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جو بند، 1873ع ۾ فرانسيسي سائنسي رسالي ''لا ناتور'' ۾ ڇپيل خاڪو.]] 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪراچيءَ ۾ ڪيترين ئي اهم سرڪاري، واپاري ۽ شهري عمارتن جي تعمير ٿي. انهن ۾ [[گوتھڪ بحالي طرز]] ۽ [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جا نمونا نمايان هئا. [[فريئر هال]] 1865ع ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته [[ايمپريس مارڪيٽ]] 1889ع ۾ مڪمل ٿي. 1869ع ۾ [[سوئيز واهه]] کلڻ سان ڪراچي بندرگاهه جي بين الاقوامي واپاري اهميت وڌيڪ وڌي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1878ع ۾ ڪراچيءَ کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1887ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن ۾ ريلويءَ سان ڳانڍاپو، بندرگاهه جي توسيع ۽ کوٽائي ۽ بريڪ واٽر جي تعمير شامل هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1893ع ۾ ڪراچيءَ ۾ پهرين [[يهودي عبادتگاهه]]، [[مگئن شالوم عبادتگاهه]]، قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |editor1-last=Askari |editor1-first=Sabiah |title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013 |date=2015 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-8450-1 |page=325}}</ref> 1899ع تائين ڪراچي اوڀر جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي هئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> 1901ع ۾ ڪراچي شهر جي آبادي 117,000 هئي، جڏهن ته ميونسپل علائقي ۾ وڌيڪ 109,000 ماڻهو رهندا هئا.<ref name="Heitzman-2008" /> برطانوي دور ۾ ڪراچيءَ جي ميونسپل انتظام کي پڻ منظم ڪيو ويو. [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911ع ۾ ميونسپل انتظام جو اڳواڻ چونڊيو ويو. سندس دور ۾ پراڻي شهر ۾ صفائيءَ جي نظام کي بهتر ڪرڻ ۽ نئين شهر ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ لاءِ ڪيترائي ڪم ڪيا ويا، جنهن ڪري کيس ”جديد ڪراچيءَ جو پيءُ“ پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1134284 |title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth |author=Nadeem F. Paracha |work=dawn.com |accessdate=10 March 2016}}</ref>{{Failed verification|date=November 2024}} 1914ع تائين ڪراچي سڄي [[برطانوي سلطنت]] جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |title=Ansari's Trade & Industrial Directory of Pakistan |publisher=Ansari Publishing House. |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063604/https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |url-status=live }}</ref> سنڌ ۾ آبپاشيءَ جي وڏن منصوبن سان ڪڻڪ ۽ ڪپهه جي پيداوار ۾ ٿيل واڌ هن ترقيءَ جو هڪ اهم سبب هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1924ع تائين ''ڊرگ روڊ ايروڊروم'' قائم ٿي چڪو هو، جيڪو اڳتي هلي [[پي اي ايف بيس فيصل|فيصل هوائي فوجي اڏي]] ۾ تبديل ٿيو.<ref name="Heitzman-2008" /> ڪراچيءَ جي بندرگاهي، واپاري ۽ آمدرفت واري اهميت وڌڻ سان شهر جي آبادي وڌيڪ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي بڻجي وئي. 1921ع تائين شهر جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي ڪراچيءَ کان ٻاهر ڄاول ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Gayer-2014a">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=L0BeBAAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PA23 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=1 July 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023806-3 }}</ref> شهر ۽ سنڌ جي انتظامي ۽ واپاري معاملن ۾ غير سنڌي برادرين جو اثر وڌڻ سبب مقامي سنڌين ۾ سياسي بيچيني پڻ پيدا ٿي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1 اپريل 1936ع تي [[سنڌ]] کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان الڳ ڪري ٻيهر جدا صوبو بڻايو ويو ۽ ڪراچيءَ کي سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو. 1941ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 387,000 ٿي چڪي هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> [[File:Karachi Airport in 1943 during World War II.jpg|thumb|160px|left|[[ٻي عالمي جنگ]] دوران 1943ع ۾ [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪراچي هوائي اڏي]] تي [[رائل ايئر فورس]] جا جهاز.]] === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === [[File:Lord Mountbatten and his wife Advena in Karachi 14 August 1947.jpg|thumb|[[لارڊ مائونٽ بيٽن]] ۽ سندس گهرواري [[ايڊوينا مائونٽ بيٽن]]، 14 آگسٽ 1947ع تي ڪراچيءَ ۾.]] 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان جي قيام]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي 400,000 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> شهر جي آباديءَ ۾ هندن جي معمولي اڪثريت هئي، جيڪي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئا. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، جيتوڻيڪ سنڌ جي ٻين حصن وانگر ڪراچيءَ ۾ پڻ شروعاتي طور پنجاب جي ڪيترن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً امن رهيو.<ref name="Markovits-2000">{{Cite book |last=Markovits |first=Claude |url=https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278 |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |date=22 June 2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-43127-9 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063708/https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> 6 جنوري 1948ع تي ڪراچيءَ ۾ فساد شروع ٿيا، جن کان پوءِ سنڌ جي هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Markovits-2000" /> ان لڏپلاڻ ۾ هندستاني حڪومت پڻ مدد ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53 |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=14 November 2007 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51101-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063709/https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ ڪراچي هندستان جي مختلف علائقن مان لڏي آيل مسلمان [[مهاجر]] پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جو اهم مرڪز بڻيو. مئي 1948ع تائين ڪراچيءَ ۾ لڳ ڀڳ 470,000 پناهگير اچي چڪا هئا،<ref name="Zamindar-2010">{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=2010 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-13847-5 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063605/https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi#v=snippet&q=post%20partition%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> جنهن سان [[ڪراچي جي آبادي|شهر جي آباديءَ جي بناوٽ]] ۾ وڏي تبديلي آئي. 1941ع ۾ مسلمان ڪراچيءَ جي آباديءَ جو 42 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 1951ع تائين سندن تناسب وڌي 96 سيڪڙو ٿي ويو. 1941ع کان 1951ع جي وچ ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان وڏي لڏپلاڻ سان ڪراچيءَ جي لساني بناوٽ پڻ تبديل ٿي وئي. 1941ع ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته 1951ع ۾ اهو تناسب 8.5 سيڪڙو رهجي ويو. ان جي ابتڙ [[اردو]] 1951ع تائين شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي بڻجي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1952ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 100,000 مهاجر پناهگير ڪراچيءَ ۾ اچي رهيا هئا، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجرن جي آمد ان کان پوءِ به جاري رهي.<ref name="Gayer-2014a" /> پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ کي ملڪ جو پهريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 15 آگسٽ 1947ع تي سنڌ جي صوبائي گادي ڪراچيءَ مان [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي ۽ 1948ع کان ڪراچيءَ کي سنڌ کان الڳ وفاقي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Zamindar-2010" /> 1958ع ۾ پاڪستان جي گادي ڪراچيءَ مان [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman |title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia |url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187 |date=15 June 2011 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-13998-1 |ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> قومي گاديءَ جي منتقلي سان پرڏيهي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا، پر شهر ۾ ڪيترائي [[ڪراچي ۾ سفارتي مشن|قونصل خانا]] ۽ اعزازي قونصل خانا قائم رهيا.<ref>{{cite book |title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50 |date=1968 |publisher=Brill Archive |page=37}}</ref> 1958ع کان 1970ع تائين [[ون يونٽ]] واري انتظامي نظام سبب سنڌ جي جدا صوبي واري حيثيت ختم رهي، تنهنڪري ان عرصي ۾ ڪراچيءَ جي سنڌ جي صوبائي گاديءَ واري حيثيت پڻ برقرار نه رهي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي پاڪستان جو اهم معاشي، صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ ان دور جي شهري ۽ معاشي ترقيءَ کي بين الاقوامي سطح تي پڻ ڌيان مليو. [[ڏکڻ ڪوريا]] جي گادي [[سيئول]] جي ترقيءَ بابت منصوبابنديءَ ۾ پاڪستان جي ٻئي پنج سالا منصوبي مان سکڻ جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393</ref><ref>Planning Commission, Pakistan Economic Survey, 1964–65, Rawalpindi: Govt. Printing Press, 1965, p. 212.</ref> هن دور ۾ شهر ۾ جديد اڏاوتي طرز جون ڪيتريون نمايان عمارتون تعمير ٿيون، جن ۾ [[مزار قائد]]، [[مسجد طوبيٰ]] ۽ [[حبيب بئنڪ پلازا]] شامل آهن. حبيب بئنڪ پلازا پنهنجي تعمير وقت ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان اوچي عمارت هئي. 1961ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي 1941ع جي ڀيٽ ۾ 369 سيڪڙو وڌي چڪي هئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري اتر ۽ اتر اولهه پاڪستان مان [[پشتون]]، [[پنجابي]] ۽ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]] وڏي تعداد ۾ ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا.<ref name="Gayer-2014a" /> 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[فارسي نار جون عرب رياستون|نار جي عرب رياستن]] مان ايندڙ پرڏيهي ناڻي ۽ سيڙپڪاريءَ سبب ڪراچيءَ ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي ۽ شهر ۾ گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063606/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ملڪيتن جون قيمتون تيزيءَ سان وڌيون، جنهن سان رهائش جو مسئلو وڌيڪ سنگين ٿيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |title=Population Growth and Policies in Mega-cities: Karachi |date=1988 |publisher=UN |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063714/https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |url-status=live }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪراچيءَ جي صنعتي علائقن ۾ مزدور تحريڪ زور ورتو. [[1972ع جي ڪراچي مزدور تحريڪ]] دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت طرفان مزدورن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي وئي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |url=https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205 |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |date=15 July 2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-086978-6 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063608/https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ڀٽو حڪومت طرفان شراب تي پابندي ۽ شهر جي ڊسڪوٿيڪن ۽ ڪيبريٽن خلاف ڪارروائين کان پوءِ ڪراچيءَ جي رات واري تفريحي زندگيءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref name="Udupa-2017">{{Cite book |last1=Udupa |first1=Sahana |url=https://books.google.com/books?id=_jwlDwAAQBAJ&q=karachi+1970s+zia&pg=PA41 |title=Media as Politics in South Asia |last2=McDowell |first2=Stephen D. |date=14 July 2017 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-351-97221-5 }}</ref> [[محمد ضياءُ الحق|جنرل ضياءُ الحق]] جي دور ۾ اسلامائزيشن جي پاليسين شهر جي فن، ثقافت ۽ عوامي سماجي زندگيءَ تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Udupa-2017" /> 1971ع ۾ [[بنگلاديش]] جي قيام کان پوءِ [[بهاري مسلمان|بهاري مسلمانن]] جي وڏي آبادي پڻ ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿي. 1972ع ۾ [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] کي انتظامي طور ٽن ضلعن، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] ۽ [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] ۾ ورهايو ويو. 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ [[سوويت-افغان جنگ]] سبب لڳ ڀڳ ڏهه لک [[افغان ماڻهو|افغان پناهگير]] ڪراچيءَ ۾ اچي آباد ٿيا.<ref name="Gayer-2014a" /> ان کان پوءِ [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ ايران مان نڪرندڙ پناهگيرن جو هڪ حصو پڻ ڪراچي پهتو.<ref>{{cite journal |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |title=Afghan refugees population in Pakistan |journal=Journal of Biosocial Science |date=July 1990 |volume=22 |issue=3 |pages=269–279 |publisher=Journals.cambridge.org |doi=10.1017/S0021932000018654 |access-date=6 May 2010 |last1=Yusuf |first1=Farhat |pmid=2169475 |s2cid=33827916 |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805060453/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |url-status=live |issn=0021-9320 |url-access=subscription }}</ref> افغان جنگ سان لاڳاپيل هٿيارن جي وڏي پيماني تي آمد، وڌندڙ ڏوهن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ جي امن امان جي صورتحال خراب ٿي.<ref name="violentEnd" /> [[متحده قومي موومينٽ|ايم ڪيو ايم]] ۽ شهر جي سنڌي، پشتون، پنجابي ۽ بلوچ برادرين وچ ۾ سياسي ۽ نسلي تڪرار پڻ شدت اختيار ڪندا رهيا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lSCMAgAAQBAJ&q=mqm+pashto+punjabi+sindhi+conflict |title=Mohajir Militancy in Pakistan: Violence and Transformation in the Karachi Conflict |last=Khan |first=Nichola |date=5 April 2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-16192-7}}</ref> 1992ع ۾ پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ ۽ هٿياربند گروهن خلاف ڪارروائيءَ لاءِ تڪراري [[آپريشن ڪلين اپ]] شروع ڪيو، جنهن ۾ ايم ڪيو ايم ۽ ان سان لاڳاپيل ڪارڪنن کي پڻ نشانو بڻايو ويو. هي ڪارروائي 1994ع تائين جاري رهي.<ref>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> ساڳئي سال هندستان ۾ [[بابري مسجد]] جي ڊاهڻ کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ هندو مخالف فساد پڻ ٿيا ۽ مندرن تي حملا ڪيا ويا.<ref>{{cite news |title=PAKISTANIS ATTACK 30 HINDU TEMPLES |url=https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |access-date=1 December 2017 |work=The New York Times |date=8 December 1992 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225202434/https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |url-status=live }}</ref> 1996ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] ۾ وڌيڪ ٻه ضلعا، [[ڪراچي وچ ضلعو|ڪراچي وچ]] ۽ [[ملير ضلعو|ملير]] قائم ڪيا ويا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[اتر اولهه پاڪستان ۾ جنگ|اتر اولهه پاڪستان جي تڪرارن]] ۽ [[2010ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] سبب وڏي تعداد ۾ متاثر ماڻهن، خاص طور پشتونن، ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان عرصي تائين شهر ٽارگيٽ ڪلنگ، گروهي ويڙهه، فرقيواراڻي تشدد، منظم ڏوهن ۽ ماوراءِ عدالت قتلن سبب امن امان جي سنگين مسئلن کي منهن ڏئي رهيو هو.<ref name="Narayanan-2015" /> 11 سيپٽمبر 2012ع تي ڪراچيءَ جي بلديه ٽائون ۾ هڪ ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ لڳل وڏي باهه ۾ 255 کان وڌيڪ مزدور فوت ٿيا. هي واقعو پاڪستان جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان واري صنعتي باهه مان هڪ هو.<ref>{{Cite news |date=25 January 2019 |title=Textile : un rapport de l’ONG Human Rights Watch dénonce les conditions de travail au Pakistan |work=Le Monde |url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2019/01/25/un-rapport-de-l-ong-human-rights-watch-denonce-les-conditions-de-travail-dans-le-textile-au-pakistan_5414575_3234.html |access-date=9 May 2019 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Quand le capitalisme profite du désordre |url=https://www.radiofrance.fr/franceculture/podcasts/la-suite-dans-les-idees/quand-le-capitalisme-profite-du-desordre-3243830 |website=France Culture |date=4 February 2023 |access-date=4 February 2023 }}</ref> 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ڪراچيءَ ۾ ڏوهاري گروهن، هٿياربند تنظيمن، ايم ڪيو ايم سان لاڳاپيل عنصرن ۽ اسلام پسند شدت پسندن خلاف وڏي پيماني تي آپريشن شروع ڪيو.<ref name="New York TImes" /> آپريشن کان پوءِ رڪارڊ ٿيل پرتشدد ڏوهن ۾ نمايان گهٽتائي آئي. ڏوهن بابت هڪ عالمي درجابنديءَ ۾ ڪراچي 2014ع ۾ دنيا جي ڇهين سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ شهر طور درج هو، جڏهن ته پوءِ ان جي درجابنديءَ ۾ نمايان بهتري آئي.<ref>{{Cite web |last=Ali |first=Imtiaz |date=7 February 2020 |title=Karachi jumps 22 points since last year on global crime index |url=https://www.dawn.com/news/1533023 |access-date=4 March 2020 |website=Dawn |location=Pakistan |archive-date=4 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304072617/https://www.dawn.com/news/1533023 |url-status=live }}</ref> [[2022ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] کان پوءِ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي متاثر علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿيا؛ ڪجهه اندازن موجب اهڙن ٻوڏ متاثر ماڻهن جو انگ گهٽ ۾ گهٽ ڏهه لک هو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan – Pakistan Flood Response Baseline Assessment – Balochistan Province (October 2022) {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/pakistan-pakistan-flood-response-baseline-assessment-balochistan-province-october-2022 |access-date=9 May 2025 |website=dtm.iom.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods |access-date=9 May 2025 |website=World Bank |language=en}}</ref> 18 جنوري 2026ع تي ڪراچيءَ جي [[گل پلازا]] ۾ وڏي باهه لڳي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 21 ماڻهو فوت ٿيا ۽ 60 کان وڌيڪ ماڻهو گم ڄاڻايا ويا. باهه لڳ ڀڳ 1,200 دڪانن تي مشتمل گهڻ ماڙ واپاري عمارت ۾ تيزيءَ سان پکڙجي وئي ۽ 24 ڪلاڪن کان وڌيڪ وقت تائين ٻرندي رهي. باهه وسائڻ کان پوءِ امدادي ٽيمن ملبي مان لاش ڪڍيا، جڏهن ته عمارت جي باقي حصن جي ڪرڻ جي خطري سبب ڪرينن وسيلي ڪمزور اڏاوتون ڊاهيون ويون. واقعي سبب واپاري مرڪز کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو ۽ ڪيترن دڪاندارن جا ڪاروبار ۽ روزگار متاثر ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Dozens missing after massive Karachi mall fire, 21 killed |url=https://www.cnn.com/2026/01/18/asia/karachi-pakistan-fire-mall-deaths-intl-hnk |access-date=2026-01-21 |website=CNN |language=en}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] lcf7ymxh56ew156hjatlm3pxbxbaz6e 406110 406109 2026-08-23T02:17:44Z Intisar Ali 8681 406110 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|جولاءِ 2021}} {{Infobox settlement | name = ڪراچي<br>Karachi | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|کراچی}}}}}} | settlement_type = پاڪستان جو ميٽروپولس | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Karachi Port Trust (KPT) Head Office Building Karachi.jpg | photo2a = Nagan_Ch_Karachi.jpg |size= 280 | photo2b = Mazar -eQuaid Karachi.jpeg | photo3a = Statue Of Noble in Mohatta Palace, Karachi (cropped).jpg | photo3b = KPT HQ.jpg | photo4a = Mohatta_Palace_Renovated.JPG | size = 280 | position = center | spacing = Number indicating width of spacing between the images (default: 1) | color = Color of spacing between the images (default: black) | border = Number indicating width of border surrounding the montage (default: 1) | color_border = Color of border surrounding the montage (default: black) | text = | text_background = Color of background behind text (default: #F8F8FF) | foot_montage = }} | nickname = روشنين جو شهر<br>قائد جو شهر | pushpin_map = Sindh#Pakistan#Asia | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = 200 | pushpin_map_caption = سنڌ ۽ پاڪستان ۾ مقام | pushpin_relief = | coordinates = {{coord|24|51|36|N|67|0|36|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Sindh}} [[سنڌ]] | established_title = ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن | established_date = 2011 | seat_type = سٽي ڪائونسل | seat = سٽي ڪمپليڪس، [[گلشن اقبال ٽاؤن، ڪراچي]] | parts_type = | parts_style = | parts = | p1 = | p2 = | p3 = | p4 = | p5 = | p6 = | p7 = | government_footnotes = <ref> name=autogenerated1>{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/ |title=Government |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref> | 2 parts_type = | government_type = ميٽروپوليٽن شهر | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = [[مرتضيٰ وهاب]] | leader_title1 = [[ڊپٽي ميئر]] | leader_name1 = سعيد مراد | area_footnotes = <ref name=geography>{{cite web |url=http://221.132.118.186/cdgk/Home/AboutKarachi/GeographyDemography/tabid/270/Default.aspx |title=Geography & Demography |publisher=City District Government of Karachi |accessdate=22 August 2010}}{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref> | area_magnitude = 1 E+6 | area_total_km2 = 3780 | elevation_footnotes = | elevation_m = 8 | population_total = 14,910,352<ref name=census2017>{{Cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0 |title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017 |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |access-date=21 October 2017}}</ref> (provisional) | population_footnotes = <ref name="pt28Aug2017">{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2017/08/28/ten-major-cities-population-up-by-74pc/|title=Ten major cities' population up by 74pc|access-date=21 October 2017}}</ref> | population_as_of = [[2017 پاڪستان جي آدمشماري، 2017]] | population_density_km2 = auto | population_rank = پاڪستان جو سڀ کان وڏو شھر| | population_note = | postal_code_type = [[پاڪستان جا پوسٽل ڪوڊ|پوسٽل ڪوڊ]] | postal_code = 74XXX&nbsp;– 75XXX | area_code = +9221-XXXX XXXX | area_code_type = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|ڊائلنگ ڪوڊ]] | blank_name_sec1 = [[جي ڊي پي]] | blank_info_sec1 = $113 ارب ڊالر (2014)<ref name="pwc1">{{cite web|url=https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |title=Global city GDP rankings 2008-2025 |publisher=PricewaterhouseCoopers |accessdate=12 February 2010 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513194342/https://www.ukmediacentre.pwc.com/Content/Detail.asp?ReleaseID=3421&NewsAreaID=2 |archivedate=13 May 2011 |df=}}</ref> | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو]] | blank2_info_sec1 = 0.69 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | website = {{URL|www.kmc.gos.pk}} | blank3_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جو درجو | blank3_info_sec1 = وچولو | title = | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +05:00 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | image_caption = ڪراچي پورٽ ٽرسٽ بلڊنگ. ناگن چورنگي فلائي اوور رات جو. موهٽا پيلس . قائد اعظم هائوس. ڪراچي بندرگاهه. قائد اعظم جي مزار |seat1_type=[[ڪراچي جا ضلعا]]<ref name="govt">{{cite web |url=http://www.kmc.gos.pk/Contents.aspx?id=84 |title=District in Karachi |publisher=Karachi Metropolitan Corporation |accessdate=6 May 2014}}</ref>|seat1='''''ڪل 7 ضلعا''''' * [[ڪراچي سينٽرل ضلعو|ناظم آباد]] * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|گلشن]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي]] * [[ڪراچي اولھ ضلعو|اورنگي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]]|leader_party=PPP|subdivision_name2=پٺاڻ، سنڌي، پنجابي، سرائيڪي، بلوچ، ڪشميري، هزاري وال ۽ [[مهاجر]] (بشمول ميمڻ، بوهرا، اسماعيلي، بنگالي، برمي، افغاني)،|subdivision_name3=ڪراچي وارا، ڪراچوي (Karachiite)|subdivision_type2=نسلي گروهه|subdivision_type3=شهرين جو نالو|subdivision_type4=آبادي (2023ع آدمشماري)|subdivision_name4=ميگا سٽي: 1,88,68,021 * درجو: پاڪستان ۾: پهريون ايشيا ۾: ٽيون دنيا ۾: 12هون * ميٽروپوليٽن علائقي جي آبادي: 2,03,82,881 * ميٽروپوليٽن علائقي جي گهاٽائي: 5779 في چورس ڪلوميٽر (14970 في چورس ميل)|subdivision_type5=ٽائيم زون|subdivision_name5=05:00+ [[پاڪستان جو معياري وقت|PST]]|subdivision_type6=ويب سائيٽ|subdivision_name6={{URL|www.kmc.gos.pk}}}} [[فائل:Karachi Locator Sindh Pakistan.PNG|thumb|180px|ڪراڇي لوڪيٽر، سنڌ پاڪستان]] '''ڪراچي''' {{ٻيو نالو|اردو = کراچی |انگريزي = Karachi}} [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ، ملڪ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ اهم ترين صنعتي، مالي، واپاري ۽ سامونڊي مرڪز آهي. هي شهر پاڪستان جي ڏاکڻي حصي ۾ [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع آهي ۽ 1947ع کان 1959ع تائين پاڪستان جي گاديءَ جو هنڌ پڻ رهيو. ڪراچي کي عالمي شهري درجابنديءَ ۾ ”بيٽا عالمي شهر“ قرار ڏنو ويو آهي. 2021ع جي اندازن موجب خريداري قوت جي برابريءَ جي بنياد تي شهر جي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 200 ارب آمريڪي ڊالر هو. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي ۽ هتي مختلف لساني، نسلي ۽ مذهبي برادريون آباد آهن. ڪراچيءَ جي رهواسين کي '''ڪراچي واسي''' چيو ويندو آهي. 2023ع جي [[پاڪستان جي آدمشماري 2023ع|پاڪستان جي آدمشماريءَ]] موجب ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 2 ڪروڙ 3 لک هئي، جنهن سبب هي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ آبادي رکندڙ وڏن شهرن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//tables/POPULATION%20SIZE%20AND%20GROWTH%20OF%20MAJOR%20CITIES.pdf |title=Population size and growth of major cities |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |date=1998}}</ref><ref>{{cite news|last1=Amer|first1=Khawaja|title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi|url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/|accessdate=16 June 2017 |work=The Express Tribune|date=10 June 2013}}</ref><ref>{{cite news |url=http://tribune.com.pk/story/614409/population-explosion-put-an-embargo-on-industrialisation-in-karachi/ |title=Population explosion: Put an embargo on industrialisation in Karachi |publisher=tribune.com.pk |date=6 October 2013 |accessdate=16 June 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://citypopulation.de/world/Agglomerations.html|title=The Principal Agglomerations of the World|last=Brinkhoff|first=Thomas|publisher=City Population|accessdate=8 April 2015}}</ref> ڪراچيءَ وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي، پر موجوده شهر جو بنياد 1729ع ڌاري '''ڪولاچي''' نالي هڪ قلعي بند وسنديءَ جي صورت ۾ پيو. 19هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي قبضي کان پوءِ شهر جي اهميت تيزيءَ سان وڌي. برطانوي راڄ دوران ڪراچيءَ کي هڪ وڏي سامونڊي بندرگاهه ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ ترقياتي منصوبا شروع ڪيا ويا ۽ شهر کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي لڳ ڀڳ چار لک هئي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي آباديائي ۽ سماجي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. هندستان مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جڏهن ته شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ جي تيز معاشي واڌ ملڪ جي ٻين علائقن مان پڻ وڏي پيماني تي لڏپلاڻ جو سبب بڻي. ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ نسلي ۽ لساني تنوع رکندڙ شهرن مان هڪ بڻجي چڪو آهي. شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پنجابين، پٺاڻن، بلوچن ۽ ٻين پاڪستاني برادرين سان گڏ بنگالين، افغانين ۽ [[روهنگيا ماڻهو|روهنگيا]] سميت مختلف پرڏيهي نسلن ۽ برادرين جا ماڻهو پڻ آباد آهن. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان اهم صنعتي، مالي ۽ واپاري مرڪز آهي. 2021ع تائين شهر جي رسمي معيشت جو ڪاٿو لڳ ڀڳ 190 ارب آمريڪي ڊالر لڳايو ويو. شهر پاڪستان جي ٽيڪس آمدنيءَ جو وڏو حصو فراهم ڪري ٿو ۽ ملڪ جي مجموعي گهرو پيداوار ۽ صنعتي پيداوار ۾ پڻ نمايان حصو رکي ٿو. پاڪستان جي ڪيترين ئي وڏين بئنڪن، مالياتي ادارن، ملڪي ڪمپنين ۽ گهڻ قومي ڪارپوريشنن جا مرڪزي دفتر ڪراچيءَ ۾ واقع آهن. شهر پاڪستان جو سڀ کان اهم سامونڊي ۽ هوائي آمدرفت جو مرڪز پڻ آهي. پاڪستان جون ٻه وڏيون سامونڊي بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، ڪراچيءَ ۾ واقع آهن ۽ ملڪ جي پرڏيهي واپار جو وڏو حصو انهن وسيلي ٿئي ٿو. [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]] پڻ ملڪ جي مصروف ترين هوائي اڏن مان هڪ آهي. ڪراچي پاڪستان جي فيشن، ميڊيا ۽ تفريحي صنعت جو پڻ اهم مرڪز آهي ۽ 2009ع کان هتي [[ڪراچي فيشن ويڪ]] منعقد ٿيندو رهيو آهي. 1980ع واري ڏهاڪي کان، خاص طور [[سوويت-افغان جنگ]] دوران خطي ۾ هٿيارن جي وڏي پيماني تي اچڻ ۽ سياسي ۽ سماجي تبديلين کان پوءِ، شهر نسلي، فرقيواراڻي ۽ سياسي تشدد جي ڊگهي دور مان گذريو. ان عرصي دوران منظم ڏوهن ۽ هٿياربند تشدد پڻ شهر لاءِ هڪ وڏو مسئلو بڻجي ويا. 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ڪراچيءَ ۾ ڏوهن، هٿياربند گروهن ۽ شدت پسند تنظيمن خلاف هڪ وڏي حفاظتي ڪارروائي شروع ڪئي. ان کان پوءِ شهر ۾ قتل، ڀتاخوري، اغوا ۽ ٻين سنگين ڏوهن جي رپورٽ ٿيل شرح ۾ نمايان گهٽتائي آئي. مختلف عالمي شهري ڏوهن جي درجابندين ۾ پڻ ڪراچيءَ جي حيثيت ۾ ايندڙ سالن دوران نمايان بهتري رڪارڊ ڪئي وئي. == تفصيلي تعارف == ڪراچي 24°52′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 67°03′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، [[عربي سمنڊ]] جي ساحل تي [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي اتر-اولهه ۾ واقع آهي. عالمي شهرن جي درجابنديءَ ۾ ڪراچيءَ کي بيٽا درجي جي [[عالمي شهر]] طور شمار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/world2008t.html |title=GaWC&nbsp;– The World According to GaWC 2008|publisher=Lboro.ac.uk|date=3 June 2009|accessdate=14 September 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.diserio.com/gawc-world-cities.html|title=GAWC World Cities Ranking List|publisher=Diserio.com |accessdate=14 September 2009}}</ref> هي [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ مالي مرڪز آهي.<ref name="PIGJE">{{cite web|url=http://www.pigje.com.pk/about_karachi.html|title=PIGJE|work=pigje.com.pk|accessdate=25 February 2016}}</ref> ڪراچي پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ گهڻ ثقافتي شهرن مان پڻ هڪ آهي، جتي مختلف نسلي، لساني، مذهبي ۽ ثقافتي برادريون آباد آهن.<ref name="Penguin Publishing Group">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjAtse4gIPQAhXKy4MKHWfRCFEQ6AEILDAA#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|last1=Inskeep|first1=Steve|title=Instant City: Life and Death in Karachi|date=2012|publisher=Penguin Publishing Group|isbn=978-0-14-312216-6|pages=284|deadurl=no|archiveurl=https://archive.is/20161030170113/https://books.google.de/books?id=bbjaCwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=Instant+City:+Life+and+Death+in+Karachi&hl=en&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Instant%20City:%20Life%20and%20Death%20in%20Karachi&f=false|archivedate=30 October 2016|accessdate=30 October 2016|df=dmy-all}}</ref> ڪراچي هڪ قدرتي بندرگاهه جي چوڌاري اُسريو آهي ۽ تاريخي طور [[سنڌ]] ۽ [[عربي سمنڊ]] وچ ۾ سامونڊي واپار جو هڪ اهم مرڪز رهيو آهي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ ملڪ جو مصروف ترين هوائي اڏو، [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو]]، هتي واقع آهن. سامونڊي بندرگاهه، صنعت، واپار، مالياتي ادارن ۽ آمدرفت جي وسيع ڍانچي سبب ڪراچي نه رڳو سنڌ، پر سڄي پاڪستان جي معيشت ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو. هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي ۾ قديم زماني کان ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون موجود هيون. انهن مان هڪ وسندي [[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]] جي نالي سان مشهور هئي، جنهن مان اڳتي هلي جديد ڪراچيءَ جي اوسر ٿي. 19هين صديءَ ۾ [[برطانوي راڄ]] قائم ٿيڻ کان پوءِ شهر جي بندرگاهه، رستن، ريلوي ۽ ٻين بنيادي سهولتن کي ترقي ڏني وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي هڪ اهم واپاري ۽ بندرگاهي شهر بڻجي ويو. 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي]] کان پوءِ ڪراچيءَ کي نئين ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. گاديءَ جو هنڌ هجڻ، بين الاقوامي بندرگاهه جي موجودگي ۽ وڌندڙ صنعتي سرگرمين سبب شهر جي آباديءَ ۽ معيشت ۾ تيزيءَ سان واڌ ٿي. [[ورهاڱو هندستان|هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ هندستان جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مسلمان لڏي ڪراچي آيا، جنهن سان شهر جي آباديائي، لساني ۽ ثقافتي بناوٽ ۾ وڏي تبديلي آئي. وفاقي گاديءَ جو هنڌ ڪراچيءَ مان منتقل ٿيڻ کان پوءِ به شهر جي معاشي اهميت گهٽ نه ٿي. پاڪستان جي مختلف علائقن مان روزگار، تعليم، واپار ۽ ٻين معاشي موقعن جي ڳولا ۾ وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪندا رهيا. انهيءَ مسلسل لڏپلاڻ سبب شهر ۾ سنڌين، مهاجرن، پٺاڻن، پنجابين، بلوچن ۽ ٻين ڪيترين نسلي ۽ لساني برادرين جون وڏيون آباديون وجود ۾ آيون. ملڪ جي تقريباً سڀني وڏين برادرين جي موجودگيءَ سبب ڪراچيءَ کي ڪڏهن ڪڏهن '''”ننڍو پاڪستان“''' پڻ سڏيو ويندو آهي. تيز آباديائي واڌ، سياسي اختلافن، نسلي ۽ لساني ڇڪتاڻ، هٿيارن جي ڦهلاءَ ۽ ٻين سماجي ۽ معاشي مسئلن سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ ۾ سياسي ۽ فرقيواراڻو تشدد، لساني فساد ۽ دهشتگردي سنگين مسئلا بڻجي ويا. مختلف وقتن تي وفاقي ۽ صوبائي حڪومتن شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ لاءِ پوليس، [[پاڪستان رينجرز]] ۽ ٻين قانون لاڳو ڪندڙ ادارن وسيلي حفاظتي ڪارروايون ڪيون. 21هين صديءَ دوران ڪراچيءَ جي شهري ڍانچي، واپار، صنعت، مالياتي خدمتن، آمدرفت ۽ ٻين شعبن ۾ وڌيڪ واڌ ٿي آهي. 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ڪيل حفاظتي ڪاررواين کان پوءِ سنگين ڏوهن ۽ سياسي تشدد جي شرح ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي، جيتوڻيڪ تيز شهري واڌ، بنيادي سهولتن تي دٻاءُ، آمدرفت، رهائش، پاڻيءَ جي فراهمي ۽ شهري انتظام اڃا تائين شهر جي اهم مسئلن مان آهن. == نالو == جديد ڪراچيءَ جو بنياد 1729ع ۾ [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙا دور]] ۾ '''ڪولاچي جو ڳوٺ''' نالي هڪ آباديءَ جي صورت ۾ پيو. روايت موجب هن نئين وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو. هڪ مقامي ڏند ڪٿا موجب مائي ڪولاچيءَ جي هڪ پٽ هڪ آدم خور مگرمڇ کي ماري وڌو هو، جنهن بابت چيو وڃي ٿو ته ان کان اڳ سندس وڏا ڀائر به ان جو شڪار ٿي چڪا هئا. '''ڪراچي''' نالو، جيڪو ''ڪولاچي جو ڳوٺ'' نالي مان نڪتل ۽ وقت سان تبديل ٿيل صورت سمجهيو وڃي ٿو، لکيل تاريخي ذريعن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18هين صديءَ جي وچ ڌاري ملي ٿو. 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ هن وسنديءَ جو نالو '''ڪراچي''' (''Karachee'') جي صورت ۾ درج ٿيل آهي. اهو دستاويز [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي واپاري جهاز ''ڊي رِڊَرڪِرڪ'' جي هن وسنديءَ جي ويجهو سامونڊي حادثي ۾ تباهه ٿيڻ سان لاڳاپيل هو.<ref>''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref>{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544|title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795|publisher=|accessdate=14 June 2015}}</ref> == تاريخ == === شروعاتي تاريخ === [[File:PK Chaukhandi Necropolis near Karachi asv2020-02 img08.jpg|thumb|15هين کان 18هين صديءَ جا [[چوکنڊي جا مقبرا]]، جيڪي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي عارضي فهرست ۾ شامل آهن.]] ڪراچيءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارو علائقو هزارين سالن کان انساني آباديءَ جو مرڪز رهيو آهي. ڪراچيءَ جي اترين ڀرپاسي ۾ واقع [[ملير جا ٽڪر|ملير جي ٽڪرين]] مان [[قديم پٿر جو دور|مٿئين پٿر واري دور]] ۽ [[وچ پٿر جو دور|وچ پٿر واري دور]] جا آثار کوٽائيءَ دوران دريافت ٿيا آهن. انهن شروعاتي رهواسين بابت خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهي [[شڪاري ۽ گڏ ڪندڙ]] هئا. علائقي جي ڪيترن ماڳن تان قديم [[چقمقي پٿر|چقمقي پٿر جا اوزار]] پڻ مليا آهن. قديم يوناني عالم [[ٿيوفراسٽس]] ٽين صدي ق.م ۾ پنهنجي تصنيف ''[[هسٽوريا پلانٽارم (ٿيوفراسٽس)|ٻوٽن جي تاريخ]]'' جي چوٿين ڪتاب ۾ هن علائقي سان لاڳاپيل هڪ بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي هن ”پورٽ اليگزينڊر“ سڏيو.<ref>{{Cite book |last=Amigues |first=Suzanne |title=Théophraste. Recherches sur les plantes. À l’origine de la botanique |publisher=Éditions Belin |year=2010 |page=157 }}</ref> ڪراچيءَ جو وسيع علائقو ممڪن آهي ته [[قديم يونان|قديم يونانين]] کي پڻ معلوم هو. ڪن محققن موجب قديم سامونڊي بندرگاهه [[بارباريڪون]]، جيڪو [[سنڌو درياهه]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هو، هن ئي وسيع علائقي ۾ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |title=Silk, Slaves, and Stupas: Material Culture of the Silk Road |url=https://books.google.com/books?id=cHBdDwAAQBAJ&pg=PT118 |year=2018 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-95766-4 |page=118}}</ref><ref>{{cite book |last1=Tan |first1=Chung |last2=Geng |first2=Yinzeng |title=India and China: twenty centuries of civilization interaction and vibrations |url=https://books.google.com/books?id=Wx1uAAAAMAAJ |year=2005 |publisher=Project of History of Indian Science, Philosophy and Culture, Centre for Studies in Civilizations |isbn=978-81-87586-21-0}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QkAaAQAAIAAJ&pg=PA159 |title=The Month |date=1912 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Sun |first1=Zhixin Jason |last2=Hsing |first2=I-tien |last3=Liu |first3=Cary Y. |last4=Lu |first4=Pengliang |last5=Tseng |first5=Lillian Lan-ying |last6=Hong |first6=Yang |last7=Yates |first7=Robin D. S. |author7-link=Robin D. S. Yates |last8=Zhang |first8=Zhonglin Yukina |title=Age of Empires: Art of the Qin and Han Dynasties |url=https://books.google.com/books?id=X6RODgAAQBAJ&pg=PR14 |year=2017 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-1-58839-617-4 |page=14}}</ref> قديم يوناني تحريرن ۾ ڪراچيءَ واري علائقي لاءِ ''راميا'' نالو استعمال ٿيل هجڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web |url=https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh |title=From Rambagh to Arambagh |last1=Hasan |first1=Arif |date=7 May 2009 |website=[[The News International]] |location=Karachi |access-date=17 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://www.thenews.com.pk/archive/print/174828-from-rambagh-to-arambagh }}</ref> [[ڪروڪولا]] نالي قديم ماڳ، جيڪو سنڌو درياهه جي اولهه ۾ هڪ قدرتي بندرگاهه هو ۽ جتان [[سڪندر اعظم]] پنهنجي سامونڊي ٻيڙي کي [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] علائقن ڏانهن روانو ڪيو هو، ممڪن آهي ته هاڻوڪي ڪراچيءَ جي [[ملير ندي]] جي ڇوڙ جي ڀرسان واقع هجي.<ref>{{Cite book |last=Kapoor |first=Subodh |url=https://books.google.com/books?id=JggZAQAAIAAJ&q=krokola |title=Encyclopaedia of Ancient Indian Geography |date=2002 |publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-7755-298-0 }}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC |year=1950 |publisher=Times Press}}</ref><ref>{{cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |title=A Physical and Economic Geography of Sind: The Lower Indus Basin |url=https://books.google.com/books?id=rKA9AAAAMAAJ |year=1959 |publisher=Sindhi Adabi Board}}</ref> جڏهن ته ڪجهه محقق ان ماڳ کي [[گزري]] جي ڀرسان قرار ڏين ٿا.<ref>{{Cite book |last=Samad |first=Rafi U. |url=https://books.google.com/books?id=QAxuAAAAMAAJ&q=krokola |title=The Greeks in ancient Pakistan |date=2002 |publisher=Indus Publications |isbn=978-969-529-001-9 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McCrindle |first=John Watson |url=https://books.google.com/books?id=ioE2AAAAMAAJ&q=alexander+great+karachi&pg=PR22 |title=The Invasion of India by Alexander the Great as Described by Arrian, Q. Curtius, Diodoros, Plutarch and Justin: Being Translations of Such Portions of the Works of These and Other Classical Authors as Describe Alexander's Campaigns in Afghanistan, the Punjâb, Sindh, Gedrosia and Karmania |date=1896 |publisher=A. Constable and Company }}</ref> سنڌو درياهه جي ڇوڙ جي ويجهو اهڙي ٻي قدرتي بندرگاهه جي موجودگيءَ جا ثبوت نٿا ملن، جيڪا ڪنهن وڏي سامونڊي ٻيڙي کي جاءِ ڏئي سگهي ها.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=HFA1AQAAIAAJ&q=bibakta |title=Identification and description of some old sites in Sind and their relation with the physical geography of the region |date=1938 }}</ref> سڪندر اعظم جي سامونڊي ٻيڙي جي سپهه سالار [[نيارڪس]] پنهنجي بيان ۾ ''مورونٽوبارا'' نالي هڪ جابلو ٻيٽ ۽ ان جي ڀرسان ''بيبڪتا'' نالي هڪ سنئين ٻيٽ جو ذڪر ڪيو آهي. يوناني جاگرافيائي بيانن جي بنياد تي نوآبادياتي دور جي ڪجهه مؤرخن انهن ماڳن جي سڃاڻپ ترتيبوار ڪراچيءَ جي [[منهوڙو|منهوڙي]] ۽ [[ڪيماڙي]] يا [[ڪلفٽن، ڪراچي|ڪلفٽن]] سان ڪئي.<ref>{{cite book |last=Vincent |first=William |author-link=William Vincent (priest) |title=The Voyage of Nearchus from the Indus to the Euphrates, Collected from the Original Journal Preserved by Arrian ...: Containing an Account of the First Navigation Attempted by Europeans in the Indian Ocean |url=https://books.google.com/books?id=S5deAAAAcAAJ&pg=PA180 |year=1797 |publisher=T. Cadell jun. and W. Davies |page=180}}</ref><ref>{{Cite book |last=Houtsma |first=M. Th |url=https://books.google.com/books?id=7CP7fYghBFQC&pg=PA729 |title=E. J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936 |date=1993 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09790-2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Lambrick |first=H. T. |url=https://books.google.com/books?id=lFFJAAAAIAAJ&q=bibakta |title=Sind: A General Introduction |date=1975 |publisher=Sindhi Adabi Board |isbn=978-0-19-577220-3 }}</ref> اهي ٻئي علائقا نوآبادياتي دور تائين ٻيٽن جي صورت ۾ موجود هئا، پر سامونڊي مٽي ۽ واريءَ جي گڏ ٿيڻ سبب اڳتي هلي مکيه زمين سان ڳنڍجي ويا.<ref>{{Cite book |last=Pithawalla |first=Maneck B. |url=https://books.google.com/books?id=rlrlBTOs2jUC&q=manora+island+silting |title=An Introduction to Karachi: Its Environs and Hinterland |date=1950 |publisher=Times Press }}</ref> 711ع ۾ [[محمد بن قاسم]] [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو ماٿري]] تي حملو ڪري [[ديبل]] جي بندرگاهه تي قبضو ڪيو، جتان هن 712ع ۾ پنهنجي فوج کي سنڌو ماٿريءَ جي ٻين علائقن ڏانهن اڳتي وڌايو.<ref>{{cite web |title=Karachi History |website=www.houstonkarachi.org |publisher=Houston Karachi Sister City Association |url=http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11 |archive-date=7 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111107194206/http://www.houstonkarachi.org/index.php?option=com_content&view=article&id=44%3Akarachi-history&catid=3%3Aabout-hksca&Itemid=11}}</ref> ڪجهه مؤرخن [[ديبل]] کي هاڻوڪي ڪراچيءَ واري علائقي سان سڃاتو آهي، جڏهن ته ٻين محققن موجب ديبل جو اصل ماڳ ڪراچي ۽ ويجهي شهر [[ٺٽو|ٺٽي]] جي وچ واري علائقي ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Cunningham |first=Alexander |url=https://books.google.com/books?id=kT5JvRZCixQC&q=karachi+debal&pg=PA297 |title=The Ancient Geography of India: The Buddhist Period, Including the Campaigns of Alexander, and the Travels of Hwen-Thsang |date=28 March 2013 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-05645-8 }}</ref><ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |author-link=Henry Miers Elliot |title=Appendix to the Arabs in Sind, Vol.III, Part 1, of the Historians of India &#91;sic&#93; |url=https://books.google.com/books?id=nZ2SHSk3k6cC&pg=PA222 |year=1853 |publisher=S. Solomon & Company |page=222}}</ref> [[مغل سلطنت]] جي دور ۾ سنڌ جي حاڪم [[مرزا غازي بيگ]] ساحلي سنڌ ۽ [[سنڌو درياهه جي ٽڪور]] جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. سندس دور ۾ علائقي جا قلعا [[پورچوگالي سلطنت|پورچوگالي]] حملي آورن خلاف دفاعي مورچن طور ڪم ڪندا هئا. 1553ع–1554ع ۾ [[عثماني سلطنت|عثماني]] اميرالبحر [[سيدي علي رئيس]] سنڌ جي سامونڊي ڪناري تي ''ڪوراشي'' نالي هڪ ننڍڙي بندرگاهه جو ذڪر ڪيو، جنهن کي ڪجهه محققن ڪراچيءَ جي شروعاتي نالي سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan |author-link1=Jonathan Bloom |last2=Blair |first2=Sheila |author-link2=Sheila Blair |title=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set |url=https://books.google.com/books?id=i4LrAAAAMAAJ |year=2009 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-530991-1}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20 |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062652/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=kaurashi+karachi&pg=PA20#v=snippet&q=kaurashi%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Balocu |first=Nabī Bak̲h̲shu K̲h̲ānu |url=https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |title=Sindh, Studies Historical |date=2002 |publisher=Pakistan Study Centre, University of Sindh |isbn=978-969-8135-13-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=7PZtAAAAMAAJ&q=kaurashi+karachi |url-status=live }}</ref> هاڻوڪي ڪراچيءَ جي ڀرپاسي ۾ واقع [[چوکنڊي جا مقبرا]] پڻ انهيءَ وسيع تاريخي دور سان تعلق رکن ٿا. اهي پٿر جا نقش نگار مقبرا تقريباً 15هين کان 18هين صديءَ جي وچ ڌاري تعمير ڪيا ويا. === ڪولاچيءَ کان ٽالپر دور تائين === [[فائل:Karachi1889.jpg|thumb|180px|1889ع ۾ ڪراچيءَ جو هڪ منظر.]] هاڻوڪي ڪراچيءَ واري هنڌ تي شروعات ۾ ڪو وڏو شهر موجود نه هو. سمنڊ جي هڪ ڇاڙ جي ڪناري تي ماهيگيرن جون ننڍيون وسنديون ۽ ڪجهه هندو واپارين جا گهر موجود هئا. هن علائقي کي '''ڪولاچيءَ جو ڪن''' چيو ويندو هو، جنهن جو ذڪر ''[[شاهه جو رسالو|شاهه جي رسالي]]'' ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="قليچ"/> 19هين صديءَ جي ڪراچيءَ جي مؤرخ [[سيٺ نائونمل هوتچند]] موجب، ڪراچي بندرگاهه جي ڪناري تي 20 کان 25 جهوپڙين تي مشتمل هڪ ننڍڙي وسندي موجود هئي، جيڪا ''ڊٻرو'' جي نالي سان سڃاتي ويندي هئي. اها وسندي ''ڪولاچي جو ڪن'' نالي پاڻيءَ جي هڪ تلاءَ جي ڀرسان واقع هئي.<ref>{{Cite book |last=Haider |first=Azimusshan |url=https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |title=History of Karachi: With Special Reference to Educational, Demographical, and Commercial Developments, 1839–1900 |date=1974 |publisher=Haider |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062540/https://books.google.com/books?id=xA0rAAAAMAAJ&q=karachi+1729 |url-status=live }}</ref> 1725ع ۾ [[مڪران]] ۽ [[قلات جي خانيٽ]] مان آيل [[بلوچ ماڻهو|بلوچن]] جو هڪ گروهه ڏڪار ۽ قبائلي جهيڙن کان بچڻ لاءِ هن وسنديءَ ۾ اچي آباد ٿيو.<ref name="Gayer-2014b">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062541/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=manora+fort+karachi&pg=PA128#v=snippet&q=manora%20fort%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> 1729ع ۾ ''ڊٻرو'' واري ماڳ تي هڪ نئين وسندي قائم ڪئي وئي، جيڪا ''[[ڪولاچي|ڪولاچي جو ڳوٺ]]'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref name="Studies on Karachi" /> روايت موجب هن وسنديءَ جو نالو [[مائي ڪولاچي]] جي نالي پٺيان رکيو ويو.<ref name="Studies on Karachi" /> ڪولاچيءَ جي وسندي تقريباً {{Convert|40|ha|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل هئي ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ ماهيگيرن جا ڪيترائي ننڍا ڳوٺ پڻ موجود هئا.<ref>{{Cite book |last=Karachi (Pakistan) |url=https://books.google.com/books?id=IEErAAAAMAAJ&q=karachi+denso+hall |title=Brief Sketch of Karachi, the Nerve Center of Pakistan |date=1984 |publisher=The Corporation }}</ref> ڪجهه روايتن موجب هن نئين قلعي بند وسنديءَ جا باني سنڌي [[واڻيا]] هئا، جيڪي ويجهي [[کڙڪ بندر]] مان هتي آيا هئا. 1728ع ۾ شديد برساتن کان پوءِ کڙڪ بندر جي سامونڊي لنگهه ۾ لٽ ۽ مٽي ڀرجي وڃڻ سبب بندرگاهه جي افاديت گهٽجي وئي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396 |title=A Gazetteer of the Province of Sindh |date=1874 |publisher=G. Bell and Sons |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062653/https://books.google.com/books?id=Ap8IAAAAQAAJ&q=karachi+kharak+bandar&pg=PA396#v=snippet&q=karachi%20kharak%20bandar&f=false |url-status=live }}</ref> 18هين صديءَ جي وچ ڌاري [[ڪلهوڙا خاندان|ڪلهوڙن]] پڻ ڪراچيءَ جي ڀرسان [[کڙڪ بندر]] کي بندرگاهي مرڪز طور ترقي ڏني.<ref>{{cite book |last1=Bloom |first1=J. |last2=Blair |first2=S. |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-530991-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195309911.001.0001/acref-9780195309911-e-467 |language=en |chapter=Karachi}}</ref> سترهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين هي ڳوٺ [[عربي سمنڊ]] وسيلي [[مسقط، عمان|مسقط]] ۽ [[فارسي نار]] جي علائقن سان واپار ڪندو هو. وسنديءَ جي بچاءَ لاءِ ان کي چوڌاري قلعي بند ڪيو ويو ۽ هڪ ننڍڙو قلعو تعمير ڪيو ويو، جنهن ۾ مسقط مان گهرايل توپون نصب ڪيون ويون هيون. پراڻن سنڌي احوالن موجب هن قلعي کي '''ڪلاچي ڪوٽ''' چيو ويندو هو ۽ ڪنهن دور ۾ اهو [[قلات]] جي خان جي اختيار هيٺ پڻ رهيو.<ref name="قليچ"/> قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا: هڪ سمنڊ ڏانهن کلندو هو، جنهن کي کاري پاڻيءَ جي نسبت سان ''کارو در'' چيو ويندو هو، جنهن مان هاڻوڪي [[کارادر]] جو نالو نڪتل آهي؛ ٻيو [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کلندو هو، جنهن کي ''مٺو در'' چيو ويندو هو، جنهن مان هاڻوڪي [[مٺادر]] جو نالو پيو.<ref>{{citar web |url=http://www.shaikhsiddiqui.com/karachi.html |título=History of Karachi |idioma=inglês }}</ref> 1742ع ۾، [[ميان نور محمد ڪلهوڙو|ميان نور محمد]] جي دور ۾، نادر شاهه جي حڪم سان سورت ۾ تيار ٿيل جهازن جي سلسلي ۾ مظفر علي خان بيات بيگلر بيگي ڪراچي آيو ۽ پوءِ [[ٺٽو|ٺٽي]] ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="قليچ"/> ''ڪراچي'' نالي جي هڪ شروعاتي لکيل صورت 1742ع جي هڪ [[ڊچ ٻولي|ڊچ]] دستاويز ۾ ملي ٿي، جنهن ۾ ''ڊي رڊرڪرڪ'' نالي هڪ واپاري جهاز جي هن وسنديءَ جي ڀرسان تباهه ٿيڻ جو ذڪر ٿيل آهي.<ref name="The Dutch East India Company">''The Dutch East India Company (VOC) and Diewel-Sind (Pakistan) in the 17th and 18th centuries'', Floor, W. Institute of Central & West Asian Studies, University of Karachi, 1993–1994, p. 49.</ref><ref name="resources.huygens.knaw.nl-2015">{{cite web |url=http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |title=The Dutch East India Company's shipping between the Netherlands and Asia 1595–1795 |date=2 February 2015 |access-date=14 June 2015 |archive-date=26 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151226084239/http://resources.huygens.knaw.nl/das/detailVoyage/95544 |url-status=live }}</ref> 1770ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي [[قلات جو خان|قلات جي خان]] جي قبضي هيٺ آئي، جنهن کان پوءِ بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر هن علائقي ڏانهن آئي.<ref name="Gayer-2014b" /> پراڻن سنڌي احوالن موجب 1777ع ۾ [[مير بجار خان ٽالپر|مير بجار خان]] حج تان موٽندي ڪراچيءَ مان لهي [[شهدادپور]] ڏانهن ويو، جتي ٽالپر مير رهندا هئا.<ref name="قليچ"/> 1792ع ڌاري [[قلات]] جي خان سان لاڳاپيل زرڪ خان [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو|ميان عبدالنبي]] جي مدد ڪندي ٽالپرن سان جنگ ۾ مارجي ويو. روايتي سنڌي ذريعن موجب ان جي عيوض ميان عبدالنبيءَ ڪراچي ۽ ان جي ڀرپاسي جو ڪجهه علائقو قلات جي خان حوالي ڪيو.<ref name="قليچ"/> 1795ع ۾ [[ٽالپر خاندان|ٽالپرن]] ڪراچيءَ کي پنهنجي حڪومت ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ وچ سنڌ ۽ ڏاکڻي پنجاب مان بلوچ آبادڪارن جي هڪ ٻي لهر ڪراچي پهتي.<ref name="Gayer-2014b" /> ٽالپرن جي دور ۾ شهر جي بندرگاهه کي واپاري قافلن جي منزلن سان ڳنڍڻ لاءِ ''راهه بندر'' نالي رستو تعمير ڪيو ويو.<ref name="CulturalAssets">{{Cite web |title=Preserving cultural assets |url=https://www.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |date=10 February 2008 |website=DAWN.COM |access-date=13 April 2020 |archive-date=3 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803014019/http://beta.dawn.com/news/826915/preserving-cultural-assets |url-status=live }}</ref> اڳتي هلي انگريزن هن رستي کي وڌيڪ ترقي ڏئي ''بندر روڊ'' بڻايو، جنهن جو نالو بعد ۾ [[محمد علي جناح روڊ]] رکيو ويو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=Sampark: Journal of Global Understanding |date=2004 |publisher=Sampark Literary Services |access-date=5 May 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204062649/https://books.google.com/books?id=tixuAAAAMAAJ&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=URnrr_A5wZ8C&q=karachi+%22Rah-i-Bunder%22 |title=The Herald |date=1993 |publisher=Pakistan Herald Publications. }}</ref> ٽالپرن 1797ع ۾ [[منهوڙو قلعو]] تعمير ڪرايو، جيڪو ڪراچيءَ جي بندرگاهه کي [[القاسمي]] سامونڊي ڦورن جي حملن کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref>{{Cite book |last=Murray (publishers.) |first=John |url=https://books.google.com/books?id=Vg0IAAAAQAAJ&pg=PA475 |title=A handbook for India. Part ii. Bombay |date=1859 }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=HpKhAAAAMAAJ&pg=PA20 |title=The Persian Gulf Pilot |date=1875 |publisher=J. D. Potter. }}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=Charles E. |url=https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162 |title=The Blood-red Arab Flag: An Investigation Into Qasimi Piracy, 1797–1820 |date=1997 |publisher=University of Exeter Press |isbn=978-0-85989-509-5 |access-date=14 April 2020 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063149/https://books.google.com/books?id=tGboFK2QPUwC&pg=PA162#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> 1799ع يا 1800ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر|مير فتح علي خان]]، [[ناٿن ڪرو]] جي نگرانيءَ هيٺ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] کي ڪراچيءَ ۾ واپاري ڪوٺي قائم ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref>{{Cite book |last=Huttenback |first=Robert A. |url=https://archive.org/details/britishrelations0000hutt |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/britishrelations0000hutt/page/3 3] |title=British Relations with Sind, 1799–1843: An Anatomy of Imperialism |date=1962 |publisher=University of California Press }}</ref> ناٿن ڪرو کي ڪراچيءَ ۾ رهائش لاءِ گهر تعمير ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني وئي، پر 1802ع ۾ کيس شهر ڇڏڻ جو حڪم ڏنو ويو.<ref>{{Cite book |last=Sunderlal |first=Pandit |url=https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |title=British Rule in India |date=1 August 2018 |publisher=SAGE Publishing India |isbn=978-93-5280-803-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063200/https://books.google.com/books?id=XcpmDwAAQBAJ&q=nathan+crow+sindh&pg=PT138 |url-status=live }}</ref> ڪراچي فيبروري 1839ع تائين ٽالپرن جي حڪمرانيءَ هيٺ رهي، جڏهن [[جان ڪين، پهريون بيرن ڪين|جان ڪين]] جي ڪمان هيٺ برطانوي فوجن شهر تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Laurent Gayer|2014|pp=42}} === ٽالپرن جو دور === 1795ع ۾ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ڪراچيءَ تي قبضو ڪري اتي پنهنجو حاڪم مقرر ڪيو. ان وقت شهر جي هندو واپارين مان سرڪار کي ساليانو لڳ ڀڳ هڪ کان ڏيڍ لک رپين جي آمدني ٿيندي هئي.<ref name="قليچ">[قديم سنڌ -ان جا مشهور شهر ۽ ماڻهو. مصنف: مرزا قليچ بيگ. ايڊيشن: چوٿون 1999ع. ڇپائيندڙ: سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو]</ref> ڪجهه ورهين کان پوءِ بندرگاهه جي حفاظت لاءِ ٽالپرن [[منهوڙو|منهوڙي]] تي قلعو تعمير ڪرايو.<ref name="قليچ"/> ==== شهر ۽ قلعي جي بناوٽ ==== 1837ع ڌاري ڪراچي مٽيءَ جي قلعي سان گهيريل هئي، جنهن جي ايراضي لڳ ڀڳ 30 کان 35 ايڪڙ هئي. قلعي ۾ ڪيترائي برج هئا، جن تي لڳ ڀڳ 40 توپون نصب ٿيل هيون. انهن مان گهڻيون ننڍي ڪيلبر جون ۽ پراڻيون هيون. قلعي جي ڀتين ۾ ڪيترن هنڌن تي ڀڃ ڊاهه به موجود هئي، تنهنڪري ان جي دفاعي صلاحيت محدود هئي.<ref name="Mariwalla245">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali; Gautam Publishers 27-Temple Road Upper U.B.L Building Lahore</ref> قلعي جا ٻه مکيه دروازا هئا. [[لياري ندي]] جي مٺي پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''مٺو در''' ۽ سمنڊ جي کاري پاڻيءَ ڏانهن کلندڙ دروازي کي '''کارو در''' سڏيو ويندو هو. اڳتي هلي انهن دروازن جي نالن تان ڪراچيءَ جا [[مٺادر]] ۽ [[کارادر]] علائقا مشهور ٿيا. شهر جا گهڻا گهر مٽيءَ جا ٺهيل ۽ سڌين ڇتين وارا هئا. گهرن ۾ سامونڊي هوا جي رخ ڏانهن بانس جا هوادان هوندا هئا، جيڪي هوا ۽ روشني اندر آڻڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا. گهٽيون سوڙهيون هيون ۽ بازارن کي اُس کان بچائڻ لاءِ چٽائين سان ڍڪيو ويندو هو. شهر جي وچئين حصي ۾ نسبتاً بهتر گهر موجود هئا، پر ان وقت ڪراچيءَ ۾ ڪا نمايان سرڪاري عمارت نه هئي.<ref name="Mariwalla245"/> شهر جي ڀتين کان ٻاهر به وڏي آبادي موجود هئي. [[لياري ندي]] جي ڪنارن تي هڪ ميل کان وڌيڪ مفاصلي تائين باغ پکڙيل هئا، جيڪي ان وقت جي لارنس روڊ تائين پهچندا هئا. انهن باغن ۾ خاص طور انب ۽ ڪجهه گدامڙيءَ جا وڻ هوندا هئا. ان دور جي بيانن موجب ڪراچيءَ جا انب هندستان ۾ [[بمبئي]] جي انبن کان پوءِ مشهور سمجهيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla245"/> ==== منهوڙي جو قلعو ==== [[File:Manora Beach, Karachi Pakistan.jpg|thumb|[[منهوڙو قلعو]]، جيڪو 1797ع ۾ ڪراچيءَ جي دفاع لاءِ تعمير ڪيو ويو. 3 فيبروري 1839ع تي انگريزن ان تي قبضو ڪيو ۽ 1888ع–1889ع دوران ان کي وڌيڪ مضبوط ڪيو.]] ڪراچي بندرگاهه جي مُهڙ وٽ [[منهوڙو|منهوڙي]] تي هڪ قلعو قائم هو. اهو چورس شڪل جو هو ۽ ان جي ڀرسان هڪ گول برج موجود هو. قلعي جي ڪنڊن تي برج ۽ خشڪيءَ واري پاسي نيم دائري وارو دفاعي مورچو هو. چوڌاري پختي ڀت ۾ بندوقن لاءِ سوراخ ٺهيل هئا. قلعي ۾ 11 توپون هيون، جڏهن ته بندرگاهه جي داخلي حصي ۾ پاڻيءَ جي سطح جي ويجهو ٽن توپن جي هڪ بيٽري پڻ موجود هئي.<ref name="Mariwalla245"/> قلعي جي دفاعي اهميت بابت ان دور جي برطانوي عملدارن جا مختلف رايا هئا. [[هينري پاٽنگر]] ان جي جڳهه کي مناسب سمجهندو هو، جڏهن ته 1837ع ۾ ڪراچي بندرگاهه جو سروي ڪندڙ ڪيپٽن ڪارلس جو خيال هو ته قلعو ٽڪريءَ جي ڪناري کان گهڻو پري هجڻ سبب بندرگاهه جي داخلا تي اثرائتو ڪنٽرول قائم نه ڪري سگهندو.<ref name="Mariwalla245b">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 245; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انتظام ۽ انصاف ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچيءَ جو انتظام حڪمران ميرن طرفان مقرر ڪيل ٻن عملدارن جي هٿ ۾ هوندو هو. شهري انتظام جي سربراهه کي '''نواب''' چيو ويندو هو، جڏهن ته ٻيو عملدار فوجي گورنر هوندو هو. نواب عدالتي معاملا هلائيندو هو ۽ سندس ماتحت عملو محصول گڏ ڪندو هو. سندس فيصلن خلاف [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ ميرن وٽ اپيل ڪري سگهجي ٿي. نواب کي ماهوار 100 رپيا پگهار ملندي هئي. سندس عملي ۾ ٻه منشي شامل هئا، جن مان هر هڪ کي 24 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته لڳ ڀڳ ويهه ٻيا عملدار ۽ سپاهي 3 کان 19 رپيا ماهوار وٺندا هئا. خزاني جي ذميوار عملدار جي پگهار 7 رپيا 8 آنا هئي. فوجي گورنر شهر جي قلعي ۽ منهوڙي جو ذميوار هو. سندس ماتحت لڳ ڀڳ 50 سپاهي هئا، جن کي 2 کان 5 رپيا ماهوار ملندا هئا، جڏهن ته فوجي گورنر پاڻ 60 رپيا ماهوار وٺندو هو. ٻيڙين جي جمعدار جي پگهار 20 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla246">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 246; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ان دور جي بيانن موجب ڏنڊ سڀ کان عام سزائن مان هڪ هو، جڏهن ته ڪوڙا هڻڻ، ڪاٺين ۾ بيهارڻ ۽ عضوا ڪاٽڻ جهڙيون جسماني سزائون پڻ ڏنيون وينديون هيون. نواب بابت عام طور اهو سمجهيو ويندو هو ته هو ميرن جي اجازت کان سواءِ موت جي سزا نه ڏئي سگهندو هو. سرڪاري ملازمن ۽ سپاهين جون گهٽ پگهارون رشوت ۽ مالي بدعنوانيءَ جو هڪ سبب ڄاڻايون ويون آهن.<ref name="Mariwalla246"/> ==== آبادي، تعليم ۽ مذهبي ماڳ ==== ان دور ۾ ڪراچيءَ جي آبادي لڳ ڀڳ 14,000 هئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 9,000 هندو ۽ 4,850 مسلمان شامل هئا. هندن لاءِ ٽي يا چار اسڪول هئا، جيڪي سرسود ۽ پوڪرڻا برهمڻ هلائيندا هئا. انهن اسڪولن ۾ ٻارن کي سنڌي، حساب، پڙهڻ ۽ لکڻ سيکاريو ويندو هو. شاگرد روزانو هڪ مُٺ چانور ۽ ڪجهه ڏندڻ ڏيندا هئا، جڏهن ته سندن والدين هڪ يا ٻه رپيا ماهوار ادا ڪندا هئا.<ref name="Mariwalla248">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 248; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مسلمانن کي مسجدن ۾ مُلا [[فارسي ٻولي|فارسي]] پڙهائيندا هئا، ڇاڪاڻ ته فارسي سرڪاري ۽ درٻاري ٻولي هئي. سرڪاري نوڪري حاصل ڪرڻ جا خواهشمند پڻ اهڙي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان تعليم جي فيس عام طور 3 کان 4 رپيا ماهوار هئي. ان وقت ڇوڪرين جي رسمي تعليم عام نه هئي.<ref name="Mariwalla248"/> ڪراچيءَ ۾ 21 مسجدون ۽ 13 پيرن جا آستانا هئا. انهن مان [[منگهو پير|پير منگهي]] جي آستاني کي حڪومت طرفان تيل جو وظيفو ملندو هو. هندن جا مندر، ٽڪاڻا ۽ ڌرم شالائون گڏجي 34 هيون. انهن مان موجوده [[نيٽي جيٽي]] واري علائقي ۾ واقع هڪ مندر کي حڪومت طرفان هر مهيني ساڍا ست سير تيل ڏنو ويندو هو، جيڪو دائمي ڏيئي لاءِ استعمال ٿيندو هو. مندر ۾ ڪا مورتي نه هئي ۽ اهو سمنڊ جي ديوتا سان منسوب هو. هندو جهازن جي بندرگاهه ۾ اچڻ يا روانگيءَ کان اڳ اتي نذرانو ڏيندا هئا.<ref name="Mariwalla247">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 247; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== بندرگاهه ۽ آمدرفت ==== 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه جو پاڻي سامونڊي ڪناري ڀرسان تمام گهٽ اونهو هو. وڏي جهاز مان ايندڙ مسافرن کي پهرين '''بٽيلي''' نالي مقامي ٻيڙيءَ ۾ ۽ پوءِ وڌيڪ ننڍڙي '''مڇوا''' ٻيڙيءَ ۾ منتقل ٿيڻو پوندو هو. آخري حصي ۾ پاڻي ۽ گاري سبب مسافرن کي ڪڏهن پيادل ۽ ڪڏهن مقامي مزدورن جي مدد سان ڪناري تائين پهچڻو پوندو هو. ڪن هنڌن تي پاڻي لڳ ڀڳ ٻه فوٽ اونهو هوندو هو ۽ گاريءَ ۾ سپيون ۽ ٻوٽن جون پاڙون سفر کي وڌيڪ ڏکيو بڻائينديون هيون.<ref name="Mariwalla248"/> ==== واپار ۽ محصول ==== ٽالپر دور ۾ ڪراچي سنڌ جي اهم سامونڊي واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪي هئي. شهر جي سالياني واپار جي اوسط ماليت، قيمتي پٿرن کي ڇڏي، لڳ ڀڳ 37,47,000 رپيا ڄاڻائي وئي آهي، جنهن ۾ افيون جي واپار جي ماليت 16,00,000 رپيا شامل هئي. 19هين صديءَ جي پهرئين اڌ ۾ ڪراچي بندرگاهه مان سالياني اوسط محصولي آمدني لڳ ڀڳ 1,50,000 رپيا هئي.<ref name="Mariwalla249">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 249; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> مکيه محصولن ۾ هي شامل هئا: * درآمد ٿيل شين تي 4 سيڪڙو قدر مطابق محصول؛ * مٿئين سنڌ ڏانهن ويندڙ شين تي اضافي 2.5 سيڪڙو محصول؛ * ريشمي ڪپڙي ۽ ٽامي کان سواءِ برآمد ٿيندڙ شين تي 1 سيڪڙو محصول؛ * هر ''ڪروار''، يعني لڳ ڀڳ 1,800 پائونڊ، درآمد يا برآمد ٿيندڙ مال تي اضافي محصول؛ * افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا برآمداتي محصول؛ * هر درآمد ڪيل غلام تي 5 رپيا 8 آنا محصول. محصول گڏ ڪرڻ جا حق گهڻو ڪري ٺيڪي تي ڏنا ويندا هئا. ڪراچيءَ جو محصولي ٺيڪو ساليانو 70,000 رپين ۾ ڏنو ويندو هو، جنهن ۾ افيون ۽ قيمتي پٿرن جا محصول شامل نه هئا.<ref name="Mariwalla249"/> مقامي سطح تي اناج، واپار، مڇي، مال ڍوئيندڙ جانورن، سڪن جي مٽاسٽا ۽ مختلف هنرن تي پڻ محصول لاڳو هئا. مڇي مار ٻيڙين کي پنهنجو شڪار ڪسٽم هائوس تي ڏيکارڻو پوندو هو. جيڪڏهن مڇين جو تعداد 60 کان گهٽ هوندو هو ته چوٿون حصو ۽ 60 يا وڌيڪ هئڻ جي صورت ۾ ڇهون حصو محصول طور ورتو ويندو هو. مختلف ڪاريگرن کان سندن هنر جي نوعيت موجب رقم يا پيداوار جي صورت ۾ محصول ورتو ويندو هو. ڪنڀر مهيني ۾ نو ٿانوَ ۽ تيل ٺاهيندڙ ڏيڍ سير تيل سرڪار کي ڏيندا هئا، جڏهن ته ڪپڙا رنگيندڙ محصول کان آزاد هئا.<ref>Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 249–250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ٽالپر حڪومت هيٺ ڪراچيءَ جي هندن کي گهرن واري محصول کان ڇوٽ حاصل هئي. ان دور ۾ سنڌ ۾ لوڻ تي ڪو محصول نه هو. ان جي ابتڙ ڪراچيءَ ۾ سرڪاري جوا خانو موجود هو، جتي کٽيل رقم تي محصول ورتو ويندو هو.<ref name="Mariwalla249"/> ==== درآمدات ۽ برآمدات ==== ڪراچيءَ ۾ درآمد ٿيندڙ مال جو لڳ ڀڳ چار ڀاڱي پنج حصو [[بمبئي]] کان ايندو هو. درآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ کنڊ، مرچ، ٽامو، الائچي ۽ ٻيا مصالحا، ريشم، ڪاٺ، عاج، انگريزي ڪپهه جو سٽ، کوپرو، ٽين، ناريل، زعفران، سوپاري، فولاد، لوهه، پارو، سنامڪي، چيني ڪاغذ، صندل، لوهه جا ٿانوَ ۽ گدامڙي شامل هئا.<ref name="Mariwalla250">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 250; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> [[گجرات]] مان ڪپهه، جڏهن ته [[فارسي نار]] مان کجورون، موتي، سڪايل ميوا، بادام، گلاب ۽ ٻيون شيون اينديون هيون. ان دور ۾ غلام پڻ فارسي نار واري واپاري نيٽ ورڪ وسيلي ڪراچي آندا ويندا هئا. مٿئين سنڌ مان تماڪ، ٿلهو ڪپهه جو ڪپڙو، [[نيرو (رنگ)|نيرو]]، قيمتي پٿر، ڪشمش ۽ سڪايل ميوا ايندا هئا، جڏهن ته [[لسٻيلو|لسٻيلي]] مان تيل، تيل جون کليون، گيهه، ڪڻڪ ۽ گوند ايندو هو. 1839ع ۾ ڪراچيءَ جي ڪُل درآمدات جي ماليت 15,99,625 رپيا ڄاڻائي وئي آهي.<ref name="Mariwalla251252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; pages 251–252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> بمبئيءَ کان ايندڙ ريشم ۽ ڪپهه جون شيون خاص اهميت رکنديون هيون. ريشمي شين ۾ چين ۽ بنگال جا ريشمي رومال، انگريزي، فرينچ ۽ چيني ريشم، بنگال جون ساڙيون، سورت جا ڪيمخواب ۽ مختلف قسم جا چنتز شامل هئا. ڪپهه جي شين ۾ انگريزي تيار ڪپڙو، شيٽنگ، براڊ ڪلاٿ، مختلف قسم جا ململ، رنگين رومال ۽ شالون شامل هيون.<ref name="Mariwalla252">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> 19هين صديءَ جي شروعات ۾ سنڌ ۾ ڪپهه جي پيداوار محدود هجڻ سبب ڪراچي هر سال گجرات مان لڳ ڀڳ 15,000 مڻ ڪپهه گهرائيندي هئي. 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سنڌ اندر ڪپهه جي پوک وڌڻ کان پوءِ 1837ع تائين اها درآمد گهٽجي لڳ ڀڳ 2,500 مڻ رهجي وئي.<ref name="Mariwalla252"/> ڪراچيءَ مان برآمد ٿيندڙ اهم شين ۾ گيهه، اَن، گوند، منجيت، ڪشمش، جيرو، نيرو، ڪڻڪ، مڇي، شارڪ جون کنڀڙاٽيون، تيل، تيل جا ٻج، لنگيون ۽ افيون شامل هئا. افيون هن واپار جو انتهائي قيمتي حصو هئي. اها [[راجپوتانا]] جي [[پالي، راجستان|پالي]] کان ايندي هئي ۽ ڪراچيءَ وسيلي اڳتي برآمد ڪئي ويندي هئي. افيون جي هر اُٺ جي بار تي 130 رپيا محصول لاڳو هو. عام طور ساليانو لڳ ڀڳ 500 اُٺن جي بار جيتري افيون ڪراچيءَ مان گذرندي هئي، جڏهن ته ڪن سالن ۾ اهو مقدار 1,500 اُٺن جي بار تائين پهچندو هو.<ref name="Mariwalla252"/> ==== واپاري رستا ==== ڪراچيءَ مان مٿئين سنڌ ۽ ان کان اڳتي ويندڙ سامان اُٺن جي قافلن وسيلي خاص طور ٻن رستن، '''لسٻيلي واري رستي''' ۽ '''سيوهڻ واري رستي'''، تان موڪليو ويندو هو. لسٻيلي واري رستي وسيلي [[ڪابل]] تائين سفر لڳ ڀڳ 26 ڏينهن وٺندو هو. اهو محصولن جي لحاظ کان سستو، پر ڦرلٽ جي خطري سبب غيرمحفوظ سمجهيو ويندو هو. [[سيوهڻ]] وارو رستو وڌيڪ محفوظ ۽ تيز هو، پر اتي ٽرانزٽ محصول نسبتاً وڌيڪ هئا.<ref name="Mariwalla251">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 251; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> سنڌ اندر مال [[ٺٽو|ٺٽي]]، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سيوهڻ]]، [[خيرپور]] ۽ [[شڪارپور]] ڏانهن خشڪيءَ رستي موڪليو ويندو هو. ڪراچيءَ کان قافلو ٺٽي تائين لڳ ڀڳ ٽي ڏينهن، حيدرآباد تائين ڇهه، سيوهڻ تائين 13، خيرپور تائين 20 ۽ شڪارپور تائين 25 ڏينهن وٺندو هو. قافلن جي حفاظت لاءِ [[جوکيا|جوکين]] جا محافظ پڻ مقرر ڪيا ويندا هئا.<ref name="Mariwalla252routes">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 252; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== موتين، قيمتي پٿرن ۽ غلامن جو واپار ==== 19هين صديءَ جي شروعات ۾ ڪراچيءَ ۾ موتين ۽ قيمتي پٿرن جو واپار پڻ ٿيندو هو. مقامي سامونڊي سپين مان ملندڙ موتي ننڍا ۽ نسبتاً گهٽ معيار جا هئا، تنهنڪري بهتر موتي [[فارسي نار]] مان درآمد ڪيا ويندا هئا. قيمتي پٿر اترين علائقن کان ايندا ۽ گهڻو ڪري بمبئي ڏانهن موڪليا ويندا هئا. انهن ۾ هيرا، زمرد، ياقوت، نيلم، ٽوپاز ۽ فيروزا شامل هئا.<ref name="Mariwalla252"/> ان دور ۾ ڪراچي غلامن جي واپار جو پڻ هڪ مرڪز هئي. ذريعن موجب هر سال لڳ ڀڳ 600 کان 700 غلام شهر ۾ آندا ويندا هئا، جن مان گهڻا آفريقي نسل جا هوندا هئا. انهن ۾ [[شيدي]] ۽ حبشي غلام شامل هئا ۽ عورتن جو تناسب گهڻو هو. غلامن جي درآمد تي سرڪار محصول وصول ڪندي هئي ۽ ان مد مان ساليانو لڳ ڀڳ 4,000 رپيا آمدني ٿيندي هئي.<ref name="Mariwalla253">Karachi Town, Its Trade and Taxation in the First Half of the 19th Century By C.L. Mariwalla, B.A. (Read before the Sindh Historical Society on 19th November 1939); SINDH OBSERVER Selection from the Journal of Sindh Historical Society; page 253; Edited by: Dr. Mubarak Ali</ref> ==== انگريزن جو قبضو ==== 1830ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين سنڌ ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا لاڳاپا وڌيڪ ڇڪتاڻ وارا ٿي ويا. افغانستان ڏانهن برطانوي فوجي مهم جي سلسلي ۾ ڪراچيءَ جي بندرگاهه جي فوجي اهميت پڻ وڌي وئي. 3 فيبروري 1839ع تي ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي فوجن ڪراچيءَ تي حملو ڪيو. [[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جي قلعي تي برطانوي جهازن طرفان گولاباري ڪئي وئي، جنهن کان پوءِ قلعو سندن قبضي ۾ اچي ويو ۽ برطانوي فوجون ڪراچيءَ ۾ داخل ٿيون.<ref name="قليچ"/> ميرن طرفان آغا اسماعيل شاهه ڪراچيءَ ۾ برطانوي اختيارين سان ڳالهين لاءِ موڪليو ويو ۽ ان کان پوءِ ميرن ۽ انگريزن وچ ۾ معاهدو ٿيو.<ref name="قليچ"/> 1842ع ۾ [[چارلس جيمس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] سنڌ ۾ برطانوي اختيارين جي نمائندي طور ڪراچي پهتو ۽ اتان آگبوٽ وسيلي حيدرآباد ويو، جتي هن [[مير نصير خان ٽالپر|مير نصير خان]] ۽ ٻين ٽالپر ميرن سان ملاقات ڪئي. ان کان پوءِ ٿيل نئين معاهدي تحت ڪراچي، شڪارپور، عمرڪوٽ ۽ سبزلڪوٽ تي برطانوي اختيار وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="قليچ"/> ڪراچيءَ تي 1839ع وارو قبضو شهر جي سياسي تاريخ ۾ اهم موڙ ثابت ٿيو؛ جڏهن ته سڄي سنڌ تي برطانوي قبضو 1843ع ۾ [[مياڻي جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ مڪمل ٿيو. === برطانوي دور === [[File:A street in Old Town, Karachi, India. Photograph, 1897. Wellcome V0029261.jpg|thumb|1897ع ۾ [[مٺادر]] جي رامپارٽ روڊ جو هڪ منظر.]] [[File:Mules Mansion 01.jpg|thumb|[[مولز مينشن]]، برطانوي دور جي ڪراچيءَ جي هڪ تاريخي عمارت.]] [[File:Frere Hall Karachi. Pakistan.jpg|thumb|[[فريئر هال]]، برطانوي دور ۾ تعمير ٿيل ڪراچيءَ جي مشهور عمارتن مان هڪ.]] [[File:Karachi Municipal Corporation (KMC) Head Office at M.A Jinnah Road - Photo By Aliraza Khatri.jpg|thumb|[[ڪراچي ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن بلڊنگ]]، [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جو هڪ نمايان مثال.]] [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] 3 فيبروري 1839ع تي ڪراچيءَ تي قبضو ڪيو. برطانوي جنگي جهاز {{HMS|Wellesley|1815|6}} [[منهوڙو قلعو|منهوڙي جي قلعي]] تي گولاباري ڪري ان کي تباهه ڪيو؛ هي قلعو [[منهوڙو|منهوڙي]] وٽ ڪراچي بندرگاهه جي داخلا جي حفاظت لاءِ قائم هو.<ref>{{cite book |title=Recollections of Four Years' Service in the East with H.M. Fortieth Regiment |last=Neill |first=John Martin Bladen |year=1846 |url=https://archive.org/details/recollectionsoff00neilrich |access-date=27 November 2009}}</ref> ان وقت ڪراچيءَ جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 8,000 کان 14,000 جي وچ ۾ هو.<ref>{{Cite book |last=Baillie |first=Alexander Francis |url=https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees |title=Kurrachee: (Karachi) Past, Present and Future |date=1890 |publisher=Thacker, Spink |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063154/https://books.google.com/books?id=7tIwAQAAMAAJ&q=denso+hall+sandstone+1886+rupees#v=onepage&q=denso%20hall%20sandstone%201886%20rupees&f=false |url-status=live }}</ref> آباديءَ جو وڏو حصو [[مٺادر]] واري قلعي بند شهر تائين محدود هو، جڏهن ته ان کان ٻاهر اڄوڪي [[سرائي ڪوارٽر]] واري علائقي ۾ پڻ آباديون موجود هيون.<ref name="CulturalAssets"/> قبضي کان پوءِ برطانوي فوجن شهر جي اوڀر طرف فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي، جيڪا اڳتي هلي [[ڪراچي ڪينٽونمينٽ]] جي بنياد بڻي. برطانوي انتظاميا [[پهرين انگريز-افغان جنگ]] دوران فوجي ڪاررواين جي سهائتا لاءِ ڪراچيءَ جي ڇانوڻيءَ کي فوجي گيريزن طور ترقي ڏني.<ref name="Oxford University Press" /> [[گوا]] جا پرتگالي عيسائي واپاري 1820ع واري ڏهاڪي کان ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا. اڳتي هلي گوا جي عيسائي برادريءَ جي هڪ وڏي آبادي ڪراچيءَ ۾ آباد ٿي.<ref>{{Cite web |date=16 April 2022 |title=Celebrating Karachi's Goan connection {{!}} The Express Tribune |url=https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |access-date=24 April 2022 |website=tribune.com.pk |archive-date=10 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220510114007/https://tribune.com.pk/story/2352894/celebrating-karachis-goan-connection |url-status=live }}</ref> 1840ع ۾ سنڌ جي گادي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان ڪراچي منتقل ڪئي وئي. 1843ع ۾ ميجر جنرل [[چارلس جيمس نيپئر|چارلس نيپئر]] [[مياڻي جي جنگ|مياڻيءَ جي جنگ]] ۽ ان کان پوءِ ٽالپرن خلاف فوجي ڪاررواين وسيلي باقي سنڌ تي به برطانوي قبضو قائم ڪيو. ان کان پوءِ سنڌ کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ شامل ڪيو ويو، جڏهن ته ڪراچي ڊويزنل صدر مقام رهي. 1846ع ۾ ڪراچيءَ ۾ [[ڪالرا]] جي وڏي وبا پکڙي، جنهن کان پوءِ ڪراچي ڪالرا بورڊ قائم ڪيو ويو. هي ادارو اڳتي هلي شهر جي شهري ۽ ميونسپل انتظام جي ارتقا جو بنياد بڻيو.<ref name="shehri.org-2018">{{Cite book |url=https://shehri.org/publications_html/2018%20-%20Local%20&%20City%20Govt.pdf |title=LOCAL AND CITY GOVERNMENT HANDBOOK – PROVINCE OF SINDH AND KARACHI CITY |year=2018 |editor-last=Anwar |editor-first=Farhan |location=Karachi |publisher=Shehri – Citizens for a Better Environment |isbn=978-969-9491-14-6 |access-date=6 April 2020 |archive-date=2 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802200751/http://shehri.org/img/Local%20%26%20City%20Govt%20FINAL%20File.pdf |url-status=live }}</ref> 1850ع واري ڏهاڪي ۾ [[هينري بارٽل فريئر]] جي انتظام هيٺ ڪراچيءَ جي شهري ۽ واپاري ترقيءَ ۾ تيزي آئي. شهر جي فوجي ۽ واپاري اهميت سبب برطانوي حڪومت 1854ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] کي ترقي ڏيڻ شروع ڪئي. بندرگاهه، روڊن ۽ بعد ۾ ريلويءَ جي ترقيءَ سان ڪراچي سنڌ جي اندرين علائقن ۽ [[پنجاب]] سان ڳنڍجي وئي. سنڌ ۽ پنجاب ۾ نون آبپاشي وارن علائقن مان زرعي پيداوار وڌڻ سان ڪراچي برطانوي هندستان جي اهم آمدرفت ۽ برآمداتي مرڪزن مان هڪ بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last1=Blood |first1=Peter R. |title=Pakistan: A Country Study |date=1996 |publisher=DIANE Publishing |isbn=978-0-7881-3631-3 |page=96}}</ref> 1856ع تائين ڪراچيءَ وسيلي ٿيندڙ واپار جي ماليت £855,103 تائين پهچي وئي، جنهن سان شهر ۾ واپاري آفيسن ۽ گودامن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Bowden |first=Rob |url=https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35 |title=Settlements of the Indus River |date=2005 |publisher=Capstone Classroom |isbn=978-1-4034-5723-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063056/https://books.google.com/books?id=prF_ZLZKtggC&q=%22Indus+steam+flotilla%22+%22orient+inland%22&pg=PA35#v=snippet&q=%22Indus%20steam%20flotilla%22%20%22orient%20inland%22&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي سال شهر جي آباديءَ جو اندازو لڳ ڀڳ 57,000 هو.<ref name="Heitzman-2008">{{Cite book |last=Heitzman |first=James |url=https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/cityinsouthasia0000heit/page/129 129] |title=The City in South Asia |date=31 March 2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-28963-9 }}</ref> 1857ع جي [[1857ع جي هندستاني بغاوت|هندستاني بغاوت]] دوران ڪراچيءَ ۾ مقرر 21هين نيٽو انفنٽري سيپٽمبر 1857ع ۾ بغاوت ڪري باغي فوجن سان وفاداريءَ جو اعلان ڪيو، پر برطانوي فوجن جلد بغاوت کي دٻائي شهر تي ٻيهر مڪمل ڪنٽرول قائم ڪري ورتو. بغاوت کان پوءِ برطانوي انتظاميا شهر جي بنيادي ڍانچي کي وڌيڪ ترقي ڏني، پر [[لياري]] جهڙا علائقا، جتي شهر جي قديم سنڌي ماهيگير ۽ بلوچ آباديءَ جو وڏو حصو رهندو هو، شهري ترقيءَ جي لحاظ کان نسبتاً نظرانداز رهيا.<ref name="Narayanan-2015">{{Cite book |last=Narayanan |first=Yamini |url=https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |title=Religion and Urbanism: Reconceptualising sustainable cities for South Asia |date=19 November 2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-75541-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200802193927/https://books.google.com/books?id=dwUBCwAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PT242 |url-status=live }}</ref> [[آمريڪي گهرو ويڙهه]] دوران ڪراچي بندرگاهه ڪپهه جي برآمد جو اهم مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Heitzman-2008" /> سنڌ جي ٻين علائقن مان ڪپهه ڪراچي بندرگاهه تائين آڻڻ لاءِ ''انڊس اسٽيم فلوٽيلا'' ۽ ''اورينٽ انلينڊ اسٽيم نيويگيشن ڪمپني'' جهڙيون آمدرفت جون خدمتون قائم ٿيون، جتان ڪپهه انگلينڊ جي ڪپڙي جي ڪارخانن ڏانهن موڪلي ويندي هئي.<ref>{{Cite book |last=Clarke |first=S. H. |url=https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41 |title=The Scinde Railway and Indus Flotilla Companies: Their Futility and Hollowness Demonstrated, Also an Exposure of the Delusion which Exists Respecting the Five Per Cent Guarantee, which Insures No Dividend Whatever to the Respective Shareholders |date=1858 |publisher=Richardson Brothers |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063212/https://books.google.com/books?id=iew2AQAAMAAJ&q=Indus+steam+flotilla&pg=PA41#v=snippet&q=Indus%20steam%20flotilla&f=false |url-status=live }}</ref> اقتصادي سرگرمين ۽ واپاري موقعن ۾ واڌ سان ڪراچيءَ ڏانهن مختلف نسلي ۽ مذهبي برادرين جي لڏپلاڻ وڌندي وئي. انهن ۾ برطانوي، [[پارسي]]، [[مراٺي ماڻهو|مراٺي]]، [[گوا جا عيسائي]] ۽ ٻيون برادريون شامل هيون. انهن مان ڪيترن [[صدر، ڪراچي|صدر]] واري نئين واپاري علائقي ۾ پنهنجا ڪاروبار قائم ڪيا.<ref name="Heitzman-2008" /> [[محمد علي جناح]] 1876ع ۾ ڪراچيءَ جي ضلعي جي حدن ۾ واقع ڳوٺ [[جھرڪ]] (ھاڻوڪو ٺٽو ضلعو) ۾ گجرات سان لاڳاپيل هڪ واپاري خاندان ۾ ڄائو. [[File:LaNature1873-265-DigueDeManora.png|thumb|[[منهوڙو، ڪراچي|منهوڙي]] جو بند، 1873ع ۾ فرانسيسي سائنسي رسالي ''لا ناتور'' ۾ ڇپيل خاڪو.]] 19هين صديءَ جي ٻئي اڌ ۾ ڪراچيءَ ۾ ڪيترين ئي اهم سرڪاري، واپاري ۽ شهري عمارتن جي تعمير ٿي. انهن ۾ [[گوتھڪ بحالي طرز]] ۽ [[هند-سراسيني اڏاوتي طرز]] جا نمونا نمايان هئا. [[فريئر هال]] 1865ع ۾ تعمير ٿيو، جڏهن ته [[ايمپريس مارڪيٽ]] 1889ع ۾ مڪمل ٿي. 1869ع ۾ [[سوئيز واهه]] کلڻ سان ڪراچي بندرگاهه جي بين الاقوامي واپاري اهميت وڌيڪ وڌي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1878ع ۾ ڪراچيءَ کي [[برطانوي هندستان]] جي وسيع ريلوي نظام سان ڳنڍيو ويو. 1887ع ۾ [[ڪراچي بندرگاهه]] ۾ وڏي پيماني تي سڌارا ڪيا ويا، جن ۾ ريلويءَ سان ڳانڍاپو، بندرگاهه جي توسيع ۽ کوٽائي ۽ بريڪ واٽر جي تعمير شامل هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1889ع تائين ڪراچيءَ ۾ هڪ وڏو ڀاڄين جو بازار قائم ٿي چڪو هو، جنهن کي ان دور ۾ بمبئي کان پوءِ ٻيو وڏو بازار چيو ويندو هو. لڳ ڀڳ ڏهن سالن بعد ڪراچيءَ مان ڪڻڪ ۽ ڪپهه جي برآمد جو مقدار سندس وڏي واپاري حريف بمبئي جي برآمدات کان وڌي ويو. شهر ۾ ريلوي نيٽ ورڪ، گرجا گهر، پڪا رستا، عدالتون ۽ ڪيترائي واپاري مرڪز قائم ٿيا. انهن مان ڪيترين عمارتن تي برطانوي اڏاوتي طرز جو اثر هو، جيڪو [[لاهور]] ۾ موجود مغليه گوٿڪ طرز کان مختلف هو. انهن مان ڪيترائي پراڻا اڏاوتي ماڳ اڄ به ڪراچيءَ جي تاريخي ورثي جو حصو آهن. 1893ع ۾ ڪراچيءَ ۾ پهرين [[يهودي عبادتگاهه]]، [[مگئن شالوم عبادتگاهه]]، قائم ڪئي وئي.<ref>{{cite book |editor1-last=Askari |editor1-first=Sabiah |title=Studies on Karachi: Papers Presented at the Karachi Conference 2013 |date=2015 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-4438-8450-1 |page=325}}</ref> 1899ع تائين ڪراچي اوڀر جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي هئي.<ref>[Herbert Feldman [1970]: ''Karachi Through a Hundred Years: The Centenary History of the Karachi Chamber of Commerce and Industry 1860–1960''. 2. ed. Karachi: Oxford University Press (1960).]</ref> 1901ع ۾ ڪراچي شهر جي آبادي 117,000 هئي، جڏهن ته ميونسپل علائقي ۾ وڌيڪ 109,000 ماڻهو رهندا هئا.<ref name="Heitzman-2008" /> برطانوي دور ۾ ڪراچيءَ جي ميونسپل انتظام کي پڻ منظم ڪيو ويو. [[سيٺ هرچند راءِ وشنداس]] 1911ع ۾ ميونسپل انتظام جو اڳواڻ چونڊيو ويو. سندس دور ۾ پراڻي شهر ۾ صفائيءَ جي نظام کي بهتر ڪرڻ ۽ نئين شهر ۾ بنيادي ڍانچي جي ترقيءَ لاءِ ڪيترائي ڪم ڪيا ويا، جنهن ڪري کيس ”جديد ڪراچيءَ جو پيءُ“ پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="nadeemf.paracha">{{cite web |url=http://www.dawn.com/news/1134284 |title=Visual Karachi: From Paris of Asia, to City of Lights, to Hell on Earth |author=Nadeem F. Paracha |work=dawn.com |accessdate=10 March 2016}}</ref>{{Failed verification|date=November 2024}} 1914ع تائين ڪراچي سڄي [[برطانوي سلطنت]] جي سڀ کان وڏي ڪڻڪ برآمد ڪندڙ بندرگاهه بڻجي وئي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |title=Ansari's Trade & Industrial Directory of Pakistan |publisher=Ansari Publishing House. |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063604/https://books.google.com/books?id=UgMeAQAAMAAJ&q=karachi+1914+largest+port |url-status=live }}</ref> سنڌ ۾ آبپاشيءَ جي وڏن منصوبن سان ڪڻڪ ۽ ڪپهه جي پيداوار ۾ ٿيل واڌ هن ترقيءَ جو هڪ اهم سبب هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1924ع تائين ''ڊرگ روڊ ايروڊروم'' قائم ٿي چڪو هو، جيڪو اڳتي هلي [[پي اي ايف بيس فيصل|فيصل هوائي فوجي اڏي]] ۾ تبديل ٿيو.<ref name="Heitzman-2008" /> ڪراچيءَ جي بندرگاهي، واپاري ۽ آمدرفت واري اهميت وڌڻ سان شهر جي آبادي وڌيڪ گهڻ نسلي ۽ گهڻ مذهبي بڻجي وئي. 1921ع تائين شهر جي لڳ ڀڳ اڌ آبادي ڪراچيءَ کان ٻاهر ڄاول ماڻهن تي مشتمل هئي.<ref name="Gayer-2014a">{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=L0BeBAAAQBAJ&q=post+partition+karachi&pg=PA23 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=1 July 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-023806-3 }}</ref> شهر ۽ سنڌ جي انتظامي ۽ واپاري معاملن ۾ غير سنڌي برادرين جو اثر وڌڻ سبب مقامي سنڌين ۾ سياسي بيچيني پڻ پيدا ٿي.<ref name="Heitzman-2008" /> 1 اپريل 1936ع تي [[سنڌ]] کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] کان الڳ ڪري ٻيهر جدا صوبو بڻايو ويو ۽ ڪراچيءَ کي سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو. 1941ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي وڌي لڳ ڀڳ 387,000 ٿي چڪي هئي.<ref name="Heitzman-2008" /> [[File:Karachi Airport in 1943 during World War II.jpg|thumb|160px|left|[[ٻي عالمي جنگ]] دوران 1943ع ۾ [[جناح بين الاقوامي هوائي اڏو|ڪراچي هوائي اڏي]] تي [[رائل ايئر فورس]] جا جهاز.]] === پاڪستان جي قيام کان پوءِ === [[File:Lord Mountbatten and his wife Advena in Karachi 14 August 1947.jpg|thumb|[[لارڊ مائونٽ بيٽن]] ۽ سندس گهرواري [[ايڊوينا مائونٽ بيٽن]]، 14 آگسٽ 1947ع تي ڪراچيءَ ۾.]] 1947ع ۾ [[پاڪستان جي آزادي جو ڏينهن|پاڪستان جي قيام]] وقت ڪراچي سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر هو ۽ ان جي آبادي 400,000 کان وڌيڪ هئي.<ref name="Penguin Publishing Group"/> شهر جي آباديءَ ۾ هندن جي معمولي اڪثريت هئي، جيڪي ڪُل آباديءَ جو لڳ ڀڳ 51 سيڪڙو هئا. [[هندستان جي ورهاڱي]] کان پوءِ شهر جي هندو آباديءَ جو وڏو حصو هندستان ڏانهن لڏي ويو، جيتوڻيڪ سنڌ جي ٻين حصن وانگر ڪراچيءَ ۾ پڻ شروعاتي طور پنجاب جي ڪيترن شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً امن رهيو.<ref name="Markovits-2000">{{Cite book |last=Markovits |first=Claude |url=https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278 |title=The Global World of Indian Merchants, 1750–1947: Traders of Sind from Bukhara to Panama |date=22 June 2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-43127-9 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063708/https://books.google.com/books?id=M2vu7Odjz6kC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA278#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> 6 جنوري 1948ع تي ڪراچيءَ ۾ فساد شروع ٿيا، جن کان پوءِ سنڌ جي هندو آباديءَ جي وڏي حصي هندستان ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Markovits-2000" /> ان لڏپلاڻ ۾ هندستاني حڪومت پڻ مدد ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53 |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=14 November 2007 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-51101-8 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063709/https://books.google.com/books?id=2u_IU-aoNhwC&q=karachi+riots+1948+muslim+refugees&pg=PA53#v=snippet&q=karachi%20riots%201948%20muslim%20refugees&f=false |url-status=live }}</ref> ورهاڱي کان پوءِ ڪراچي هندستان جي مختلف علائقن مان لڏي آيل مسلمان [[مهاجر]] پناهگيرن جي آبادڪاريءَ جو اهم مرڪز بڻيو. مئي 1948ع تائين ڪراچيءَ ۾ لڳ ڀڳ 470,000 پناهگير اچي چڪا هئا،<ref name="Zamindar-2010">{{Cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |url=https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |date=2010 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-13847-5 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063605/https://books.google.com/books?id=n5c9ta97GeoC&q=post+partition+karachi#v=snippet&q=post%20partition%20karachi&f=false |url-status=live }}</ref> جنهن سان [[ڪراچي جي آبادي|شهر جي آباديءَ جي بناوٽ]] ۾ وڏي تبديلي آئي. 1941ع ۾ مسلمان ڪراچيءَ جي آباديءَ جو 42 سيڪڙو هئا، جڏهن ته 1951ع تائين سندن تناسب وڌي 96 سيڪڙو ٿي ويو. 1941ع کان 1951ع جي وچ ۾ شهر جي آبادي لڳ ڀڳ ٽي ڀيرا وڌي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان وڏي لڏپلاڻ سان ڪراچيءَ جي لساني بناوٽ پڻ تبديل ٿي وئي. 1941ع ۾ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي هئي، جڏهن ته 1951ع ۾ اهو تناسب 8.5 سيڪڙو رهجي ويو. ان جي ابتڙ [[اردو]] 1951ع تائين شهر جي 51 سيڪڙو آباديءَ جي مادري ٻولي بڻجي وئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1952ع تائين هر سال لڳ ڀڳ 100,000 مهاجر پناهگير ڪراچيءَ ۾ اچي رهيا هئا، جڏهن ته هندستان جي مختلف علائقن مان مهاجرن جي آمد ان کان پوءِ به جاري رهي.<ref name="Gayer-2014a" /> پاڪستان جي قيام کان پوءِ ڪراچيءَ کي ملڪ جو پهريون گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. 15 آگسٽ 1947ع تي سنڌ جي صوبائي گادي ڪراچيءَ مان [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] منتقل ڪئي وئي ۽ 1948ع کان ڪراچيءَ کي سنڌ کان الڳ وفاقي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Zamindar-2010" /> 1958ع ۾ پاڪستان جي گادي ڪراچيءَ مان [[راولپنڊي]] منتقل ڪئي وئي.<ref>{{citation |author=Barbara A. Weightman |title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia |url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187 |date=15 June 2011 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-13998-1 |ref={{sfnref|Barbara A. Weightman|2011}}}}</ref> قومي گاديءَ جي منتقلي سان پرڏيهي [[سفارتخانو|سفارتخانا]] پڻ ڪراچيءَ مان منتقل ٿي ويا، پر شهر ۾ ڪيترائي [[ڪراچي ۾ سفارتي مشن|قونصل خانا]] ۽ اعزازي قونصل خانا قائم رهيا.<ref>{{cite book |title=Party, Government and Freedom in the Muslim World: Three Articles Reprinted from the Encyclopaedia of Islam, 2d Ed., V. 3, Parts 49–50 |date=1968 |publisher=Brill Archive |page=37}}</ref> 1958ع کان 1970ع تائين [[ون يونٽ]] واري انتظامي نظام سبب سنڌ جي جدا صوبي واري حيثيت ختم رهي، تنهنڪري ان عرصي ۾ ڪراچيءَ جي سنڌ جي صوبائي گاديءَ واري حيثيت پڻ برقرار نه رهي.<ref name="nadeemf.paracha"/> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ ڪراچي پاڪستان جو اهم معاشي، صنعتي ۽ واپاري مرڪز بڻجي چڪو هو ۽ ان دور جي شهري ۽ معاشي ترقيءَ کي بين الاقوامي سطح تي پڻ ڌيان مليو. [[ڏکڻ ڪوريا]] جي گادي [[سيئول]] جي ترقيءَ بابت منصوبابنديءَ ۾ پاڪستان جي ٻئي پنج سالا منصوبي مان سکڻ جو حوالو ڏنو ويو آهي.<ref>Planning Commission, The Second Five Year Plan: 1960–65, Karachi: Govt. Printing Press, 1960, p. 393</ref><ref>Planning Commission, Pakistan Economic Survey, 1964–65, Rawalpindi: Govt. Printing Press, 1965, p. 212.</ref> هن دور ۾ شهر ۾ جديد اڏاوتي طرز جون ڪيتريون نمايان عمارتون تعمير ٿيون، جن ۾ [[مزار قائد]]، [[مسجد طوبيٰ]] ۽ [[حبيب بئنڪ پلازا]] شامل آهن. حبيب بئنڪ پلازا پنهنجي تعمير وقت ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان اوچي عمارت هئي. 1961ع تائين ڪراچيءَ جي آبادي 1941ع جي ڀيٽ ۾ 369 سيڪڙو وڌي چڪي هئي.<ref name="Gayer-2014a" /> 1960ع واري ڏهاڪي جي وچ ڌاري اتر ۽ اتر اولهه پاڪستان مان [[پشتون]]، [[پنجابي]] ۽ [[ڪشميري ماڻهو|ڪشميري]] وڏي تعداد ۾ ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪرڻ لڳا.<ref name="Gayer-2014a" /> 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[فارسي نار جون عرب رياستون|نار جي عرب رياستن]] مان ايندڙ پرڏيهي ناڻي ۽ سيڙپڪاريءَ سبب ڪراچيءَ ۾ تعميراتي سرگرمين ۾ تيزي آئي ۽ شهر ۾ گهڻ ماڙ رهائشي عمارتن جو انگ وڌيو.<ref>{{Cite book |last=Gayer |first=Laurent |url=https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40 |title=Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City |date=2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-935444-3 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063606/https://books.google.com/books?id=BklRBAAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PA40#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ساڳئي عرصي ۾ ملڪيتن جون قيمتون تيزيءَ سان وڌيون، جنهن سان رهائش جو مسئلو وڌيڪ سنگين ٿيو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |title=Population Growth and Policies in Mega-cities: Karachi |date=1988 |publisher=UN |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063714/https://books.google.com/books?id=rurrAAAAMAAJ&q=karachi+1970s+boom |url-status=live }}</ref> 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ ڪراچيءَ جي صنعتي علائقن ۾ مزدور تحريڪ زور ورتو. [[1972ع جي ڪراچي مزدور تحريڪ]] دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو]] جي حڪومت طرفان مزدورن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي وئي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |url=https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205 |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |date=15 July 2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-086978-6 |access-date=28 August 2021 |archive-date=4 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204063608/https://books.google.com/books?id=C28sDwAAQBAJ&q=karachi+1970s&pg=PT205#v=snippet&q=karachi%201970s&f=false |url-status=live }}</ref> ڀٽو حڪومت طرفان شراب تي پابندي ۽ شهر جي ڊسڪوٿيڪن ۽ ڪيبريٽن خلاف ڪارروائين کان پوءِ ڪراچيءَ جي رات واري تفريحي زندگيءَ ۾ وڏي گهٽتائي آئي.<ref name="Udupa-2017">{{Cite book |last1=Udupa |first1=Sahana |url=https://books.google.com/books?id=_jwlDwAAQBAJ&q=karachi+1970s+zia&pg=PA41 |title=Media as Politics in South Asia |last2=McDowell |first2=Stephen D. |date=14 July 2017 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-351-97221-5 }}</ref> [[محمد ضياءُ الحق|جنرل ضياءُ الحق]] جي دور ۾ اسلامائزيشن جي پاليسين شهر جي فن، ثقافت ۽ عوامي سماجي زندگيءَ تي پڻ اثر وڌو.<ref name="Udupa-2017" /> 1971ع ۾ [[بنگلاديش]] جي قيام کان پوءِ [[بهاري مسلمان|بهاري مسلمانن]] جي وڏي آبادي پڻ ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿي. 1972ع ۾ [[ڪراچي ضلعو|ڪراچي ضلعي]] کي انتظامي طور ٽن ضلعن، [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]]، [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] ۽ [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] ۾ ورهايو ويو. 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ [[سوويت-افغان جنگ]] سبب لڳ ڀڳ ڏهه لک [[افغان ماڻهو|افغان پناهگير]] ڪراچيءَ ۾ اچي آباد ٿيا.<ref name="Gayer-2014a" /> ان کان پوءِ [[ايراني انقلاب]] کان پوءِ ايران مان نڪرندڙ پناهگيرن جو هڪ حصو پڻ ڪراچي پهتو.<ref>{{cite journal |url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |title=Afghan refugees population in Pakistan |journal=Journal of Biosocial Science |date=July 1990 |volume=22 |issue=3 |pages=269–279 |publisher=Journals.cambridge.org |doi=10.1017/S0021932000018654 |access-date=6 May 2010 |last1=Yusuf |first1=Farhat |pmid=2169475 |s2cid=33827916 |archive-date=5 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805060453/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract;jsessionid=C8D0B7394F7D074D6832875766C3D91E.tomcat1?fromPage=online&aid=1636848 |url-status=live |issn=0021-9320 |url-access=subscription }}</ref> افغان جنگ سان لاڳاپيل هٿيارن جي وڏي پيماني تي آمد، وڌندڙ ڏوهن ۽ سياسي ڇڪتاڻ سبب 1980ع ۽ 1990ع وارن ڏهاڪن ۾ ڪراچيءَ جي امن امان جي صورتحال خراب ٿي.<ref name="violentEnd" /> [[متحده قومي موومينٽ|ايم ڪيو ايم]] ۽ شهر جي سنڌي، پشتون، پنجابي ۽ بلوچ برادرين وچ ۾ سياسي ۽ نسلي تڪرار پڻ شدت اختيار ڪندا رهيا.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=lSCMAgAAQBAJ&q=mqm+pashto+punjabi+sindhi+conflict |title=Mohajir Militancy in Pakistan: Violence and Transformation in the Karachi Conflict |last=Khan |first=Nichola |date=5 April 2010 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-16192-7}}</ref> 1992ع ۾ پاڪستاني سيڪيورٽي فورسز شهر ۾ امن امان بحال ڪرڻ ۽ هٿياربند گروهن خلاف ڪارروائيءَ لاءِ تڪراري [[آپريشن ڪلين اپ]] شروع ڪيو، جنهن ۾ ايم ڪيو ايم ۽ ان سان لاڳاپيل ڪارڪنن کي پڻ نشانو بڻايو ويو. هي ڪارروائي 1994ع تائين جاري رهي.<ref>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> ساڳئي سال هندستان ۾ [[بابري مسجد]] جي ڊاهڻ کان پوءِ ڪراچيءَ ۾ هندو مخالف فساد پڻ ٿيا ۽ مندرن تي حملا ڪيا ويا.<ref>{{cite news |title=PAKISTANIS ATTACK 30 HINDU TEMPLES |url=https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |access-date=1 December 2017 |work=The New York Times |date=8 December 1992 |archive-date=25 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210225202434/https://www.nytimes.com/1992/12/08/world/pakistanis-attack-30-hindu-temples.html |url-status=live }}</ref> 1996ع ۾ [[ڪراچي ڊويزن]] ۾ وڌيڪ ٻه ضلعا، [[ڪراچي وچ ضلعو|ڪراچي وچ]] ۽ [[ملير ضلعو|ملير]] قائم ڪيا ويا. 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ [[اتر اولهه پاڪستان ۾ جنگ|اتر اولهه پاڪستان جي تڪرارن]] ۽ [[2010ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2010ع جي ٻوڏن]] سبب وڏي تعداد ۾ متاثر ماڻهن، خاص طور پشتونن، ڪراچيءَ ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref name="Gayer-2014a" /> ان عرصي تائين شهر ٽارگيٽ ڪلنگ، گروهي ويڙهه، فرقيواراڻي تشدد، منظم ڏوهن ۽ ماوراءِ عدالت قتلن سبب امن امان جي سنگين مسئلن کي منهن ڏئي رهيو هو.<ref name="Narayanan-2015" /> 11 سيپٽمبر 2012ع تي ڪراچيءَ جي بلديه ٽائون ۾ هڪ ڪپڙي جي ڪارخاني ۾ لڳل وڏي باهه ۾ 255 کان وڌيڪ مزدور فوت ٿيا. هي واقعو پاڪستان جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ جاني نقصان واري صنعتي باهه مان هڪ هو.<ref>{{Cite news |date=25 January 2019 |title=Textile : un rapport de l’ONG Human Rights Watch dénonce les conditions de travail au Pakistan |work=Le Monde |url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2019/01/25/un-rapport-de-l-ong-human-rights-watch-denonce-les-conditions-de-travail-dans-le-textile-au-pakistan_5414575_3234.html |access-date=9 May 2019 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Quand le capitalisme profite du désordre |url=https://www.radiofrance.fr/franceculture/podcasts/la-suite-dans-les-idees/quand-le-capitalisme-profite-du-desordre-3243830 |website=France Culture |date=4 February 2023 |access-date=4 February 2023 }}</ref> 2013ع ۾ [[پاڪستان رينجرز]] ڪراچيءَ ۾ ڏوهاري گروهن، هٿياربند تنظيمن، ايم ڪيو ايم سان لاڳاپيل عنصرن ۽ اسلام پسند شدت پسندن خلاف وڏي پيماني تي آپريشن شروع ڪيو.<ref name="New York TImes" /> آپريشن کان پوءِ رڪارڊ ٿيل پرتشدد ڏوهن ۾ نمايان گهٽتائي آئي. ڏوهن بابت هڪ عالمي درجابنديءَ ۾ ڪراچي 2014ع ۾ دنيا جي ڇهين سڀ کان وڌيڪ خطرناڪ شهر طور درج هو، جڏهن ته پوءِ ان جي درجابنديءَ ۾ نمايان بهتري آئي.<ref>{{Cite web |last=Ali |first=Imtiaz |date=7 February 2020 |title=Karachi jumps 22 points since last year on global crime index |url=https://www.dawn.com/news/1533023 |access-date=4 March 2020 |website=Dawn |location=Pakistan |archive-date=4 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304072617/https://www.dawn.com/news/1533023 |url-status=live }}</ref> [[2022ع جون پاڪستاني ٻوڏون|2022ع جي ٻوڏن]] کان پوءِ سنڌ ۽ [[بلوچستان]] جي متاثر علائقن مان وڏي تعداد ۾ ماڻهو ڪراچيءَ ڏانهن منتقل ٿيا؛ ڪجهه اندازن موجب اهڙن ٻوڏ متاثر ماڻهن جو انگ گهٽ ۾ گهٽ ڏهه لک هو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan – Pakistan Flood Response Baseline Assessment – Balochistan Province (October 2022) {{!}} Displacement Tracking Matrix |url=https://dtm.iom.int/reports/pakistan-pakistan-flood-response-baseline-assessment-balochistan-province-october-2022 |access-date=9 May 2025 |website=dtm.iom.int}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rising from the Waters: Sindh Navigates Recovery after the 2022 Floods |url=https://www.worldbank.org/en/news/feature/2023/06/28/rising-from-the-waters-sindh-navigates-recovery-after-the-2022-floods |access-date=9 May 2025 |website=World Bank |language=en}}</ref> 18 جنوري 2026ع تي ڪراچيءَ جي [[گل پلازا]] ۾ وڏي باهه لڳي، جنهن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 21 ماڻهو فوت ٿيا ۽ 60 کان وڌيڪ ماڻهو گم ڄاڻايا ويا. باهه لڳ ڀڳ 1,200 دڪانن تي مشتمل گهڻ ماڙ واپاري عمارت ۾ تيزيءَ سان پکڙجي وئي ۽ 24 ڪلاڪن کان وڌيڪ وقت تائين ٻرندي رهي. باهه وسائڻ کان پوءِ امدادي ٽيمن ملبي مان لاش ڪڍيا، جڏهن ته عمارت جي باقي حصن جي ڪرڻ جي خطري سبب ڪرينن وسيلي ڪمزور اڏاوتون ڊاهيون ويون. واقعي سبب واپاري مرڪز کي وڏي پيماني تي نقصان پهتو ۽ ڪيترن دڪاندارن جا ڪاروبار ۽ روزگار متاثر ٿيا.<ref>{{Cite web |date=2026-01-19 |title=Dozens missing after massive Karachi mall fire, 21 killed |url=https://www.cnn.com/2026/01/18/asia/karachi-pakistan-fire-mall-deaths-intl-hnk |access-date=2026-01-21 |website=CNN |language=en}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Karachi ali 2010008 lrg.jpg|thumb|upright|ڪراچي جي سيارچي ذريعي ورتل تصوير]] ھي شھر پاڪستان جي ڏاکڻي صوبي سنڌ جو ساحلي ڪناري تي ڪراچي بندر لڳ واقع آهي جيڪو عربي سمنڊ جو قدرتي بندر آھي. اھو پٿريلي ساحلي ميدان تي اڏيل آھي جيڪو جابلو ٽڪرين، مٿي اڀريل پٿريلي ۽ گچ واري زميني ٽڪرن سان پکڙيل آھي. جنھن جي ڪناري تي تمر جي وڻن جا پاڻي کي اڳتي وڌڻ کان روڪيندڙ جھڳٽا واقع آھن جيڪي ٻيلن جي روپ م سنڌوندي جي ڊيلٽا تائين پکڙيل آهن. [[File:HawkesBay.jpg|thumb|left|ڪراچي جي اولھ م واقع [[ھاڪس بي]]]] ھي شھر انڊين زميني پليٽ ۽ عربي زمين پليٽ جي سنگم جي ويجھو واقع آهي.<ref>{{cite web|title=KARACHI: Karachi’s earthquake history|url=https://www.dawn.com/news/162899/karachi-karachi-s-earthquake-history}}</ref> شھر منجھ ٻه ننڍڙا جابلو سلسلا: قصبا واريون ٽڪريون ۽ منگھوپير واريون ٽڪريون ڪراچي جي اتر اولھ واري حصي م واقع آھن جيڪي [[نارٿ ناظم آباد]] ۽ [[اورنگي]] وچ ۾ آھن ۽ انھن کي الڳ ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=204319&Cat=4&dt=10/18/2009|title=A story behind every name|date=21 October 2009|website=The News International, Pakistan|access-date=14 June 2015}}</ref> ڪراچي جون ٽڪريون ساوڪ کان خالي آھن ۽ اھي کيرٿر جبل جي قطارن جو حصو آهن جن جي وڌ کان وڌ اوچائي سامونڊي سطح کان 528 ميٽرن تائين بلند آھي. ٽڪريون وچ ۾ ڪشادا ساحلي ميدان واقع آھن. ان منجھان ملير ندي ۽ لياري ندي وھندڙ آھن. لياري ندي واري جاء تي ڪولاچي نالي مھاڻن جي وسندي ھوندي ھئي.<ref>{{cite web|url=http://www.ucl.ac.uk/dpu-projects/Global_Report/pdfs/Karachi.pdf|title=The case of Karachi, Pakistan|publisher=University College London|access-date=1 June 2016}}</ref>. ===موسم=== [[فائل:Climate karachi.png|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي آبهوا]] ڪراچي ۾ گرم ريگستاني آبهوا آهي (ڪوپن اسڪيل: BWh) ڊگھي "گرميءَ جي موسم" تي غلبو آهي جڏهن ته عربي سمنڊ جي سامونڊي اثرن جي ڪري معتدل آهي. شهر ۾ گهٽ سالياني اوسط ورن جي سطح آهي (تقريبن 174 ملي ميٽر (7 انچ) في سال)، جنهن جو وڏو حصو جولاءِ کان آگسٽ جي چوماسي جي موسم ۾ ٿئي ٿو. اونهاري گرم ۽ خشڪ آهي، ۽ ڪراچي موتمار گرمي جي لهرن جو شڪار آهي. ٻئي طرف، ٿڌي سامونڊي هوائون عام طور تي گرم اونهاري جي مهينن ۾ رليف فراهم ڪن ٿيون. هڪ ٽيڪسٽ ميسيج تي ٻڌل ارلي وارننگ سسٽم ماڻهن کي خبردار ڪري ٿو ته احتياطي اپاءَ وٺن ۽ غير معمولي مضبوط گرمي جي لهر يا گجگوڙ دوران موت کي روڪڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سياري جي موسم خشڪ آهي ۽ ڊسمبر ۽ فيبروري جي وچ ۾ رهي ٿي. سياري ۾ اهو خشڪ ۽ خوشگوار هوندو آهي، جنهن جي پٺيان گرم گرم موسم، جيڪا مارچ ۾ شروع ٿئي ٿي ۽ آڪٽوبر تائين رهي ٿي. سمنڊ جي ويجھو نمي جي سطح کي برقرار رکي ٿي ويجھي مسلسل سطحن تي سال گول. اهڙيءَ طرح، آبهوا خشڪ براعظمي اثر جي ڪري گهٽ ورن ۽ ڪڏهن ڪڏهن 100 فارانائيٽ (38 سينٽي گريڊ) کان مٿي گرمي پد کان سواءِ، خشڪ اڀرندڙ اڀرندڙ اڀرندڙ آبهوا وانگر آهي. شهر جي سڀ کان وڌيڪ مهيني برسات، 19 انچ (480 ملي ميٽر) جولاءِ 1967ع ۾ ٿي. شهر ۾ 24 ڪلاڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ برسات 7 آگسٽ 1953ع تي ٿي، جڏهن شهر ۾ اٽڪل 278.1 ملي ميٽر (10.95 انچ) برسات پئي، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي ٻوڏ آئي. ڪراچي ۾ سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 47.8 ° سينٽي گريڊ (118 ° فارنهائيٽ) آهي جيڪو 9 مئي 1938 تي رڪارڊ ڪيو ويو، ۽ سڀ کان گهٽ 0 °C (32 ° F) 21 جنوري 1934 تي رڪارڊ ڪيو ويو. ڪراچي جي موسم وچولي ٿئي ٿي. == انتظامي ورهاست == [[فائل:Karachi admin.PNG|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي جي انتظامي ورهاست]] {{ڪراچي جا ضلعا}} === ڪراچي جا تعلقا === {{ڪراچي جا تعلقا}} === ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون === {{ڪراچي جا اڳوڻا ٽائون}} === ڪراچي جون ديھون === ڪراچي م 93 ديھون واقع آهن. {| class="wikitable" |+ ''' ڪراچي جون ديھون'''<ref name=" زمين"> [https://sindhzameen.gos.pk › ...PDFWeb resultsList of Dehs in Sindh ] </ref> ''' |- ! # ! ديھ ! # ! ديھ !# !ديھ !# ! ديھ |- | 1 ||[[آبدار]] || 2 ||[[الھ ٻنون]] ||3 ||[[الھ ڦھائي]] ||4||[[اميلاڻون]] |- | 5 ||[[ٻٻراڻون]] || 6 ||[[ٻاڪراڻ (ڪراچي)|ٻاڪراڻ]] || 7 ||[[ديھ بازار (ڪراچي)|بازار ]] ||8||[[ڀاڏ]] |- | 9|| [[بجار جي بٺي]] || 10 ||[[ٻٽي آمري]] || 11 ||[[ٻولھاڙي (ڪراچي)|ٻولھاڙي]] ||12||[[بند مراد خان]] |- | 13 ||[[ڇتارا (ڪراچي)|ڇتارا]] || 14 ||[[چوھڙ (ڪراچي)|چوھڙ]] ||15 ||[[درساڻو ڇنو (ڪراچي)|درساڻو ڇنو]] ||16||[[ڌاٻيجي 1]] |- | 17 ||[[ڌاٻيجي 2]] || 18 ||[[ڍانڍو (ڪراچي)|ڍانڍو]] || 19 ||[[ڊھ]] ||20||[[دوزان]] |- | 21|| [[ڊگھ روڊ]] || 22 ||[[ڊگھ]] || 23 ||[[گڏاپ]] ||24||[[ڳاڱيارو]] |- | 25 ||[[گابو پٽ]] || 26 ||[[گھگھر]] ||27 ||[[ڳجھڙو (ڪراچي)|ڳجھڙو]] ||28||[[گونڊ پاس]] |- | 29 ||[[ھلڪاڻي]] || 30 ||[[حب (ڪراچي)|حب]] || 31 ||[[حد رواء]] ||32||[[ابراهيم حيدري (ڪراچي)|ابراهيم حيدري]] |- | 33|| [[ڄام جو جکرو]] || 34 ||[[جھنگ ڪنڊ]] || 35 ||[[جھونجھار]] ||36||[[جوريجي]] |- | 37 ||[[ڪاري لڪي]] || 38 ||[[ڪرمتاڻي لٽ]] ||39 ||[[ڪاٺوڙ]] ||40||[[کديجي]] |- | 41 ||[[کاکڙ]] || 42 ||[[کانٽو (ڪراچي)|کانٽو]] || 43 ||[[کرکرو]] ||44||[[ڪونڪر]] |- | 45|| [[ڪوٽيرڙو]] || 46 ||[[ڪنڊ (ڪراچي)|ڪنڊ]] || 47 ||[[لعل بکر 1]] ||48||[[لعل بکر 2]] |- | 49 ||[[ للانڍي (ڪراچي)|لانڍي]] || 50 ||[[لوسر]] || 51 || [[لوھارڪو لنگھ]] ||52 ||[[لنگھيجي]] |- | 53 ||[[ميھر جبل]] || 54 ||[[مائي ڳاڙهي]] ||55 ||[[ملھ (ڪراچي)|ملھ]] ||56||[[مانڊڙو]] |- | 57 ||[[من(ڪراچي)|من]] || 58 ||[[مواڇ]] || 59 ||[[مھراڻ (ڪراچي)|مھراڻ]] ||60||[[مھيو]] |- | 61|| [[مٺا گھر]] || 62 ||[[ميٽاڻ]] || 63 ||[[ماڇڪو]] ||64||[[موئيدان]] |- | 65 ||[[موکي (ڪراچي)|موکي]] || 66 ||[[منڍياري (ڪراچي)|منڍياري]] ||67 ||[[نانگڻ (ڪراچي)|نانگڻ]] ||68||[[ناراٿر]] |- | 69 ||[[اوڪيواري]] || 70 ||[[اوڙنگي]] || 71 ||[[ڦھائي]] ||72||[[پپري (ڪراچي)|پپري]] |- | 73|| [[پير منگھو]] || 74 ||[[ريڙھي صفوران]] || 75 ||[[سنھڙو (ڪراچي)|سنھڙو]] ||76||[[شاھ مريد (ڪراچي)|شاھ مريد]] |- | 76 ||[[شاھي ڇپ]] || 77 ||[[شرابي (ڪراچي)|شرابي]] || 78 ||[[شورڪنڍي]] ||79||[[شورينگ]] |- | 80|| [[سونگل]] || 81 ||[[سونڍي]] || 82 ||[[سورجاڻي]] ||83||[[تائيسر]] |- | 84 ||[[تراڙي]] || 85 ||[[ٿڌو (ڪراچي)|ٿڌو]] ||86 ||[[ٿومبس]] ||87||[[ٽوڙ (ڪراچي)|ٽوڙ]] |- | 88 ||[[واڻ ڪنڊ]] || 89 ||[[ٿھومينگ]] || 90 ||[[ٿاڻو (ڪراچي)|ٿاڻو]] ||91||[[]] |- | 92|| [[]] || 93 ||[[]] || || |||| |} == مردم نگاري == ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪَ گھڻن نسلن، گھڻن مذھبن ۽ گھڻين ٻولين ڳالهائيندڙن جو شھر آھي<ref name="Penguin Publishing Group" /> 2017ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 14,910,352 ھئي ۽ شھر جي آبادي جي سالياني واڌ جي شرح %2.49 ھئي. 1998ع جي آدمشماري مطابق ھن شھر جي آبادي 93 لک ھئي<ref name="ETT"/> شھرين کي ڪراچي وارا يا ڪراچيئيٽس سڏيو ويندو آهي. اوڻويھين صدي م ھن شھر جي آبادي 1،05،000 ھئي<ref name="c">{{cite web|url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/karachi-population/|title=Karachi Population 2016|website=World Population Review|access-date=25 February 2016}}</ref>. 1947 م پاڪستان جي قيام وقت وڌي 4,00,000 ٿي چڪي ھئي<ref name="Penguin Publishing Group" />. جنھن بعد مھاجرن جي آمد سان شھري آبادي ۾ زبردست اضافو ٿيو<ref name="Port Qasim &#124; About Karachi" /> تيزي سان ٿيل معاشي ترقيءَ ملڪ جي ھر پاسي جي ماڻھن کي سميت ڏکڻ ايشيائي ماڻھن کي ھن شھر طرف مائل ڪيو <ref name="Rowman & Littlefield" />. ڪجهه سياسي گروھن ڪراچي جي 2017 جي آدمشماري کي تڪراري قرار ڏنو آهي<ref>{{Cite web|url=https://www.samaa.tv/social-buzz/2017/08/karachiites-lash-census-results-social-media/|title=Karachiites lash out against census results on social media – Samaa TV|website=samaa.tv|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/03-Nov-2017/assembly-rejects-initial-census-results|title=Assembly rejects initial census results|work=The Nation|access-date=24 January 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|title=After PPP and PSP, MQM-Pakistan rejects census 2017 results|date=29 August 2017|work=NewsOne|access-date=24 January 2018|archive-date=22 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2|dead-url=yes|accessdate=12 July 2021|archivedate=22 January 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180122001204/https://www.newsone.tv/pakistan-news/ppp-psp-mqm-pakistan-rejects-census-2017-results-2}}</ref> 1998 کان 2017 تائين ڪراچي جي آبادي ۾ 59.8 سيڪڙو اضافو آيو ۽ لاھور شھر ۾ اھو اضافو 75.3 سيڪڙو ھيو<ref name=stats/> === مذھب === ڪراچي جي آبادي جو 90 سيڪڙو کان وڌيڪ آبادي مسلمانن جي آھي. باقي عيسائي، ھندو ۽ پارسي مذھب وارا آھن. مسلم آبادي جي اڪثريت سني اسلام ء ٻئي نمبر تي شيعه اسلام سان تعلقي رکندڙ آھن. باقي ۾ اسماعيلي خوجا، اھل حديث ۽ بوھري شامل آهن. ڪراچي ۾ ڪيتريون ئي مشهور مسجدون ۽ مدرسا آهن. مشهور مسجدون: ڪراچي جي مشهور مسجدن ۾ نيو ميمن مسجد، بولٽن مارڪيٽ، طوبيٰ مسجد، ڊي ايڇ اي، بيت المڪرم مسجد، گلشن اقبال، ڪشتي مسجد، مسجد خضره، ڪنز الايمان مسجد، بابري چوڪ ۽ پاڪستان مسجد، رنڇوڙ لين شامل آهن. مشهور مدرسا: دارالعلوم ڪورنگي، دارالعلوم امجديه، دارالعلوم نعيميه، جامعه اسلاميه، نيو ٽائون، جامعه بنوريه، سائيٽ، جامعه فاروقيه، شاه فيصل ڪالوني، جامعه راشديه، احسن آباد جامعه نعيميه، ملير مشهور آهن. [[فائل:Karachi St. Patricks Cathedral.jpg|thumb|180px|کاٻو|سينٽ پيٽرڪس ڪيٿيڊرل]] [[فائل:Karachi Mandir.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ۾ ھڪ مندر]] == تعليم == [[فائل:DJCollegeKarachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|[[ڊي جي سنڌ گورنمينٽ سائنس ڪاليج ڪراچي|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج ڪراچي]]]] ڪراچي جي سڀ کان وڏي يونيورسٽي [[ڪراچي يونيورسٽي]] آھي. ان کان سواءِ ھتي سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي، اين اي ڊي انجنيئرنگ يونيورسٽي، ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز، دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن، ايس ايم لا کالج\يونيورسٽي، آغا خان اسڪول آف نرسنگ، ڊي جي سائنس ڪاليج، آدمجي سائنس ڪاليج، ايس ايم سائنس ڪاليج، دهلي سائنس ڪاليج، گورنمينٽ ڪاليج آف ڪامرس، خاتون پاڪستان ڪاليج آف هوم اڪنامڪس، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پبلڪ ايڊمنسٽريشن، نيشنل انسٽيٽيوٽ آف پرفارمنگ آرٽس، سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، بقائي ميڊيڪل ڪاليج، آغا خان ميڊيڪل يونيورسٽي، همدرد يونيورسٽي ۽ ڪراچي ميڊيڪل اينڊ ڊينٽل ڪاليج ڪراچيءَ جا ڪجهه معزز تعليمي مرڪز آهن. == صحت == [[فائل:Front of POB Trust Eye hospital Karachi Pakistan.jpg|thumb|180px|کاٻو|پي او بي ٽرسٽ واري اکين جي اسپتال]] سول اسپتال، جناح پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل سينٽر، لياقت نيشنل اسپتال، آغا خان اسپتال، بقائي اسپتال، عباسي شهيد اسپتال، ٽبا دل اسپتال، ڪڊني سينٽر، انڊس اسپتال، ميمن ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ، ايس آءِ يو ٽي، اين آءِ سي وي ڊي، ڪي آءِ ايڇ ڊي، پي او بي اسپتال، مرشد اسپتال، اين آءِ سي ايڇ، ڪراچي جي نفسياتي اسپتال، اسپينسر اکين جي اسپتال، ليڊي ڊفرن اسپتال، ڪراچي ڊينٽل اسپتال ۽ چنيوٽ جنرل اسپتال مشهور طبي سهولتون آهن. == ڪراچي جي معيشت == [[فائل:Kemari Boat Basin @ Karachi (cropped).jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪياماڙي جي بوٽ بيسن ۽ ڪلاڪ ٽاور]] سڀ کان وڏو شهر هجڻ جي ڪري ڪراچي پاڪستان جي مالي ۽ تجارتي راڄڌاني پڻ آهي. پاڪستان جي آزاديءَ کان وٺي، ڪراچي قومي معيشت جو مرڪز رهيو آهي، ۽ 1980ع ۽ 1990ع جي ڏهاڪي دوران سماجي سياسي بدامني سبب پيدا ٿيل معاشي جمود جي باوجود پاڪستان جي سڀ کان وڏي شهري معيشت رهي. شهر ڪراچي کان ويجھي حيدرآباد ۽ ٺٽي تائين پکڙيل اقتصادي راهداري جو مرڪز بڻجي ٿو. [[فائل:Bakht tower Karachi ,Clifton Block 2.png|thumb|180px|کاٻو|upright=1|بخت ٽاور، ڪلفٽن، ڪراچي]] سال2021ع تائين، ڪراچي ۾ 5.5 سيڪڙو جي سالياني واڌ جي شرح سان 190 بلين آمريڪي ڊالر جي مجموعي گھربل پيداوار (PPP) جو اندازو لڳايو ويو. ڪراچي سنڌ جي جي ڊي پي جو 90 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو ۽ پاڪستان جي ڪل جي ڊي پي جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. شهر ۾ هڪ وڏي غير رسمي معيشت آهي جيڪا عام طور تي جي ڊي پي تخميني ۾ ظاهر نه ٿيندي آهي. غير رسمي معيشت پاڪستان جي ڪل معيشت جو 36 سيڪڙو، ڀارت جي معيشت جو 22 سيڪڙو، ۽ چيني معيشت جو 13 سيڪڙو ٿي سگھي ٿو. غير رسمي شعبي شهر جي افرادي قوت جو 70 سيڪڙو تائين ملازمت ڪري ٿو. سال 2018ع ۾ گلوبل ميٽرو مانيٽر رپورٽ ڪراچي جي معيشت کي پاڪستان ۾ بهترين ڪارڪردگي ڪندڙ ميٽروپوليٽن معيشت قرار ڏنو. اڄڪلهه پاڪستان جي مسلسل معاشي توسيع سان گڏ ڪراچي هاڻي دنيا ۾ صارفين جي خرچن جي واڌ ۾ ٽئين نمبر تي آهي ۽ ان جي مارڪيٽ 2018 ۾ حقيقي اصطلاحن ۾ 6.6 سيڪڙو وڌڻ جي توقع ڪئي وئي آهي. اهو پڻ دنيا جي مٿين شهرن ۾ شامل آهي. 13 لک (1.3 ملين) خاندانن جو تعداد 20,000 يو ايس ڊالر کان مٿي جي سالياني آمدني 2025 تائين پي پي پي جي مٽاسٽا جي شرحن تي ماپي وئي. فائنانشل ٽائمز پاران شايع ٿيل گلوبل ايف ڊي آءِ انٽيليجنس رپورٽ 2017-2018، FDI حڪمت عملي لاء، ڪراچي کي مستقبل جي 10 ايشيا پيسفڪ شهرن ۾ شامل ڪري ٿو. اناتولی لیوین جي مطابق ڪراچي جي معاشي ترقي 1940ع جي ڏهاڪي جي آخر ۽ 1950ع جي شروعات ۾ مهاجرن جي ڪراچيءَ ۾ آمد جو نتيجو آهي. ===فنانس ۽ بئنڪنگ=== پاڪستان جي اڪثر سرڪاري ۽ خانگي بئنڪن جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي جي I. I. چندريگر روڊ تي آهي، جيڪو ”پاڪستان جي وال اسٽريٽ“ جي نالي سان مشهور آهي، پاڪستاني معيشت ۾ نقدي جي وهڪري جو وڏو حصو I. I. چندريگر روڊ تي ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ سڀ کان وڏيون غير ملڪي ملٽي نيشنل ڪارپوريشنز جو هيڊ ڪوارٽر ڪراچي ۾ آهي. ڪراچي پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج جو گهر پڻ آهي، جنهن کي سال 2015ع ۾ ايشيا جي بهترين پرفارمنگ اسٽاڪ مارڪيٽ جو درجو ڏنو ويو هو جڏهن پاڪستان جي MSCI پاران اڀرندڙ مارڪيٽ جي حيثيت ۾ واڌارو ڪيو ويو. ===ميڊيا ۽ انفارمیشن ٽيڪنالاجي=== ڪراچي پاڪستان ۾ ڪيبل نيٽ ورڪنگ ۾ اڳڀرو رهيو آهي، پاڪستان جي ڪنهن به شهر جي ڪيبل نيٽ ورڪن ۾ سڀ کان وڌيڪ نفيس آهي ۽ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۽ اليڪٽرانڪ ميڊيا جي توسيع کي ڏٺو آهي. هي شهر پاڪستان لاءِ سافٽ ويئر آئوٽ سورسنگ جو مرڪز بڻجي ويو آهي. ڪراچي ۾ ڪيترائي آزاد ٽيليويزن ۽ ريڊيو اسٽيشنون قائم آهن، جن ۾ بزنس پلس، آج نيوز، جيو ٽي وي، ڪي ٽي اين، سنڌ ٽي وي، سي اين بي سي، پاڪستان، ٽي وي ون، ايڪسپريس ٽي وي، اي آر وائي ڊیجيٽل، انڊس ٽيليويزن نيٽ ورڪ، سما ٽي وي، اب تڪ نيوز، بول ٽي وي، ڊان نيوز ۽ گڏوگڏ ڪيترائي مقامي اسٽيشنون شامل آهن. ===صنعت=== صنعت ڪراچي جي معيشت جو هڪ وڏو حصو ادا ڪري ٿي، شهر ۾ پاڪستان جون ڪيتريون ئي وڏيون ڪمپنيون آهن جيڪي ٽيڪسٽائيل، سيمينٽ، اسٽيل، ڳري مشينري، ڪيميڪل ۽ کاڌي پيتي جي شين ۾ واپار ڪن ٿيون. هي شهر پاڪستان جي پيداواري شعبي جي لڳ ڀڳ 30 سيڪڙو جو گھر آهي، ۽ پاڪستان جي تقريبن 42 سيڪڙو جي پيداوار وڏي پيماني تي پيداوار ۾ شامل ڪري ٿو. گھٽ ۾ گھٽ 4500 صنعتي يونٽ ڪراچي جي باضابطه صنعتي معيشت کي قائم ڪن ٿا. ڪراچي جو غير رسمي پيداواري شعبو رسمي شعبي جي ڀيٽ ۾ تمام گهڻو ماڻهن کي ملازمت ڏئي ٿو، جيتوڻيڪ پراڪسي انگن اکرن مان معلوم ٿئي ٿو ته اهڙن غير رسمي ادارن مان حاصل ڪيل سرمائيداري ۽ قدر ۾ اضافو، رسمي شعبي جي ادارن جي ڀيٽ ۾ تمام ننڍو آهي. هڪ اندازي مطابق ڪراچي جي افرادي قوت جو 63 سيڪڙو واپار ۽ پيداوار ۾ ڪم ڪري ٿو. [[فائل:Karachi - Pakistan-market-RGadd.jpg|thumb|180px|کاٻو|ھڪ مارڪيٽ ۾ ڪپڙي جو عام دڪان]] == ٽرانسپورٽ == ===روڊ=== ڪراچي روڊ نيٽ ورڪ جي ذريعي خدمت ڪئي وئي آهي جيڪا اندازي مطابق 15,500 ڪلوميٽر (9,600 ميل) ڊگھائي آهي، جيڪا روزانو لڳ ڀڳ 50 لک (5 ملين) گاڏين جي خدمت ڪري ٿي. ڪراچي ۾ 6 سگنل فري ڪوريڊور آهن جيڪي شهري ايڪسپريس روڊن جي طور تي ٺاهيا ويا آهن ته جيئن ٽريفڪ کي وڏين فاصلن تي گذرڻ جي اجازت ڏني وڃي بغير چونڪن ۽ اسٽاپ لائيٽن تي روڪڻ جي. 16 ڪلوميٽر (10 ميل) ڪارساز روڊ مرڪزي ڪراچي ۾ PAF ميوزيم کي SITE انڊسٽريل ايريا سان ڳنڍي ٿو. راشد منهاس روڊ 20 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي سرجاني ٽائون کي شاهه فيصل ٽائون سان ڳنڍي ٿو. 19 ڪلوميٽر (12 ميل) يونيورسٽي روڊ ڪراچي جي شهري مرڪز کي گلستان جوهر جي مضافات سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه فيصل ڪراچي جي صدر واري علائقي کي جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شاهراهه پاڪستان شهر جي مرڪز کي فيڊرل بي ايريا سان ڳنڍي ٿو. 18 ڪلوميٽر (11 ميل) شير شاهه سوري روڊ شهر جي مرڪز کي ناظم آباد سان ڳنڍي ٿو. لياري ايڪسپريس وي هڪ 16 ڪلوميٽر کنٽرول-ايڪسس هاءِ وي آهي جيڪو لياري نديءَ سان گڏ آهي. هي ٽول هاءِ وي شهر جي اندر رش کي گهٽائڻ لاءِ ٺهيل آهي. ڪراچي جي اتر ۾ 39 ڪلوميٽر ڪراچي ناردرن بائي پاس (M-10) آهي، جيڪو M-9 موٽر وي کي N-25 نيشنل هاءِ وي سان ڳنڍڻ لاءِ شهر کي بائي پاس ڪري ٿو. ملير نديءَ جي ڀرسان 39 ڪلوميٽر (24 ميل) ملير ايڪسپريس وي تعمير هيٺ آهي. اهو ڪراچي جي ڊي ايڇ اي کي ڪراچي جي ملير ٽائون سان ڳنڍيندو ۽ M-9 موٽر وي تي ڪاٿور وٽ ختم ٿيندو. ڪراچي M-9 موٽر وي جو ٽرمينس آهي، جيڪو ڪراچي کي حيدرآباد سان ڳنڍي ٿو. M-9 موٽر وي هڪ وڏي ملڪ جي موٽر وي نيٽ ورڪ جو حصو آهي، جن مان ڪيترائي چائنا پاڪستان اڪنامڪ ڪوريڊور پروجيڪٽ ذريعي ٺاهيا ويا آهن. حيدرآباد کان، موٽر ويز پاڪستان جي سڀني وڏن شهرن، پشاور، اسلام آباد، لاهور، ملتان ۽ فيصل آباد سميت تيز رفتار روڊ تائين رسائي فراهم ڪن ٿا. ڪراچي پڻ N-5 نيشنل هاءِ وي جو ٽرمينس آهي جيڪو شهر کي سنڌ جي تاريخي وچين دور جي گادي واري هنڌ ٺٽي سان ڳنڍي ٿو. اهو اتر پاڪستان ۽ طورخم جي ويجهو افغان سرحد سان وڌيڪ ڪنيڪشن پيش ڪري ٿو. N-25 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي بلوچستان جي راڄڌاني ڪوئيٽا سان ڳنڍي ٿو. N-10 نيشنل هاءِ وي ڪراچي کي اڀرندڙ بندرگاهه شهر گوادر سان ڳنڍي ٿو. ===ڪراچي پورٽ=== ڪراچي بندرگاهه سنڌ جي پُراڻي بندرگاهه آهي، جنهن جو انتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي سنڀال هيٺ آهي. منهوڙا ٻيٽ تي ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جو هڪ ٽيڪنيڪل ڪاليج ڪي پي ٽي اپرينٽس ٽريننگ ڪاليج نالي سان آهي، جتي ميرين انجنيئرنگ جي شاگردن کي سکيا ڏني ويندي آهي. [[فائل:KPT Building, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|نيٽي جيٽي ڀرسان ڪراچي پورٽ ٽرسٽ جي عمارت]] [[فائل:Freightliner at the Karachi dock.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|فريٽ لائينر ڪراچي جي بندر تي]] === ھوائي آمدورفت === ڪراچيءَ جو هوائي اڏو، جناج انٽرنيشنل ايرپورٽ جي نالي سان آهي. [[فائل:Karachi Jinnah Airport.jpg|thumb|180px|کاٻو|جناح ٽرمينل ڪراچي]] === ريل رستي آمدورفت === ڪراچي کان اُتر پاڪستان ڏي ريل جو وڏو رستو وڇايل آهي جيڪو ڪراچي سميت سنڌ کي پوري پاڪستان سان ڳنڍي ٿو. [[فائل:Karachi cantt Train.jpg|thumb|180px|کاٻو|ڪراچي ڪينٽ ريلوي اسٽيشن]] [[فائل:Karachi Cantt st 1.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|ڪينٽ اسٽيشن]] === ٽرام === ٽرام ھلائڻ لاءِ سال 1881ع ۾ جيمس اسٽريچن نالي ڪراچي ميونسپالٽي جي ھڪ انجنيئر تجويز تيار ڪئي جيڪا 1883 ۾ بمبئي حڪومت منظور ڪئي ۽ ٽرام ايڪٽ پاس ڪيو جنھن کان پوءِ ٽينڊر گھرايا ويا. لنڊن جي ايڊورڊ ميٿيو فرم جو ٽينڊر منظور ٿيو. 20 اپريل 1885 ۾ سنڌ جي ڪمشنر ھينري ارسڪن ڪراچيءَ ۾ ٽرام نظام جو افتتاح ڪيو. شروعات ۾ ٽرام کي ڪوئلي جي انجڻ تي ھلايو ويو پر مشينن جي شور سبب شھرين جي احتجاج تي انجڻيون ختم ڪري ٽرام کي [[گهوڙو|گھوڙن]] سان ڇڪڻ جو سلسلو شروع ڪيو ويو.1909 ۾ گھوڙن جي جاء تي پيٽرول جون انجڻيون لڳايون ويون. 30 اپريل 1975 ۾ ٽرام سسٽم ڪراچيءَ مان ختم ڪيو ويو.<ref>{ يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 35}</ref> == سياحت == ڪراچيءَ ۾ ڪيترائي سيرسپاٽي جا ماڳ آهن، جهڙوڪ هاڪس بي، سي وويو، منوڙو ٻيٽ وغيره. ===عجائب گھر=== ===مسجدون ۽ يادگار=== [[فائل:CharMinar Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|بھادرآباد چوڪ تي چار مينار]] ===تاريخي ۽ ٻيون قابل ذڪر عمارتون=== [[فائل:Muhatta Palace, Karachi.jpg|180px|thumb|180px|موھٽا پيليس ميوزيم]] ===مارڪيٽون=== ===ساحل=== • ڪيپ مونز • ڪلفٽن بیچ • فرينچ بیچ • هاڪس بي بیچ • پيراڊائز پوائنٽ • سي ویو بیچ ===پارڪ=== ===ويجھي ڪشش=== ===ٻيٽ=== • بابا ۽ ڀٽ ٻيٽ • بڊو ٻيٽ • بنڊل ٻيٽ • ڪلفٽن اويسٽر راڪس • ڪپريانوالا ٻيٽ • منوڙو ٻيٽ • شمس پير ٻيٽ • چرنا ٻيٽ ===ھوٽلون=== ڪراچيءَ ۾ ميريٽ هوٽل، پي سي هوٽل، ريجنٽ پلازا هوٽل سميت ٻيا انيڪ هوٽل آهن. [[فائل:Pearl Continental Hotel, Karachi.jpg|thumb|180px|کاٻو|upright=2|پرل ڪانٽينينٽل ھوٽل]] ==ڀينر شهر== • مشهد، ايران • قم، ايران • تيانجن، چين • اورمقي (Ürümqi)، چين ==پڻ ڏسو== * [[ڪراچي ۾ سب ڊويزنون]] * [[ڪراچي جي يونين ڪائونسلون|ڪراچي جي يونين ڪائونسلن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ پارڪن ۽ باغن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي بلند ترين عمارتن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ثقافتي ورثي جي ماڳن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ سياحتي مقام جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ترقي]] * [[ڪراچي ۾ سئنيما]] * [[ڪراچي جا کاڌا]] * [[ڪراچي ۾ قبرستانن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اسپتالن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ رسالن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي اخبارن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي ماڻهن جي فهرست]] * [[ڪراچي جي گهٽين جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ٽيليويزن اسٽيشنن جي فهرست]] * [[ڪراچي ۾ ميڊيا]] * [[ڪراچي جا ڀائر شهر]] * [[ڪراچي ۾ ٽرانسپورٽ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Karachi|commons=Category:Karachi|s=1911 Encyclopædia Britannica/Karachi|voy=Karachi}} * {{official website|http://www.kmc.gos.pk/}} * [https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0 Karachi at the end of the Raj] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180404211758/https://www.youtube.com/watch?v=lXyB3JTHus0&gl=US&hl=en |date=4 April 2018 }}, film by an unknown British soldier, 1942–1947, Mowgli Productions. * {{curlie|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh/Localities/Karachi/}} * [https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade Growth of the city] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210218085929/https://www.dawn.com/news/1606997/understanding-the-truth-behind-the-facade |date=18 February 2021 }} {{Karachi}} {{Navboxes|title=Articles related to Karachi|list= {{Karachi Towns}} {{Neighbourhoods of Karachi}} {{Districts of Sindh}} {{Pakistan topics}} {{Pakistani cities}} {{World's most populous urban areas}} {{Megacities}} {{سنڌ جي تاريخ}} }} {{Portal bar|Geography|Asia|Pakistan}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪراچي]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:وڏا شهر]] [[زمرو:سنڌ جا شھر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:اڳوڻي راڄڌانيون]] [[زمرو:عربي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:هندي سمنڊ تي بندرگاهون]] [[زمرو:پاڪستان جي راڄڌانيون]] [[زمرو:سنڌ جون گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا بندرگاهه وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:1729ع ۾ قائم ٿيل گُنجان آباديون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1729ع ۾ قائم ٿيل]] kov6efudcw7azbniof8kb8yepz9f6bz 14 8141 406135 349020 2026-08-23T11:13:22Z Memon2025 21315 /* */ 406135 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Commons cat|Ancient Egypt|قديم مصر}} [[زمرو:تهذيبون|مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:لوهه جو دور|مصر]] [[زمرو:ڪانسي جو دور|مصر]] [[زمرو:ڪانسي وارو دور]] [[زمرو:مصر جي قديم تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|مصر]] [[زمرو:آفريقا جون اڳوڻيون سلطنتون|مصر]] [[زمرو:تاريخ مصر بلحاظ دور|01]] apq2ailqvdo6ckr84prng9tfla1mb7t 0 17787 406055 406054 2026-08-22T12:08:08Z Memon2025 21315 /* */ 406055 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (753-509 ق.م)، رومي جمهوريه (509-27 ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (27 ق.م - 476ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:ڪانسي جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] 42zt5xw2tf1eyx9fw6knxwe631dswdo 406056 406055 2026-08-22T12:19:05Z Memon2025 21315 /* */ 406056 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (753-509 ق.م)، رومي جمهوريه (509-27 ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (27 ق.م - 476ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي 753 قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي روم شهر ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي ”ميگنا گريشيا“ (Magna Graecia) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي ”ايٽروسڪن“ (Etruscan) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي يورپ جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول اتر آفريڪا جي ساحل، آئيبريا جزيري نما ۽ بلقان جزيري نما، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ وچ اوڀر جي وڏي حصي (جنهن ۾ اناطوليا، ليوانٽ، مصر، ميسوپوٽاميا ۽ عربستان جا ڪجهه حصا، ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ 117 عيسوي (AD) ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (1.9 ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو 50 کان 90 ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (classical republic) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري قديم يونان سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (classical antiquity) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي ”گريڪو-رومن“ (Greco-Roman) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي ”ريس پبلڪا“ (res publica) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي آمريڪا ۽ فرانس جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (aqueducts) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير. قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:ڪانسي جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] 226yzrdkjkty307jhyymn3tty410gpi 406070 406056 2026-08-22T15:42:36Z Memon2025 21315 /* */ 406070 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == == وڌيڪ ڏسو == <nowiki>*</nowiki> يورپ جي تاريخ <nowiki>*</nowiki> قديم يونان <nowiki>*</nowiki> قديم مصر <nowiki>*</nowiki> وچيون دور <nowiki>*</nowiki> رومي سلطنت <nowiki>*</nowiki> بازنطيني سلطنت <nowiki/>* پوتر رومي سلطنت == حوالا ۽ نوٽس == == ڪتابيات == == وڌيڪ مطالعو == == ٻاهرين ڳنڍڻا == [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:ڪانسي جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] sjh6mklcrkqgrzkkp1p2q2p2en5zkr1 406071 406070 2026-08-22T15:45:20Z Memon2025 21315 /* وڌيڪ ڏسو */ 406071 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] == حوالا ۽ نوٽس == == ڪتابيات == == وڌيڪ مطالعو == == ٻاهرين ڳنڍڻا == [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:ڪانسي جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] bquzehdpa0657k6xq21otelsbyo3ljb 406072 406071 2026-08-22T15:46:00Z Memon2025 21315 /* وڌيڪ ڏسو */ 406072 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] == حوالا ۽ نوٽس == == ڪتابيات == == وڌيڪ مطالعو == == ٻاهرين ڳنڍڻا == [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:ڪانسي جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] 05i8268mj24d6tsdn6lls7hh10scmzv 406073 406072 2026-08-22T15:48:03Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 406073 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] == حوالا ۽ نوٽس == == ڪتابيات == == وڌيڪ مطالعو == == ٻاهرين ڳنڍڻا == [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] d999ug2m3gno7asyazdya6l4y1yqh0x 406074 406073 2026-08-22T15:48:57Z Memon2025 21315 /* حوالا ۽ نوٽس */ 406074 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == == وڌيڪ مطالعو == == ٻاهرين ڳنڍڻا == [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] 09udgu2xf41rziw4d6fo2dq01csm2yz 406075 406074 2026-08-22T15:50:57Z Memon2025 21315 406075 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == == وڌيڪ مطالعو == ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Autres projets | wikiquote = Rome antique | wikisource = Catégorie:Histoire romaine | wikisource titre = Histoire romaine | wiktionary = Rome antique }} === Bibliographie === {{légende plume}} ==== Sources antiques ==== {{Article_détaillé|Historiographie latine}} {{div col||30em}} Un nombre assez important de textes historiques de l'Antiquité, rédigés en [[latin]] ou en [[grec ancien|grec]], nous sont parvenus par l'intermédiaire de copies. Bien que leur contenu soit souvent sujet à caution, ils sont une source majeure d'information sur l'histoire politique de la Rome antique. On peut citer, parmi ceux dont le sujet est le plus général : * {{Ouvrage |auteur=[[Tite-Live]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |langue originale=lat |titre=Histoire romaine |lieu=[[Paris]] |année=[[1864]] |commentaire=Œuvre monumentale retraçant l'histoire de Rome depuis les commencements jusqu'à la mort de [[Nero Claudius Drusus|Drusus]] en {{date|9 av. J.-C.}} Cependant, il ne nous reste que les premiers livres, jusqu'aux [[guerres samnites]], puis la [[deuxième guerre punique]] jusqu'à la [[bataille de Pydna]] en {{date|168 av. J.-C.}} Pour les périodes les plus anciennes, Tite-Live admet ne pouvoir distinguer entre la légende et la réalité, mais il est une source très fiable à partir du {{-s|IV}} |lire en ligne=http://bcs.fltr.ucl.ac.be/LIV/Intro.html}} * {{Ouvrage |auteur=[[Denys d'Halicarnasse]] |traducteur=Earnest Cary |langue originale=en |titre=Antiquités romaines |éditeur=[[Harvard University Press]] |année=[[1937]] à [[1950]] |commentaire=Principale œuvre sur les débuts de la [[République romaine]], bien plus détaillée que le récit de [[Tite-Live]], mais à l'instar de ce dernier, la plupart de ses livres ont été perdus, et il ne nous reste plus que l'histoire de la [[fondation de Rome]] au milieu du {{-s|V}} Entre tradition et réalité, ce récit est relativement fiable dans les grandes lignes. |lire en ligne=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html}} * {{Ouvrage |auteur=[[Cicéron]] |traducteur=[[Abel-François Villemain]] |titre=De la République |lieu=[[Paris]] |année=[[1864]] |commentaire=Traité en six livres du philosophe romain traitant sur les [[Institutions de la République romaine|institutions et le gouvernement de la République romaine]] avant la crise du {{-s|I}} |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/orateurs/republique1.htm}} * {{Ouvrage |auteur=[[Polybe]] |traducteur=[[Fustel de Coulanges]] |titre=Histoire générale |lieu=[[Amiens]] |année=[[1858]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/polybe/index.htm |commentaire=Source précieuse sur les [[guerres puniques]] et exposé des [[Institutions de la République romaine|institutions romaines]].}} * {{Ouvrage |auteur=[[Dion Cassius]] |traducteur=Étienne Gros |titre=Histoire romaine |lieu=[[Paris]] |éditeur=[[Famille Didot|Didot]] |année=[[1864]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/Dion/table.htm |commentaire=Œuvre qui retrace l'histoire de Rome des débuts jusqu'à l'an {{date|229|apJC=oui}}, mais hormis des fragments sur les débuts de la République, il ne nous reste que la dernière moitié, fiable, traitant des [[guerres civiles romaines]] et de l'[[Empire romain|Empire]].}} * {{Ouvrage |auteur=[[Eutrope (historien)|Eutrope]] |traducteur=Nicolas-Auguste Dubois |titre=Abrégé de l'Histoire Romaine |année=[[1865]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Abrégé de l’histoire romaine (Eutrope)}} |commentaire=Œuvre qui embrasse la période la plus longue de l'histoire de Rome : de la [[fondation de Rome|fondation de la ville]] à {{date|364|apJC=oui}}}} * {{Ouvrage |auteur=[[Florus]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |titre=Abrégé de l'Histoire Romaine |année=[[1840]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Abrégé de l’histoire romaine (Florus)}} |commentaire=Œuvre qui couvre la même période que la précédente.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Suétone]] |traducteur=[[Jean-Louis Burnouf]] |titre=[[Vie des douze Césars]] |année=[[1855]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Suétone}} |commentaire=Il s'agit des biographies des douze premiers ''imperatores'' de Rome, de [[Jules César]] à [[Domitien]]. Son œuvre est assez fiable bien qu'il se montre parfois peu critique et n'hésite pas à colporter rumeurs et calomnies.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Tacite]] |traducteur=[[Jean-Louis Burnouf]] |titre=Histoires et [[Annales (Tacite)|Annales]] |année=[[1858]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Tacite}} |commentaire=Les ''Annales'' vont de [[14]] à [[68]] et sont en partie perdues. Les ''Histoire'' vont théoriquement de [[68]] à [[96]], mais seule la partie traitant des années [[69]] et [[70]] est conservée.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Eusèbe de Césarée]] |traducteur=Émile Grapin |titre=Histoire ecclésiastique |année=[[1911]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/eusebe/index.htm |commentaire=Son récit est le plus souvent rationnel et précis, mais ce n'est pas un historien objectif : comme il l'indique lui-même, il fait œuvre d'apologiste et de propagande pour le christianisme et il omet certaines informations.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Ammien Marcellin]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |titre=Histoire romaine |année=[[1860]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Histoire de Rome}} |commentaire=Seule la partie traitant des années [[353]] à [[378]] a été conservée.}} D'autres textes donnent des informations précieuses sur des événements précis. En outre, la [[littérature latine]], dont on a conservé de nombreux textes, fournit de nombreux renseignements sur la mentalité et l'[[histoire culturelle]] de Rome. {{div col end}} ==== Ouvrages généraux ==== * {{Ouvrage |auteur=[[Theodor Mommsen]] |traducteur=Charles Alfred Alexandre |titre=Histoire de la Rome antique |lieu=Paris |année=1863-1872 |lire en ligne=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Histoire_romaine/HR_000.htm}}. * {{Ouvrage |auteur1=[[Jean Dautry]] |auteur2=[[Georges Hacquard]] |auteur3=Olivier Maisani |titre=Le Guide romain antique |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Hachette Livre|Hachette]] |année=1952 |ISBN=978-2-01-000488-9}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Pierre Grimal]] |titre=La Civilisation romaine |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1960 |réimpression=1981 |ISBN=978-2-08-081101-1}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Christol |lien auteur1=Michel Christol |prénom2=Daniel |nom2=Nony |titre=Des origines de Rome aux invasions barbares |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Initiation à l'histoire |année=1974 |réimpression=2003 |bnf=FRBNF35168611}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Lucien Jerphagnon]] |titre=Histoire de la Rome antique : Les armes et les mots |lieu=[[Paris]] |éditeur=éd. [[Fayard (maison d'édition)|Fayard]] |année=1987 |réimpression={{4e}} éd. 2010 |ISBN=978-2818500958}}. * {{Ouvrage |auteur1=[[Claudia Moatti]] |titre=À la recherche de la Rome antique |sous-titre=introduction à l’histoire de l’archéologie romaine |lieu=Paris |éditeur=Gallimard |date=1989}}. * {{Ouvrage |prénom1=Yann |nom1=Le Bohec |lien auteur1=Yann Le Bohec |prénom2=Marcel |nom2=Le Glay |lien auteur2=Marcel Le Glay |prénom3=Jean-Louis |nom3=Voisin |titre=Histoire romaine |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Quadrige |série=Manuels histoire |année=2011 |numéro d'édition=2 |année première édition=1991 |isbn=978-2-13-058910-5}}. * {{Chapitre |prénom1=Mireille |nom1=Cébeillac-Gervasoni |lien auteur1=Mireille Cébeillac-Gervasoni |titre chapitre=La royauté et la République |auteurs ouvrage=[[Mireille Cébeillac-Gervasoni]], Alain Chauvot et Jean-Pierre Marti |titre ouvrage=Histoire romaine |lieu=Paris |éditeur=Armand Colin |collection=U |série=Histoire |année=2006 |passage=9-187 |isbn=2-200-26587-5 |plume=oui}}. * {{Ouvrage |auteur=Mary Beard |titre=SPQR : histoire de l'ancienne Rome |éditeur=Perrin |année=2016 |pages totales=590 |ISBN=978-2-262-04871-6}}. * {{ouvrage |auteur1=Stéphane Bourdin |auteur2=[[Catherine Virlouvet]] |auteur3=[[Joël Cornette]] |titre=Rome naissance d'un empire, de Romulus à Pompée, 753-70 av. J.-C. |éditeur=Éditions Belin |collection=Mondes anciens |année=2021 |pages=800 |isbn=978-2-7011-6495-3 |plume=oui}}. ==== Monarchie et République ==== * {{Ouvrage |prénom1=François |nom1=Hinard |lien auteur1=François Hinard |titre=La République romaine |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Que sais-je ? |numéro dans la collection=686 |année=2000 |isbn=2-13-044546-2}} * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Jacques |nom1=Heurgon |lien auteur1=Jacques Heurgon |titre=Rome et la Méditerranée occidentale jusqu'aux guerres puniques |lieu=Paris |éditeur=[[Presses universitaires de France]] |collection=Nouvelle Clio : l'histoire et ses problèmes |numéro dans collection=7 |année=1993 |numéro d'édition=3 |année première édition=1969 |réimpression=1980 |pages totales=477 |isbn=2-13-045701-0 |isbn2=978-2-13-045701-5 |issn=0768-2379 |bnf=35585421v |présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_0035-0818_1970_num_48_1_2811_t1_0046_0000_2}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Marcel Le Glay]] |titre=Rome, grandeur et déclin de la République |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Éditions Perrin|Perrin]] |année=1990 |réimpression=2005 |ISBN=978-2-262-01897-9}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Claude Nicolet]] |titre=Rome et la conquête du monde méditerranéen, 264-27 av. J.-C. |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Presses universitaires de France|PUF]] |commentaire=t. I, 2001 {{ISBN|978-2-13-051964-5}} et t. II, 1997 {{ISBN|978-2-13-043913-4}}.}} * {{Ouvrage |auteur=Danièle Roman |titre=Rome : la République impérialiste (264 - 27 av. J.-C.) |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Éditions Ellipses]] |année=2000 |ISBN=978-2-7298-0425-1}}. * {{Ouvrage |auteur=Dominique Briquel |titre=La Prise de Rome par les Gaulois |lieu=Paris |éditeur=PUPS |année=2008}}. ==== Empire romain ==== * {{Ouvrage |prénom1=Pierre |nom1=Grimal |lien auteur1=Pierre Grimal |titre=L'Empire romain |lieu=Paris |éditeur=Fallois |nature ouvrage=documentaire |année=1993 |pages totales=224 |isbn=978-2-253-06486-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Paul |nom1=Petit |lien auteur1=Paul Petit |titre=Histoire générale de l'Empire romain |lieu=Paris |éditeur=Le Seuil |nature ouvrage=documentaire |année=1974 |pages totales=799 |isbn=978-2-02-002677-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Paul |nom1=Veyne |lien auteur1=Paul Veyne |titre=L'Empire gréco-romain |lieu=Paris |éditeur=Le Seuil |nature ouvrage=documentaire |année=2005 |pages totales=874 |isbn=978-2-02-057798-4}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=René |nom1=Ponthus |illustrateur=Emmanuel Cerisier |titre=Atlas des Romains |lieu=Bruxelles/Paris |éditeur=Casterman |nature ouvrage=livre documentaire |année=2005 |numéro d'édition=L95800 |pages totales=95 |isbn=2-203-11651-X}}. ==== Antiquité tardive ==== * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Balard |lien auteur1=Michel Balard |prénom2=Jean-Philippe |nom2=Genet |lien auteur2=Jean-Philippe Genet |prénom3=Michel |nom3=Rouche |lien auteur3=Michel Rouche |titre=Des Barbares à la Renaissance |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Hachette université |série=Initiation à l'histoire |année=1973 |bnf=FRBNF35168140}} * {{Ouvrage |auteur1=[[Peter Brown (historien)|Peter Brown]] |auteur2=Aline Rousselle |auteur3=[[Paul Veyne]] |titre=Genèse de l'Antiquité tardive |lieu=[[Paris]] |éditeur=éd. [[Gallimard]] |année=[[2001]] |ISBN=2070700267}}. * {{Ouvrage |prénom1=Alain |nom1=Ducellier |prénom2=Michel |nom2=Kaplan |lien auteur2=Michel Kaplan |prénom3=Bernadette |nom3=Martin |lien auteur3=Bernadette Martin |titre=Le Proche-Orient médiéval |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Hachette université |série=Initiation à l'histoire |année=1978 |isbn=2-01-005523-3}} * [[Edward Gibbon]], ''[[Histoire de la décadence et de la chute de l'Empire romain]]'', 1828 ({{Lire en ligne|url=https://gallica.bnf.fr/scripts/catalog.php?Mod=i&Titre=&FondsTout=on&FondsTxt=on&FondsImp=on&FondsPer=on&FondsImg=on&FondsAud=on&FondsMan=on&Auteur=Gibbon&Sujet=&RPT=}}). * {{Ouvrage |prénom1=Bertrand |nom1=Lançon |lien auteur1=Bertrand Lançon |titre=L'Antiquité tardive |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Que sais-je ? |numéro dans la collection=1455 |année=1997 |isbn=2-13-048125-6}} ==== Société romaine ==== * Andreae Bernard, ''L’Art de l’ancienne Rome'', éd. Mazenod, Paris, 1973 {{ISBN|978-2-85088-004-9}}. * Christophe Bade, ''La noblesse de l'Empire romain. Les masques et la vertu'', éd. Champ Vallon, [[Seyssel (Ain)|Seyssel]], 2005 {{ISBN|978-2-87673-415-9}}. * [[Gaston Boissier]], ''La religion romaine d’Auguste aux Antonins'', 1909 ({{Lire en ligne|url=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/ABC/Boissier/R_Romaine/RR_000.htm}}). * [[Martin Breaugh]], ''L'Expérience plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique'', éd. [[Payot & Rivages]], Paris, 2007 {{ISBN|978-2-228-90260-1}}. * [[Georges Dumézil]], ''Mythe et Épopée I. II. & III.'', éd. [[Gallimard]], Paris, 1995 {{ISBN|978-2-07-073656-0}}. * [[Henri-Irénée Marrou]], ''Histoire de l’éducation dans l’Antiquité'', [[Éditions du Seuil]], [[Paris]], 1948 {{ISBN|978-2-02-006015-8}}. ==== Institutions politiques ==== * [[Theodor Mommsen]] (trad. Paul Frédéric Girard), ''Le droit public romain'', Paris, 1871-1892 ({{Lire en ligne|url=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Droit_Romain/DPR_000.htm}}). * {{Ouvrage |langue=en |prénom1=Frank Frost |nom1=Abbott |titre=A History and Description of Roman Political Institutions |lieu=Boston |éditeur=Ginn & company |année=1901}} * {{en}} [[Robert Byrd]], ''The Senate of the Roman Republic'', {{Lien|fr=Lightning Source|lang=en|trad=Lightning Source|texte={{en}} Lightning Source}}, [[1995]] {{ISBN|978-0-89875-393-6}}. * {{en}} [[Andrew Lintott]], ''The Constitution of the Roman Republic'', [[Oxford University Press]], [[1999]] {{ISBN|978-0-19-926108-6}}. * {{en}} [[Lily Ross Taylor]], ''Roman Voting Assemblies: From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar'', [[Université du Michigan|University of Michigan Press]], [[1966]] {{ISBN|978-0-472-08125-7}}. ==== Article de l'''Encyclopædia Britannica'' ==== * {{en}} « [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507905/ancient-Rome Ancient Rome] », ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2008. === Articles connexes === * [[Optimum climatique romain]] (d'environ 250 av. J.-C. à 400 apr. J.-C.) * [[Art de la Rome antique]] * [[Plan de Rome (Bigot)]] * [[Il Plastico]] * [[Place des femmes dans la Rome antique]] * [[Cuisine de la Rome antique]] === Liens externes === {{Liens}} * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : histoire de la Rome antique. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : histoire et civilisation romaine. * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : sur les origines de Rome et [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] sur la religion. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : sur les empereurs romains. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : recueil des sources du droit romain. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : dictionnaire des antiquités romaines et gracques, de Anthony Rich ({{3e}} éd. [[1883]]). * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : Dictionnaire des antiquités grecques et romaines d'après les textes et monument (Saglio, Daremberg). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : Antiquité latine, traductions d'auteurs antiques. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : Antiquité grecque, traductions d'auteurs antiques. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : antiquité grecque et latine, traductions d'auteurs antiques. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : antiquité grecque et latine, traductions d'auteurs antiques. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : photos d'architecture et sculpture de Rome antique. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] : projet de restitution de la Rome antique du {{s-|IV}}. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] : conférence mensuelle autour de la restitution en 3D de la Rome antique ; filmée depuis octobre 2014. {{Palette|Histoire de la Rome antique|Société de la Rome antique|Civilisations antiques|Civilisation occidentale}} {{Portail|histoire|monde antique|Rome|Rome antique|Italie}} {{Bon article|oldid=29913423|date=30 mai 2008}} [[Catégorie:Rome antique|*]] [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] dwnd8j0zib1v95niraht82ici47mx24 406076 406075 2026-08-22T16:58:46Z Memon2025 21315 406076 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == == وڌيڪ مطالعو == ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Autres projets | wikiquote = Rome antique | wikisource = Catégorie:Histoire romaine | wikisource titre = Histoire romaine | wiktionary = Rome antique }} ==== Sources antiques ==== {{Article_détaillé|Historiographie latine}} {{div col||30em}} Un nombre assez important de textes historiques de l'Antiquité, rédigés en [[latin]] ou en [[grec ancien|grec]], nous sont parvenus par l'intermédiaire de copies. Bien que leur contenu soit souvent sujet à caution, ils sont une source majeure d'information sur l'histoire politique de la Rome antique. On peut citer, parmi ceux dont le sujet est le plus général : * {{Ouvrage |auteur=[[Tite-Live]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |langue originale=lat |titre=Histoire romaine |lieu=[[Paris]] |année=[[1864]] |commentaire=Œuvre monumentale retraçant l'histoire de Rome depuis les commencements jusqu'à la mort de [[Nero Claudius Drusus|Drusus]] en {{date|9 av. J.-C.}} Cependant, il ne nous reste que les premiers livres, jusqu'aux [[guerres samnites]], puis la [[deuxième guerre punique]] jusqu'à la [[bataille de Pydna]] en {{date|168 av. J.-C.}} Pour les périodes les plus anciennes, Tite-Live admet ne pouvoir distinguer entre la légende et la réalité, mais il est une source très fiable à partir du {{-s|IV}} |lire en ligne=http://bcs.fltr.ucl.ac.be/LIV/Intro.html}} * {{Ouvrage |auteur=[[Denys d'Halicarnasse]] |traducteur=Earnest Cary |langue originale=en |titre=Antiquités romaines |éditeur=[[Harvard University Press]] |année=[[1937]] à [[1950]] |commentaire=Principale œuvre sur les débuts de la [[République romaine]], bien plus détaillée que le récit de [[Tite-Live]], mais à l'instar de ce dernier, la plupart de ses livres ont été perdus, et il ne nous reste plus que l'histoire de la [[fondation de Rome]] au milieu du {{-s|V}} Entre tradition et réalité, ce récit est relativement fiable dans les grandes lignes. |lire en ligne=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html}} * {{Ouvrage |auteur=[[Cicéron]] |traducteur=[[Abel-François Villemain]] |titre=De la République |lieu=[[Paris]] |année=[[1864]] |commentaire=Traité en six livres du philosophe romain traitant sur les [[Institutions de la République romaine|institutions et le gouvernement de la République romaine]] avant la crise du {{-s|I}} |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/orateurs/republique1.htm}} * {{Ouvrage |auteur=[[Polybe]] |traducteur=[[Fustel de Coulanges]] |titre=Histoire générale |lieu=[[Amiens]] |année=[[1858]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/polybe/index.htm |commentaire=Source précieuse sur les [[guerres puniques]] et exposé des [[Institutions de la République romaine|institutions romaines]].}} * {{Ouvrage |auteur=[[Dion Cassius]] |traducteur=Étienne Gros |titre=Histoire romaine |lieu=[[Paris]] |éditeur=[[Famille Didot|Didot]] |année=[[1864]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/Dion/table.htm |commentaire=Œuvre qui retrace l'histoire de Rome des débuts jusqu'à l'an {{date|229|apJC=oui}}, mais hormis des fragments sur les débuts de la République, il ne nous reste que la dernière moitié, fiable, traitant des [[guerres civiles romaines]] et de l'[[Empire romain|Empire]].}} * {{Ouvrage |auteur=[[Eutrope (historien)|Eutrope]] |traducteur=Nicolas-Auguste Dubois |titre=Abrégé de l'Histoire Romaine |année=[[1865]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Abrégé de l’histoire romaine (Eutrope)}} |commentaire=Œuvre qui embrasse la période la plus longue de l'histoire de Rome : de la [[fondation de Rome|fondation de la ville]] à {{date|364|apJC=oui}}}} * {{Ouvrage |auteur=[[Florus]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |titre=Abrégé de l'Histoire Romaine |année=[[1840]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Abrégé de l’histoire romaine (Florus)}} |commentaire=Œuvre qui couvre la même période que la précédente.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Suétone]] |traducteur=[[Jean-Louis Burnouf]] |titre=[[Vie des douze Césars]] |année=[[1855]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Suétone}} |commentaire=Il s'agit des biographies des douze premiers ''imperatores'' de Rome, de [[Jules César]] à [[Domitien]]. Son œuvre est assez fiable bien qu'il se montre parfois peu critique et n'hésite pas à colporter rumeurs et calomnies.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Tacite]] |traducteur=[[Jean-Louis Burnouf]] |titre=Histoires et [[Annales (Tacite)|Annales]] |année=[[1858]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Tacite}} |commentaire=Les ''Annales'' vont de [[14]] à [[68]] et sont en partie perdues. Les ''Histoire'' vont théoriquement de [[68]] à [[96]], mais seule la partie traitant des années [[69]] et [[70]] est conservée.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Eusèbe de Césarée]] |traducteur=Émile Grapin |titre=Histoire ecclésiastique |année=[[1911]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/eusebe/index.htm |commentaire=Son récit est le plus souvent rationnel et précis, mais ce n'est pas un historien objectif : comme il l'indique lui-même, il fait œuvre d'apologiste et de propagande pour le christianisme et il omet certaines informations.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Ammien Marcellin]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |titre=Histoire romaine |année=[[1860]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Histoire de Rome}} |commentaire=Seule la partie traitant des années [[353]] à [[378]] a été conservée.}} D'autres textes donnent des informations précieuses sur des événements précis. En outre, la [[littérature latine]], dont on a conservé de nombreux textes, fournit de nombreux renseignements sur la mentalité et l'[[histoire culturelle]] de Rome. {{div col end}} ==== Ouvrages généraux ==== * {{Ouvrage |auteur=[[Theodor Mommsen]] |traducteur=Charles Alfred Alexandre |titre=Histoire de la Rome antique |lieu=Paris |année=1863-1872 |lire en ligne=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Histoire_romaine/HR_000.htm}}. * {{Ouvrage |auteur1=[[Jean Dautry]] |auteur2=[[Georges Hacquard]] |auteur3=Olivier Maisani |titre=Le Guide romain antique |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Hachette Livre|Hachette]] |année=1952 |ISBN=978-2-01-000488-9}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Pierre Grimal]] |titre=La Civilisation romaine |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1960 |réimpression=1981 |ISBN=978-2-08-081101-1}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Christol |lien auteur1=Michel Christol |prénom2=Daniel |nom2=Nony |titre=Des origines de Rome aux invasions barbares |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Initiation à l'histoire |année=1974 |réimpression=2003 |bnf=FRBNF35168611}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Lucien Jerphagnon]] |titre=Histoire de la Rome antique : Les armes et les mots |lieu=[[Paris]] |éditeur=éd. [[Fayard (maison d'édition)|Fayard]] |année=1987 |réimpression={{4e}} éd. 2010 |ISBN=978-2818500958}}. * {{Ouvrage |auteur1=[[Claudia Moatti]] |titre=À la recherche de la Rome antique |sous-titre=introduction à l’histoire de l’archéologie romaine |lieu=Paris |éditeur=Gallimard |date=1989}}. * {{Ouvrage |prénom1=Yann |nom1=Le Bohec |lien auteur1=Yann Le Bohec |prénom2=Marcel |nom2=Le Glay |lien auteur2=Marcel Le Glay |prénom3=Jean-Louis |nom3=Voisin |titre=Histoire romaine |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Quadrige |série=Manuels histoire |année=2011 |numéro d'édition=2 |année première édition=1991 |isbn=978-2-13-058910-5}}. * {{Chapitre |prénom1=Mireille |nom1=Cébeillac-Gervasoni |lien auteur1=Mireille Cébeillac-Gervasoni |titre chapitre=La royauté et la République |auteurs ouvrage=[[Mireille Cébeillac-Gervasoni]], Alain Chauvot et Jean-Pierre Marti |titre ouvrage=Histoire romaine |lieu=Paris |éditeur=Armand Colin |collection=U |série=Histoire |année=2006 |passage=9-187 |isbn=2-200-26587-5 |plume=oui}}. * {{Ouvrage |auteur=Mary Beard |titre=SPQR : histoire de l'ancienne Rome |éditeur=Perrin |année=2016 |pages totales=590 |ISBN=978-2-262-04871-6}}. * {{ouvrage |auteur1=Stéphane Bourdin |auteur2=[[Catherine Virlouvet]] |auteur3=[[Joël Cornette]] |titre=Rome naissance d'un empire, de Romulus à Pompée, 753-70 av. J.-C. |éditeur=Éditions Belin |collection=Mondes anciens |année=2021 |pages=800 |isbn=978-2-7011-6495-3 |plume=oui}}. ==== Monarchie et République ==== * {{Ouvrage |prénom1=François |nom1=Hinard |lien auteur1=François Hinard |titre=La République romaine |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Que sais-je ? |numéro dans la collection=686 |année=2000 |isbn=2-13-044546-2}} * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Jacques |nom1=Heurgon |lien auteur1=Jacques Heurgon |titre=Rome et la Méditerranée occidentale jusqu'aux guerres puniques |lieu=Paris |éditeur=[[Presses universitaires de France]] |collection=Nouvelle Clio : l'histoire et ses problèmes |numéro dans collection=7 |année=1993 |numéro d'édition=3 |année première édition=1969 |réimpression=1980 |pages totales=477 |isbn=2-13-045701-0 |isbn2=978-2-13-045701-5 |issn=0768-2379 |bnf=35585421v |présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_0035-0818_1970_num_48_1_2811_t1_0046_0000_2}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Marcel Le Glay]] |titre=Rome, grandeur et déclin de la République |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Éditions Perrin|Perrin]] |année=1990 |réimpression=2005 |ISBN=978-2-262-01897-9}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Claude Nicolet]] |titre=Rome et la conquête du monde méditerranéen, 264-27 av. J.-C. |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Presses universitaires de France|PUF]] |commentaire=t. I, 2001 {{ISBN|978-2-13-051964-5}} et t. II, 1997 {{ISBN|978-2-13-043913-4}}.}} * {{Ouvrage |auteur=Danièle Roman |titre=Rome : la République impérialiste (264 - 27 av. J.-C.) |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Éditions Ellipses]] |année=2000 |ISBN=978-2-7298-0425-1}}. * {{Ouvrage |auteur=Dominique Briquel |titre=La Prise de Rome par les Gaulois |lieu=Paris |éditeur=PUPS |année=2008}}. ==== Empire romain ==== * {{Ouvrage |prénom1=Pierre |nom1=Grimal |lien auteur1=Pierre Grimal |titre=L'Empire romain |lieu=Paris |éditeur=Fallois |nature ouvrage=documentaire |année=1993 |pages totales=224 |isbn=978-2-253-06486-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Paul |nom1=Petit |lien auteur1=Paul Petit |titre=Histoire générale de l'Empire romain |lieu=Paris |éditeur=Le Seuil |nature ouvrage=documentaire |année=1974 |pages totales=799 |isbn=978-2-02-002677-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Paul |nom1=Veyne |lien auteur1=Paul Veyne |titre=L'Empire gréco-romain |lieu=Paris |éditeur=Le Seuil |nature ouvrage=documentaire |année=2005 |pages totales=874 |isbn=978-2-02-057798-4}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=René |nom1=Ponthus |illustrateur=Emmanuel Cerisier |titre=Atlas des Romains |lieu=Bruxelles/Paris |éditeur=Casterman |nature ouvrage=livre documentaire |année=2005 |numéro d'édition=L95800 |pages totales=95 |isbn=2-203-11651-X}}. ==== Antiquité tardive ==== * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Balard |lien auteur1=Michel Balard |prénom2=Jean-Philippe |nom2=Genet |lien auteur2=Jean-Philippe Genet |prénom3=Michel |nom3=Rouche |lien auteur3=Michel Rouche |titre=Des Barbares à la Renaissance |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Hachette université |série=Initiation à l'histoire |année=1973 |bnf=FRBNF35168140}} * {{Ouvrage |auteur1=[[Peter Brown (historien)|Peter Brown]] |auteur2=Aline Rousselle |auteur3=[[Paul Veyne]] |titre=Genèse de l'Antiquité tardive |lieu=[[Paris]] |éditeur=éd. [[Gallimard]] |année=[[2001]] |ISBN=2070700267}}. * {{Ouvrage |prénom1=Alain |nom1=Ducellier |prénom2=Michel |nom2=Kaplan |lien auteur2=Michel Kaplan |prénom3=Bernadette |nom3=Martin |lien auteur3=Bernadette Martin |titre=Le Proche-Orient médiéval |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Hachette université |série=Initiation à l'histoire |année=1978 |isbn=2-01-005523-3}} * [[Edward Gibbon]], ''[[Histoire de la décadence et de la chute de l'Empire romain]]'', 1828 ({{Lire en ligne|url=https://gallica.bnf.fr/scripts/catalog.php?Mod=i&Titre=&FondsTout=on&FondsTxt=on&FondsImp=on&FondsPer=on&FondsImg=on&FondsAud=on&FondsMan=on&Auteur=Gibbon&Sujet=&RPT=}}). * {{Ouvrage |prénom1=Bertrand |nom1=Lançon |lien auteur1=Bertrand Lançon |titre=L'Antiquité tardive |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Que sais-je ? |numéro dans la collection=1455 |année=1997 |isbn=2-13-048125-6}} ==== Société romaine ==== * Andreae Bernard, ''L’Art de l’ancienne Rome'', éd. Mazenod, Paris, 1973 {{ISBN|978-2-85088-004-9}}. * Christophe Bade, ''La noblesse de l'Empire romain. Les masques et la vertu'', éd. Champ Vallon, [[Seyssel (Ain)|Seyssel]], 2005 {{ISBN|978-2-87673-415-9}}. * [[Gaston Boissier]], ''La religion romaine d’Auguste aux Antonins'', 1909 ({{Lire en ligne|url=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/ABC/Boissier/R_Romaine/RR_000.htm}}). * [[Martin Breaugh]], ''L'Expérience plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique'', éd. [[Payot & Rivages]], Paris, 2007 {{ISBN|978-2-228-90260-1}}. * [[Georges Dumézil]], ''Mythe et Épopée I. II. & III.'', éd. [[Gallimard]], Paris, 1995 {{ISBN|978-2-07-073656-0}}. * [[Henri-Irénée Marrou]], ''Histoire de l’éducation dans l’Antiquité'', [[Éditions du Seuil]], [[Paris]], 1948 {{ISBN|978-2-02-006015-8}}. ==== Institutions politiques ==== * [[Theodor Mommsen]] (trad. Paul Frédéric Girard), ''Le droit public romain'', Paris, 1871-1892 ({{Lire en ligne|url=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Droit_Romain/DPR_000.htm}}). * {{Ouvrage |langue=en |prénom1=Frank Frost |nom1=Abbott |titre=A History and Description of Roman Political Institutions |lieu=Boston |éditeur=Ginn & company |année=1901}} * {{en}} [[Robert Byrd]], ''The Senate of the Roman Republic'', {{Lien|fr=Lightning Source|lang=en|trad=Lightning Source|texte={{en}} Lightning Source}}, [[1995]] {{ISBN|978-0-89875-393-6}}. * {{en}} [[Andrew Lintott]], ''The Constitution of the Roman Republic'', [[Oxford University Press]], [[1999]] {{ISBN|978-0-19-926108-6}}. * {{en}} [[Lily Ross Taylor]], ''Roman Voting Assemblies: From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar'', [[Université du Michigan|University of Michigan Press]], [[1966]] {{ISBN|978-0-472-08125-7}}. ==== Article de l'''Encyclopædia Britannica'' ==== * {{en}} « [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507905/ancient-Rome Ancient Rome] », ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2008. === Articles connexes === * [[Optimum climatique romain]] (d'environ 250 av. J.-C. à 400 apr. J.-C.) * [[Art de la Rome antique]] * [[Plan de Rome (Bigot)]] * [[Il Plastico]] * [[Place des femmes dans la Rome antique]] * [[Cuisine de la Rome antique]] === Liens externes === {{Liens}} * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : histoire de la Rome antique. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : histoire et civilisation romaine. * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : sur les origines de Rome et [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] sur la religion. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : sur les empereurs romains. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : recueil des sources du droit romain. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : dictionnaire des antiquités romaines et gracques, de Anthony Rich ({{3e}} éd. [[1883]]). * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. grecque, traductions d'auteurs antiques. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. رومي سوسائٽي: Andreae Bernard. *L'art de l'ancienne Rome* [قديم روم جو فن]. مازنود. پيرس. 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ. *لا عاليشان دي ايل ايمپائر رومن. Les masques et la vertu* [The Nobility of the Roman Empire: Mass and Virtu]. چيمپ ويلون. سيسل. 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * گيسٽن بوزير. *لا مذهب رومين ڊي آگسٽس آڪس انتونين * [رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين]. 1909 (آن لائن). * مارٽن برائو. *تجربو plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique* [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل. * Mythe et epopée I, II ۽ III* [مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III]. گليمارڊ. پيرس. 1995. ISBN 978-2-07-073656-0. * هينري-آريني مارو. *Histoire de l'éducation dans l'Antiquité* [آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ]. ايڊيشنس دو Seuil. پيرس. 1948. ISBN 978-2-02-006015-8. سياسي ادارا: * Theodor Mommsen (trans. Paul Frédéric Girard). *لي ڊروٽ پبلڪ رومين* [رومن پبلڪ قانون]. پيرس. 1871-1892 (آن لائن). (انگريزي) * رابرٽ برڊ. *سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ*. 1995. ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ. *The Constitution of the Roman Republic* (رومن جمهوريه جو آئين). آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. 1999. ISBN 978-0-19-926108-6. * ليلي راس ٽيلر، *Roman Voting Assemblies: From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar* (رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين)، يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. * انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا جو مضمون: * "Ancient Rome" (قديم روم)، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * لاڳاپيل مضمون: Roman Warm Period (رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين) * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام * ٻاهرين لنڪس: * Histoire-fr ويب سائيٽ: قديم روم جي تاريخ. Roma Quadrata ويب سائيٽ: رومن تاريخ ۽ تهذيب. * Études littéraires ويب سائيٽ: روم جي شروعات/بنياد بابت، ۽ ساڳي سائيٽ تي مذهب بابت مواد. * Empereurs romains ويب سائيٽ: رومن شهنشاهن بابت. * The Roman Law Library: رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * Méditerranées ويب سائيٽ: اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * University of Toulouse 2 ويب سائيٽ: {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] 4nz5kjw78s3pk5n18lsnglcr5pug4on 406077 406076 2026-08-22T17:02:47Z Memon2025 21315 406077 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == == وڌيڪ مطالعو == ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Autres projets | wikiquote = Rome antique | wikisource = Catégorie:Histoire romaine | wikisource titre = Histoire romaine | wiktionary = Rome antique }} ==== Sources antiques ==== {{Article_détaillé|Historiographie latine}} {{div col||30em}} Un nombre assez important de textes historiques de l'Antiquité, rédigés en [[latin]] ou en [[grec ancien|grec]], nous sont parvenus par l'intermédiaire de copies. Bien que leur contenu soit souvent sujet à caution, ils sont une source majeure d'information sur l'histoire politique de la Rome antique. On peut citer, parmi ceux dont le sujet est le plus général : * {{Ouvrage |auteur=[[Tite-Live]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |langue originale=lat |titre=Histoire romaine |lieu=[[Paris]] |année=[[1864]] |commentaire=Œuvre monumentale retraçant l'histoire de Rome depuis les commencements jusqu'à la mort de [[Nero Claudius Drusus|Drusus]] en {{date|9 av. J.-C.}} Cependant, il ne nous reste que les premiers livres, jusqu'aux [[guerres samnites]], puis la [[deuxième guerre punique]] jusqu'à la [[bataille de Pydna]] en {{date|168 av. J.-C.}} Pour les périodes les plus anciennes, Tite-Live admet ne pouvoir distinguer entre la légende et la réalité, mais il est une source très fiable à partir du {{-s|IV}} |lire en ligne=http://bcs.fltr.ucl.ac.be/LIV/Intro.html}} * {{Ouvrage |auteur=[[Denys d'Halicarnasse]] |traducteur=Earnest Cary |langue originale=en |titre=Antiquités romaines |éditeur=[[Harvard University Press]] |année=[[1937]] à [[1950]] |commentaire=Principale œuvre sur les débuts de la [[République romaine]], bien plus détaillée que le récit de [[Tite-Live]], mais à l'instar de ce dernier, la plupart de ses livres ont été perdus, et il ne nous reste plus que l'histoire de la [[fondation de Rome]] au milieu du {{-s|V}} Entre tradition et réalité, ce récit est relativement fiable dans les grandes lignes. |lire en ligne=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html}} * {{Ouvrage |auteur=[[Cicéron]] |traducteur=[[Abel-François Villemain]] |titre=De la République |lieu=[[Paris]] |année=[[1864]] |commentaire=Traité en six livres du philosophe romain traitant sur les [[Institutions de la République romaine|institutions et le gouvernement de la République romaine]] avant la crise du {{-s|I}} |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/orateurs/republique1.htm}} * {{Ouvrage |auteur=[[Polybe]] |traducteur=[[Fustel de Coulanges]] |titre=Histoire générale |lieu=[[Amiens]] |année=[[1858]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/polybe/index.htm |commentaire=Source précieuse sur les [[guerres puniques]] et exposé des [[Institutions de la République romaine|institutions romaines]].}} * {{Ouvrage |auteur=[[Dion Cassius]] |traducteur=Étienne Gros |titre=Histoire romaine |lieu=[[Paris]] |éditeur=[[Famille Didot|Didot]] |année=[[1864]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/Dion/table.htm |commentaire=Œuvre qui retrace l'histoire de Rome des débuts jusqu'à l'an {{date|229|apJC=oui}}, mais hormis des fragments sur les débuts de la République, il ne nous reste que la dernière moitié, fiable, traitant des [[guerres civiles romaines]] et de l'[[Empire romain|Empire]].}} * {{Ouvrage |auteur=[[Eutrope (historien)|Eutrope]] |traducteur=Nicolas-Auguste Dubois |titre=Abrégé de l'Histoire Romaine |année=[[1865]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Abrégé de l’histoire romaine (Eutrope)}} |commentaire=Œuvre qui embrasse la période la plus longue de l'histoire de Rome : de la [[fondation de Rome|fondation de la ville]] à {{date|364|apJC=oui}}}} * {{Ouvrage |auteur=[[Florus]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |titre=Abrégé de l'Histoire Romaine |année=[[1840]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Abrégé de l’histoire romaine (Florus)}} |commentaire=Œuvre qui couvre la même période que la précédente.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Suétone]] |traducteur=[[Jean-Louis Burnouf]] |titre=[[Vie des douze Césars]] |année=[[1855]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Suétone}} |commentaire=Il s'agit des biographies des douze premiers ''imperatores'' de Rome, de [[Jules César]] à [[Domitien]]. Son œuvre est assez fiable bien qu'il se montre parfois peu critique et n'hésite pas à colporter rumeurs et calomnies.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Tacite]] |traducteur=[[Jean-Louis Burnouf]] |titre=Histoires et [[Annales (Tacite)|Annales]] |année=[[1858]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Tacite}} |commentaire=Les ''Annales'' vont de [[14]] à [[68]] et sont en partie perdues. Les ''Histoire'' vont théoriquement de [[68]] à [[96]], mais seule la partie traitant des années [[69]] et [[70]] est conservée.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Eusèbe de Césarée]] |traducteur=Émile Grapin |titre=Histoire ecclésiastique |année=[[1911]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/eusebe/index.htm |commentaire=Son récit est le plus souvent rationnel et précis, mais ce n'est pas un historien objectif : comme il l'indique lui-même, il fait œuvre d'apologiste et de propagande pour le christianisme et il omet certaines informations.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Ammien Marcellin]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |titre=Histoire romaine |année=[[1860]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Histoire de Rome}} |commentaire=Seule la partie traitant des années [[353]] à [[378]] a été conservée.}} D'autres textes donnent des informations précieuses sur des événements précis. En outre, la [[littérature latine]], dont on a conservé de nombreux textes, fournit de nombreux renseignements sur la mentalité et l'[[histoire culturelle]] de Rome. {{div col end}} ==== Ouvrages généraux ==== * {{Ouvrage |auteur=[[Theodor Mommsen]] |traducteur=Charles Alfred Alexandre |titre=Histoire de la Rome antique |lieu=Paris |année=1863-1872 |lire en ligne=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Histoire_romaine/HR_000.htm}}. * {{Ouvrage |auteur1=[[Jean Dautry]] |auteur2=[[Georges Hacquard]] |auteur3=Olivier Maisani |titre=Le Guide romain antique |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Hachette Livre|Hachette]] |année=1952 |ISBN=978-2-01-000488-9}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Pierre Grimal]] |titre=La Civilisation romaine |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1960 |réimpression=1981 |ISBN=978-2-08-081101-1}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Christol |lien auteur1=Michel Christol |prénom2=Daniel |nom2=Nony |titre=Des origines de Rome aux invasions barbares |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Initiation à l'histoire |année=1974 |réimpression=2003 |bnf=FRBNF35168611}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Lucien Jerphagnon]] |titre=Histoire de la Rome antique : Les armes et les mots |lieu=[[Paris]] |éditeur=éd. [[Fayard (maison d'édition)|Fayard]] |année=1987 |réimpression={{4e}} éd. 2010 |ISBN=978-2818500958}}. * {{Ouvrage |auteur1=[[Claudia Moatti]] |titre=À la recherche de la Rome antique |sous-titre=introduction à l’histoire de l’archéologie romaine |lieu=Paris |éditeur=Gallimard |date=1989}}. * {{Ouvrage |prénom1=Yann |nom1=Le Bohec |lien auteur1=Yann Le Bohec |prénom2=Marcel |nom2=Le Glay |lien auteur2=Marcel Le Glay |prénom3=Jean-Louis |nom3=Voisin |titre=Histoire romaine |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Quadrige |série=Manuels histoire |année=2011 |numéro d'édition=2 |année première édition=1991 |isbn=978-2-13-058910-5}}. * {{Chapitre |prénom1=Mireille |nom1=Cébeillac-Gervasoni |lien auteur1=Mireille Cébeillac-Gervasoni |titre chapitre=La royauté et la République |auteurs ouvrage=[[Mireille Cébeillac-Gervasoni]], Alain Chauvot et Jean-Pierre Marti |titre ouvrage=Histoire romaine |lieu=Paris |éditeur=Armand Colin |collection=U |série=Histoire |année=2006 |passage=9-187 |isbn=2-200-26587-5 |plume=oui}}. * {{Ouvrage |auteur=Mary Beard |titre=SPQR : histoire de l'ancienne Rome |éditeur=Perrin |année=2016 |pages totales=590 |ISBN=978-2-262-04871-6}}. * {{ouvrage |auteur1=Stéphane Bourdin |auteur2=[[Catherine Virlouvet]] |auteur3=[[Joël Cornette]] |titre=Rome naissance d'un empire, de Romulus à Pompée, 753-70 av. J.-C. |éditeur=Éditions Belin |collection=Mondes anciens |année=2021 |pages=800 |isbn=978-2-7011-6495-3 |plume=oui}}. ==== Monarchie et République ==== * {{Ouvrage |prénom1=François |nom1=Hinard |lien auteur1=François Hinard |titre=La République romaine |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Que sais-je ? |numéro dans la collection=686 |année=2000 |isbn=2-13-044546-2}} * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Jacques |nom1=Heurgon |lien auteur1=Jacques Heurgon |titre=Rome et la Méditerranée occidentale jusqu'aux guerres puniques |lieu=Paris |éditeur=[[Presses universitaires de France]] |collection=Nouvelle Clio : l'histoire et ses problèmes |numéro dans collection=7 |année=1993 |numéro d'édition=3 |année première édition=1969 |réimpression=1980 |pages totales=477 |isbn=2-13-045701-0 |isbn2=978-2-13-045701-5 |issn=0768-2379 |bnf=35585421v |présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_0035-0818_1970_num_48_1_2811_t1_0046_0000_2}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Marcel Le Glay]] |titre=Rome, grandeur et déclin de la République |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Éditions Perrin|Perrin]] |année=1990 |réimpression=2005 |ISBN=978-2-262-01897-9}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Claude Nicolet]] |titre=Rome et la conquête du monde méditerranéen, 264-27 av. J.-C. |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Presses universitaires de France|PUF]] |commentaire=t. I, 2001 {{ISBN|978-2-13-051964-5}} et t. II, 1997 {{ISBN|978-2-13-043913-4}}.}} * {{Ouvrage |auteur=Danièle Roman |titre=Rome : la République impérialiste (264 - 27 av. J.-C.) |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Éditions Ellipses]] |année=2000 |ISBN=978-2-7298-0425-1}}. * {{Ouvrage |auteur=Dominique Briquel |titre=La Prise de Rome par les Gaulois |lieu=Paris |éditeur=PUPS |année=2008}}. ==== Empire romain ==== * {{Ouvrage |prénom1=Pierre |nom1=Grimal |lien auteur1=Pierre Grimal |titre=L'Empire romain |lieu=Paris |éditeur=Fallois |nature ouvrage=documentaire |année=1993 |pages totales=224 |isbn=978-2-253-06486-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Paul |nom1=Petit |lien auteur1=Paul Petit |titre=Histoire générale de l'Empire romain |lieu=Paris |éditeur=Le Seuil |nature ouvrage=documentaire |année=1974 |pages totales=799 |isbn=978-2-02-002677-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Paul |nom1=Veyne |lien auteur1=Paul Veyne |titre=L'Empire gréco-romain |lieu=Paris |éditeur=Le Seuil |nature ouvrage=documentaire |année=2005 |pages totales=874 |isbn=978-2-02-057798-4}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=René |nom1=Ponthus |illustrateur=Emmanuel Cerisier |titre=Atlas des Romains |lieu=Bruxelles/Paris |éditeur=Casterman |nature ouvrage=livre documentaire |année=2005 |numéro d'édition=L95800 |pages totales=95 |isbn=2-203-11651-X}}. ==== Antiquité tardive ==== * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Balard |lien auteur1=Michel Balard |prénom2=Jean-Philippe |nom2=Genet |lien auteur2=Jean-Philippe Genet |prénom3=Michel |nom3=Rouche |lien auteur3=Michel Rouche |titre=Des Barbares à la Renaissance |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Hachette université |série=Initiation à l'histoire |année=1973 |bnf=FRBNF35168140}} * {{Ouvrage |auteur1=[[Peter Brown (historien)|Peter Brown]] |auteur2=Aline Rousselle |auteur3=[[Paul Veyne]] |titre=Genèse de l'Antiquité tardive |lieu=[[Paris]] |éditeur=éd. [[Gallimard]] |année=[[2001]] |ISBN=2070700267}}. * {{Ouvrage |prénom1=Alain |nom1=Ducellier |prénom2=Michel |nom2=Kaplan |lien auteur2=Michel Kaplan |prénom3=Bernadette |nom3=Martin |lien auteur3=Bernadette Martin |titre=Le Proche-Orient médiéval |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Hachette université |série=Initiation à l'histoire |année=1978 |isbn=2-01-005523-3}} * [[Edward Gibbon]], ''[[Histoire de la décadence et de la chute de l'Empire romain]]'', 1828 ({{Lire en ligne|url=https://gallica.bnf.fr/scripts/catalog.php?Mod=i&Titre=&FondsTout=on&FondsTxt=on&FondsImp=on&FondsPer=on&FondsImg=on&FondsAud=on&FondsMan=on&Auteur=Gibbon&Sujet=&RPT=}}). * {{Ouvrage |prénom1=Bertrand |nom1=Lançon |lien auteur1=Bertrand Lançon |titre=L'Antiquité tardive |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Que sais-je ? |numéro dans la collection=1455 |année=1997 |isbn=2-13-048125-6}} ==== Société romaine ==== * Andreae Bernard, ''L’Art de l’ancienne Rome'', éd. Mazenod, Paris, 1973 {{ISBN|978-2-85088-004-9}}. * Christophe Bade, ''La noblesse de l'Empire romain. Les masques et la vertu'', éd. Champ Vallon, [[Seyssel (Ain)|Seyssel]], 2005 {{ISBN|978-2-87673-415-9}}. * [[Gaston Boissier]], ''La religion romaine d’Auguste aux Antonins'', 1909 ({{Lire en ligne|url=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/ABC/Boissier/R_Romaine/RR_000.htm}}). * [[Martin Breaugh]], ''L'Expérience plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique'', éd. [[Payot & Rivages]], Paris, 2007 {{ISBN|978-2-228-90260-1}}. * [[Georges Dumézil]], ''Mythe et Épopée I. II. & III.'', éd. [[Gallimard]], Paris, 1995 {{ISBN|978-2-07-073656-0}}. * [[Henri-Irénée Marrou]], ''Histoire de l’éducation dans l’Antiquité'', [[Éditions du Seuil]], [[Paris]], 1948 {{ISBN|978-2-02-006015-8}}. ==== Institutions politiques ==== * [[Theodor Mommsen]] (trad. Paul Frédéric Girard), ''Le droit public romain'', Paris, 1871-1892 ({{Lire en ligne|url=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Droit_Romain/DPR_000.htm}}). * {{Ouvrage |langue=en |prénom1=Frank Frost |nom1=Abbott |titre=A History and Description of Roman Political Institutions |lieu=Boston |éditeur=Ginn & company |année=1901}} * {{en}} [[Robert Byrd]], ''The Senate of the Roman Republic'', {{Lien|fr=Lightning Source|lang=en|trad=Lightning Source|texte={{en}} Lightning Source}}, [[1995]] {{ISBN|978-0-89875-393-6}}. * {{en}} [[Andrew Lintott]], ''The Constitution of the Roman Republic'', [[Oxford University Press]], [[1999]] {{ISBN|978-0-19-926108-6}}. * {{en}} [[Lily Ross Taylor]], ''Roman Voting Assemblies: From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar'', [[Université du Michigan|University of Michigan Press]], [[1966]] {{ISBN|978-0-472-08125-7}}. ==== Article de l'''Encyclopædia Britannica'' ==== * {{en}} « [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507905/ancient-Rome Ancient Rome] », ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2008. === Articles connexes === * [[Optimum climatique romain]] (d'environ 250 av. J.-C. à 400 apr. J.-C.) * [[Art de la Rome antique]] * [[Plan de Rome (Bigot)]] * [[Il Plastico]] * [[Place des femmes dans la Rome antique]] * [[Cuisine de la Rome antique]] === Liens externes === {{Liens}} * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : histoire de la Rome antique. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : histoire et civilisation romaine. * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : sur les origines de Rome et [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] sur la religion. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : sur les empereurs romains. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : recueil des sources du droit romain. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : dictionnaire des antiquités romaines et gracques, de Anthony Rich ({{3e}} éd. [[1883]]). * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. grecque, traductions d'auteurs antiques. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. * Histoire-fr ويب سائيٽ: قديم روم جي تاريخ. Roma Quadrata ويب سائيٽ: رومن تاريخ ۽ تهذيب. * Études littéraires ويب سائيٽ: روم جي شروعات/بنياد بابت، ۽ ساڳي سائيٽ تي مذهب بابت مواد. * Empereurs romains ويب سائيٽ: رومن شهنشاهن بابت. * The Roman Law Library: رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * Méditerranées ويب سائيٽ: اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * University of Toulouse 2 ويب سائيٽ: {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] qfm4e2k1ufz0w3avva4ikgpbide14ax 406078 406077 2026-08-22T17:03:10Z Memon2025 21315 406078 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == رومي سوسائٽي: Andreae Bernard. *L'art de l'ancienne Rome* [قديم روم جو فن]. مازنود. پيرس. 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ. *لا عاليشان دي ايل ايمپائر رومن. Les masques et la vertu* [The Nobility of the Roman Empire: Mass and Virtu]. چيمپ ويلون. سيسل. 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * گيسٽن بوزير. *لا مذهب رومين ڊي آگسٽس آڪس انتونين * [رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين]. 1909 (آن لائن). * مارٽن برائو. *تجربو plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique* [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل. * Mythe et epopée I, II ۽ III* [مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III]. گليمارڊ. پيرس. 1995. ISBN 978-2-07-073656-0. * هينري-آريني مارو. *Histoire de l'éducation dans l'Antiquité* [آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ]. ايڊيشنس دو Seuil. پيرس. 1948. ISBN 978-2-02-006015-8. سياسي ادارا: * Theodor Mommsen (trans. Paul Frédéric Girard). *لي ڊروٽ پبلڪ رومين* [رومن پبلڪ قانون]. پيرس. 1871-1892 (آن لائن). (انگريزي) * رابرٽ برڊ. *سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ*. 1995. ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ. *The Constitution of the Roman Republic* (رومن جمهوريه جو آئين). آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. 1999. ISBN 978-0-19-926108-6. * ليلي راس ٽيلر، *Roman Voting Assemblies: From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar* (رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين)، يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. * انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا جو مضمون: * "Ancient Rome" (قديم روم)، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * لاڳاپيل مضمون: Roman Warm Period (رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين) * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام * ٻاهرين لنڪس: == وڌيڪ مطالعو == ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Autres projets | wikiquote = Rome antique | wikisource = Catégorie:Histoire romaine | wikisource titre = Histoire romaine | wiktionary = Rome antique }} ==== Sources antiques ==== {{Article_détaillé|Historiographie latine}} {{div col||30em}} Un nombre assez important de textes historiques de l'Antiquité, rédigés en [[latin]] ou en [[grec ancien|grec]], nous sont parvenus par l'intermédiaire de copies. Bien que leur contenu soit souvent sujet à caution, ils sont une source majeure d'information sur l'histoire politique de la Rome antique. On peut citer, parmi ceux dont le sujet est le plus général : * {{Ouvrage |auteur=[[Tite-Live]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |langue originale=lat |titre=Histoire romaine |lieu=[[Paris]] |année=[[1864]] |commentaire=Œuvre monumentale retraçant l'histoire de Rome depuis les commencements jusqu'à la mort de [[Nero Claudius Drusus|Drusus]] en {{date|9 av. J.-C.}} Cependant, il ne nous reste que les premiers livres, jusqu'aux [[guerres samnites]], puis la [[deuxième guerre punique]] jusqu'à la [[bataille de Pydna]] en {{date|168 av. J.-C.}} Pour les périodes les plus anciennes, Tite-Live admet ne pouvoir distinguer entre la légende et la réalité, mais il est une source très fiable à partir du {{-s|IV}} |lire en ligne=http://bcs.fltr.ucl.ac.be/LIV/Intro.html}} * {{Ouvrage |auteur=[[Denys d'Halicarnasse]] |traducteur=Earnest Cary |langue originale=en |titre=Antiquités romaines |éditeur=[[Harvard University Press]] |année=[[1937]] à [[1950]] |commentaire=Principale œuvre sur les débuts de la [[République romaine]], bien plus détaillée que le récit de [[Tite-Live]], mais à l'instar de ce dernier, la plupart de ses livres ont été perdus, et il ne nous reste plus que l'histoire de la [[fondation de Rome]] au milieu du {{-s|V}} Entre tradition et réalité, ce récit est relativement fiable dans les grandes lignes. |lire en ligne=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html}} * {{Ouvrage |auteur=[[Cicéron]] |traducteur=[[Abel-François Villemain]] |titre=De la République |lieu=[[Paris]] |année=[[1864]] |commentaire=Traité en six livres du philosophe romain traitant sur les [[Institutions de la République romaine|institutions et le gouvernement de la République romaine]] avant la crise du {{-s|I}} |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/orateurs/republique1.htm}} * {{Ouvrage |auteur=[[Polybe]] |traducteur=[[Fustel de Coulanges]] |titre=Histoire générale |lieu=[[Amiens]] |année=[[1858]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/polybe/index.htm |commentaire=Source précieuse sur les [[guerres puniques]] et exposé des [[Institutions de la République romaine|institutions romaines]].}} * {{Ouvrage |auteur=[[Dion Cassius]] |traducteur=Étienne Gros |titre=Histoire romaine |lieu=[[Paris]] |éditeur=[[Famille Didot|Didot]] |année=[[1864]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/Dion/table.htm |commentaire=Œuvre qui retrace l'histoire de Rome des débuts jusqu'à l'an {{date|229|apJC=oui}}, mais hormis des fragments sur les débuts de la République, il ne nous reste que la dernière moitié, fiable, traitant des [[guerres civiles romaines]] et de l'[[Empire romain|Empire]].}} * {{Ouvrage |auteur=[[Eutrope (historien)|Eutrope]] |traducteur=Nicolas-Auguste Dubois |titre=Abrégé de l'Histoire Romaine |année=[[1865]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Abrégé de l’histoire romaine (Eutrope)}} |commentaire=Œuvre qui embrasse la période la plus longue de l'histoire de Rome : de la [[fondation de Rome|fondation de la ville]] à {{date|364|apJC=oui}}}} * {{Ouvrage |auteur=[[Florus]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |titre=Abrégé de l'Histoire Romaine |année=[[1840]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Abrégé de l’histoire romaine (Florus)}} |commentaire=Œuvre qui couvre la même période que la précédente.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Suétone]] |traducteur=[[Jean-Louis Burnouf]] |titre=[[Vie des douze Césars]] |année=[[1855]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Suétone}} |commentaire=Il s'agit des biographies des douze premiers ''imperatores'' de Rome, de [[Jules César]] à [[Domitien]]. Son œuvre est assez fiable bien qu'il se montre parfois peu critique et n'hésite pas à colporter rumeurs et calomnies.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Tacite]] |traducteur=[[Jean-Louis Burnouf]] |titre=Histoires et [[Annales (Tacite)|Annales]] |année=[[1858]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Tacite}} |commentaire=Les ''Annales'' vont de [[14]] à [[68]] et sont en partie perdues. Les ''Histoire'' vont théoriquement de [[68]] à [[96]], mais seule la partie traitant des années [[69]] et [[70]] est conservée.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Eusèbe de Césarée]] |traducteur=Émile Grapin |titre=Histoire ecclésiastique |année=[[1911]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/eusebe/index.htm |commentaire=Son récit est le plus souvent rationnel et précis, mais ce n'est pas un historien objectif : comme il l'indique lui-même, il fait œuvre d'apologiste et de propagande pour le christianisme et il omet certaines informations.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Ammien Marcellin]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |titre=Histoire romaine |année=[[1860]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Histoire de Rome}} |commentaire=Seule la partie traitant des années [[353]] à [[378]] a été conservée.}} D'autres textes donnent des informations précieuses sur des événements précis. En outre, la [[littérature latine]], dont on a conservé de nombreux textes, fournit de nombreux renseignements sur la mentalité et l'[[histoire culturelle]] de Rome. {{div col end}} ==== Ouvrages généraux ==== * {{Ouvrage |auteur=[[Theodor Mommsen]] |traducteur=Charles Alfred Alexandre |titre=Histoire de la Rome antique |lieu=Paris |année=1863-1872 |lire en ligne=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Histoire_romaine/HR_000.htm}}. * {{Ouvrage |auteur1=[[Jean Dautry]] |auteur2=[[Georges Hacquard]] |auteur3=Olivier Maisani |titre=Le Guide romain antique |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Hachette Livre|Hachette]] |année=1952 |ISBN=978-2-01-000488-9}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Pierre Grimal]] |titre=La Civilisation romaine |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1960 |réimpression=1981 |ISBN=978-2-08-081101-1}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Christol |lien auteur1=Michel Christol |prénom2=Daniel |nom2=Nony |titre=Des origines de Rome aux invasions barbares |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Initiation à l'histoire |année=1974 |réimpression=2003 |bnf=FRBNF35168611}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Lucien Jerphagnon]] |titre=Histoire de la Rome antique : Les armes et les mots |lieu=[[Paris]] |éditeur=éd. [[Fayard (maison d'édition)|Fayard]] |année=1987 |réimpression={{4e}} éd. 2010 |ISBN=978-2818500958}}. * {{Ouvrage |auteur1=[[Claudia Moatti]] |titre=À la recherche de la Rome antique |sous-titre=introduction à l’histoire de l’archéologie romaine |lieu=Paris |éditeur=Gallimard |date=1989}}. * {{Ouvrage |prénom1=Yann |nom1=Le Bohec |lien auteur1=Yann Le Bohec |prénom2=Marcel |nom2=Le Glay |lien auteur2=Marcel Le Glay |prénom3=Jean-Louis |nom3=Voisin |titre=Histoire romaine |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Quadrige |série=Manuels histoire |année=2011 |numéro d'édition=2 |année première édition=1991 |isbn=978-2-13-058910-5}}. * {{Chapitre |prénom1=Mireille |nom1=Cébeillac-Gervasoni |lien auteur1=Mireille Cébeillac-Gervasoni |titre chapitre=La royauté et la République |auteurs ouvrage=[[Mireille Cébeillac-Gervasoni]], Alain Chauvot et Jean-Pierre Marti |titre ouvrage=Histoire romaine |lieu=Paris |éditeur=Armand Colin |collection=U |série=Histoire |année=2006 |passage=9-187 |isbn=2-200-26587-5 |plume=oui}}. * {{Ouvrage |auteur=Mary Beard |titre=SPQR : histoire de l'ancienne Rome |éditeur=Perrin |année=2016 |pages totales=590 |ISBN=978-2-262-04871-6}}. * {{ouvrage |auteur1=Stéphane Bourdin |auteur2=[[Catherine Virlouvet]] |auteur3=[[Joël Cornette]] |titre=Rome naissance d'un empire, de Romulus à Pompée, 753-70 av. J.-C. |éditeur=Éditions Belin |collection=Mondes anciens |année=2021 |pages=800 |isbn=978-2-7011-6495-3 |plume=oui}}. ==== Monarchie et République ==== * {{Ouvrage |prénom1=François |nom1=Hinard |lien auteur1=François Hinard |titre=La République romaine |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Que sais-je ? |numéro dans la collection=686 |année=2000 |isbn=2-13-044546-2}} * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Jacques |nom1=Heurgon |lien auteur1=Jacques Heurgon |titre=Rome et la Méditerranée occidentale jusqu'aux guerres puniques |lieu=Paris |éditeur=[[Presses universitaires de France]] |collection=Nouvelle Clio : l'histoire et ses problèmes |numéro dans collection=7 |année=1993 |numéro d'édition=3 |année première édition=1969 |réimpression=1980 |pages totales=477 |isbn=2-13-045701-0 |isbn2=978-2-13-045701-5 |issn=0768-2379 |bnf=35585421v |présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_0035-0818_1970_num_48_1_2811_t1_0046_0000_2}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Marcel Le Glay]] |titre=Rome, grandeur et déclin de la République |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Éditions Perrin|Perrin]] |année=1990 |réimpression=2005 |ISBN=978-2-262-01897-9}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Claude Nicolet]] |titre=Rome et la conquête du monde méditerranéen, 264-27 av. J.-C. |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Presses universitaires de France|PUF]] |commentaire=t. I, 2001 {{ISBN|978-2-13-051964-5}} et t. II, 1997 {{ISBN|978-2-13-043913-4}}.}} * {{Ouvrage |auteur=Danièle Roman |titre=Rome : la République impérialiste (264 - 27 av. J.-C.) |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Éditions Ellipses]] |année=2000 |ISBN=978-2-7298-0425-1}}. * {{Ouvrage |auteur=Dominique Briquel |titre=La Prise de Rome par les Gaulois |lieu=Paris |éditeur=PUPS |année=2008}}. ==== Empire romain ==== * {{Ouvrage |prénom1=Pierre |nom1=Grimal |lien auteur1=Pierre Grimal |titre=L'Empire romain |lieu=Paris |éditeur=Fallois |nature ouvrage=documentaire |année=1993 |pages totales=224 |isbn=978-2-253-06486-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Paul |nom1=Petit |lien auteur1=Paul Petit |titre=Histoire générale de l'Empire romain |lieu=Paris |éditeur=Le Seuil |nature ouvrage=documentaire |année=1974 |pages totales=799 |isbn=978-2-02-002677-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Paul |nom1=Veyne |lien auteur1=Paul Veyne |titre=L'Empire gréco-romain |lieu=Paris |éditeur=Le Seuil |nature ouvrage=documentaire |année=2005 |pages totales=874 |isbn=978-2-02-057798-4}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=René |nom1=Ponthus |illustrateur=Emmanuel Cerisier |titre=Atlas des Romains |lieu=Bruxelles/Paris |éditeur=Casterman |nature ouvrage=livre documentaire |année=2005 |numéro d'édition=L95800 |pages totales=95 |isbn=2-203-11651-X}}. ==== Antiquité tardive ==== * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Balard |lien auteur1=Michel Balard |prénom2=Jean-Philippe |nom2=Genet |lien auteur2=Jean-Philippe Genet |prénom3=Michel |nom3=Rouche |lien auteur3=Michel Rouche |titre=Des Barbares à la Renaissance |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Hachette université |série=Initiation à l'histoire |année=1973 |bnf=FRBNF35168140}} * {{Ouvrage |auteur1=[[Peter Brown (historien)|Peter Brown]] |auteur2=Aline Rousselle |auteur3=[[Paul Veyne]] |titre=Genèse de l'Antiquité tardive |lieu=[[Paris]] |éditeur=éd. [[Gallimard]] |année=[[2001]] |ISBN=2070700267}}. * {{Ouvrage |prénom1=Alain |nom1=Ducellier |prénom2=Michel |nom2=Kaplan |lien auteur2=Michel Kaplan |prénom3=Bernadette |nom3=Martin |lien auteur3=Bernadette Martin |titre=Le Proche-Orient médiéval |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Hachette université |série=Initiation à l'histoire |année=1978 |isbn=2-01-005523-3}} * [[Edward Gibbon]], ''[[Histoire de la décadence et de la chute de l'Empire romain]]'', 1828 ({{Lire en ligne|url=https://gallica.bnf.fr/scripts/catalog.php?Mod=i&Titre=&FondsTout=on&FondsTxt=on&FondsImp=on&FondsPer=on&FondsImg=on&FondsAud=on&FondsMan=on&Auteur=Gibbon&Sujet=&RPT=}}). * {{Ouvrage |prénom1=Bertrand |nom1=Lançon |lien auteur1=Bertrand Lançon |titre=L'Antiquité tardive |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Que sais-je ? |numéro dans la collection=1455 |année=1997 |isbn=2-13-048125-6}} ==== Société romaine ==== * Andreae Bernard, ''L’Art de l’ancienne Rome'', éd. Mazenod, Paris, 1973 {{ISBN|978-2-85088-004-9}}. * Christophe Bade, ''La noblesse de l'Empire romain. Les masques et la vertu'', éd. Champ Vallon, [[Seyssel (Ain)|Seyssel]], 2005 {{ISBN|978-2-87673-415-9}}. * [[Gaston Boissier]], ''La religion romaine d’Auguste aux Antonins'', 1909 ({{Lire en ligne|url=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/ABC/Boissier/R_Romaine/RR_000.htm}}). * [[Martin Breaugh]], ''L'Expérience plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique'', éd. [[Payot & Rivages]], Paris, 2007 {{ISBN|978-2-228-90260-1}}. * [[Georges Dumézil]], ''Mythe et Épopée I. II. & III.'', éd. [[Gallimard]], Paris, 1995 {{ISBN|978-2-07-073656-0}}. * [[Henri-Irénée Marrou]], ''Histoire de l’éducation dans l’Antiquité'', [[Éditions du Seuil]], [[Paris]], 1948 {{ISBN|978-2-02-006015-8}}. ==== Institutions politiques ==== * [[Theodor Mommsen]] (trad. Paul Frédéric Girard), ''Le droit public romain'', Paris, 1871-1892 ({{Lire en ligne|url=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Droit_Romain/DPR_000.htm}}). * {{Ouvrage |langue=en |prénom1=Frank Frost |nom1=Abbott |titre=A History and Description of Roman Political Institutions |lieu=Boston |éditeur=Ginn & company |année=1901}} * {{en}} [[Robert Byrd]], ''The Senate of the Roman Republic'', {{Lien|fr=Lightning Source|lang=en|trad=Lightning Source|texte={{en}} Lightning Source}}, [[1995]] {{ISBN|978-0-89875-393-6}}. * {{en}} [[Andrew Lintott]], ''The Constitution of the Roman Republic'', [[Oxford University Press]], [[1999]] {{ISBN|978-0-19-926108-6}}. * {{en}} [[Lily Ross Taylor]], ''Roman Voting Assemblies: From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar'', [[Université du Michigan|University of Michigan Press]], [[1966]] {{ISBN|978-0-472-08125-7}}. ==== Article de l'''Encyclopædia Britannica'' ==== * {{en}} « [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507905/ancient-Rome Ancient Rome] », ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2008. === Articles connexes === * [[Optimum climatique romain]] (d'environ 250 av. J.-C. à 400 apr. J.-C.) * [[Art de la Rome antique]] * [[Plan de Rome (Bigot)]] * [[Il Plastico]] * [[Place des femmes dans la Rome antique]] * [[Cuisine de la Rome antique]] === Liens externes === {{Liens}} * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : histoire de la Rome antique. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : histoire et civilisation romaine. * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : sur les origines de Rome et [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] sur la religion. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : sur les empereurs romains. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : recueil des sources du droit romain. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : dictionnaire des antiquités romaines et gracques, de Anthony Rich ({{3e}} éd. [[1883]]). * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. grecque, traductions d'auteurs antiques. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. * Histoire-fr ويب سائيٽ: قديم روم جي تاريخ. Roma Quadrata ويب سائيٽ: رومن تاريخ ۽ تهذيب. * Études littéraires ويب سائيٽ: روم جي شروعات/بنياد بابت، ۽ ساڳي سائيٽ تي مذهب بابت مواد. * Empereurs romains ويب سائيٽ: رومن شهنشاهن بابت. * The Roman Law Library: رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * Méditerranées ويب سائيٽ: اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * University of Toulouse 2 ويب سائيٽ: {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] o4vmyqymlvot0m9begkpzo78dooj4xg 406079 406078 2026-08-22T17:14:16Z Memon2025 21315 406079 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == رومي سوسائٽي: Andreae Bernard. *L'art de l'ancienne Rome* [قديم روم جو فن]. مازنود. پيرس. 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ. *لا عاليشان دي ايل ايمپائر رومن. Les masques et la vertu* [The Nobility of the Roman Empire: Mass and Virtu]. چيمپ ويلون. سيسل. 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * گيسٽن بوزير. *لا مذهب رومين ڊي آگسٽس آڪس انتونين * [رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين]. 1909 (آن لائن). * مارٽن برائو. *تجربو plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique* [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل. * Mythe et epopée I, II ۽ III* [مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III]. گليمارڊ. پيرس. 1995. ISBN 978-2-07-073656-0. * هينري-آريني مارو. *Histoire de l'éducation dans l'Antiquité* [آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ]. ايڊيشنس دو Seuil. پيرس. 1948. ISBN 978-2-02-006015-8. سياسي ادارا: * Theodor Mommsen (trans. Paul Frédéric Girard). *لي ڊروٽ پبلڪ رومين* [رومن پبلڪ قانون]. پيرس. 1871-1892 (آن لائن). (انگريزي) * رابرٽ برڊ. *سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ*. 1995. ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ. *The Constitution of the Roman Republic* (رومن جمهوريه جو آئين). آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. 1999. ISBN 978-0-19-926108-6. * ليلي راس ٽيلر، *Roman Voting Assemblies: From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar* (رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين)، يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. * انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا جو مضمون: * "Ancient Rome" (قديم روم)، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * لاڳاپيل مضمون: Roman Warm Period (رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين) * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام * ٻاهرين لنڪس: == وڌيڪ مطالعو == ==ٻاهرين ڳنڍڻا== {{Autres projets | wikiquote = Rome antique | wikisource = Catégorie:Histoire romaine | wikisource titre = Histoire romaine | wiktionary = Rome antique }} ==== Sources antiques ==== {{Article_détaillé|Historiographie latine}} {{div col||30em}} Un nombre assez important de textes historiques de l'Antiquité, rédigés en [[latin]] ou en [[grec ancien|grec]], nous sont parvenus par l'intermédiaire de copies. Bien que leur contenu soit souvent sujet à caution, ils sont une source majeure d'information sur l'histoire politique de la Rome antique. On peut citer, parmi ceux dont le sujet est le plus général : * {{Ouvrage |auteur=[[Tite-Live]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |langue originale=lat |titre=Histoire romaine |lieu=[[Paris]] |année=[[1864]] |commentaire=Œuvre monumentale retraçant l'histoire de Rome depuis les commencements jusqu'à la mort de [[Nero Claudius Drusus|Drusus]] en {{date|9 av. J.-C.}} Cependant, il ne nous reste que les premiers livres, jusqu'aux [[guerres samnites]], puis la [[deuxième guerre punique]] jusqu'à la [[bataille de Pydna]] en {{date|168 av. J.-C.}} Pour les périodes les plus anciennes, Tite-Live admet ne pouvoir distinguer entre la légende et la réalité, mais il est une source très fiable à partir du {{-s|IV}} |lire en ligne=http://bcs.fltr.ucl.ac.be/LIV/Intro.html}} * {{Ouvrage |auteur=[[Denys d'Halicarnasse]] |traducteur=Earnest Cary |langue originale=en |titre=Antiquités romaines |éditeur=[[Harvard University Press]] |année=[[1937]] à [[1950]] |commentaire=Principale œuvre sur les débuts de la [[République romaine]], bien plus détaillée que le récit de [[Tite-Live]], mais à l'instar de ce dernier, la plupart de ses livres ont été perdus, et il ne nous reste plus que l'histoire de la [[fondation de Rome]] au milieu du {{-s|V}} Entre tradition et réalité, ce récit est relativement fiable dans les grandes lignes. |lire en ligne=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html}} * {{Ouvrage |auteur=[[Cicéron]] |traducteur=[[Abel-François Villemain]] |titre=De la République |lieu=[[Paris]] |année=[[1864]] |commentaire=Traité en six livres du philosophe romain traitant sur les [[Institutions de la République romaine|institutions et le gouvernement de la République romaine]] avant la crise du {{-s|I}} |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/orateurs/republique1.htm}} * {{Ouvrage |auteur=[[Polybe]] |traducteur=[[Fustel de Coulanges]] |titre=Histoire générale |lieu=[[Amiens]] |année=[[1858]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/polybe/index.htm |commentaire=Source précieuse sur les [[guerres puniques]] et exposé des [[Institutions de la République romaine|institutions romaines]].}} * {{Ouvrage |auteur=[[Dion Cassius]] |traducteur=Étienne Gros |titre=Histoire romaine |lieu=[[Paris]] |éditeur=[[Famille Didot|Didot]] |année=[[1864]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/Dion/table.htm |commentaire=Œuvre qui retrace l'histoire de Rome des débuts jusqu'à l'an {{date|229|apJC=oui}}, mais hormis des fragments sur les débuts de la République, il ne nous reste que la dernière moitié, fiable, traitant des [[guerres civiles romaines]] et de l'[[Empire romain|Empire]].}} * {{Ouvrage |auteur=[[Eutrope (historien)|Eutrope]] |traducteur=Nicolas-Auguste Dubois |titre=Abrégé de l'Histoire Romaine |année=[[1865]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Abrégé de l’histoire romaine (Eutrope)}} |commentaire=Œuvre qui embrasse la période la plus longue de l'histoire de Rome : de la [[fondation de Rome|fondation de la ville]] à {{date|364|apJC=oui}}}} * {{Ouvrage |auteur=[[Florus]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |titre=Abrégé de l'Histoire Romaine |année=[[1840]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Abrégé de l’histoire romaine (Florus)}} |commentaire=Œuvre qui couvre la même période que la précédente.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Suétone]] |traducteur=[[Jean-Louis Burnouf]] |titre=[[Vie des douze Césars]] |année=[[1855]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Suétone}} |commentaire=Il s'agit des biographies des douze premiers ''imperatores'' de Rome, de [[Jules César]] à [[Domitien]]. Son œuvre est assez fiable bien qu'il se montre parfois peu critique et n'hésite pas à colporter rumeurs et calomnies.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Tacite]] |traducteur=[[Jean-Louis Burnouf]] |titre=Histoires et [[Annales (Tacite)|Annales]] |année=[[1858]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Tacite}} |commentaire=Les ''Annales'' vont de [[14]] à [[68]] et sont en partie perdues. Les ''Histoire'' vont théoriquement de [[68]] à [[96]], mais seule la partie traitant des années [[69]] et [[70]] est conservée.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Eusèbe de Césarée]] |traducteur=Émile Grapin |titre=Histoire ecclésiastique |année=[[1911]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/eusebe/index.htm |commentaire=Son récit est le plus souvent rationnel et précis, mais ce n'est pas un historien objectif : comme il l'indique lui-même, il fait œuvre d'apologiste et de propagande pour le christianisme et il omet certaines informations.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Ammien Marcellin]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |titre=Histoire romaine |année=[[1860]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Histoire de Rome}} |commentaire=Seule la partie traitant des années [[353]] à [[378]] a été conservée.}} D'autres textes donnent des informations précieuses sur des événements précis. En outre, la [[littérature latine]], dont on a conservé de nombreux textes, fournit de nombreux renseignements sur la mentalité et l'[[histoire culturelle]] de Rome. {{div col end}} ==== Ouvrages généraux ==== * {{Ouvrage |auteur=[[Theodor Mommsen]] |traducteur=Charles Alfred Alexandre |titre=Histoire de la Rome antique |lieu=Paris |année=1863-1872 |lire en ligne=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Histoire_romaine/HR_000.htm}}. * {{Ouvrage |auteur1=[[Jean Dautry]] |auteur2=[[Georges Hacquard]] |auteur3=Olivier Maisani |titre=Le Guide romain antique |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Hachette Livre|Hachette]] |année=1952 |ISBN=978-2-01-000488-9}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Pierre Grimal]] |titre=La Civilisation romaine |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1960 |réimpression=1981 |ISBN=978-2-08-081101-1}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Christol |lien auteur1=Michel Christol |prénom2=Daniel |nom2=Nony |titre=Des origines de Rome aux invasions barbares |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Initiation à l'histoire |année=1974 |réimpression=2003 |bnf=FRBNF35168611}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Lucien Jerphagnon]] |titre=Histoire de la Rome antique : Les armes et les mots |lieu=[[Paris]] |éditeur=éd. [[Fayard (maison d'édition)|Fayard]] |année=1987 |réimpression={{4e}} éd. 2010 |ISBN=978-2818500958}}. * {{Ouvrage |auteur1=[[Claudia Moatti]] |titre=À la recherche de la Rome antique |sous-titre=introduction à l’histoire de l’archéologie romaine |lieu=Paris |éditeur=Gallimard |date=1989}}. * {{Ouvrage |prénom1=Yann |nom1=Le Bohec |lien auteur1=Yann Le Bohec |prénom2=Marcel |nom2=Le Glay |lien auteur2=Marcel Le Glay |prénom3=Jean-Louis |nom3=Voisin |titre=Histoire romaine |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Quadrige |série=Manuels histoire |année=2011 |numéro d'édition=2 |année première édition=1991 |isbn=978-2-13-058910-5}}. * {{Chapitre |prénom1=Mireille |nom1=Cébeillac-Gervasoni |lien auteur1=Mireille Cébeillac-Gervasoni |titre chapitre=La royauté et la République |auteurs ouvrage=[[Mireille Cébeillac-Gervasoni]], Alain Chauvot et Jean-Pierre Marti |titre ouvrage=Histoire romaine |lieu=Paris |éditeur=Armand Colin |collection=U |série=Histoire |année=2006 |passage=9-187 |isbn=2-200-26587-5 |plume=oui}}. * {{Ouvrage |auteur=Mary Beard |titre=SPQR : histoire de l'ancienne Rome |éditeur=Perrin |année=2016 |pages totales=590 |ISBN=978-2-262-04871-6}}. * {{ouvrage |auteur1=Stéphane Bourdin |auteur2=[[Catherine Virlouvet]] |auteur3=[[Joël Cornette]] |titre=Rome naissance d'un empire, de Romulus à Pompée, 753-70 av. J.-C. |éditeur=Éditions Belin |collection=Mondes anciens |année=2021 |pages=800 |isbn=978-2-7011-6495-3 |plume=oui}}. ==== Monarchie et République ==== * {{Ouvrage |prénom1=François |nom1=Hinard |lien auteur1=François Hinard |titre=La République romaine |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Que sais-je ? |numéro dans la collection=686 |année=2000 |isbn=2-13-044546-2}} * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Jacques |nom1=Heurgon |lien auteur1=Jacques Heurgon |titre=Rome et la Méditerranée occidentale jusqu'aux guerres puniques |lieu=Paris |éditeur=[[Presses universitaires de France]] |collection=Nouvelle Clio : l'histoire et ses problèmes |numéro dans collection=7 |année=1993 |numéro d'édition=3 |année première édition=1969 |réimpression=1980 |pages totales=477 |isbn=2-13-045701-0 |isbn2=978-2-13-045701-5 |issn=0768-2379 |bnf=35585421v |présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_0035-0818_1970_num_48_1_2811_t1_0046_0000_2}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Marcel Le Glay]] |titre=Rome, grandeur et déclin de la République |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Éditions Perrin|Perrin]] |année=1990 |réimpression=2005 |ISBN=978-2-262-01897-9}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Claude Nicolet]] |titre=Rome et la conquête du monde méditerranéen, 264-27 av. J.-C. |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Presses universitaires de France|PUF]] |commentaire=t. I, 2001 {{ISBN|978-2-13-051964-5}} et t. II, 1997 {{ISBN|978-2-13-043913-4}}.}} * {{Ouvrage |auteur=Danièle Roman |titre=Rome : la République impérialiste (264 - 27 av. J.-C.) |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Éditions Ellipses]] |année=2000 |ISBN=978-2-7298-0425-1}}. * {{Ouvrage |auteur=Dominique Briquel |titre=La Prise de Rome par les Gaulois |lieu=Paris |éditeur=PUPS |année=2008}}. ==== Empire romain ==== * {{Ouvrage |prénom1=Pierre |nom1=Grimal |lien auteur1=Pierre Grimal |titre=L'Empire romain |lieu=Paris |éditeur=Fallois |nature ouvrage=documentaire |année=1993 |pages totales=224 |isbn=978-2-253-06486-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Paul |nom1=Petit |lien auteur1=Paul Petit |titre=Histoire générale de l'Empire romain |lieu=Paris |éditeur=Le Seuil |nature ouvrage=documentaire |année=1974 |pages totales=799 |isbn=978-2-02-002677-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Paul |nom1=Veyne |lien auteur1=Paul Veyne |titre=L'Empire gréco-romain |lieu=Paris |éditeur=Le Seuil |nature ouvrage=documentaire |année=2005 |pages totales=874 |isbn=978-2-02-057798-4}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=René |nom1=Ponthus |illustrateur=Emmanuel Cerisier |titre=Atlas des Romains |lieu=Bruxelles/Paris |éditeur=Casterman |nature ouvrage=livre documentaire |année=2005 |numéro d'édition=L95800 |pages totales=95 |isbn=2-203-11651-X}}. ==== Antiquité tardive ==== * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Balard |lien auteur1=Michel Balard |prénom2=Jean-Philippe |nom2=Genet |lien auteur2=Jean-Philippe Genet |prénom3=Michel |nom3=Rouche |lien auteur3=Michel Rouche |titre=Des Barbares à la Renaissance |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Hachette université |série=Initiation à l'histoire |année=1973 |bnf=FRBNF35168140}} * {{Ouvrage |auteur1=[[Peter Brown (historien)|Peter Brown]] |auteur2=Aline Rousselle |auteur3=[[Paul Veyne]] |titre=Genèse de l'Antiquité tardive |lieu=[[Paris]] |éditeur=éd. [[Gallimard]] |année=[[2001]] |ISBN=2070700267}}. * {{Ouvrage |prénom1=Alain |nom1=Ducellier |prénom2=Michel |nom2=Kaplan |lien auteur2=Michel Kaplan |prénom3=Bernadette |nom3=Martin |lien auteur3=Bernadette Martin |titre=Le Proche-Orient médiéval |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Hachette université |série=Initiation à l'histoire |année=1978 |isbn=2-01-005523-3}} * [[Edward Gibbon]], ''[[Histoire de la décadence et de la chute de l'Empire romain]]'', 1828 ({{Lire en ligne|url=https://gallica.bnf.fr/scripts/catalog.php?Mod=i&Titre=&FondsTout=on&FondsTxt=on&FondsImp=on&FondsPer=on&FondsImg=on&FondsAud=on&FondsMan=on&Auteur=Gibbon&Sujet=&RPT=}}). * {{Ouvrage |prénom1=Bertrand |nom1=Lançon |lien auteur1=Bertrand Lançon |titre=L'Antiquité tardive |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Que sais-je ? |numéro dans la collection=1455 |année=1997 |isbn=2-13-048125-6}} ==== Société romaine ==== * Andreae Bernard, ''L’Art de l’ancienne Rome'', éd. Mazenod, Paris, 1973 {{ISBN|978-2-85088-004-9}}. * Christophe Bade, ''La noblesse de l'Empire romain. Les masques et la vertu'', éd. Champ Vallon, [[Seyssel (Ain)|Seyssel]], 2005 {{ISBN|978-2-87673-415-9}}. * [[Gaston Boissier]], ''La religion romaine d’Auguste aux Antonins'', 1909 ({{Lire en ligne|url=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/ABC/Boissier/R_Romaine/RR_000.htm}}). * [[Martin Breaugh]], ''L'Expérience plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique'', éd. [[Payot & Rivages]], Paris, 2007 {{ISBN|978-2-228-90260-1}}. * [[Georges Dumézil]], ''Mythe et Épopée I. II. & III.'', éd. [[Gallimard]], Paris, 1995 {{ISBN|978-2-07-073656-0}}. * [[Henri-Irénée Marrou]], ''Histoire de l’éducation dans l’Antiquité'', [[Éditions du Seuil]], [[Paris]], 1948 {{ISBN|978-2-02-006015-8}}. ==== Institutions politiques ==== * [[Theodor Mommsen]] (trad. Paul Frédéric Girard), ''Le droit public romain'', Paris, 1871-1892 ({{Lire en ligne|url=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Droit_Romain/DPR_000.htm}}). * {{Ouvrage |langue=en |prénom1=Frank Frost |nom1=Abbott |titre=A History and Description of Roman Political Institutions |lieu=Boston |éditeur=Ginn & company |année=1901}} * {{en}} [[Robert Byrd]], ''The Senate of the Roman Republic'', {{Lien|fr=Lightning Source|lang=en|trad=Lightning Source|texte={{en}} Lightning Source}}, [[1995]] {{ISBN|978-0-89875-393-6}}. * {{en}} [[Andrew Lintott]], ''The Constitution of the Roman Republic'', [[Oxford University Press]], [[1999]] {{ISBN|978-0-19-926108-6}}. * {{en}} [[Lily Ross Taylor]], ''Roman Voting Assemblies: From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar'', [[Université du Michigan|University of Michigan Press]], [[1966]] {{ISBN|978-0-472-08125-7}}. ==== Article de l'''Encyclopædia Britannica'' ==== * {{en}} « [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507905/ancient-Rome Ancient Rome] », ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2008. === Articles connexes === * [[Optimum climatique romain]] (d'environ 250 av. J.-C. à 400 apr. J.-C.) * [[Art de la Rome antique]] * [[Plan de Rome (Bigot)]] * [[Il Plastico]] * [[Place des femmes dans la Rome antique]] * [[Cuisine de la Rome antique]] tjbemp3h2ytvhdlfowpf2z6eudjcoxq 406080 406079 2026-08-22T17:15:07Z Memon2025 21315 406080 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == رومي سوسائٽي: Andreae Bernard. *L'art de l'ancienne Rome* [قديم روم جو فن]. مازنود. پيرس. 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ. *لا عاليشان دي ايل ايمپائر رومن. Les masques et la vertu* [The Nobility of the Roman Empire: Mass and Virtu]. چيمپ ويلون. سيسل. 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * گيسٽن بوزير. *لا مذهب رومين ڊي آگسٽس آڪس انتونين * [رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين]. 1909 (آن لائن). * مارٽن برائو. *تجربو plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique* [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل. * Mythe et epopée I, II ۽ III* [مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III]. گليمارڊ. پيرس. 1995. ISBN 978-2-07-073656-0. * هينري-آريني مارو. *Histoire de l'éducation dans l'Antiquité* [آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ]. ايڊيشنس دو Seuil. پيرس. 1948. ISBN 978-2-02-006015-8. سياسي ادارا: * Theodor Mommsen (trans. Paul Frédéric Girard). *لي ڊروٽ پبلڪ رومين* [رومن پبلڪ قانون]. پيرس. 1871-1892 (آن لائن). (انگريزي) * رابرٽ برڊ. *سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ*. 1995. ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ. *The Constitution of the Roman Republic* (رومن جمهوريه جو آئين). آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. 1999. ISBN 978-0-19-926108-6. * ليلي راس ٽيلر، *Roman Voting Assemblies: From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar* (رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين)، يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. * انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا جو مضمون: * "Ancient Rome" (قديم روم)، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * لاڳاپيل مضمون: Roman Warm Period (رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين) * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام * ٻاهرين لنڪس: == وڌيڪ مطالعو == ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] تي مذهب بابت مواد. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] ==Faltu== {{Autres projets | wikiquote = Rome antique | wikisource = Catégorie:Histoire romaine | wikisource titre = Histoire romaine | wiktionary = Rome antique }} ==== Sources antiques ==== {{Article_détaillé|Historiographie latine}} {{div col||30em}} Un nombre assez important de textes historiques de l'Antiquité, rédigés en [[latin]] ou en [[grec ancien|grec]], nous sont parvenus par l'intermédiaire de copies. Bien que leur contenu soit souvent sujet à caution, ils sont une source majeure d'information sur l'histoire politique de la Rome antique. On peut citer, parmi ceux dont le sujet est le plus général : * {{Ouvrage |auteur=[[Tite-Live]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |langue originale=lat |titre=Histoire romaine |lieu=[[Paris]] |année=[[1864]] |commentaire=Œuvre monumentale retraçant l'histoire de Rome depuis les commencements jusqu'à la mort de [[Nero Claudius Drusus|Drusus]] en {{date|9 av. J.-C.}} Cependant, il ne nous reste que les premiers livres, jusqu'aux [[guerres samnites]], puis la [[deuxième guerre punique]] jusqu'à la [[bataille de Pydna]] en {{date|168 av. J.-C.}} Pour les périodes les plus anciennes, Tite-Live admet ne pouvoir distinguer entre la légende et la réalité, mais il est une source très fiable à partir du {{-s|IV}} |lire en ligne=http://bcs.fltr.ucl.ac.be/LIV/Intro.html}} * {{Ouvrage |auteur=[[Denys d'Halicarnasse]] |traducteur=Earnest Cary |langue originale=en |titre=Antiquités romaines |éditeur=[[Harvard University Press]] |année=[[1937]] à [[1950]] |commentaire=Principale œuvre sur les débuts de la [[République romaine]], bien plus détaillée que le récit de [[Tite-Live]], mais à l'instar de ce dernier, la plupart de ses livres ont été perdus, et il ne nous reste plus que l'histoire de la [[fondation de Rome]] au milieu du {{-s|V}} Entre tradition et réalité, ce récit est relativement fiable dans les grandes lignes. |lire en ligne=http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/home.html}} * {{Ouvrage |auteur=[[Cicéron]] |traducteur=[[Abel-François Villemain]] |titre=De la République |lieu=[[Paris]] |année=[[1864]] |commentaire=Traité en six livres du philosophe romain traitant sur les [[Institutions de la République romaine|institutions et le gouvernement de la République romaine]] avant la crise du {{-s|I}} |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/orateurs/republique1.htm}} * {{Ouvrage |auteur=[[Polybe]] |traducteur=[[Fustel de Coulanges]] |titre=Histoire générale |lieu=[[Amiens]] |année=[[1858]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/polybe/index.htm |commentaire=Source précieuse sur les [[guerres puniques]] et exposé des [[Institutions de la République romaine|institutions romaines]].}} * {{Ouvrage |auteur=[[Dion Cassius]] |traducteur=Étienne Gros |titre=Histoire romaine |lieu=[[Paris]] |éditeur=[[Famille Didot|Didot]] |année=[[1864]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/Dion/table.htm |commentaire=Œuvre qui retrace l'histoire de Rome des débuts jusqu'à l'an {{date|229|apJC=oui}}, mais hormis des fragments sur les débuts de la République, il ne nous reste que la dernière moitié, fiable, traitant des [[guerres civiles romaines]] et de l'[[Empire romain|Empire]].}} * {{Ouvrage |auteur=[[Eutrope (historien)|Eutrope]] |traducteur=Nicolas-Auguste Dubois |titre=Abrégé de l'Histoire Romaine |année=[[1865]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Abrégé de l’histoire romaine (Eutrope)}} |commentaire=Œuvre qui embrasse la période la plus longue de l'histoire de Rome : de la [[fondation de Rome|fondation de la ville]] à {{date|364|apJC=oui}}}} * {{Ouvrage |auteur=[[Florus]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |titre=Abrégé de l'Histoire Romaine |année=[[1840]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Abrégé de l’histoire romaine (Florus)}} |commentaire=Œuvre qui couvre la même période que la précédente.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Suétone]] |traducteur=[[Jean-Louis Burnouf]] |titre=[[Vie des douze Césars]] |année=[[1855]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Suétone}} |commentaire=Il s'agit des biographies des douze premiers ''imperatores'' de Rome, de [[Jules César]] à [[Domitien]]. Son œuvre est assez fiable bien qu'il se montre parfois peu critique et n'hésite pas à colporter rumeurs et calomnies.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Tacite]] |traducteur=[[Jean-Louis Burnouf]] |titre=Histoires et [[Annales (Tacite)|Annales]] |année=[[1858]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Tacite}} |commentaire=Les ''Annales'' vont de [[14]] à [[68]] et sont en partie perdues. Les ''Histoire'' vont théoriquement de [[68]] à [[96]], mais seule la partie traitant des années [[69]] et [[70]] est conservée.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Eusèbe de Césarée]] |traducteur=Émile Grapin |titre=Histoire ecclésiastique |année=[[1911]] |lire en ligne=http://remacle.org/bloodwolf/historiens/eusebe/index.htm |commentaire=Son récit est le plus souvent rationnel et précis, mais ce n'est pas un historien objectif : comme il l'indique lui-même, il fait œuvre d'apologiste et de propagande pour le christianisme et il omet certaines informations.}} * {{Ouvrage |auteur=[[Ammien Marcellin]] |traducteur=[[Désiré Nisard]] |titre=Histoire romaine |année=[[1860]] |lire en ligne={{Lire sur Wikisource|lien=Histoire de Rome}} |commentaire=Seule la partie traitant des années [[353]] à [[378]] a été conservée.}} D'autres textes donnent des informations précieuses sur des événements précis. En outre, la [[littérature latine]], dont on a conservé de nombreux textes, fournit de nombreux renseignements sur la mentalité et l'[[histoire culturelle]] de Rome. {{div col end}} ==== Ouvrages généraux ==== * {{Ouvrage |auteur=[[Theodor Mommsen]] |traducteur=Charles Alfred Alexandre |titre=Histoire de la Rome antique |lieu=Paris |année=1863-1872 |lire en ligne=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Histoire_romaine/HR_000.htm}}. * {{Ouvrage |auteur1=[[Jean Dautry]] |auteur2=[[Georges Hacquard]] |auteur3=Olivier Maisani |titre=Le Guide romain antique |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Hachette Livre|Hachette]] |année=1952 |ISBN=978-2-01-000488-9}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Pierre Grimal]] |titre=La Civilisation romaine |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1960 |réimpression=1981 |ISBN=978-2-08-081101-1}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Christol |lien auteur1=Michel Christol |prénom2=Daniel |nom2=Nony |titre=Des origines de Rome aux invasions barbares |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Initiation à l'histoire |année=1974 |réimpression=2003 |bnf=FRBNF35168611}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Lucien Jerphagnon]] |titre=Histoire de la Rome antique : Les armes et les mots |lieu=[[Paris]] |éditeur=éd. [[Fayard (maison d'édition)|Fayard]] |année=1987 |réimpression={{4e}} éd. 2010 |ISBN=978-2818500958}}. * {{Ouvrage |auteur1=[[Claudia Moatti]] |titre=À la recherche de la Rome antique |sous-titre=introduction à l’histoire de l’archéologie romaine |lieu=Paris |éditeur=Gallimard |date=1989}}. * {{Ouvrage |prénom1=Yann |nom1=Le Bohec |lien auteur1=Yann Le Bohec |prénom2=Marcel |nom2=Le Glay |lien auteur2=Marcel Le Glay |prénom3=Jean-Louis |nom3=Voisin |titre=Histoire romaine |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Quadrige |série=Manuels histoire |année=2011 |numéro d'édition=2 |année première édition=1991 |isbn=978-2-13-058910-5}}. * {{Chapitre |prénom1=Mireille |nom1=Cébeillac-Gervasoni |lien auteur1=Mireille Cébeillac-Gervasoni |titre chapitre=La royauté et la République |auteurs ouvrage=[[Mireille Cébeillac-Gervasoni]], Alain Chauvot et Jean-Pierre Marti |titre ouvrage=Histoire romaine |lieu=Paris |éditeur=Armand Colin |collection=U |série=Histoire |année=2006 |passage=9-187 |isbn=2-200-26587-5 |plume=oui}}. * {{Ouvrage |auteur=Mary Beard |titre=SPQR : histoire de l'ancienne Rome |éditeur=Perrin |année=2016 |pages totales=590 |ISBN=978-2-262-04871-6}}. * {{ouvrage |auteur1=Stéphane Bourdin |auteur2=[[Catherine Virlouvet]] |auteur3=[[Joël Cornette]] |titre=Rome naissance d'un empire, de Romulus à Pompée, 753-70 av. J.-C. |éditeur=Éditions Belin |collection=Mondes anciens |année=2021 |pages=800 |isbn=978-2-7011-6495-3 |plume=oui}}. ==== Monarchie et République ==== * {{Ouvrage |prénom1=François |nom1=Hinard |lien auteur1=François Hinard |titre=La République romaine |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Que sais-je ? |numéro dans la collection=686 |année=2000 |isbn=2-13-044546-2}} * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Jacques |nom1=Heurgon |lien auteur1=Jacques Heurgon |titre=Rome et la Méditerranée occidentale jusqu'aux guerres puniques |lieu=Paris |éditeur=[[Presses universitaires de France]] |collection=Nouvelle Clio : l'histoire et ses problèmes |numéro dans collection=7 |année=1993 |numéro d'édition=3 |année première édition=1969 |réimpression=1980 |pages totales=477 |isbn=2-13-045701-0 |isbn2=978-2-13-045701-5 |issn=0768-2379 |bnf=35585421v |présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/rbph_0035-0818_1970_num_48_1_2811_t1_0046_0000_2}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Marcel Le Glay]] |titre=Rome, grandeur et déclin de la République |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Éditions Perrin|Perrin]] |année=1990 |réimpression=2005 |ISBN=978-2-262-01897-9}}. * {{Ouvrage |auteur=[[Claude Nicolet]] |titre=Rome et la conquête du monde méditerranéen, 264-27 av. J.-C. |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Presses universitaires de France|PUF]] |commentaire=t. I, 2001 {{ISBN|978-2-13-051964-5}} et t. II, 1997 {{ISBN|978-2-13-043913-4}}.}} * {{Ouvrage |auteur=Danièle Roman |titre=Rome : la République impérialiste (264 - 27 av. J.-C.) |lieu=Paris |éditeur=éd. [[Éditions Ellipses]] |année=2000 |ISBN=978-2-7298-0425-1}}. * {{Ouvrage |auteur=Dominique Briquel |titre=La Prise de Rome par les Gaulois |lieu=Paris |éditeur=PUPS |année=2008}}. ==== Empire romain ==== * {{Ouvrage |prénom1=Pierre |nom1=Grimal |lien auteur1=Pierre Grimal |titre=L'Empire romain |lieu=Paris |éditeur=Fallois |nature ouvrage=documentaire |année=1993 |pages totales=224 |isbn=978-2-253-06486-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Paul |nom1=Petit |lien auteur1=Paul Petit |titre=Histoire générale de l'Empire romain |lieu=Paris |éditeur=Le Seuil |nature ouvrage=documentaire |année=1974 |pages totales=799 |isbn=978-2-02-002677-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Paul |nom1=Veyne |lien auteur1=Paul Veyne |titre=L'Empire gréco-romain |lieu=Paris |éditeur=Le Seuil |nature ouvrage=documentaire |année=2005 |pages totales=874 |isbn=978-2-02-057798-4}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=René |nom1=Ponthus |illustrateur=Emmanuel Cerisier |titre=Atlas des Romains |lieu=Bruxelles/Paris |éditeur=Casterman |nature ouvrage=livre documentaire |année=2005 |numéro d'édition=L95800 |pages totales=95 |isbn=2-203-11651-X}}. ==== Antiquité tardive ==== * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Balard |lien auteur1=Michel Balard |prénom2=Jean-Philippe |nom2=Genet |lien auteur2=Jean-Philippe Genet |prénom3=Michel |nom3=Rouche |lien auteur3=Michel Rouche |titre=Des Barbares à la Renaissance |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Hachette université |série=Initiation à l'histoire |année=1973 |bnf=FRBNF35168140}} * {{Ouvrage |auteur1=[[Peter Brown (historien)|Peter Brown]] |auteur2=Aline Rousselle |auteur3=[[Paul Veyne]] |titre=Genèse de l'Antiquité tardive |lieu=[[Paris]] |éditeur=éd. [[Gallimard]] |année=[[2001]] |ISBN=2070700267}}. * {{Ouvrage |prénom1=Alain |nom1=Ducellier |prénom2=Michel |nom2=Kaplan |lien auteur2=Michel Kaplan |prénom3=Bernadette |nom3=Martin |lien auteur3=Bernadette Martin |titre=Le Proche-Orient médiéval |lieu=Paris |éditeur=Hachette |collection=Hachette université |série=Initiation à l'histoire |année=1978 |isbn=2-01-005523-3}} * [[Edward Gibbon]], ''[[Histoire de la décadence et de la chute de l'Empire romain]]'', 1828 ({{Lire en ligne|url=https://gallica.bnf.fr/scripts/catalog.php?Mod=i&Titre=&FondsTout=on&FondsTxt=on&FondsImp=on&FondsPer=on&FondsImg=on&FondsAud=on&FondsMan=on&Auteur=Gibbon&Sujet=&RPT=}}). * {{Ouvrage |prénom1=Bertrand |nom1=Lançon |lien auteur1=Bertrand Lançon |titre=L'Antiquité tardive |lieu=Paris |éditeur=Presses universitaires de France |collection=Que sais-je ? |numéro dans la collection=1455 |année=1997 |isbn=2-13-048125-6}} ==== Société romaine ==== * Andreae Bernard, ''L’Art de l’ancienne Rome'', éd. Mazenod, Paris, 1973 {{ISBN|978-2-85088-004-9}}. * Christophe Bade, ''La noblesse de l'Empire romain. Les masques et la vertu'', éd. Champ Vallon, [[Seyssel (Ain)|Seyssel]], 2005 {{ISBN|978-2-87673-415-9}}. * [[Gaston Boissier]], ''La religion romaine d’Auguste aux Antonins'', 1909 ({{Lire en ligne|url=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/ABC/Boissier/R_Romaine/RR_000.htm}}). * [[Martin Breaugh]], ''L'Expérience plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique'', éd. [[Payot & Rivages]], Paris, 2007 {{ISBN|978-2-228-90260-1}}. * [[Georges Dumézil]], ''Mythe et Épopée I. II. & III.'', éd. [[Gallimard]], Paris, 1995 {{ISBN|978-2-07-073656-0}}. * [[Henri-Irénée Marrou]], ''Histoire de l’éducation dans l’Antiquité'', [[Éditions du Seuil]], [[Paris]], 1948 {{ISBN|978-2-02-006015-8}}. ==== Institutions politiques ==== * [[Theodor Mommsen]] (trad. Paul Frédéric Girard), ''Le droit public romain'', Paris, 1871-1892 ({{Lire en ligne|url=http://www.mediterranee-antique.info/Auteurs/Fichiers/MNO/Mommsen/Droit_Romain/DPR_000.htm}}). * {{Ouvrage |langue=en |prénom1=Frank Frost |nom1=Abbott |titre=A History and Description of Roman Political Institutions |lieu=Boston |éditeur=Ginn & company |année=1901}} * {{en}} [[Robert Byrd]], ''The Senate of the Roman Republic'', {{Lien|fr=Lightning Source|lang=en|trad=Lightning Source|texte={{en}} Lightning Source}}, [[1995]] {{ISBN|978-0-89875-393-6}}. * {{en}} [[Andrew Lintott]], ''The Constitution of the Roman Republic'', [[Oxford University Press]], [[1999]] {{ISBN|978-0-19-926108-6}}. * {{en}} [[Lily Ross Taylor]], ''Roman Voting Assemblies: From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar'', [[Université du Michigan|University of Michigan Press]], [[1966]] {{ISBN|978-0-472-08125-7}}. ==== Article de l'''Encyclopædia Britannica'' ==== * {{en}} « [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/507905/ancient-Rome Ancient Rome] », ''[[Encyclopædia Britannica]]'', 2008. === Articles connexes === * [[Optimum climatique romain]] (d'environ 250 av. J.-C. à 400 apr. J.-C.) * [[Art de la Rome antique]] * [[Plan de Rome (Bigot)]] * [[Il Plastico]] * [[Place des femmes dans la Rome antique]] * [[Cuisine de la Rome antique]] 207hnaxvh8fyrpk1uqx4rz3u2mkaejl 406081 406080 2026-08-22T17:15:29Z Memon2025 21315 406081 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == رومي سوسائٽي: Andreae Bernard. *L'art de l'ancienne Rome* [قديم روم جو فن]. مازنود. پيرس. 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ. *لا عاليشان دي ايل ايمپائر رومن. Les masques et la vertu* [The Nobility of the Roman Empire: Mass and Virtu]. چيمپ ويلون. سيسل. 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * گيسٽن بوزير. *لا مذهب رومين ڊي آگسٽس آڪس انتونين * [رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين]. 1909 (آن لائن). * مارٽن برائو. *تجربو plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique* [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل. * Mythe et epopée I, II ۽ III* [مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III]. گليمارڊ. پيرس. 1995. ISBN 978-2-07-073656-0. * هينري-آريني مارو. *Histoire de l'éducation dans l'Antiquité* [آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ]. ايڊيشنس دو Seuil. پيرس. 1948. ISBN 978-2-02-006015-8. سياسي ادارا: * Theodor Mommsen (trans. Paul Frédéric Girard). *لي ڊروٽ پبلڪ رومين* [رومن پبلڪ قانون]. پيرس. 1871-1892 (آن لائن). (انگريزي) * رابرٽ برڊ. *سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ*. 1995. ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ. *The Constitution of the Roman Republic* (رومن جمهوريه جو آئين). آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. 1999. ISBN 978-0-19-926108-6. * ليلي راس ٽيلر، *Roman Voting Assemblies: From the Hannibalic War to the Dictatorship of Caesar* (رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين)، يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. * انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا جو مضمون: * "Ancient Rome" (قديم روم)، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * لاڳاپيل مضمون: Roman Warm Period (رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين) * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام * ٻاهرين لنڪس: == وڌيڪ مطالعو == ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] تي مذهب بابت مواد. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] 19myz7gmlus7z8s3cyv9ie87w5gwz4b 406082 406081 2026-08-22T17:31:17Z Memon2025 21315 /* ڪتابيات */ 406082 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == رومي سوسائٽي: Andreae Bernard. * "قديم روم جو فن" - مازنود - پيرس - 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ: "عاليشان ايمپائر" چيمپ ويلون - سيسل - 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * گيسٽن بوزير: رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين" - 1909 (آن لائن). مارٽن برائو. تجربو plébéienne. Une histoire discontinue de la liberté politique * [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل: "مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III" - گليمارڊ - پيرس - ISBN 978-2-07-073656-0. (1995 * هينري-آريني مارو: "آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ". ايڊيشن-2 - پيرس ISBN 978-2-02-006015-8. (1948 ===سياسي ادارا=== * "رومن پبلڪ قانون" پيرس - 1871-1892 (آن لائن) (انگريزي) * رابرٽ برڊ: "سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ" - 1995 - ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ: "رومن جمهوريه جو آئين" آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-926108-6. ) (1999) * ليلي راس ٽيلر: "رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين" يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. * ===انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا جو مضمون=== * "Ancient Rome" (قديم روم)، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * لاڳاپيل مضمون: Roman Warm Period (رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين) * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام * ٻاهرين لنڪس: == وڌيڪ مطالعو == ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] تي مذهب بابت مواد. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] m8ls73xdocw4b9f7h8d9lvl9dtupa0c 406083 406082 2026-08-22T17:35:55Z Memon2025 21315 /* ڪتابيات */ 406083 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == * "قديم روم جو فن" - مازنود - پيرس - 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ: "عاليشان ايمپائر" چيمپ ويلون - سيسل - 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل: "مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III" - گليمارڊ - پيرس - ISBN 978-2-07-073656-0. (1995 * هينري-آريني مارو: "آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ". ايڊيشن-2 - پيرس ISBN 978-2-02-006015-8. (1948 * رابرٽ برڊ: "سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ" - 1995 - ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ: "رومن جمهوريه جو آئين" آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-926108-6. ) (1999) * ليلي راس ٽيلر: "رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين" يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. == وڌيڪ مطالعو == ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] تي مذهب بابت مواد. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] o3u1kvaq8o085jklyidicorkww6jae8 406084 406083 2026-08-22T17:36:52Z Memon2025 21315 /* وڌيڪ مطالعو */ 406084 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == * "قديم روم جو فن" - مازنود - پيرس - 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ: "عاليشان ايمپائر" چيمپ ويلون - سيسل - 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل: "مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III" - گليمارڊ - پيرس - ISBN 978-2-07-073656-0. (1995 * هينري-آريني مارو: "آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ". ايڊيشن-2 - پيرس ISBN 978-2-02-006015-8. (1948 * رابرٽ برڊ: "سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ" - 1995 - ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ: "رومن جمهوريه جو آئين" آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-926108-6. ) (1999) * ليلي راس ٽيلر: "رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين" يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. ==وڌيڪ مطالعو== * رومي سوسائٽي * گيسٽن بوزير: رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين" - 1909 (آن لائن). مارٽن برائو. تجربو * "رومن پبلڪ قانون" پيرس - 1871-1892 (آن لائن) (انگريزي) * "قديم روم"، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * "رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين" * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] تي مذهب بابت مواد. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] apvtk7ks105du1aq12u12wbtiikaiw5 406085 406084 2026-08-22T17:37:52Z Memon2025 21315 406085 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == == ورثو == == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == * "قديم روم جو فن" - مازنود - پيرس - 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ: "عاليشان ايمپائر" چيمپ ويلون - سيسل - 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل: "مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III" - گليمارڊ - پيرس - ISBN 978-2-07-073656-0. (1995 * هينري-آريني مارو: "آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ". ايڊيشن-2 - پيرس ISBN 978-2-02-006015-8. (1948 * رابرٽ برڊ: "سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ" - 1995 - ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ: "رومن جمهوريه جو آئين" آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-926108-6. ) (1999) * ليلي راس ٽيلر: "رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين" يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. ==وڌيڪ مطالعو== * رومي سوسائٽي * گيسٽن بوزير: رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين" - 1909 (آن لائن). مارٽن برائو. تجربو * "رومن پبلڪ قانون" پيرس - 1871-1892 (آن لائن) (انگريزي) * "قديم روم"، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * "رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين" * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] تي مذهب بابت مواد. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] bglfh5aerrr925pfna22b48rxzsl55z 406086 406085 2026-08-22T17:38:27Z Memon2025 21315 406086 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. == تاريخ == == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == ==ورثو== قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == * "قديم روم جو فن" - مازنود - پيرس - 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ: "عاليشان ايمپائر" چيمپ ويلون - سيسل - 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل: "مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III" - گليمارڊ - پيرس - ISBN 978-2-07-073656-0. (1995 * هينري-آريني مارو: "آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ". ايڊيشن-2 - پيرس ISBN 978-2-02-006015-8. (1948 * رابرٽ برڊ: "سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ" - 1995 - ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ: "رومن جمهوريه جو آئين" آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-926108-6. ) (1999) * ليلي راس ٽيلر: "رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين" يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. ==وڌيڪ مطالعو== * رومي سوسائٽي * گيسٽن بوزير: رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين" - 1909 (آن لائن). مارٽن برائو. تجربو * "رومن پبلڪ قانون" پيرس - 1871-1892 (آن لائن) (انگريزي) * "قديم روم"، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * "رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين" * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] تي مذهب بابت مواد. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] 7ieirqikvh7oxp9yswc84mnchtrc9vh 406087 406086 2026-08-22T17:44:23Z Memon2025 21315 406087 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. ==تاريخ== [[روم]] جي چوڌاري آباديءَ جا آثار قديمه جا ثبوت 1000 ق.م ڌاري سامهون اچڻ شروع ٿين ٿا. وڏي پيماني تي تنظيم صرف 800 ق.م ڌاري نظر اچي ٿي، ايسڪوئلين ٽڪريءَ جي قبرستان ۾ پهرين قبرون، پيلاٽائن ٽڪريءَ جي تري ۾ مٽي ۽ ڪاٺ جي ڀت سان گڏ 8 صدي قبل مسيح جي وچ ۾ مليون. 650 ق.م ڌاري، رومن ڪيپيٽولين ۽ پيلاٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ وادي کي پاڻي ڏيڻ شروع ڪيو، جتي اڄ "رومن فورم" واقع آهي. ڇهين صدي قبل مسيح تائين، رومن ڪيپيٽولين تي جپيٽر آپٽيمس ميڪسيمس جو مندر ٺاهي رهيا هئا ۽ ڪيپيٽولين ۽ ايونٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ واقع فورم بواريم تائين وڌائي رهيا هئا. رومن وٽ پاڻ ۾ هڪ بنيادي افسانو هو، جيڪو پنهنجي شهر کي رومولس ۽ ريمس سان منسوب ڪري رهيو هو، جيڪي مريخ جي اولاد ۽ افسانوي شهر البا لونگا جي هڪ شهزادي هئا. پٽ، جن کي موت جي سزا ٻڌائي وئي هئي، هڪ بگھڙ بچايو ۽ البان بادشاهه کي بحال ڪرڻ لاءِ واپس آيا ۽ هڪ شهر ڳولي لڌو. هڪ تڪرار کان پوءِ، رومولس ريمس کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ شهر جو واحد باني بڻجي ويو. پيليٽائن ٽڪريءَ تي سندس شروعاتي آباديءَ جو علائقو بعد ۾ "اسڪوائر روم" (روما ڪواڊراٽا) جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ ٽئين صدي قبل مسيح جي آهي ۽ بعد ۾ رومن قديم آثارن جي ماهر مارڪس ٽيرينٽيئس وارو شهر جو بنياد 753 قبل مسيح ۾ رکيو. هڪ ٻي ڏند ڪٿا، جيڪا يوناني مؤرخ ڊائيونيس آف هيليڪارناسس پاران رڪارڊ ڪئي وئي آهي، چوي ٿي ته شهزادي اينياس ٽروجن جي هڪ گروهه جي اڳواڻي ڪئي ته جيئن ٽروجن جنگ کان پوءِ هڪ نئون ٽراءِ ڳولي سگهجي. اهي ٽائبر نديءَ جي ڪناري تي لهي ويا ۽ انهن سان گڏ سفر ڪندڙ هڪ عورت، روما، انهن جي جهازن کي باهه ڏئي ڇڏي ته جيئن انهن کي ٻيهر وڃڻ کان روڪي سگهجي. انهن آباديءَ جو نالو سندس نالي تي رکيو. رومي شاعر ورجل هن ڏند ڪٿا کي پنهنجي ڪلاسيڪل رزميه نظم "اينيڊ" ۾ بيان ڪيو. == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == ==ورثو== قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == * "قديم روم جو فن" - مازنود - پيرس - 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ: "عاليشان ايمپائر" چيمپ ويلون - سيسل - 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل: "مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III" - گليمارڊ - پيرس - ISBN 978-2-07-073656-0. (1995 * هينري-آريني مارو: "آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ". ايڊيشن-2 - پيرس ISBN 978-2-02-006015-8. (1948 * رابرٽ برڊ: "سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ" - 1995 - ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ: "رومن جمهوريه جو آئين" آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-926108-6. ) (1999) * ليلي راس ٽيلر: "رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين" يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. ==وڌيڪ مطالعو== * رومي سوسائٽي * گيسٽن بوزير: رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين" - 1909 (آن لائن). مارٽن برائو. تجربو * "رومن پبلڪ قانون" پيرس - 1871-1892 (آن لائن) (انگريزي) * "قديم روم"، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * "رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين" * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] تي مذهب بابت مواد. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] bq9apyxxf2hvb4e45dw7xb1asbk87y7 406111 406087 2026-08-23T08:04:05Z Memon2025 21315 406111 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. ==تاريخ== [[روم]] جي چوڌاري آباديءَ جا آثار قديمه جا ثبوت 1000 ق.م ڌاري سامهون اچڻ شروع ٿين ٿا. وڏي پيماني تي تنظيم صرف 800 ق.م ڌاري نظر اچي ٿي، ايسڪوئلين ٽڪريءَ جي قبرستان ۾ پهرين قبرون، پيلاٽائن ٽڪريءَ جي تري ۾ مٽي ۽ ڪاٺ جي ڀت سان گڏ 8 صدي قبل مسيح جي وچ ۾ مليون. 650 ق.م ڌاري، رومن ڪيپيٽولين ۽ پيلاٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ وادي کي پاڻي ڏيڻ شروع ڪيو، جتي اڄ "رومن فورم" واقع آهي. ڇهين صدي قبل مسيح تائين، رومن ڪيپيٽولين تي جپيٽر آپٽيمس ميڪسيمس جو مندر ٺاهي رهيا هئا ۽ ڪيپيٽولين ۽ ايونٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ واقع فورم بواريم تائين وڌائي رهيا هئا. رومن وٽ پاڻ ۾ هڪ بنيادي افسانو هو، جيڪو پنهنجي شهر کي رومولس ۽ ريمس سان منسوب ڪري رهيو هو، جيڪي مريخ جي اولاد ۽ افسانوي شهر البا لونگا جي هڪ شهزادي هئا. پٽ، جن کي موت جي سزا ٻڌائي وئي هئي، هڪ بگھڙ بچايو ۽ البان بادشاهه کي بحال ڪرڻ لاءِ واپس آيا ۽ هڪ شهر ڳولي لڌو. هڪ تڪرار کان پوءِ، رومولس ريمس کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ شهر جو واحد باني بڻجي ويو. پيليٽائن ٽڪريءَ تي سندس شروعاتي آباديءَ جو علائقو بعد ۾ "اسڪوائر روم" (روما ڪواڊراٽا) جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ ٽئين صدي قبل مسيح جي آهي ۽ بعد ۾ رومن قديم آثارن جي ماهر مارڪس ٽيرينٽيئس وارو شهر جو بنياد 753 قبل مسيح ۾ رکيو. هڪ ٻي ڏند ڪٿا، جيڪا يوناني مؤرخ ڊائيونيس آف هيليڪارناسس پاران رڪارڊ ڪئي وئي آهي، چوي ٿي ته شهزادي اينياس ٽروجن جي هڪ گروهه جي اڳواڻي ڪئي ته جيئن ٽروجن جنگ کان پوءِ هڪ نئون ٽراءِ ڳولي سگهجي. اهي ٽائبر نديءَ جي ڪناري تي لهي ويا ۽ انهن سان گڏ سفر ڪندڙ هڪ عورت، روما، انهن جي جهازن کي باهه ڏئي ڇڏي ته جيئن انهن کي ٻيهر وڃڻ کان روڪي سگهجي. انهن آباديءَ جو نالو سندس نالي تي رکيو. رومي شاعر ورجل هن ڏند ڪٿا کي پنهنجي ڪلاسيڪل رزميه نظم "اينيڊ" ۾ بيان ڪيو. == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == ==ورثو== قديم روم مغربي تهذيب جو بنياد يا سرچشمو آهي. مغربي تهذيب جون رسمون، مذهب، قانون، ٽيڪنالاجي، تعميراتي فن، سياسي نظام، فوجي نظام، ادب، ٻوليون، رسم الخط، حڪومتي نظام ۽ ٻيا ڪيترائي پهلو رومي دور جي ترقيءَ مان ورثي ۾ مليا آهن. رومي ثقافت جي نئين سر دريافت مغربي تهذيب ۾ نئين روح ڦوڪيو ۽ ”نشاۃِ ثانيه“ (Renaissance) توڙي ”روشن خياليءَ واري دور“ (Age of Enlightenment) ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن ھومر جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == * "قديم روم جو فن" - مازنود - پيرس - 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ: "عاليشان ايمپائر" چيمپ ويلون - سيسل - 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل: "مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III" - گليمارڊ - پيرس - ISBN 978-2-07-073656-0. (1995 * هينري-آريني مارو: "آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ". ايڊيشن-2 - پيرس ISBN 978-2-02-006015-8. (1948 * رابرٽ برڊ: "سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ" - 1995 - ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ: "رومن جمهوريه جو آئين" آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-926108-6. ) (1999) * ليلي راس ٽيلر: "رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين" يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. ==وڌيڪ مطالعو== * رومي سوسائٽي * گيسٽن بوزير: رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين" - 1909 (آن لائن). مارٽن برائو. تجربو * "رومن پبلڪ قانون" پيرس - 1871-1892 (آن لائن) (انگريزي) * "قديم روم"، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * "رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين" * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] تي مذهب بابت مواد. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] mxeuc0yd2ndzp70bco3nn2h76on58xo 406112 406111 2026-08-23T08:08:21Z Memon2025 21315 /* ورثو */ 406112 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. ==تاريخ== [[روم]] جي چوڌاري آباديءَ جا آثار قديمه جا ثبوت 1000 ق.م ڌاري سامهون اچڻ شروع ٿين ٿا. وڏي پيماني تي تنظيم صرف 800 ق.م ڌاري نظر اچي ٿي، ايسڪوئلين ٽڪريءَ جي قبرستان ۾ پهرين قبرون، پيلاٽائن ٽڪريءَ جي تري ۾ مٽي ۽ ڪاٺ جي ڀت سان گڏ 8 صدي قبل مسيح جي وچ ۾ مليون. 650 ق.م ڌاري، رومن ڪيپيٽولين ۽ پيلاٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ وادي کي پاڻي ڏيڻ شروع ڪيو، جتي اڄ "رومن فورم" واقع آهي. ڇهين صدي قبل مسيح تائين، رومن ڪيپيٽولين تي جپيٽر آپٽيمس ميڪسيمس جو مندر ٺاهي رهيا هئا ۽ ڪيپيٽولين ۽ ايونٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ واقع فورم بواريم تائين وڌائي رهيا هئا. رومن وٽ پاڻ ۾ هڪ بنيادي افسانو هو، جيڪو پنهنجي شهر کي رومولس ۽ ريمس سان منسوب ڪري رهيو هو، جيڪي مريخ جي اولاد ۽ افسانوي شهر البا لونگا جي هڪ شهزادي هئا. پٽ، جن کي موت جي سزا ٻڌائي وئي هئي، هڪ بگھڙ بچايو ۽ البان بادشاهه کي بحال ڪرڻ لاءِ واپس آيا ۽ هڪ شهر ڳولي لڌو. هڪ تڪرار کان پوءِ، رومولس ريمس کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ شهر جو واحد باني بڻجي ويو. پيليٽائن ٽڪريءَ تي سندس شروعاتي آباديءَ جو علائقو بعد ۾ "اسڪوائر روم" (روما ڪواڊراٽا) جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ ٽئين صدي قبل مسيح جي آهي ۽ بعد ۾ رومن قديم آثارن جي ماهر مارڪس ٽيرينٽيئس وارو شهر جو بنياد 753 قبل مسيح ۾ رکيو. هڪ ٻي ڏند ڪٿا، جيڪا يوناني مؤرخ ڊائيونيس آف هيليڪارناسس پاران رڪارڊ ڪئي وئي آهي، چوي ٿي ته شهزادي اينياس ٽروجن جي هڪ گروهه جي اڳواڻي ڪئي ته جيئن ٽروجن جنگ کان پوءِ هڪ نئون ٽراءِ ڳولي سگهجي. اهي ٽائبر نديءَ جي ڪناري تي لهي ويا ۽ انهن سان گڏ سفر ڪندڙ هڪ عورت، روما، انهن جي جهازن کي باهه ڏئي ڇڏي ته جيئن انهن کي ٻيهر وڃڻ کان روڪي سگهجي. انهن آباديءَ جو نالو سندس نالي تي رکيو. رومي شاعر ورجل هن ڏند ڪٿا کي پنهنجي ڪلاسيڪل رزميه نظم "اينيڊ" ۾ بيان ڪيو. == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == ==ورثو== قديم روم [[اولهندي ثقافت|مغربي تهذيب]] جو بنياد يا سرچشمو آهي. مغربي تهذيب جون رسمون، مذهب، قانون، ٽيڪنالاجي، تعميراتي فن، سياسي نظام، فوجي نظام، ادب، ٻوليون، رسم الخط، حڪومتي نظام ۽ ٻيا ڪيترائي پهلو رومي دور جي ترقيءَ مان ورثي ۾ مليا آهن. رومي ثقافت جي نئين سر دريافت مغربي تهذيب ۾ نئين روح ڦوڪيو ۽ ”[[نشاۃِ ثانيه]]“ (<small>Renaissance</small>) توڙي ”[[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]]“ (<small>Age</small> <small>of Enlightenment</small>) ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن [[هومر|ھومر]] جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. == تاريخ نويسي == ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == * "قديم روم جو فن" - مازنود - پيرس - 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ: "عاليشان ايمپائر" چيمپ ويلون - سيسل - 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل: "مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III" - گليمارڊ - پيرس - ISBN 978-2-07-073656-0. (1995 * هينري-آريني مارو: "آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ". ايڊيشن-2 - پيرس ISBN 978-2-02-006015-8. (1948 * رابرٽ برڊ: "سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ" - 1995 - ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ: "رومن جمهوريه جو آئين" آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-926108-6. ) (1999) * ليلي راس ٽيلر: "رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين" يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. ==وڌيڪ مطالعو== * رومي سوسائٽي * گيسٽن بوزير: رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين" - 1909 (آن لائن). مارٽن برائو. تجربو * "رومن پبلڪ قانون" پيرس - 1871-1892 (آن لائن) (انگريزي) * "قديم روم"، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * "رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين" * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] تي مذهب بابت مواد. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] rz3dcg2863cvsu4r2hfoa1jqy3f2zr2 406113 406112 2026-08-23T08:34:40Z Memon2025 21315 406113 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. ==تاريخ== [[روم]] جي چوڌاري آباديءَ جا آثار قديمه جا ثبوت 1000 ق.م ڌاري سامهون اچڻ شروع ٿين ٿا. وڏي پيماني تي تنظيم صرف 800 ق.م ڌاري نظر اچي ٿي، ايسڪوئلين ٽڪريءَ جي قبرستان ۾ پهرين قبرون، پيلاٽائن ٽڪريءَ جي تري ۾ مٽي ۽ ڪاٺ جي ڀت سان گڏ 8 صدي قبل مسيح جي وچ ۾ مليون. 650 ق.م ڌاري، رومن ڪيپيٽولين ۽ پيلاٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ وادي کي پاڻي ڏيڻ شروع ڪيو، جتي اڄ "رومن فورم" واقع آهي. ڇهين صدي قبل مسيح تائين، رومن ڪيپيٽولين تي جپيٽر آپٽيمس ميڪسيمس جو مندر ٺاهي رهيا هئا ۽ ڪيپيٽولين ۽ ايونٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ واقع فورم بواريم تائين وڌائي رهيا هئا. رومن وٽ پاڻ ۾ هڪ بنيادي افسانو هو، جيڪو پنهنجي شهر کي رومولس ۽ ريمس سان منسوب ڪري رهيو هو، جيڪي مريخ جي اولاد ۽ افسانوي شهر البا لونگا جي هڪ شهزادي هئا. پٽ، جن کي موت جي سزا ٻڌائي وئي هئي، هڪ بگھڙ بچايو ۽ البان بادشاهه کي بحال ڪرڻ لاءِ واپس آيا ۽ هڪ شهر ڳولي لڌو. هڪ تڪرار کان پوءِ، رومولس ريمس کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ شهر جو واحد باني بڻجي ويو. پيليٽائن ٽڪريءَ تي سندس شروعاتي آباديءَ جو علائقو بعد ۾ "اسڪوائر روم" (روما ڪواڊراٽا) جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ ٽئين صدي قبل مسيح جي آهي ۽ بعد ۾ رومن قديم آثارن جي ماهر مارڪس ٽيرينٽيئس وارو شهر جو بنياد 753 قبل مسيح ۾ رکيو. هڪ ٻي ڏند ڪٿا، جيڪا يوناني مؤرخ ڊائيونيس آف هيليڪارناسس پاران رڪارڊ ڪئي وئي آهي، چوي ٿي ته شهزادي اينياس ٽروجن جي هڪ گروهه جي اڳواڻي ڪئي ته جيئن ٽروجن جنگ کان پوءِ هڪ نئون ٽراءِ ڳولي سگهجي. اهي ٽائبر نديءَ جي ڪناري تي لهي ويا ۽ انهن سان گڏ سفر ڪندڙ هڪ عورت، روما، انهن جي جهازن کي باهه ڏئي ڇڏي ته جيئن انهن کي ٻيهر وڃڻ کان روڪي سگهجي. انهن آباديءَ جو نالو سندس نالي تي رکيو. رومي شاعر ورجل هن ڏند ڪٿا کي پنهنجي ڪلاسيڪل رزميه نظم "اينيڊ" ۾ بيان ڪيو. == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == ==ورثو== قديم روم [[اولهندي ثقافت|مغربي تهذيب]] جو بنياد يا سرچشمو آهي. مغربي تهذيب جون رسمون، مذهب، قانون، ٽيڪنالاجي، تعميراتي فن، سياسي نظام، فوجي نظام، ادب، ٻوليون، رسم الخط، حڪومتي نظام ۽ ٻيا ڪيترائي پهلو رومي دور جي ترقيءَ مان ورثي ۾ مليا آهن. رومي ثقافت جي نئين سر دريافت مغربي تهذيب ۾ نئين روح ڦوڪيو ۽ ”[[نشاۃِ ثانيه]]“ (<small>Renaissance</small>) توڙي ”[[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]]“ (<small>Age</small> <small>of Enlightenment</small>) ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن [[هومر|ھومر]] جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. ==تاريخ نويسي== ===بنيادي ۽ ثانوي ذريعا=== رومي تاريخ جا ٻه سڀ کان ڊگھا قديم بيان (ليوي ۽ هيليڪارناسس جي ڊائنيسيس جون تاريخون) جمهوريه جي قيام کان 500 سال پوءِ ۽ هينيبل جي شڪست کان 200 سال پوءِ لکيا ويا هئا. جيتوڻيڪ قديم رومي تاريخ تي ڪيترائي ڪم (تصنيفون) موجود رهيا آهن، پر انهن مان گھڻا ضايع ٿي چڪا آهن. ان نقصان جي نتيجي ۾ رومي تاريخ ۾ ڪجهه خال (خالي جايون) پيدا ٿي پيا، جن کي غير مستند ڪتابن، جهڙوڪ ”هسٽوريا آگسٽا“ ذريعي ڀريو ويو آهي. سيزر گال (Gaul) ۾ پنهنجي فوجي مهمات ۽ گهرو ويڙهه دوران پنهنجا بيان لکيا، جنهن جو هڪ مقصد پنهنجي همعصرن کي متاثر ڪرڻ پڻ هو. شهنشاهت واري دور ۾، مشهور ماڻهن ۽ شروعاتي شهنشاهن جي سوانح عمرين کي وڏي مقبوليت ملي؛ ان جون مثالن ۾ سوئيٽونيس (Suetonius) جو ”دي ٽويلو سيزرز“ (The Twelve Caesars) ۽ پلٽارڪ (Plutarch) جو ”پيرلل لائوز“ (Parallel Lives) شامل آهن. شهنشاهت واري دور جا ٻيا اهم ڪم ليوي (Livy) ۽ ٽيسيٽس (Tacitus) جا هئا. * پوليبئس (Polybius) – دي هسٽريز (The Histories) * سالسٽ (Sallust) – بيلم ڪيٽيلينائي (Bellum Catilinae) ۽ بيلم جوگرٿينم (Bellum Jugurthinum) * جوليس سيزر (Julius Caesar) – ڊي بيلو گاليڪو (De Bello Gallico) ۽ ڊي بيلو سيوِلي (De Bello Civili) * ليوي (Livy) – اب اربي ڪونڊيٽا (Ab urbe condita) * هيليڪارناسس جو ڊائنيسيس (Dionysius of Halicarnassus) – رومن اينٽيڪوئيٽيز (Roman Antiquities) * پليني دي ايلڊر (Pliny the Elder) – نيچرلِس هسٽوريا (Naturalis Historia) * جوزفس (Josephus) – دي جيوش وار (The Jewish War) * سوئيٽونيس (Suetonius) – دي ٽويلو سيزرز (De Vita Caesarum) * ٽيسيٽس (Tacitus) – اينالز (Annales) ۽ هسٽريز (Histories) * پلٽارڪ (Plutarch) – پيرلل لائوز (Parallel Lives) (مشهور رومي ۽ يوناني ماڻهن جي سوانح عمرين جو سلسلو) * ڪيسيئس ڊيو (Cassius Dio) – هسٽوريا رومانا (Historia Romana) * هيروڊين (Herodian) – مارڪس اوريليس کان وٺي رومي سلطنت جي تاريخ * اميانوس مارسيلينس (Ammianus Marcellinus) – ريس گيسٽي (Res Gestae) اطالوي نشاۃِ ثانيه (Renaissance) دوران قديم روم جي مطالعي ۽ ان کي مثالي بڻائڻ ۾ دلچسپي وڌي وئي. ايڊورڊ گبن (Edward Gibbon) جي ڪتاب ”دي هسٽري آف دي ڊڪلائن اينڊ فال آف دي رومن ايمپائر“ (The History of the Decline and Fall of the Roman Empire) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ رومي تاريخ جي جديد مطالعي جي شروعات ڪئي. بارٿولڊ جارج نيبور (Barthold Georg Niebuhr) قديم رومي تاريخ جي تحقيقي مطالعي جو باني هو ۽ هن ”دي رومن هسٽري“ (The Roman History) لکيو، جنهن ۾ پهرين پيونڪ جنگ (First Punic War) تائين جي دور جو احوال بيان ڪيو ويو آهي. نپولين واري دور ۾، وڪٽر ڊروئي (Victor Duruy) جي ”رومنن جي تاريخ“ (History of Romans) ان وقت مقبول ”سيزر واري دور“ (Caesarean period) کي نمايان ڪيو. ٿيوڊور مومسن (Theodor Mommsen) جا ڪم - جهڙوڪ ”روم جي تاريخ“، ”رومن آئيني قانون“ ۽ ”ڪارپس انسڪرپشنم لاٽينرم“ (Corpus Inscriptionum Latinarum) - تاريخ نويسيءَ ۾ اهم سنگِ ميل ثابت ٿيا. * ايڊورڊ گبن (Edward Gibbon) – ”رومن سلطنت جي زوال ۽ تباهيءَ جي تاريخ“ * جان بيگنل بيري (John Bagnall Bury) – ”بعد واري رومن سلطنت جي تاريخ“ * مائيڪل گرانٽ (Michael Grant) – ”رومن دنيا“ * باربرا ليويڪ (Barbara Levick) – ”ڪلاڊيئس“ * بارٿولڊ جارج نيبور (Barthold Georg Niebuhr) * مائيڪل روسٽووٽسيف (Michael Rostovtzeff). * هاورڊ هيز اسڪلرڊ (Howard Hayes Scullard) – ”رومن دنيا جي تاريخ“ * رونالڊ سائيم (Ronald Syme) – ”رومن انقلاب“. * ايڊرين گولڊس ورٿي (Adrian Goldsworthy) – ”سيزر: هڪ عظيم شخصيت جي زندگي ۽ روم جو زوال“ * ميري بيئرڊ (Mary Beard) – ”ايس پي ڪيو آر (SPQR): قديم روم جي تاريخ“. ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == * "قديم روم جو فن" - مازنود - پيرس - 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ: "عاليشان ايمپائر" چيمپ ويلون - سيسل - 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل: "مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III" - گليمارڊ - پيرس - ISBN 978-2-07-073656-0. (1995 * هينري-آريني مارو: "آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ". ايڊيشن-2 - پيرس ISBN 978-2-02-006015-8. (1948 * رابرٽ برڊ: "سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ" - 1995 - ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ: "رومن جمهوريه جو آئين" آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-926108-6. ) (1999) * ليلي راس ٽيلر: "رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين" يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. ==وڌيڪ مطالعو== * رومي سوسائٽي * گيسٽن بوزير: رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين" - 1909 (آن لائن). مارٽن برائو. تجربو * "رومن پبلڪ قانون" پيرس - 1871-1892 (آن لائن) (انگريزي) * "قديم روم"، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * "رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين" * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] تي مذهب بابت مواد. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] 4w14aut5q49b6lusylwjl7lsmkhn33w 406132 406113 2026-08-23T11:07:45Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 406132 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. ==تاريخ== [[روم]] جي چوڌاري آباديءَ جا آثار قديمه جا ثبوت 1000 ق.م ڌاري سامهون اچڻ شروع ٿين ٿا. وڏي پيماني تي تنظيم صرف 800 ق.م ڌاري نظر اچي ٿي، ايسڪوئلين ٽڪريءَ جي قبرستان ۾ پهرين قبرون، پيلاٽائن ٽڪريءَ جي تري ۾ مٽي ۽ ڪاٺ جي ڀت سان گڏ 8 صدي قبل مسيح جي وچ ۾ مليون. 650 ق.م ڌاري، رومن ڪيپيٽولين ۽ پيلاٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ وادي کي پاڻي ڏيڻ شروع ڪيو، جتي اڄ "رومن فورم" واقع آهي. ڇهين صدي قبل مسيح تائين، رومن ڪيپيٽولين تي جپيٽر آپٽيمس ميڪسيمس جو مندر ٺاهي رهيا هئا ۽ ڪيپيٽولين ۽ ايونٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ واقع فورم بواريم تائين وڌائي رهيا هئا. رومن وٽ پاڻ ۾ هڪ بنيادي افسانو هو، جيڪو پنهنجي شهر کي رومولس ۽ ريمس سان منسوب ڪري رهيو هو، جيڪي مريخ جي اولاد ۽ افسانوي شهر البا لونگا جي هڪ شهزادي هئا. پٽ، جن کي موت جي سزا ٻڌائي وئي هئي، هڪ بگھڙ بچايو ۽ البان بادشاهه کي بحال ڪرڻ لاءِ واپس آيا ۽ هڪ شهر ڳولي لڌو. هڪ تڪرار کان پوءِ، رومولس ريمس کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ شهر جو واحد باني بڻجي ويو. پيليٽائن ٽڪريءَ تي سندس شروعاتي آباديءَ جو علائقو بعد ۾ "اسڪوائر روم" (روما ڪواڊراٽا) جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ ٽئين صدي قبل مسيح جي آهي ۽ بعد ۾ رومن قديم آثارن جي ماهر مارڪس ٽيرينٽيئس وارو شهر جو بنياد 753 قبل مسيح ۾ رکيو. هڪ ٻي ڏند ڪٿا، جيڪا يوناني مؤرخ ڊائيونيس آف هيليڪارناسس پاران رڪارڊ ڪئي وئي آهي، چوي ٿي ته شهزادي اينياس ٽروجن جي هڪ گروهه جي اڳواڻي ڪئي ته جيئن ٽروجن جنگ کان پوءِ هڪ نئون ٽراءِ ڳولي سگهجي. اهي ٽائبر نديءَ جي ڪناري تي لهي ويا ۽ انهن سان گڏ سفر ڪندڙ هڪ عورت، روما، انهن جي جهازن کي باهه ڏئي ڇڏي ته جيئن انهن کي ٻيهر وڃڻ کان روڪي سگهجي. انهن آباديءَ جو نالو سندس نالي تي رکيو. رومي شاعر ورجل هن ڏند ڪٿا کي پنهنجي ڪلاسيڪل رزميه نظم "اينيڊ" ۾ بيان ڪيو. == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == ==ورثو== قديم روم [[اولهندي ثقافت|مغربي تهذيب]] جو بنياد يا سرچشمو آهي. مغربي تهذيب جون رسمون، مذهب، قانون، ٽيڪنالاجي، تعميراتي فن، سياسي نظام، فوجي نظام، ادب، ٻوليون، رسم الخط، حڪومتي نظام ۽ ٻيا ڪيترائي پهلو رومي دور جي ترقيءَ مان ورثي ۾ مليا آهن. رومي ثقافت جي نئين سر دريافت مغربي تهذيب ۾ نئين روح ڦوڪيو ۽ ”[[نشاۃِ ثانيه]]“ (<small>Renaissance</small>) توڙي ”[[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]]“ (<small>Age</small> <small>of Enlightenment</small>) ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن [[هومر|ھومر]] جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. ==تاريخ نويسي== ===بنيادي ۽ ثانوي ذريعا=== رومي تاريخ جا ٻه سڀ کان ڊگھا قديم بيان (ليوي ۽ هيليڪارناسس جي ڊائنيسيس جون تاريخون) جمهوريه جي قيام کان 500 سال پوءِ ۽ هينيبل جي شڪست کان 200 سال پوءِ لکيا ويا هئا. جيتوڻيڪ قديم رومي تاريخ تي ڪيترائي ڪم (تصنيفون) موجود رهيا آهن، پر انهن مان گھڻا ضايع ٿي چڪا آهن. ان نقصان جي نتيجي ۾ رومي تاريخ ۾ ڪجهه خال (خالي جايون) پيدا ٿي پيا، جن کي غير مستند ڪتابن، جهڙوڪ ”هسٽوريا آگسٽا“ ذريعي ڀريو ويو آهي. سيزر گال (Gaul) ۾ پنهنجي فوجي مهمات ۽ گهرو ويڙهه دوران پنهنجا بيان لکيا، جنهن جو هڪ مقصد پنهنجي همعصرن کي متاثر ڪرڻ پڻ هو. شهنشاهت واري دور ۾، مشهور ماڻهن ۽ شروعاتي شهنشاهن جي سوانح عمرين کي وڏي مقبوليت ملي؛ ان جون مثالن ۾ سوئيٽونيس (Suetonius) جو ”دي ٽويلو سيزرز“ (The Twelve Caesars) ۽ پلٽارڪ (Plutarch) جو ”پيرلل لائوز“ (Parallel Lives) شامل آهن. شهنشاهت واري دور جا ٻيا اهم ڪم ليوي (Livy) ۽ ٽيسيٽس (Tacitus) جا هئا. * پوليبئس (Polybius) – دي هسٽريز (The Histories) * سالسٽ (Sallust) – بيلم ڪيٽيلينائي (Bellum Catilinae) ۽ بيلم جوگرٿينم (Bellum Jugurthinum) * جوليس سيزر (Julius Caesar) – ڊي بيلو گاليڪو (De Bello Gallico) ۽ ڊي بيلو سيوِلي (De Bello Civili) * ليوي (Livy) – اب اربي ڪونڊيٽا (Ab urbe condita) * هيليڪارناسس جو ڊائنيسيس (Dionysius of Halicarnassus) – رومن اينٽيڪوئيٽيز (Roman Antiquities) * پليني دي ايلڊر (Pliny the Elder) – نيچرلِس هسٽوريا (Naturalis Historia) * جوزفس (Josephus) – دي جيوش وار (The Jewish War) * سوئيٽونيس (Suetonius) – دي ٽويلو سيزرز (De Vita Caesarum) * ٽيسيٽس (Tacitus) – اينالز (Annales) ۽ هسٽريز (Histories) * پلٽارڪ (Plutarch) – پيرلل لائوز (Parallel Lives) (مشهور رومي ۽ يوناني ماڻهن جي سوانح عمرين جو سلسلو) * ڪيسيئس ڊيو (Cassius Dio) – هسٽوريا رومانا (Historia Romana) * هيروڊين (Herodian) – مارڪس اوريليس کان وٺي رومي سلطنت جي تاريخ * اميانوس مارسيلينس (Ammianus Marcellinus) – ريس گيسٽي (Res Gestae) اطالوي نشاۃِ ثانيه (Renaissance) دوران قديم روم جي مطالعي ۽ ان کي مثالي بڻائڻ ۾ دلچسپي وڌي وئي. ايڊورڊ گبن (Edward Gibbon) جي ڪتاب ”دي هسٽري آف دي ڊڪلائن اينڊ فال آف دي رومن ايمپائر“ (The History of the Decline and Fall of the Roman Empire) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ رومي تاريخ جي جديد مطالعي جي شروعات ڪئي. بارٿولڊ جارج نيبور (Barthold Georg Niebuhr) قديم رومي تاريخ جي تحقيقي مطالعي جو باني هو ۽ هن ”دي رومن هسٽري“ (The Roman History) لکيو، جنهن ۾ پهرين پيونڪ جنگ (First Punic War) تائين جي دور جو احوال بيان ڪيو ويو آهي. نپولين واري دور ۾، وڪٽر ڊروئي (Victor Duruy) جي ”رومنن جي تاريخ“ (History of Romans) ان وقت مقبول ”سيزر واري دور“ (Caesarean period) کي نمايان ڪيو. ٿيوڊور مومسن (Theodor Mommsen) جا ڪم - جهڙوڪ ”روم جي تاريخ“، ”رومن آئيني قانون“ ۽ ”ڪارپس انسڪرپشنم لاٽينرم“ (Corpus Inscriptionum Latinarum) - تاريخ نويسيءَ ۾ اهم سنگِ ميل ثابت ٿيا. * ايڊورڊ گبن (Edward Gibbon) – ”رومن سلطنت جي زوال ۽ تباهيءَ جي تاريخ“ * جان بيگنل بيري (John Bagnall Bury) – ”بعد واري رومن سلطنت جي تاريخ“ * مائيڪل گرانٽ (Michael Grant) – ”رومن دنيا“ * باربرا ليويڪ (Barbara Levick) – ”ڪلاڊيئس“ * بارٿولڊ جارج نيبور (Barthold Georg Niebuhr) * مائيڪل روسٽووٽسيف (Michael Rostovtzeff). * هاورڊ هيز اسڪلرڊ (Howard Hayes Scullard) – ”رومن دنيا جي تاريخ“ * رونالڊ سائيم (Ronald Syme) – ”رومن انقلاب“. * ايڊرين گولڊس ورٿي (Adrian Goldsworthy) – ”سيزر: هڪ عظيم شخصيت جي زندگي ۽ روم جو زوال“ * ميري بيئرڊ (Mary Beard) – ”ايس پي ڪيو آر (SPQR): قديم روم جي تاريخ“. ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == * "قديم روم جو فن" - مازنود - پيرس - 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ: "عاليشان ايمپائر" چيمپ ويلون - سيسل - 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل: "مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III" - گليمارڊ - پيرس - ISBN 978-2-07-073656-0. (1995 * هينري-آريني مارو: "آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ". ايڊيشن-2 - پيرس ISBN 978-2-02-006015-8. (1948 * رابرٽ برڊ: "سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ" - 1995 - ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ: "رومن جمهوريه جو آئين" آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-926108-6. ) (1999) * ليلي راس ٽيلر: "رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين" يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. ==وڌيڪ مطالعو== * رومي سوسائٽي * گيسٽن بوزير: رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين" - 1909 (آن لائن). مارٽن برائو. تجربو * "رومن پبلڪ قانون" پيرس - 1871-1892 (آن لائن) (انگريزي) * "قديم روم"، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * "رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين" * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] تي مذهب بابت مواد. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:ڪانسي جو دور|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] jlwdldcebicdyluxsjyy0a1my8c4h11 406136 406132 2026-08-23T11:14:15Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين ڳنڍڻا */ 406136 wikitext text/x-wiki [[File:Colosseo 2020.jpg | thumb | 220x124px | right | قديم روم ۾ جوڙيل [[ڪولوزيئم]]]] جديد تاريخ نويسيءَ ۾، '''قديم روم''' (Ancient Rome) مان مراد اها رومي تهذيب آهي جيڪا اٺين صدي قبل مسيح ۾ [[اٽلي|اٽليءَ]] جي شهر [[روم]] جي بنياد پوڻ کان وٺي پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[پوتر رومي سلطنت|مقدس رومي سلطنت]] (مغربي رومي سلطنت) جي زوال تائين قائم رهي. ان ۾ رومي بادشاهت (<small>753-509</small> ق.م)، رومي جمهوريه (<small>509-27</small> ق.م) ۽ [[رومي سلطنت]] (<small>27</small> ق.م - <small>476</small>ع) شامل آهن (جيستائين مغربي سلطنت جو زوال نه آيو).<ref name="Chris Scarre 1995">Chris Scarre, ''The Penguin Historical Atlas of Ancient Rome'' (London: [[پینگوئن (ادارہ)]], 1995).</ref> قديم روم جي شروعات اطالوي جزيري نما ۾ ٽائبر دريا جي ڪناري هڪ اطالوي وسنديءَ طور ٿي، جنهن جي تاريخي شروعات روايتي طور تي <small>753</small> قبل مسيح ۾ مڃي وڃي ٿي. اها وسندي وڌي ويجهي [[روم|روم شهر]] ۽ رياست بڻجي وئي ۽ معاهدن توڙي فوجي طاقت جي ميلاپ ذريعي پنهنجي پاڙيسرين تي غلبو حاصل ڪيو. آخرڪار ان سڄي اطالوي جزيري نما تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو؛ ان دوران ان ڏکڻ اٽلي واري علائقي "ميگنا گريشيا" (<small>Magna</small> <small>Graecia</small>) جي يوناني ثقافت ۽ اتر-وچ اٽلي جي "ايٽروسڪن" (<small>Etruscan</small>) ثقافت کي پاڻ ۾ ضم ڪيو ۽ پوءِ بحيره روم واري خطي توڙي [[يُورَپ|يورپ]] جي ڪجهه حصن ۾ هڪ غالب طاقت بڻجي اڀريو. پنهنجي عروج واري دور ۾، ان جو ڪنٽرول [[اتر آفريڪا]] جي ساحل، [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبريا جزيري نما]] ۽ [[بلقان|بلقان جزيري نما]]، ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جي اڪثر حصن ۽ [[وچ اوڀر]] جي وڏي حصي (جنهن ۾ [[اناطوليا]]، [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]]، [[مصر]]، [[ميسوپوٽيميا]] ۽ [[عرب جزيري نما]] جا ڪجهه حصا ۽ ڪريميا شامل هئا) تي قائم هو. اها سلطنت قديم دنيا جي وڏين سلطنتن مان هڪ هئي؛ <small>117</small>ع ۾ ان جو پکيڙ اٽڪل 5 ملين چورس ڪلوميٽر (<small>1.9</small> ملين چورس ميل) هو ۽ ان جي آبادي جو اندازو <small>50</small> کان <small>90</small> ملين جي وچ ۾ لڳايو وڃي ٿو، جيڪا ان وقت دنيا جي ڪل آبادي جو تقريباً 20 سيڪڙو هئي. رومي رياست جو ارتقا چونڊيل بادشاهت کان ٿيندي هڪ روايتي جمهوريه (<small>classical republic</small>) ۽ پوءِ سلطنت واري دور ۾ وڌندڙ آمرانه فوجي آمريت تائين پهتو. قديم روم کي اڪثر ڪري [[قديم يونان]] سان گڏ ”ڪلاسيڪل قديم دور“ (<small>classical antiquity</small>) ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ انهن جي هڪجهڙين ثقافتن ۽ سماجن کي "گريڪو-رومن" (<small>Greco</small>-<small>Roman</small>) دنيا طور سڃاتو وڃي ٿو. قديم رومي تهذيب جديد ٻولي، مذهب، سماج، ٽيڪنالاجي، قانون، سياست، حڪومت، جنگي نظام، فن، ادب، فنِ تعمير ۽ انجنيئرنگ جي شعبن ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. روم پنهنجي فوج کي پيشه ورانه بنيادن تي منظم ۽ وسيع ڪيو ۽ حڪومت جو هڪ نظام قائم ڪيو جنهن کي "ريس پبلڪا" (<small>res</small> <small>publica</small>) سڏيو ويندو هو؛ اهو نظام ئي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[فرانس]] جهڙين جديد جمهوريتن لاءِ الهام جو ذريعو بڻيو. ان ٽيڪنالاجي ۽ فنِ تعمير جي ميدان، جهڙوڪ پوري سلطنت ۾ پاڻي پهچائڻ وارن رستن (<small>aqueducts</small>) ۽ شاهراهن جي تعمير، ان سان گڏوگڏ عظيم الشان يادگارن ۽ سهولتن جي تعمير ۾ شاندار ڪارناما سرانجام ڏنا. ==تاريخ== [[روم]] جي چوڌاري آباديءَ جا آثار قديمه جا ثبوت 1000 ق.م ڌاري سامهون اچڻ شروع ٿين ٿا. وڏي پيماني تي تنظيم صرف 800 ق.م ڌاري نظر اچي ٿي، ايسڪوئلين ٽڪريءَ جي قبرستان ۾ پهرين قبرون، پيلاٽائن ٽڪريءَ جي تري ۾ مٽي ۽ ڪاٺ جي ڀت سان گڏ 8 صدي قبل مسيح جي وچ ۾ مليون. 650 ق.م ڌاري، رومن ڪيپيٽولين ۽ پيلاٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ وادي کي پاڻي ڏيڻ شروع ڪيو، جتي اڄ "رومن فورم" واقع آهي. ڇهين صدي قبل مسيح تائين، رومن ڪيپيٽولين تي جپيٽر آپٽيمس ميڪسيمس جو مندر ٺاهي رهيا هئا ۽ ڪيپيٽولين ۽ ايونٽائن ٽڪرين جي وچ ۾ واقع فورم بواريم تائين وڌائي رهيا هئا. رومن وٽ پاڻ ۾ هڪ بنيادي افسانو هو، جيڪو پنهنجي شهر کي رومولس ۽ ريمس سان منسوب ڪري رهيو هو، جيڪي مريخ جي اولاد ۽ افسانوي شهر البا لونگا جي هڪ شهزادي هئا. پٽ، جن کي موت جي سزا ٻڌائي وئي هئي، هڪ بگھڙ بچايو ۽ البان بادشاهه کي بحال ڪرڻ لاءِ واپس آيا ۽ هڪ شهر ڳولي لڌو. هڪ تڪرار کان پوءِ، رومولس ريمس کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ شهر جو واحد باني بڻجي ويو. پيليٽائن ٽڪريءَ تي سندس شروعاتي آباديءَ جو علائقو بعد ۾ "اسڪوائر روم" (روما ڪواڊراٽا) جي نالي سان مشهور ٿيو. ڪهاڻي گهٽ ۾ گهٽ ٽئين صدي قبل مسيح جي آهي ۽ بعد ۾ رومن قديم آثارن جي ماهر مارڪس ٽيرينٽيئس وارو شهر جو بنياد 753 قبل مسيح ۾ رکيو. هڪ ٻي ڏند ڪٿا، جيڪا يوناني مؤرخ ڊائيونيس آف هيليڪارناسس پاران رڪارڊ ڪئي وئي آهي، چوي ٿي ته شهزادي اينياس ٽروجن جي هڪ گروهه جي اڳواڻي ڪئي ته جيئن ٽروجن جنگ کان پوءِ هڪ نئون ٽراءِ ڳولي سگهجي. اهي ٽائبر نديءَ جي ڪناري تي لهي ويا ۽ انهن سان گڏ سفر ڪندڙ هڪ عورت، روما، انهن جي جهازن کي باهه ڏئي ڇڏي ته جيئن انهن کي ٻيهر وڃڻ کان روڪي سگهجي. انهن آباديءَ جو نالو سندس نالي تي رکيو. رومي شاعر ورجل هن ڏند ڪٿا کي پنهنجي ڪلاسيڪل رزميه نظم "اينيڊ" ۾ بيان ڪيو. == معاشرو == == ثقافت == == ٽيڪنالاجي == ==ورثو== قديم روم [[اولهندي ثقافت|مغربي تهذيب]] جو بنياد يا سرچشمو آهي. مغربي تهذيب جون رسمون، مذهب، قانون، ٽيڪنالاجي، تعميراتي فن، سياسي نظام، فوجي نظام، ادب، ٻوليون، رسم الخط، حڪومتي نظام ۽ ٻيا ڪيترائي پهلو رومي دور جي ترقيءَ مان ورثي ۾ مليا آهن. رومي ثقافت جي نئين سر دريافت مغربي تهذيب ۾ نئين روح ڦوڪيو ۽ ”[[نشاۃِ ثانيه]]“ (<small>Renaissance</small>) توڙي ”[[روشن خياليءَ جو دور|روشن خياليءَ واري دور]]“ (<small>Age</small> <small>of Enlightenment</small>) ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم يونان، اھڙيءَ ريت [[يونان]] جي غلامي ۽ جمھوريت جي دور جي تاريخي رڪارڊ ۾ آھن [[هومر|ھومر]] جي دور جي طبقاتي ڍانچي کاب وڏو الڳ ھو. ساحلي علائقن ۾ ھر طرف تجارتي شھر ڦٽي پيا ھئا. ھي سڀ شھر پھريون پھريون زمين جي مالڪن جي ننڍن ننڍن حڪمران طبقن جي اثر ھيٺ ھئا جن سياسي حقن تي قبضو قائم ڪيو. اسين سمجھي سگھون ٿا ته زمين جا مالڪ ئي شھرن جي مرڪزي قلم لکندڙن تي حقيقي قابض رھيا ھوندا. جئين جئين تجارت ارتقا ڪئي ھوندي زمين جا اگھ آسمان تي چڙھي ويا ھوندا ۽ زمين جي مالڪن پنھنجي پيداواري حيثيت سان منديءَ تي قابو ڪرڻ جي قابل رھيا ھوندا. پڪ سان انھن پنھنجي مٿانھين حيثيت کي چؤڌاري رھڻ وارين غريب شھرين جي وچ اوڌر ڏيڻ جي لاءِ استعمال ڪيو ھوندو ۽ گھڻن کي قرض جي بار ھيٺئون دٻيو ويو ھوندو. (ھونئن ھي مسئلو اڃان تحقيق جوڳو آھي، انڪري ڳوٺاڻا ماڻھو پنھنجي زمينن کي گروي رکندا ھئا يا ته پنھنجو پاڻ کي). جئين جئين تجارت جو ارتقا ٿيو، تاجر ۽ دستڪار طبقه اھميت پڪڙيندا ويا، ۽ ان سان گڏوگڏ غريب ھارين جي سياسي حقن جي لاءِ جدوجھد به مٿي چڙھي. جڏھن ھڪ دفعو طبقاتي معاشرن پنھنجا پير ڄمايا، ته انھن آباديءَ جي وڏي حصي ۾ ويڙھ ۽ جنگ ذريعي پير ڦھلائڻ شروع ڪري ڇڏيا. ھر ڪوئي ان تاڪ ۾ ھو تي وڌيڪ پيداوار جو ڪوئي حصو جھپٽي سگھي. يونان ۽ روم جون سڀ شھري رياستون انھيءَ ئي ھڪ اصول ھيٺ قائم ھيون. جملي شھري رياست (يوناني زبان ۾ پوليس) (polis) ھر ٻي شھري رياست خلاف گڏ ھئي، پر پاڻ انتشار جو شڪار. ھڪ پاسي ته طبقاتي لڪيرن انھن ۾ پھاڙ وجھي ڇڏيا ۽ ٻئي پاسي شھري ۽ غلام ھئڻ جي. پھريون پھر ته غريب شھرين کي (جن کي روم ۾ پلي بيئڻ چيو ويندو ھو) ھر قسم جي سياسي حقن کان محروم رکيو ويو ھو. انھن جي جدوجھد سياسي ھئي،مطلب ته رياست جي فيصله سازيءَ ۾ اظھاررائي جي حصول جي. فوجي بقا به ھڪ لازمي امر ھو، جنھن سبب رياست رعايا جي فوج سان گڏ تعاون جي محتاج ھئي. دولتمند زمين جي مالڪن جي طبقي کي غريب شھرين جي ضرورت ھئي ته ھُو انھن خاطر وڙھن. انھيءَ سبب مٿين طبقي جي ھڪ نمائندي سولون 594ع قبل مسيح ۾ ايٿينز ۾ (اسان جي بھترين ڄاڻ مطابق) زمين کي پلي بيئنز (ھيٺين طبقي) ۾ واقعتاً ورھايو ويو. ايٿينز ۾ جيڪي ان وقت جو سڀ کان وڏو تجارتي مرڪز ھو، جنھن ۾ وڏي پيماني تي تاجر ۽ دستڪار جمع ٿي چڪا ھئا، آخرڪار ننڍي طبقي جق ماڻھو پورن جمھوري حقن حاصل ڪرڻ جي قابل ٿي ويا. غريب ماڻھن جي عام خدمت ڪرڻ جو معاوضو ڏنو ويندو ھو، ۽ لڳ ڀڳ 5000 شھري اسيمبليءَ ۾ پاليسين تي باقاعدگيءَ سان بحث ڪندا ھئا. جمھوريت جي لاءِ ڪئي ويندڙ جدوجھد ڪيترن ئي مرحلن کان ٿي ڪري گذري ھئي. پھريون پھريون ته ھڪ شھر کان ٻئي شھر ۾ قائم ڪجهه سيري حڪومتن کي آمرن پٽي اڇلايو. انھن ماڻھن ۾ اسان کي بعد ۾ اچڻ وارن انھن مطلق العنان بادشاھن سان حيرت ڀري مشابھت ملندي آھي، جن جاگيردار اشرافيه ۽ اڀرندڙ تاجر سرمائيدار طبقي جي وچ ۾ توازن قائم ڪيو. سڀني مطلق العنان حڪمرانن وانگر انھن سياسي طاقتن تي قابض ٿيڻ جي لاءِ طبقاتي ڪشمڪش ۾ دير پيدا ڪرڻ جو گڻ استعمال ڪيو. جھڙيءَ ريت انگلستان جي ٽيوڊر بادشاھن سان ٿيو ھو. جنھن سياسي استحڪام جو ذمو انھن ورتو ھو، ان سبب دولتمند طبقي کي وڌيڪ طاقتور ھئڻ جو موقعو مليو. پر ھي دولمند جيڪو انھن بادشاھن جو مضبوط ترين سھارو ھئا، انھن جا ئي دشمن ٿي ويا. ڇو ته اُھي ھن بي مھار شطرمرغ سياسي طاقت جي ذريعي قابضيت جو دور ختم ٿي ويو. پر ايٿيني جمھوريت (شھرين جي لاءِ جمھوريت) جي بنياد غير شھري طبقي يعني غلامن جي استحصال تي قائم ھئي جيڪا ھر طرح جي سياسي حقن کان محروم ھئا. ايٿيني جمھوريت حقيقت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن کي استحصال ٿيل غلام طبقي جي مقابلي ۾ طاقت ڏيڻ ۽ جنگ جي حالت ۾ حڪمران طبقي جي مفادن جي دفاع ڪرڻ جو ھڪ ميڪنزم ھو. پوليس ھڪ اھڙو ادارو ھو جنھن کي لڳاتار جنگي صورتحال کان نبرڻ لاءِ ٺاھيو ويو ھو. شھر جي طاقت انھن آزاد ھارين تي مشتمل ھئي، جيڪي پاڻ کي مسلح ڪرڻ جي قابل ھئا (ھوپ ليٽس). ايٿينز ۾ جڏھن غريب شھرين پنھنجي شھر خاطر ايرانين سان وڙھي ڪري سلاميس جي جنگ کٽي ورتي ته ان کان پوءِ جمھوريت جي ڪاميابي لازمي ٿي وئي. بيشڪ اُھي ماڻھو ايترا غريب ھئا جو پاڻ کي مسلح نه ڪري سگھندا ھئا،پر انھن ايٿيني بحريه جي لاءِ کِھوي مھيا ڪيا. اھڙيءَ ريت توسيع پسندي ۽ غلام پڪڙڻ جي لاءِ غريب ۽ امير شھرين جي وچ ۾ ھڪ غير مقرر مفاداتي اتحد قائم ٿي ويو. جيستائين شھرين جو تعلق آھي ته بعد ۾ ايندڙ رومن غلاماڻي سماج جي مقابلي ۾ يوناني غلاماڻي پيداوار جي خاصيت نسبتاً ”جمھوري“ ھئي. ايستائين جو غريب کان غريب شھري به زمين يا ڪم واري جاءِ ۾ پنھنجي مدد لاءِ ھڪ اڌ غلام رکي سگھندو ھو. جنھن کي ھُو ”غلام گروھن“ ۾ ڪم ڪرائڻ جي لاءِ ڪرائي تي به ڏئي سگھندو ھو. ائين غريب شھرين مان وڌيڪ پيداوار نچوڙي ويندي ھئي، ڇو ته امير ماڻھن وٽ محنت جي پھنچ الڳ سان موجود ھئي. يونان جون اُھي رياستون جٿي جمھوريت نه ھلي سگھي ھُو سمنڊ کان ڪجهه پري اندريان علائقا ھئا، جٿي زمين تي مشتمل جئداد، تجارتي دولت کان قدرتي طور تي وڌيڪ اھم ھئي. ڇوته محنت ان قابل ٿي چڪي ھئي ته ان مان واڌو پيداوار ڦٻائي وڃي. انھيءَ سبب تي غلام داريءَ جو وجود برقراقر ھو. ھيءَ واڌو پيداوار، حڪمران طبقي طرفان ڦٻائي ويندي ھئي جيڪو پيداوار جي ذريعن جو مالڪ ھو. جيڪڏھن ان صورتحال کي ڏٺو وڃي ته ان ۾ غلام پاڻ پيداوار جو ذريعو ھئا. رياست حڪمران طبقي جي رياست ھئي. سماج جو سڄي جو سڄو ڍانچو ئي غلاماڻي محنت جي بلبوتي تي بيٺل ھو. فنونِ لطيفه، ثقافت ۽ فلسفي جا سڀ معجزا رڳو ان جي ئي بلبوتي تي ممڪن ٿيا ته ھڪ طبقي محنت ڪندي پنھنجو استحصال ڪرايو جنھن جي ڪري مالڪن کي ڪم کان فرصت نصيب ٿي. غلاماڻي سماج جي حرڪت پاڻ ان جي اندر موجود ھئي. ان جي ڪاميابيءَ جو دارومدار وڌ کان وڌ غلامن جي حصول تي ھو. جيترا وڌيڪ غلام اوتي ئي وڌيڪ بي اجرت محنت. جٿي جٿي پيداوار جي بنيادي بيھڪ غلامن تي ھئي. اتي محنت ڪرڻ کي ھڪ غلاماڻي ۽ ڪمينو ڪم سمجھڻ شروع ڪيو ويو. (ڪمي، ڪمين، ڪمينو سڀ لفظ ڪم ڪرڻ واري کي ذليل ظاھر ڪندا آھن. مترجم) جنھن جو نتيجو ھي نڪتو ته آزاد ماڻھوءَ لاءِ محنت ڪرڻ شرمناڪ ڳالھ بڻجي وئي انڪري ھن طريقي جي پيداوار کان جان ڇڏائڻ لازمي ٿي ويو. جڏھن ته ٻئي پاسي غلامي وڌيڪ ترقي يافته پيداوار جي راه ۾ ھڪ رنڊڪ ھئي جيڪا فوري طور تي ان جي خاتمي جو مطالبو ڪري رھي ھئي. ان تضاد غلاميءَ تي ڀاڙيندڙ سڄيءَ جي سڄيءَ پيداوار ۽ آباديءَ کي ھڪ پنھنجي نشي ۾ جڪڙي رکيو ھو. گھڻين ئي صورتن ۾ ھن ڳالھ جو ھڪ ھي حل سامھون آيو ته ختم ٿيندڙ معاشرن کي ٻين طاقتورن زبردستيءَ ھيٺئون ڪري ڇڏيو. (جئين يونان کي [[مقدونيا|مقدونيه]] وارن، ۽ بعد ۾ روم وارن). جيستائين قبضو ڪندڙ اھي رھيا جنھن جي پنھنجي بنياد غلاماڻي سماج تي ھئي اُن وقت تائين تبديليءَ جو مطلب مرڪز جي تبديليءَ کان سواءِ ڪجهه نه ھو. ۽ مٿين سطح تي ھي عمل ان وقت تائين دھرايو ويندو رھيو جيستائين آخرڪار انھن ماڻھن (رومن) قبضو نه ڪيو. جنھن غلاميءَ کي پيداوار جي ھڪ ٻئي بنتر سان تبديل نه ڪري ڇڏيو. (اينگلز جي اينٽي ڊيورنگ جي لاءِ تعارفي لکڻي). ان تشريح جي وڌيڪ تفھيم خاطر اسان کي روم جا حالات ڏسڻا پوندا. جٿي غلام داري آخري دمن تي ھئي ۽ مغربي يورپي سماج آخرڪار ھن بند گھٽيءَ مان نڪرڻ جي ھڪ راھ ڳولھي ڪڍي ھئي. جنھن ۾ ھُو ٽڪر ھڻي رھيو ھو. ==تاريخ نويسي== ===بنيادي ۽ ثانوي ذريعا=== رومي تاريخ جا ٻه سڀ کان ڊگھا قديم بيان (ليوي ۽ هيليڪارناسس جي ڊائنيسيس جون تاريخون) جمهوريه جي قيام کان 500 سال پوءِ ۽ هينيبل جي شڪست کان 200 سال پوءِ لکيا ويا هئا. جيتوڻيڪ قديم رومي تاريخ تي ڪيترائي ڪم (تصنيفون) موجود رهيا آهن، پر انهن مان گھڻا ضايع ٿي چڪا آهن. ان نقصان جي نتيجي ۾ رومي تاريخ ۾ ڪجهه خال (خالي جايون) پيدا ٿي پيا، جن کي غير مستند ڪتابن، جهڙوڪ ”هسٽوريا آگسٽا“ ذريعي ڀريو ويو آهي. سيزر گال (Gaul) ۾ پنهنجي فوجي مهمات ۽ گهرو ويڙهه دوران پنهنجا بيان لکيا، جنهن جو هڪ مقصد پنهنجي همعصرن کي متاثر ڪرڻ پڻ هو. شهنشاهت واري دور ۾، مشهور ماڻهن ۽ شروعاتي شهنشاهن جي سوانح عمرين کي وڏي مقبوليت ملي؛ ان جون مثالن ۾ سوئيٽونيس (Suetonius) جو ”دي ٽويلو سيزرز“ (The Twelve Caesars) ۽ پلٽارڪ (Plutarch) جو ”پيرلل لائوز“ (Parallel Lives) شامل آهن. شهنشاهت واري دور جا ٻيا اهم ڪم ليوي (Livy) ۽ ٽيسيٽس (Tacitus) جا هئا. * پوليبئس (Polybius) – دي هسٽريز (The Histories) * سالسٽ (Sallust) – بيلم ڪيٽيلينائي (Bellum Catilinae) ۽ بيلم جوگرٿينم (Bellum Jugurthinum) * جوليس سيزر (Julius Caesar) – ڊي بيلو گاليڪو (De Bello Gallico) ۽ ڊي بيلو سيوِلي (De Bello Civili) * ليوي (Livy) – اب اربي ڪونڊيٽا (Ab urbe condita) * هيليڪارناسس جو ڊائنيسيس (Dionysius of Halicarnassus) – رومن اينٽيڪوئيٽيز (Roman Antiquities) * پليني دي ايلڊر (Pliny the Elder) – نيچرلِس هسٽوريا (Naturalis Historia) * جوزفس (Josephus) – دي جيوش وار (The Jewish War) * سوئيٽونيس (Suetonius) – دي ٽويلو سيزرز (De Vita Caesarum) * ٽيسيٽس (Tacitus) – اينالز (Annales) ۽ هسٽريز (Histories) * پلٽارڪ (Plutarch) – پيرلل لائوز (Parallel Lives) (مشهور رومي ۽ يوناني ماڻهن جي سوانح عمرين جو سلسلو) * ڪيسيئس ڊيو (Cassius Dio) – هسٽوريا رومانا (Historia Romana) * هيروڊين (Herodian) – مارڪس اوريليس کان وٺي رومي سلطنت جي تاريخ * اميانوس مارسيلينس (Ammianus Marcellinus) – ريس گيسٽي (Res Gestae) اطالوي نشاۃِ ثانيه (Renaissance) دوران قديم روم جي مطالعي ۽ ان کي مثالي بڻائڻ ۾ دلچسپي وڌي وئي. ايڊورڊ گبن (Edward Gibbon) جي ڪتاب ”دي هسٽري آف دي ڊڪلائن اينڊ فال آف دي رومن ايمپائر“ (The History of the Decline and Fall of the Roman Empire) انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ رومي تاريخ جي جديد مطالعي جي شروعات ڪئي. بارٿولڊ جارج نيبور (Barthold Georg Niebuhr) قديم رومي تاريخ جي تحقيقي مطالعي جو باني هو ۽ هن ”دي رومن هسٽري“ (The Roman History) لکيو، جنهن ۾ پهرين پيونڪ جنگ (First Punic War) تائين جي دور جو احوال بيان ڪيو ويو آهي. نپولين واري دور ۾، وڪٽر ڊروئي (Victor Duruy) جي ”رومنن جي تاريخ“ (History of Romans) ان وقت مقبول ”سيزر واري دور“ (Caesarean period) کي نمايان ڪيو. ٿيوڊور مومسن (Theodor Mommsen) جا ڪم - جهڙوڪ ”روم جي تاريخ“، ”رومن آئيني قانون“ ۽ ”ڪارپس انسڪرپشنم لاٽينرم“ (Corpus Inscriptionum Latinarum) - تاريخ نويسيءَ ۾ اهم سنگِ ميل ثابت ٿيا. * ايڊورڊ گبن (Edward Gibbon) – ”رومن سلطنت جي زوال ۽ تباهيءَ جي تاريخ“ * جان بيگنل بيري (John Bagnall Bury) – ”بعد واري رومن سلطنت جي تاريخ“ * مائيڪل گرانٽ (Michael Grant) – ”رومن دنيا“ * باربرا ليويڪ (Barbara Levick) – ”ڪلاڊيئس“ * بارٿولڊ جارج نيبور (Barthold Georg Niebuhr) * مائيڪل روسٽووٽسيف (Michael Rostovtzeff). * هاورڊ هيز اسڪلرڊ (Howard Hayes Scullard) – ”رومن دنيا جي تاريخ“ * رونالڊ سائيم (Ronald Syme) – ”رومن انقلاب“. * ايڊرين گولڊس ورٿي (Adrian Goldsworthy) – ”سيزر: هڪ عظيم شخصيت جي زندگي ۽ روم جو زوال“ * ميري بيئرڊ (Mary Beard) – ”ايس پي ڪيو آر (SPQR): قديم روم جي تاريخ“. ==وڌيڪ ڏسو== * [[يورپ جي تاريخ]] * [[قديم يونان]] * [[قديم مصر]] * [[وچون دور|وچيون دور]] * [[رومي سلطنت]] * [[بازنطيني سلطنت]] * [[پوتر رومي سلطنت]] ==حوالا ۽ نوٽس== ===حوالا=== {{حوالا}} ===نوٽس=== == ڪتابيات == * "قديم روم جو فن" - مازنود - پيرس - 1973. ISBN 978-2-85088-004-9. * ڪرسٽوفي بيڊ: "عاليشان ايمپائر" چيمپ ويلون - سيسل - 2005. ISBN 978-2-87673-415-9. * [The Plebeian Experience: A Discontinuous History of Political Freedom]. پيئوٽ ۽ ريويجز. پيرس. 2007. ISBN 978-2-228-90260-1. * جارج ڊوميزيل: "مٿ ۽ ايپيڪ I، II ۽ III" - گليمارڊ - پيرس - ISBN 978-2-07-073656-0. (1995 * هينري-آريني مارو: "آثار قديم ۾ تعليم جي تاريخ". ايڊيشن-2 - پيرس ISBN 978-2-02-006015-8. (1948 * رابرٽ برڊ: "سينيٽ آف دي رومن ريپبلڪ" - 1995 - ISBN 978-0-89875-393-6. (انگريزي) * اينڊريو لينٽوٽ: "رومن جمهوريه جو آئين" آڪسفورڊ يونيورسٽي پريس. ISBN 978-0-19-926108-6. ) (1999) * ليلي راس ٽيلر: "رومن ووٽنگ اسيمبليون: هينيبل واري جنگ کان وٺي سيزر جي آمريت تائين" يونيورسٽي آف مشيگن پريس، 1966 ISBN 978-0-472-08125-7. ==وڌيڪ مطالعو== * رومي سوسائٽي * گيسٽن بوزير: رومن مذهب آگسٽس کان انتونين تائين" - 1909 (آن لائن). مارٽن برائو. تجربو * "رومن پبلڪ قانون" پيرس - 1871-1892 (آن لائن) (انگريزي) * "قديم روم"، انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا، 2008. * "رومن گرم دور - تقريباً 250 ق.م کان 400 عيسوي تائين" * قديم روم جو فن روم جو نقشو (بيگوٽ) Il Plastico (ماڊل/نمونو) * قديم روم ۾ عورتن جو ڪردار * قديم روم جو کاڌو/طعام ==ٻاهرين ڳنڍڻا== * [http://histoire-fr.com/Rome_antique.htm Site Histoire-fr] : قديم روم جي تاريخ. * [http://www.roma-quadrata.com Site Roma Quadrata] : رومن تاريخ ۽ تهذيب * [http://www.etudes-litteraires.com/origines-de-rome.php Site Études littéraires] : روم جي شروعات/بنياد بابت ۽ ساڳي سائيٽ [http://www.etudes-litteraires.com/religion.php même site] تي مذهب بابت مواد. * [http://www.empereurs-romains.net/ Site Empereurs romains] : رومن شهنشاهن بابت. * [http://web.upmf-grenoble.fr/Haiti/Cours/Ak The Roman Law Library] : رومن قانون جي ذريعن جو مجموعو. * [http://www.mediterranees.net/civilisation/Rich/Index/Table_A.html Site Méditerranées] : اينٿوني رچ (1883ع وارو ايڊيشن) پاران رومن ۽ يوناني قديم آثارن جي ڊڪشنري. * [http://dagr.univ-tlse2.fr/sdx/dagr/index.xsp Site université Toulouse 2] : متنن ۽ يادگارن تي ٻڌل يوناني ۽ رومن قديم آثارن جي ڊڪشنري (ساگليو، ڊارمبرگ). * [http://agoraclass.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Itinera Electronica] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://hodoi.fltr.ucl.ac.be/concordances/intro.htm Site BCS - Hodoi Elektronikai] : لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://remacle.org/ Site Remacle] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://perseus.uchicago.edu Site de Perseus Chicago] : يوناني ۽ لاطيني قديم دور، قديم ليکڪن جا ترجمو. * [http://kordics.zenfolio.com/p650669606 Roma Antiqua] : قديم رومن فن تعمير ۽ مجسما سازي جون تصويرون. * [http://www.unicaen.fr/cireve/rome/index.php Site du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو. * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL8Pdu-rCrd3q2IREBQF9HL4_ua1fGWNJl Les Nocturnes du Plan de Rome] قديم روم کي ٻيهر تعمير ڪرڻ جو منصوبو: قديم روم جي 3D (ٽه-رخي) تعميرِ نو تي ماهوار ليڪچرن جو سلسلو؛ آڪٽوبر 2014 کان وٺي ان جي فلمبندي ڪئي پئي وڃي. {{DEFAULTSORT:Ancient Rome}} [[زمرو:قديم روم]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:ڪانسي جو دور|قديم روم]] [[زمرو:ڪانسي وارو دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] 9pml6lq1tw9kszf0o0dk3e7p2binmi5 14 40975 406139 110797 2026-08-23T11:16:27Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:Bronze Age]] کي [[زمرو:ڪانسي وارو دور]] ڏانھن چوريو 110797 wikitext text/x-wiki ڪنجهي ۽ ٽامي واري گڏيل دور کي Bronze Age به سڏيو ويندو آهي oep3bjs52qru1wyqr4ux1ul2xbidpet 406141 406139 2026-08-23T11:18:34Z Memon2025 21315 406141 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Bronze Age}} {{Cat main|Bronze Age}} {{Cat pair|Chalcolithic|Iron Age}} ڪنجهي ۽ ٽامي واري گڏيل دور کي Bronze Age به سڏيو ويندو آهي ajpbn39h6g3mrxiq4yg3qfqa07qxevh 406142 406141 2026-08-23T11:26:55Z Memon2025 21315 /* */ 406142 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Bronze Age}} {{Cat main|Bronze Age}} {{Cat pair|Chalcolithic|Iron Age}} ڪنجهي ۽ ٽامي واري گڏيل دور کي Bronze Age به سڏيو ويندو آهي [[زمرو:قبل از تاريخ]] [[زمرو:ڌاتن جا دور]] [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:قديم دور]] [[زمرو:قبل مسيح جو چوٿون هزار سالو دور]] [[زمرو:قبل مسيح جو ٽيون هزار سالو دور]] [[زمرو:قبل مسيح جو ٻيون هزار سالو دور]] [[زمرو:ڌاتو]] [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:وقت]] [[زمرو:صديون]] [[زمرو:سال]] mqfa9i58mj0hkeqji8qjb3oyjs029pb 406144 406142 2026-08-23T11:36:36Z Memon2025 21315 /* */ 406144 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Bronze Age}} {{Cat main|Bronze Age}} {{Cat pair|Chalcolithic|Iron Age}} ڪنجهي ۽ ٽامي واري گڏيل دور کي Bronze Age به سڏيو ويندو آهي [[زمرو:قبل از تاريخ]] [[زمرو:ڌاتن جا دور]] [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:قديم دور]] [[زمرو:قبل مسيح جو چوٿون هزار سالو دور]] [[زمرو:قبل مسيح جو ٽيون هزار سالو دور]] [[زمرو:قبل مسيح جو ٻيون هزار سالو دور]] [[زمرو:ڌاتو]] [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:قديم دور]] [[زمرو:ھزاريا]] [[زمرو:وقت]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] gzbhg02ab47h8qz9zb33ic0cggnl1p2 406150 406144 2026-08-23T11:44:23Z Memon2025 21315 /* */ 406150 wikitext text/x-wiki {{Commons cat|Bronze Age}} {{Cat main|Bronze Age}} {{Cat pair|Chalcolithic|Iron Age}} ڪنجهي ۽ ٽامي واري گڏيل دور کي Bronze Age به سڏيو ويندو آهي [[زمرو:قبل از تاريخ]] [[زمرو:ڌاتن جا دور]] [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:قديم دور]] [[زمرو:قبل مسيح جو چوٿون هزاريو]] [[زمرو:قبل مسيح جو ٽيون هزاريو]] [[زمرو:قبل مسيح جو ٻيون هزاريو]] emi8pg2r6fiz1e86j20yamiqjs80a48 0 41855 406122 314209 2026-08-23T10:19:53Z Memon2025 21315 406122 wikitext text/x-wiki [[عڪس:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|300px|[[اهرام مصر]]؛ جيڪي قديم مصر جي تهذيب جي معروف ترين علامتن مان آھن ۽ دنيا جي عجائبات دنيا ۾ شامل آهي]] [[عڪس:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|300px|قديم مصر جو نقشو]] '''قديم مصر''' يا '''مصري سلطنت''' [[اتر آفريڪا]] جي ھڪ قديم تهذيب آهي جيڪا [[نيل درياھ]] جي ڪناري تي آهي جتي آڄ جو [[مصر]] آباد هي. قديم مصر 3500 قبل مسيح جو ھڪ معاشرو ھو جيڪو 20 ق م تائين، ان وقت تائين قائم رهيو جڏھن ان تي [[رومي سلطنت]] قبضو ڪري ورتو. == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians [[برطانوي نشرياتي ادارو|بي بي سي]] تاريخ: مصر] * [http://books.google.com/books?vid=ISBN&id=9ToLAAAAIAAJ&dq=PtahHotep&as_brr=1 قديم مصري سائنس: مآخذ مارشل، 1989] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:يونان جي تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|مصر]] [[زمرو:يونان جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم آفريڪا جون رياستون]] [[زمرو:قديم آفريڪي رياستون]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو: اڳوڻيون آفريڪي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون قديم تهذيبون]] 79v5ymmpzh1mwycxoigzg7b5zcqjoby 406123 406122 2026-08-23T10:23:40Z Memon2025 21315 /* خارجي ڳنڍڻا */ 406123 wikitext text/x-wiki [[عڪس:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|300px|[[اهرام مصر]]؛ جيڪي قديم مصر جي تهذيب جي معروف ترين علامتن مان آھن ۽ دنيا جي عجائبات دنيا ۾ شامل آهي]] [[عڪس:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|300px|قديم مصر جو نقشو]] '''قديم مصر''' يا '''مصري سلطنت''' [[اتر آفريڪا]] جي ھڪ قديم تهذيب آهي جيڪا [[نيل درياھ]] جي ڪناري تي آهي جتي آڄ جو [[مصر]] آباد هي. قديم مصر 3500 قبل مسيح جو ھڪ معاشرو ھو جيڪو 20 ق م تائين، ان وقت تائين قائم رهيو جڏھن ان تي [[رومي سلطنت]] قبضو ڪري ورتو. == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians [[برطانوي نشرياتي ادارو|بي بي سي]] تاريخ: مصر] * [http://books.google.com/books?vid=ISBN&id=9ToLAAAAIAAJ&dq=PtahHotep&as_brr=1 قديم مصري سائنس: مآخذ مارشل، 1989] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جون قديم تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم آفريڪا جون رياستون]] [[زمرو:قديم آفريڪي رياستون]] [[زمرو: اڳوڻيون آفريڪي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون سلطنتون]] n1ev1qimmbuqnh7duqb5j88piiwu0g3 406126 406123 2026-08-23T10:27:10Z Memon2025 21315 /* */ 406126 wikitext text/x-wiki [[عڪس:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|300px|[[اهرام مصر]]؛ جيڪي قديم مصر جي تهذيب جي معروف ترين علامتن مان آھن ۽ دنيا جي عجائبات دنيا ۾ شامل آهي]] [[عڪس:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|300px|قديم مصر جو نقشو]] '''قديم مصر''' يا '''مصري سلطنت''' [[اتر آفريڪا]] جي ھڪ قديم تهذيب آهي جيڪا [[نيل درياھہ|نيل درياھ]] جي ڪناري تي آهي جتي آڄ جو [[مصر]] آباد هي. قديم مصر 3500 قبل مسيح جو ھڪ معاشرو ھو جيڪو 20 ق.م تائين، ان وقت تائين قائم رهيو جڏھن ان تي [[رومي سلطنت]] قبضو ڪري ورتو. == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians] * [http://books.google.com/books?vid=ISBN&id=9ToLAAAAIAAJ&dq=PtahHotep&as_brr=1 قديم مصري سائنس: مآخذ مارشل، 1989] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جون قديم تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم آفريڪا جون رياستون]] [[زمرو:قديم آفريڪي رياستون]] [[زمرو: اڳوڻيون آفريڪي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون سلطنتون]] rn8un28l3wari80f07302ib7bl86fef 406127 406126 2026-08-23T10:46:52Z Memon2025 21315 /* */ 406127 wikitext text/x-wiki [[عڪس:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|300px|[[اهرام|اهرام مصر]]؛ جيڪي قديم مصر جي تهذيب جي معروف ترين علامتن مان آھن ۽ دنيا جي عجائبات دنيا ۾ شامل آهي]] [[عڪس:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|300px|قديم مصر جو نقشو]] '''قديم مصر''' (<small>Ancient Egypt</small>) [[اتر آفريڪا]] جي اوڀرندي حصي ۾ [[نيل درياھہ|درياءِ نيل]] جي هيٺئين وهڪري واري علائقي ۾ قائم تهذيب جو گهوارو هو. ان جو آغاز تاريخ کان اڳ واري مصر مان تقريباً <small>3150</small> ق.م ([[مصر]] جي روايتي تاريخي ترتيب مطابق) ٿيو، جڏهن "مينيس" (<small>Menes</small>) مٿئين ۽ هيٺئين مصر کي متحد ڪيو؛ مصريات جي اڪثر ماهرن (<small>Egyptologists</small>) جو مڃڻ آهي ته مينيس ۽ "نارمر" (<small>Narmer</small>) اصل ۾ هڪ ئي شخص هئا. قديم مصر جي تاريخ مستحڪم بادشاهتن جي هڪ سلسلي طور اڳتي وڌي، جنهن دوران وچ ۾ "وچ جا دور“ (<small>Intermediate</small> <small>Periods</small>) به آيا، جن ۾ نسبتاً غير يقيني صورتحال يا عدم استحڪام رهيو. اهي مستحڪم بادشاهتون ٽن دورن: ابتدائي ڪانسي جي دور جي "قديم بادشاهت"؛ وچئين ڪانسي جي دور جي "وچين بادشاهت"؛ يا پوئين ڪانسي جي دور جي "نئين بادشاهت" مان ڪنهن هڪ سان تعلق رکنديون هيون. اهي <small>20</small> ق.م تائين قائم رهي جڏھن ان تي [[رومي سلطنت]] قبضو ڪري ورتو. == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians] * [http://books.google.com/books?vid=ISBN&id=9ToLAAAAIAAJ&dq=PtahHotep&as_brr=1 قديم مصري سائنس: مآخذ مارشل، 1989] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جون قديم تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم آفريڪا جون رياستون]] [[زمرو:قديم آفريڪي رياستون]] [[زمرو: اڳوڻيون آفريڪي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون سلطنتون]] 885x58pzib451w3vq4m96j0qtz6znvz 406128 406127 2026-08-23T10:47:34Z Memon2025 21315 /* */ 406128 wikitext text/x-wiki [[عڪس:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|300px|[[اهرام|اهرام مصر]]؛ جيڪي قديم مصر جي تهذيب جي معروف ترين علامتن مان آھن ۽ دنيا جي عجائبات دنيا ۾ شامل آهي]] [[عڪس:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|300px|قديم مصر جو نقشو]] '''قديم مصر''' (<small>Ancient Egypt</small>) [[اتر آفريڪا]] جي اوڀرندي حصي ۾ [[نيل درياھہ|درياءِ نيل]] جي هيٺئين وهڪري واري علائقي ۾ قائم تهذيب جو گهوارو هو. ان جو آغاز تاريخ کان اڳ واري مصر مان تقريباً <small>3150</small> ق.م ([[مصر]] جي روايتي تاريخي ترتيب مطابق) ٿيو، جڏهن "مينيس" (<small>Menes</small>) مٿئين ۽ هيٺئين مصر کي متحد ڪيو؛ مصريات جي اڪثر ماهرن (<small>Egyptologists</small>) جو مڃڻ آهي ته مينيس ۽ "نارمر" (<small>Narmer</small>) اصل ۾ هڪ ئي شخص هئا. قديم مصر جي تاريخ مستحڪم بادشاهتن جي هڪ سلسلي طور اڳتي وڌي، جنهن دوران وچ ۾ "وچ جا دور“ (<small>Intermediate</small> <small>Periods</small>) به آيا، جن ۾ نسبتاً غير يقيني صورتحال يا عدم استحڪام رهيو. اهي مستحڪم بادشاهتون ٽن دورن: ابتدائي ڪانسي جي دور جي "قديم بادشاهت"؛ وچئين ڪانسي جي دور جي "وچين بادشاهت"؛ پوئين ڪانسي جي دور جي "نئين بادشاهت" مان ڪنهن هڪ سان تعلق رکنديون هيون. اهي <small>20</small> ق.م تائين قائم رهي جڏھن ان تي [[رومي سلطنت]] قبضو ڪري ورتو. == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians] * [http://books.google.com/books?vid=ISBN&id=9ToLAAAAIAAJ&dq=PtahHotep&as_brr=1 قديم مصري سائنس: مآخذ مارشل، 1989] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جون قديم تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم آفريڪا جون رياستون]] [[زمرو:قديم آفريڪي رياستون]] [[زمرو: اڳوڻيون آفريڪي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون سلطنتون]] ar2jw73dylxhfv9wlmj5eac04tpuks3 406129 406128 2026-08-23T11:02:09Z Memon2025 21315 /* */ 406129 wikitext text/x-wiki [[عڪس:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|300px|[[اهرام|اهرام مصر]]؛ جيڪي قديم مصر جي تهذيب جي معروف ترين علامتن مان آھن ۽ دنيا جي عجائبات دنيا ۾ شامل آهي]] [[عڪس:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|300px|قديم مصر جو نقشو]] '''قديم مصر''' (<small>Ancient Egypt</small>) [[اتر آفريڪا]] جي اوڀرندي حصي ۾ [[نيل درياھہ|درياءِ نيل]] جي هيٺئين وهڪري واري علائقي ۾ قائم تهذيب جو گهوارو هو. ان جو آغاز تاريخ کان اڳ واري مصر مان تقريباً <small>3150</small> ق.م ([[مصر]] جي روايتي تاريخي ترتيب مطابق) ٿيو، جڏهن "مينيس" (<small>Menes</small>) مٿئين ۽ هيٺئين مصر کي متحد ڪيو؛ مصريات جي اڪثر ماهرن (<small>Egyptologists</small>) جو مڃڻ آهي ته مينيس ۽ "نارمر" (<small>Narmer</small>) اصل ۾ هڪ ئي شخص هئا. قديم مصر جي تاريخ مستحڪم بادشاهتن جي هڪ سلسلي طور اڳتي وڌي، جنهن دوران وچ ۾ "وچ جا دور“ (<small>Intermediate</small> <small>Periods</small>) به آيا، جن ۾ نسبتاً غير يقيني صورتحال يا عدم استحڪام رهيو. اهي مستحڪم بادشاهتون ٽن دورن: ابتدائي ڪانسي جي دور جي "قديم بادشاهت"؛ وچئين ڪانسي جي دور جي "وچين بادشاهت"؛ پوئين ڪانسي جي دور جي "نئين بادشاهت" مان ڪنهن هڪ سان تعلق رکنديون هيون. اهي <small>20</small> ق.م تائين قائم رهي جڏھن ان تي [[رومي سلطنت]] قبضو ڪري ورتو. قديم مصر جي طاقت پنهنجي عروج تي "نئين بادشاهت" واري دور ۾ پهتي، جنهن پنهنجي حڪمراني کي نوبيا جي وڏي حصي ۽ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] (Levant) جي نمايان علائقي تائين وسيع ڪيو. ان دور کان پوءِ، مصر آهستي آهستي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو. پنهنجي تاريخ دوران، ان تي ڪيترين ئي پرڏيهي تهذيبن حملا ڪيا يا ان کي فتح ڪيو، جن ۾ هائڪسوس (<small>Hyksos</small>)، ڪوشائٽس (<small>Kushites</small>)، اسيرين (<small>Assyrians</small>)، فارسي، يوناني ۽ پوءِ رومي شامل هئا. قديم مصر جي پڄاڻي بابت مختلف رايا آهن؛ ڪجهه ان کي <small>332</small> قبل مسيح ۾ [[سڪندر اعظم]] جي جنگين دوران "آخري دور" جي خاتمي سان ڳنڍين ٿا، ته ٻيا <small>30</small> قبل مسيح ۾ مصر جي رومي فتح دوران يوناني حڪمراني واري "ٽوليمي بادشاهت" (<small>Ptolemaic</small> <small>Kingdom</small>) جي خاتمي کي ان جو انت سمجهن ٿا. <small>642</small> عيسويءَ ۾، مصر جي عرب فتح ان خطي جي هزار سالن تي ٻڌل يوناني-رومي دور جو خاتمو آندو. قديم مصري تهذيب جي ڪاميابيءَ جو هڪ سبب زراعت لاءِ درياءِ نيل جي حالتن سان مطابقت پيدا ڪرڻ جي صلاحيت هئي. نيل ۾ اڳڪٿي ڪري سگهجندڙ ٻوڏ ۽ ان جي زرخيز واديءَ ۾ آبپاشي جي منظم نظام جي ڪري اضافي فصل پيدا ٿيا، جن وڏي آباديءَ جي سار سنڀال ۽ نتيجي طور نمايان سماجي ۽ ثقافتي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي. اضافي وسيلن جي موجودگيءَ سبب، انتظاميا وادي ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ريگستاني علائقن مان معدنيات ڪڍڻ، هڪ آزاد لکڻي واري نظام جي شروعاتي ترقي، اجتماعي تعميراتي ۽ زرعي منصوبن جي تنظيم، ٻين تهذيبن سان واپار، ۽ ويجهي اوڀر (<small>Near</small> <small>East</small>) ۾ مصري بالادستي قائم رکڻ لاءِ فوج جي قيام جهڙن ڪمن جي سرپرستي ڪئي. انهن سرگرمين کي متحرڪ ۽ منظم ڪرڻ جو ڪم اعليٰ درجي جي ڪاتبن، مذهبي اڳواڻن ۽ انتظامي عملدارن تي ٻڌل هڪ بيوروڪريسي (سرڪاري انتظامي ڍانچي) ڪندي هئي، جيڪا حڪمران فرعون جي نگرانيءَ ۾ ڪم ڪندي هئي؛ فرعون مذهبي عقيدن جي هڪ پيچيده نظام جي تناظر ۾ مصري عوام جي تعاون ۽ اتحاد کي يقيني بڻائيندو هو. قديم مصر جي ڪيترين ئي ڪاميابين ۾: پٿر ڪڍڻ، ماپڻ ۽ تعمير جي تيڪنڪون جن عظيم اهرامن، مندرن ۽ "اوبلسڪس" جي تعمير ۾ مدد ڪئي؛ رياضي جو نظام؛ طب جو هڪ عملي ۽ اثرائتو نظام؛ آبپاشي جا نظام ۽ زرعي پيداوار جون ٽيڪنڪون؛ تختن مان ٺهيل سڀ کان پهريون ڄاتل ٻيڙيون؛ مصري "فيئنس" (هڪ قسم جي چمڪدار مٽيءَ جو ڪم) ۽ شيشي جي ٽيڪنالاجي؛ ادب جون نيون صورتون ۽ امن جو سڀ کان پهريون ڄاتل معاهدو، جيڪو [[اناطوليا]] ۾ قائم هيٽائٽ سلطنت (<small>Hittite</small> <small>Empire</small>) سان ڪيو ويو هو, شامل آهن. ان جي فن ۽ فنِ تعمير جي وڏي پيماني تي نقل ڪئي وئي ۽ ان جي قديم آثارن کي دنيا جي ڏورانهن ڪنڊن تائين کڻي ويو ويو ته جيئن انهن جو مطالعو ڪري سگهجي، انهن جي تعريف ڪئي وڃي يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي خواهش ڪئي وڃي. ان سان گڏوگڏ، ان جا عظيم الشان آثار هزارين سالن تائين سياحن ۽ ليکڪن جي تخيل کي متاثر ڪندا رهيا آهن. قديم آثارن ۽ کوٽائي جي ڪمن لاءِ يورپين ۽ مصرين ۾ پيدا ٿيل نئين سر احترام ۽ دلچسپي, جنهن جي شروعات جديد دور جي شروعاتي مرحلي ۾ زوردار انداز ۾ ٿي, ان جي نتيجي ۾ نه رڳو قديم مصر ۽ ان جي سماج بابت وڏي پيماني تي سائنسي تحقيق ٿي آهي، پر ان جي ثقافتي ورثي جي وڌيڪ قدرداني پڻ ڪئي وئي آهي. == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians] * [http://books.google.com/books?vid=ISBN&id=9ToLAAAAIAAJ&dq=PtahHotep&as_brr=1 قديم مصري سائنس: مآخذ مارشل، 1989] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جون قديم تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم آفريڪا جون رياستون]] [[زمرو:قديم آفريڪي رياستون]] [[زمرو: اڳوڻيون آفريڪي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون سلطنتون]] sk8bpys9apk959kmrhl3owc056fvspf 406130 406129 2026-08-23T11:04:40Z Memon2025 21315 /* خارجي ڳنڍڻا */ 406130 wikitext text/x-wiki [[عڪس:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|300px|[[اهرام|اهرام مصر]]؛ جيڪي قديم مصر جي تهذيب جي معروف ترين علامتن مان آھن ۽ دنيا جي عجائبات دنيا ۾ شامل آهي]] [[عڪس:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|300px|قديم مصر جو نقشو]] '''قديم مصر''' (<small>Ancient Egypt</small>) [[اتر آفريڪا]] جي اوڀرندي حصي ۾ [[نيل درياھہ|درياءِ نيل]] جي هيٺئين وهڪري واري علائقي ۾ قائم تهذيب جو گهوارو هو. ان جو آغاز تاريخ کان اڳ واري مصر مان تقريباً <small>3150</small> ق.م ([[مصر]] جي روايتي تاريخي ترتيب مطابق) ٿيو، جڏهن "مينيس" (<small>Menes</small>) مٿئين ۽ هيٺئين مصر کي متحد ڪيو؛ مصريات جي اڪثر ماهرن (<small>Egyptologists</small>) جو مڃڻ آهي ته مينيس ۽ "نارمر" (<small>Narmer</small>) اصل ۾ هڪ ئي شخص هئا. قديم مصر جي تاريخ مستحڪم بادشاهتن جي هڪ سلسلي طور اڳتي وڌي، جنهن دوران وچ ۾ "وچ جا دور“ (<small>Intermediate</small> <small>Periods</small>) به آيا، جن ۾ نسبتاً غير يقيني صورتحال يا عدم استحڪام رهيو. اهي مستحڪم بادشاهتون ٽن دورن: ابتدائي ڪانسي جي دور جي "قديم بادشاهت"؛ وچئين ڪانسي جي دور جي "وچين بادشاهت"؛ پوئين ڪانسي جي دور جي "نئين بادشاهت" مان ڪنهن هڪ سان تعلق رکنديون هيون. اهي <small>20</small> ق.م تائين قائم رهي جڏھن ان تي [[رومي سلطنت]] قبضو ڪري ورتو. قديم مصر جي طاقت پنهنجي عروج تي "نئين بادشاهت" واري دور ۾ پهتي، جنهن پنهنجي حڪمراني کي نوبيا جي وڏي حصي ۽ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] (Levant) جي نمايان علائقي تائين وسيع ڪيو. ان دور کان پوءِ، مصر آهستي آهستي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو. پنهنجي تاريخ دوران، ان تي ڪيترين ئي پرڏيهي تهذيبن حملا ڪيا يا ان کي فتح ڪيو، جن ۾ هائڪسوس (<small>Hyksos</small>)، ڪوشائٽس (<small>Kushites</small>)، اسيرين (<small>Assyrians</small>)، فارسي، يوناني ۽ پوءِ رومي شامل هئا. قديم مصر جي پڄاڻي بابت مختلف رايا آهن؛ ڪجهه ان کي <small>332</small> قبل مسيح ۾ [[سڪندر اعظم]] جي جنگين دوران "آخري دور" جي خاتمي سان ڳنڍين ٿا، ته ٻيا <small>30</small> قبل مسيح ۾ مصر جي رومي فتح دوران يوناني حڪمراني واري "ٽوليمي بادشاهت" (<small>Ptolemaic</small> <small>Kingdom</small>) جي خاتمي کي ان جو انت سمجهن ٿا. <small>642</small> عيسويءَ ۾، مصر جي عرب فتح ان خطي جي هزار سالن تي ٻڌل يوناني-رومي دور جو خاتمو آندو. قديم مصري تهذيب جي ڪاميابيءَ جو هڪ سبب زراعت لاءِ درياءِ نيل جي حالتن سان مطابقت پيدا ڪرڻ جي صلاحيت هئي. نيل ۾ اڳڪٿي ڪري سگهجندڙ ٻوڏ ۽ ان جي زرخيز واديءَ ۾ آبپاشي جي منظم نظام جي ڪري اضافي فصل پيدا ٿيا، جن وڏي آباديءَ جي سار سنڀال ۽ نتيجي طور نمايان سماجي ۽ ثقافتي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي. اضافي وسيلن جي موجودگيءَ سبب، انتظاميا وادي ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ريگستاني علائقن مان معدنيات ڪڍڻ، هڪ آزاد لکڻي واري نظام جي شروعاتي ترقي، اجتماعي تعميراتي ۽ زرعي منصوبن جي تنظيم، ٻين تهذيبن سان واپار، ۽ ويجهي اوڀر (<small>Near</small> <small>East</small>) ۾ مصري بالادستي قائم رکڻ لاءِ فوج جي قيام جهڙن ڪمن جي سرپرستي ڪئي. انهن سرگرمين کي متحرڪ ۽ منظم ڪرڻ جو ڪم اعليٰ درجي جي ڪاتبن، مذهبي اڳواڻن ۽ انتظامي عملدارن تي ٻڌل هڪ بيوروڪريسي (سرڪاري انتظامي ڍانچي) ڪندي هئي، جيڪا حڪمران فرعون جي نگرانيءَ ۾ ڪم ڪندي هئي؛ فرعون مذهبي عقيدن جي هڪ پيچيده نظام جي تناظر ۾ مصري عوام جي تعاون ۽ اتحاد کي يقيني بڻائيندو هو. قديم مصر جي ڪيترين ئي ڪاميابين ۾: پٿر ڪڍڻ، ماپڻ ۽ تعمير جي تيڪنڪون جن عظيم اهرامن، مندرن ۽ "اوبلسڪس" جي تعمير ۾ مدد ڪئي؛ رياضي جو نظام؛ طب جو هڪ عملي ۽ اثرائتو نظام؛ آبپاشي جا نظام ۽ زرعي پيداوار جون ٽيڪنڪون؛ تختن مان ٺهيل سڀ کان پهريون ڄاتل ٻيڙيون؛ مصري "فيئنس" (هڪ قسم جي چمڪدار مٽيءَ جو ڪم) ۽ شيشي جي ٽيڪنالاجي؛ ادب جون نيون صورتون ۽ امن جو سڀ کان پهريون ڄاتل معاهدو، جيڪو [[اناطوليا]] ۾ قائم هيٽائٽ سلطنت (<small>Hittite</small> <small>Empire</small>) سان ڪيو ويو هو, شامل آهن. ان جي فن ۽ فنِ تعمير جي وڏي پيماني تي نقل ڪئي وئي ۽ ان جي قديم آثارن کي دنيا جي ڏورانهن ڪنڊن تائين کڻي ويو ويو ته جيئن انهن جو مطالعو ڪري سگهجي، انهن جي تعريف ڪئي وڃي يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي خواهش ڪئي وڃي. ان سان گڏوگڏ، ان جا عظيم الشان آثار هزارين سالن تائين سياحن ۽ ليکڪن جي تخيل کي متاثر ڪندا رهيا آهن. قديم آثارن ۽ کوٽائي جي ڪمن لاءِ يورپين ۽ مصرين ۾ پيدا ٿيل نئين سر احترام ۽ دلچسپي, جنهن جي شروعات جديد دور جي شروعاتي مرحلي ۾ زوردار انداز ۾ ٿي, ان جي نتيجي ۾ نه رڳو قديم مصر ۽ ان جي سماج بابت وڏي پيماني تي سائنسي تحقيق ٿي آهي، پر ان جي ثقافتي ورثي جي وڌيڪ قدرداني پڻ ڪئي وئي آهي. == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians] * [http://books.google.com/books?vid=ISBN&id=9ToLAAAAIAAJ&dq=PtahHotep&as_brr=1 قديم مصري سائنس: مآخذ مارشل، 1989] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:ڪانسي جو دور|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جون قديم تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم آفريڪا جون رياستون]] [[زمرو:قديم آفريڪي رياستون]] [[زمرو: اڳوڻيون آفريڪي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون سلطنتون]] d4rb3ftsirt5eqjf5ltcyyttjg9veuw 406137 406130 2026-08-23T11:14:58Z Memon2025 21315 /* خارجي ڳنڍڻا */ 406137 wikitext text/x-wiki [[عڪس:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|300px|[[اهرام|اهرام مصر]]؛ جيڪي قديم مصر جي تهذيب جي معروف ترين علامتن مان آھن ۽ دنيا جي عجائبات دنيا ۾ شامل آهي]] [[عڪس:Ancient Egypt map-en.svg|thumb|300px|قديم مصر جو نقشو]] '''قديم مصر''' (<small>Ancient Egypt</small>) [[اتر آفريڪا]] جي اوڀرندي حصي ۾ [[نيل درياھہ|درياءِ نيل]] جي هيٺئين وهڪري واري علائقي ۾ قائم تهذيب جو گهوارو هو. ان جو آغاز تاريخ کان اڳ واري مصر مان تقريباً <small>3150</small> ق.م ([[مصر]] جي روايتي تاريخي ترتيب مطابق) ٿيو، جڏهن "مينيس" (<small>Menes</small>) مٿئين ۽ هيٺئين مصر کي متحد ڪيو؛ مصريات جي اڪثر ماهرن (<small>Egyptologists</small>) جو مڃڻ آهي ته مينيس ۽ "نارمر" (<small>Narmer</small>) اصل ۾ هڪ ئي شخص هئا. قديم مصر جي تاريخ مستحڪم بادشاهتن جي هڪ سلسلي طور اڳتي وڌي، جنهن دوران وچ ۾ "وچ جا دور“ (<small>Intermediate</small> <small>Periods</small>) به آيا، جن ۾ نسبتاً غير يقيني صورتحال يا عدم استحڪام رهيو. اهي مستحڪم بادشاهتون ٽن دورن: ابتدائي ڪانسي جي دور جي "قديم بادشاهت"؛ وچئين ڪانسي جي دور جي "وچين بادشاهت"؛ پوئين ڪانسي جي دور جي "نئين بادشاهت" مان ڪنهن هڪ سان تعلق رکنديون هيون. اهي <small>20</small> ق.م تائين قائم رهي جڏھن ان تي [[رومي سلطنت]] قبضو ڪري ورتو. قديم مصر جي طاقت پنهنجي عروج تي "نئين بادشاهت" واري دور ۾ پهتي، جنهن پنهنجي حڪمراني کي نوبيا جي وڏي حصي ۽ [[سر زمين شام (ليوانت)|سر زمين شام]] (Levant) جي نمايان علائقي تائين وسيع ڪيو. ان دور کان پوءِ، مصر آهستي آهستي زوال جي دور ۾ داخل ٿيو. پنهنجي تاريخ دوران، ان تي ڪيترين ئي پرڏيهي تهذيبن حملا ڪيا يا ان کي فتح ڪيو، جن ۾ هائڪسوس (<small>Hyksos</small>)، ڪوشائٽس (<small>Kushites</small>)، اسيرين (<small>Assyrians</small>)، فارسي، يوناني ۽ پوءِ رومي شامل هئا. قديم مصر جي پڄاڻي بابت مختلف رايا آهن؛ ڪجهه ان کي <small>332</small> قبل مسيح ۾ [[سڪندر اعظم]] جي جنگين دوران "آخري دور" جي خاتمي سان ڳنڍين ٿا، ته ٻيا <small>30</small> قبل مسيح ۾ مصر جي رومي فتح دوران يوناني حڪمراني واري "ٽوليمي بادشاهت" (<small>Ptolemaic</small> <small>Kingdom</small>) جي خاتمي کي ان جو انت سمجهن ٿا. <small>642</small> عيسويءَ ۾، مصر جي عرب فتح ان خطي جي هزار سالن تي ٻڌل يوناني-رومي دور جو خاتمو آندو. قديم مصري تهذيب جي ڪاميابيءَ جو هڪ سبب زراعت لاءِ درياءِ نيل جي حالتن سان مطابقت پيدا ڪرڻ جي صلاحيت هئي. نيل ۾ اڳڪٿي ڪري سگهجندڙ ٻوڏ ۽ ان جي زرخيز واديءَ ۾ آبپاشي جي منظم نظام جي ڪري اضافي فصل پيدا ٿيا، جن وڏي آباديءَ جي سار سنڀال ۽ نتيجي طور نمايان سماجي ۽ ثقافتي ترقيءَ ۾ مدد ڪئي. اضافي وسيلن جي موجودگيءَ سبب، انتظاميا وادي ۽ ان جي ڀرپاسي وارن ريگستاني علائقن مان معدنيات ڪڍڻ، هڪ آزاد لکڻي واري نظام جي شروعاتي ترقي، اجتماعي تعميراتي ۽ زرعي منصوبن جي تنظيم، ٻين تهذيبن سان واپار، ۽ ويجهي اوڀر (<small>Near</small> <small>East</small>) ۾ مصري بالادستي قائم رکڻ لاءِ فوج جي قيام جهڙن ڪمن جي سرپرستي ڪئي. انهن سرگرمين کي متحرڪ ۽ منظم ڪرڻ جو ڪم اعليٰ درجي جي ڪاتبن، مذهبي اڳواڻن ۽ انتظامي عملدارن تي ٻڌل هڪ بيوروڪريسي (سرڪاري انتظامي ڍانچي) ڪندي هئي، جيڪا حڪمران فرعون جي نگرانيءَ ۾ ڪم ڪندي هئي؛ فرعون مذهبي عقيدن جي هڪ پيچيده نظام جي تناظر ۾ مصري عوام جي تعاون ۽ اتحاد کي يقيني بڻائيندو هو. قديم مصر جي ڪيترين ئي ڪاميابين ۾: پٿر ڪڍڻ، ماپڻ ۽ تعمير جي تيڪنڪون جن عظيم اهرامن، مندرن ۽ "اوبلسڪس" جي تعمير ۾ مدد ڪئي؛ رياضي جو نظام؛ طب جو هڪ عملي ۽ اثرائتو نظام؛ آبپاشي جا نظام ۽ زرعي پيداوار جون ٽيڪنڪون؛ تختن مان ٺهيل سڀ کان پهريون ڄاتل ٻيڙيون؛ مصري "فيئنس" (هڪ قسم جي چمڪدار مٽيءَ جو ڪم) ۽ شيشي جي ٽيڪنالاجي؛ ادب جون نيون صورتون ۽ امن جو سڀ کان پهريون ڄاتل معاهدو، جيڪو [[اناطوليا]] ۾ قائم هيٽائٽ سلطنت (<small>Hittite</small> <small>Empire</small>) سان ڪيو ويو هو, شامل آهن. ان جي فن ۽ فنِ تعمير جي وڏي پيماني تي نقل ڪئي وئي ۽ ان جي قديم آثارن کي دنيا جي ڏورانهن ڪنڊن تائين کڻي ويو ويو ته جيئن انهن جو مطالعو ڪري سگهجي، انهن جي تعريف ڪئي وڃي يا انهن کي حاصل ڪرڻ جي خواهش ڪئي وڃي. ان سان گڏوگڏ، ان جا عظيم الشان آثار هزارين سالن تائين سياحن ۽ ليکڪن جي تخيل کي متاثر ڪندا رهيا آهن. قديم آثارن ۽ کوٽائي جي ڪمن لاءِ يورپين ۽ مصرين ۾ پيدا ٿيل نئين سر احترام ۽ دلچسپي, جنهن جي شروعات جديد دور جي شروعاتي مرحلي ۾ زوردار انداز ۾ ٿي, ان جي نتيجي ۾ نه رڳو قديم مصر ۽ ان جي سماج بابت وڏي پيماني تي سائنسي تحقيق ٿي آهي، پر ان جي ثقافتي ورثي جي وڌيڪ قدرداني پڻ ڪئي وئي آهي. == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.bbc.co.uk/history/ancient/egyptians] * [http://books.google.com/books?vid=ISBN&id=9ToLAAAAIAAJ&dq=PtahHotep&as_brr=1 قديم مصري سائنس: مآخذ مارشل، 1989] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ميڊيٽيرين جي تاريخ]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:ڪانسي جو دور|قديم مصر]] [[زمرو:ڪانسي وارو دور]] [[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ|قديم مصر]] [[زمرو:آفريڪا جون قديم تهذيبون|قديم مصر]] [[زمرو:ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم آفريڪا جون رياستون]] [[زمرو:قديم آفريڪي رياستون]] [[زمرو: اڳوڻيون آفريڪي سلطنتون]] [[زمرو:آفريڪا جون اڳوڻيون سلطنتون]] 4fsnms3fqfnaoyu35e74xygv3tauvq2 14 43961 406143 123976 2026-08-23T11:29:33Z Memon2025 21315 /* */ 406143 wikitext text/x-wiki {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:دور]] [[زمرو:زمرا بلحاظ وقت]] c9t2jwbno395etcb5jbrj945ldaubql 14 79114 406115 350320 2026-08-23T08:41:52Z Memon2025 21315 /* */ 406115 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:تهذيبون|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:قديم يونان جي تاريخ]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم يونان]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم يونان]] kevbdf2ivrzb96l4crn4u0blpsoo1up 0 79211 406114 285744 2026-08-23T08:37:38Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 406114 wikitext text/x-wiki '''قديم يونان''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ancient Greece}}، هڪ اتر-اوڀر [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي تهذيب هئي، جيڪا نائين کان ٻارھين صدي ق.م جي [[يوناني اونداهو دور|يوناني اونداهي دور]] کان وٺي [[قديم عھد]] تائين موجود هئي. ھن تھذيب ۾ ثقافتي ۽ لساني ھڪجڙايون رکندڙ [[پولس|شھري رياستون]] ۽ مختلف علائقا شامل ھئا. ھي شھر ۽ علائقا صرف ھڪ ڀيرو 13 سالن جي لاءِ [[سڪندر اعظم]] جي حڪمراني ھيٺ [[مقدونيا (قديم رياست)|قديم مقدونيا]] ۾ گڏ رھيا ھئا.<ref>{{cite book |title=Paths from ancient Greece |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-08846-7 |pages=27 کان 50}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قديم يونان]] [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] jecqxrf5vqeuz4mew6hldillca8q5et 406116 406114 2026-08-23T08:43:11Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 406116 wikitext text/x-wiki '''قديم يونان''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ancient Greece}}، هڪ اتر-اوڀر [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي تهذيب هئي، جيڪا نائين کان ٻارھين صدي ق.م جي [[يوناني اونداهو دور|يوناني اونداهي دور]] کان وٺي [[قديم عھد]] تائين موجود هئي. ھن تھذيب ۾ ثقافتي ۽ لساني ھڪجڙايون رکندڙ [[پولس|شھري رياستون]] ۽ مختلف علائقا شامل ھئا. ھي شھر ۽ علائقا صرف ھڪ ڀيرو 13 سالن جي لاءِ [[سڪندر اعظم]] جي حڪمراني ھيٺ [[مقدونيا (قديم رياست)|قديم مقدونيا]] ۾ گڏ رھيا ھئا.<ref>{{cite book |title=Paths from ancient Greece |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-08846-7 |pages=27 کان 50}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قديم يونان]] [[زمرو:تهذيبون|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم يونان]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم يونان]] mmor0899ebgqfvnic8ldq6y3my9nrk0 406117 406116 2026-08-23T08:46:59Z Memon2025 21315 /* */ 406117 wikitext text/x-wiki [[File:Carte Grece antique 02.jpg|thumb|La Grèce antique au {{-s-|V}}]] '''قديم يونان''' (Ancient Greece)، هڪ اتر-اوڀر [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي تهذيب هئي، جيڪا نائين کان ٻارھين صدي ق.م. جي [[يوناني اونداهو دور|يوناني اونداهي دور]] کان وٺي [[قديم عھد]] تائين موجود هئي. ھن تھذيب ۾ ثقافتي ۽ لساني ھڪجڙايون رکندڙ [[پولس|شھري رياستون]] ۽ مختلف علائقا شامل ھئا. ھي شھر ۽ علائقا صرف ھڪ ڀيرو 13 سالن جي لاءِ [[سڪندر اعظم]] جي حڪمراني ھيٺ [[مقدونيا (قديم رياست)|قديم مقدونيا]] ۾ گڏ رھيا ھئا.<ref>{{cite book |title=Paths from ancient Greece |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-08846-7 |pages=27 کان 50}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قديم يونان]] [[زمرو:تهذيبون|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم يونان]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم يونان]] 6l7f1ydy686lllsihqqwqmryuq1jnvt 406118 406117 2026-08-23T08:47:55Z Memon2025 21315 /* */ 406118 wikitext text/x-wiki [[File:Carte Grece antique 02.jpg|thumb|La Grèce antique au {{-s-|V}}]] '''قديم يونان''' (Ancient Greece)، هڪ اتر-اوڀر [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي تهذيب هئي، جيڪا نائين کان ٻارھين صدي ق.م. جي يوناني اونداهي دور کان وٺي قديم عھد تائين موجود هئي. ھن تھذيب ۾ ثقافتي ۽ لساني ھڪجڙايون رکندڙ شھري رياستون ۽ مختلف علائقا شامل ھئا. ھي شھر ۽ علائقا صرف ھڪ ڀيرو 13 سالن جي لاءِ [[سڪندر اعظم]] جي حڪمراني ھيٺ [[مقدونيا (قديم رياست)|قديم مقدونيا]] ۾ گڏ رھيا ھئا.<ref>{{cite book |title=Paths from ancient Greece |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-08846-7 |pages=27 کان 50}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قديم يونان]] [[زمرو:تهذيبون|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم يونان]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم يونان]] 4sci91vbxn2wx4zjexn1ogf0vm5qdtw 406119 406118 2026-08-23T09:02:24Z Memon2025 21315 /* */ 406119 wikitext text/x-wiki [[File:Carte Grece antique 02.jpg|thumb|La Grèce antique au {{-s-|V}}]] '''قديم يونان''' (Ancient Greece)، هڪ اتر-اوڀر [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي تهذيب هئي، جيڪا نائين کان ٻارھين صدي ق.م. جي يوناني اونداهي دور کان وٺي قديم عھد تائين موجود هئي. ھن تھذيب ۾ ثقافتي ۽ لساني ھڪجڙايون رکندڙ شھري رياستون ۽ مختلف علائقا شامل ھئا. ھي شھر ۽ علائقا صرف ھڪ ڀيرو 13 سالن جي لاءِ [[سڪندر اعظم]] جي حڪمراني ھيٺ [[مقدونيا (قديم رياست)|قديم مقدونيا]] ۾ گڏ رھيا ھئا.<ref>{{cite book |title=Paths from ancient Greece |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-08846-7 |pages=27 کان 50}}</ref> ماهر قديم يونان جي شروعات ”مائيسيني يونان“ (Mycenaean Greece) واري دور مان مڃين ٿا، جنهن جو زوال تقريباً 1100 قبل مسيح ۾ "[[ڪانسي جو دور|ڪانسي واري دور]]" جي خاتمي دوران ٿيو. ان کان ٽي صديون پوءِ، يعني اٺين صدي قبل مسيح ۾، يوناني شهري رياستون (جن کي "پولس" چيو ويندو هو) وجود ۾ اچڻ شروع ٿيون؛ ان سان گڏ ئي "آرڪيڪ دور" (Archaic) ۽ بحرِ روم جي علائقي ۾ يوناني نوآبادين جي قيام جو سلسلو شروع ٿيو. ان کان پوءِ قديم يونان جي "ڪلاسڪي دور" (Classical) ۾ ذهني ۽ فڪري عروج جو زمانو آيو، جنهن جو دائرو يوناني-فارسي جنگين کان وٺي 323 قبل مسيح ۾ سڪندرِ اعظم جي وفات تائين پکڙيل هو. هن دور ۾ ايٿنس جو "سونهري دور"، ايٿنس ۽ اسپارٽا وچ ۾ "پيلوپونيسين جنگ"، اسپارٽا ۽ ٿيبس جي مختصر مدي واري بالادستي، ميسيڊونيا جي فلپ ٻئي جي اڳواڻي ۾ ”هيلينڪ ليگ“ جو قيام ۽ ان کان پوءِ سندس پٽ سڪندرِ اعظم پاران فارس جي "[[هخامنشي سلطنت]]" (Achaemenid) جي فتح شامل هئا. سڪندر جي علائقائي فتوحات جي نتيجي ۾ قديم يوناني ثقافت [[اتر آفريڪا]] ۽ [[اولهه ايشيا]] تائين پکڙجي وئي؛ ان دور کي هيلينسٽڪ دور" (Hellenistic) چيو وڃي ٿو، جيڪو تقريباً 30 قبل مسيح ۾ ان وقت ختم ٿيو جڏهن [[اسڪندريه|اسڪندريا]] مرڪز واري [[قديم مصر|مصر]] جي ”ٽوليمي“ (Ptolemaic) بادشاهت کي [[رومي سلطنت|روم]] پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ورتو. ڪلاسڪي يوناني ثقافت، خاص طور تي يوناني فلسفي، قديم روم تي گهرو اثر وڌو، جنهن ان ثقافت جي مختلف شڪلين کي بحرِ روم ۽ يورپ جي وڏي حصي تائين ڦهلايو. ان ئي سبب ڪري، ڪلاسڪي يونان کي عام طور تي مغربي تهذيب جو گهوارو (يا بنيادي مرڪز) سمجهيو ويندو آهي؛ اها ئي بنيادي ثقافت آهي جتان جديد مغرب سياست، فلسفي، سائنس ۽ فن جي شعبي ۾ پنهنجا ڪيترائي بنيادي اصول ۽ خيال حاصل ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قديم يونان]] [[زمرو:تهذيبون|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم يونان]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم يونان]] 2ohncy1jnziz4k69zf12lirq8hbm3wb 406120 406119 2026-08-23T09:07:29Z Memon2025 21315 /* */ 406120 wikitext text/x-wiki [[File:Carte Grece antique 02.jpg|thumb|قديم يونان: 1100 ق.م کان 30 ق.م تائين]] '''قديم يونان''' (Ancient Greece)، هڪ اتر-اوڀر [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ|ميڊيٽرينين]] جي تهذيب هئي، جيڪا نائين کان ٻارھين صدي ق.م. جي يوناني اونداهي دور کان وٺي قديم عھد تائين موجود هئي. ھن تھذيب ۾ ثقافتي ۽ لساني ھڪجڙايون رکندڙ شھري رياستون ۽ مختلف علائقا شامل ھئا. ھي شھر ۽ علائقا صرف ھڪ ڀيرو 13 سالن جي لاءِ [[سڪندر اعظم]] جي حڪمراني ھيٺ [[مقدونيا (قديم رياست)|قديم مقدونيا]] ۾ گڏ رھيا ھئا.<ref>{{cite book |title=Paths from ancient Greece |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-08846-7 |pages=27 کان 50}}</ref> ماهر قديم يونان جي شروعات ”مائيسيني يونان“ (Mycenaean Greece) واري دور مان مڃين ٿا، جنهن جو زوال تقريباً 1100 قبل مسيح ۾ "[[ڪانسي جو دور|ڪانسي واري دور]]" جي خاتمي دوران ٿيو. ان کان ٽي صديون پوءِ، يعني اٺين صدي قبل مسيح ۾، يوناني شهري رياستون (جن کي "پولس" چيو ويندو هو) وجود ۾ اچڻ شروع ٿيون؛ ان سان گڏ ئي "آرڪيڪ دور" (Archaic) ۽ بحرِ روم جي علائقي ۾ يوناني نوآبادين جي قيام جو سلسلو شروع ٿيو. ان کان پوءِ قديم يونان جي "ڪلاسڪي دور" (Classical) ۾ ذهني ۽ فڪري عروج جو زمانو آيو، جنهن جو دائرو يوناني-فارسي جنگين کان وٺي 323 قبل مسيح ۾ سڪندرِ اعظم جي وفات تائين پکڙيل هو. هن دور ۾ ايٿنس جو "سونهري دور"، ايٿنس ۽ اسپارٽا وچ ۾ "پيلوپونيسين جنگ"، اسپارٽا ۽ ٿيبس جي مختصر مدي واري بالادستي، ميسيڊونيا جي فلپ ٻئي جي اڳواڻي ۾ ”هيلينڪ ليگ“ جو قيام ۽ ان کان پوءِ سندس پٽ سڪندرِ اعظم پاران فارس جي "[[هخامنشي سلطنت]]" (Achaemenid) جي فتح شامل هئا. سڪندر جي علائقائي فتوحات جي نتيجي ۾ قديم يوناني ثقافت [[اتر آفريڪا]] ۽ [[اولهه ايشيا]] تائين پکڙجي وئي؛ ان دور کي هيلينسٽڪ دور" (Hellenistic) چيو وڃي ٿو، جيڪو تقريباً 30 قبل مسيح ۾ ان وقت ختم ٿيو جڏهن [[اسڪندريه|اسڪندريا]] مرڪز واري [[قديم مصر|مصر]] جي ”ٽوليمي“ (Ptolemaic) بادشاهت کي [[رومي سلطنت|روم]] پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ورتو. ڪلاسڪي يوناني ثقافت، خاص طور تي يوناني فلسفي، قديم روم تي گهرو اثر وڌو، جنهن ان ثقافت جي مختلف شڪلين کي بحرِ روم ۽ يورپ جي وڏي حصي تائين ڦهلايو. ان ئي سبب ڪري، ڪلاسڪي يونان کي عام طور تي مغربي تهذيب جو گهوارو (يا بنيادي مرڪز) سمجهيو ويندو آهي؛ اها ئي بنيادي ثقافت آهي جتان جديد مغرب سياست، فلسفي، سائنس ۽ فن جي شعبي ۾ پنهنجا ڪيترائي بنيادي اصول ۽ خيال حاصل ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قديم يونان]] [[زمرو:تهذيبون|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم يونان]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم يونان]] lcoc88uk5quh2hnwhojm1kk0ngse4f2 406121 406120 2026-08-23T10:12:56Z Memon2025 21315 /* */ 406121 wikitext text/x-wiki [[File:Carte Grece antique 02.jpg|thumb|قديم يونان: 1100 ق.م کان 30 ق.م تائين]] '''قديم يونان''' (<small>Ancient</small> <small>Greece</small>)، هڪ اتر-اوڀر [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ]] جي تهذيب هئي، جيڪا نائين کان ٻارھين صدي ق.م. جي يوناني اونداهي دور کان وٺي قديم عھد تائين موجود هئي. ھن تھذيب ۾ ثقافتي ۽ لساني ھڪجڙايون رکندڙ شھري رياستون ۽ مختلف علائقا شامل ھئا. ھي شھر ۽ علائقا صرف ھڪ ڀيرو <small>13</small> سالن جي لاءِ [[سڪندر اعظم]] جي حڪمراني ھيٺ [[مقدونيا (قديم رياست)|قديم مقدونيا]] ۾ گڏ رھيا ھئا.<ref>{{cite book |title=Paths from ancient Greece |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-08846-7 |pages=27 کان 50}}</ref> ماهر قديم يونان جي شروعات "مائيسيني يونان" (<small>Mycenaean</small> <small>Greece</small>) واري دور مان مڃين ٿا، جنهن جو زوال تقريباً <small>1100</small> قبل مسيح ۾ "[[ڪانسي جو دور|ڪانسي واري دور]]" جي خاتمي دوران ٿيو. ان کان ٽي صديون پوءِ، يعني اٺين صدي قبل مسيح ۾، يوناني شهري رياستون (جن کي "پولس" چيو ويندو هو) وجود ۾ اچڻ شروع ٿيون؛ ان سان گڏ ئي "آرڪيڪ دور" (<small>Archaic</small>) ۽ بحرِ روم جي علائقي ۾ يوناني نوآبادين جي قيام جو سلسلو شروع ٿيو. ان کان پوءِ قديم يونان جي "ڪلاسڪي دور" (<small>Classical</small>) ۾ ذهني ۽ فڪري عروج جو زمانو آيو، جنهن جو دائرو يوناني-فارسي جنگين کان وٺي <small>323</small> قبل مسيح ۾ سڪندرِ اعظم جي وفات تائين پکڙيل هو. هن دور ۾ ايٿنس جو "سونهري دور"، ايٿنس ۽ اسپارٽا وچ ۾ "پيلوپونيسين جنگ"، اسپارٽا ۽ ٿيبس جي مختصر مدي واري بالادستي، ميسيڊونيا جي فلپ ٻئي جي اڳواڻي ۾ ”هيلينڪ ليگ“ جو قيام ۽ ان کان پوءِ سندس پٽ سڪندرِ اعظم پاران فارس جي [[هخامنشي سلطنت]] (<small>Achaemenid</small>) جي فتح شامل هئا. سڪندر جي علائقائي فتوحات جي نتيجي ۾ قديم يوناني ثقافت [[اتر آفريڪا]] ۽ [[اولهه ايشيا]] تائين پکڙجي وئي؛ ان دور کي هيلينڪ دور" (<small>Hellenistic</small>) چيو وڃي ٿو، جيڪو تقريباً <small>30</small> قبل مسيح ۾ ان وقت ختم ٿيو جڏهن [[اسڪندريه|اسڪندريا]] مرڪز واري [[قديم مصر|مصر]] جي "ٽوليمي بادشاهت" (<small>Ptolemaic</small>) کي [[رومي سلطنت|روم]] پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ورتو. ڪلاسڪي يوناني ثقافت، خاص طور تي يوناني فلسفي، قديم روم تي گهرو اثر وڌو، جنهن ان ثقافت جي مختلف شڪلين کي بحرِ روم ۽ يورپ جي وڏي حصي تائين ڦهلايو. ان ئي سبب ڪري، ڪلاسڪي يونان کي عام طور تي مغربي تهذيب جو گهوارو يا بنيادي مرڪز سمجهيو ويندو آهي؛ اها ئي بنيادي ثقافت آهي جتان جديد مغرب سياست، فلسفي، سائنس ۽ فن جي شعبي ۾ پنهنجا ڪيترائي بنيادي اصول ۽ خيال حاصل ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قديم يونان]] [[زمرو:تهذيبون|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم يونان]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم يونان]] tkewgayastknfnykd1rykfed1vj03ss 406131 406121 2026-08-23T11:06:45Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 406131 wikitext text/x-wiki [[File:Carte Grece antique 02.jpg|thumb|قديم يونان: 1100 ق.م کان 30 ق.م تائين]] '''قديم يونان''' (<small>Ancient</small> <small>Greece</small>)، هڪ اتر-اوڀر [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ]] جي تهذيب هئي، جيڪا نائين کان ٻارھين صدي ق.م. جي يوناني اونداهي دور کان وٺي قديم عھد تائين موجود هئي. ھن تھذيب ۾ ثقافتي ۽ لساني ھڪجڙايون رکندڙ شھري رياستون ۽ مختلف علائقا شامل ھئا. ھي شھر ۽ علائقا صرف ھڪ ڀيرو <small>13</small> سالن جي لاءِ [[سڪندر اعظم]] جي حڪمراني ھيٺ [[مقدونيا (قديم رياست)|قديم مقدونيا]] ۾ گڏ رھيا ھئا.<ref>{{cite book |title=Paths from ancient Greece |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-08846-7 |pages=27 کان 50}}</ref> ماهر قديم يونان جي شروعات "مائيسيني يونان" (<small>Mycenaean</small> <small>Greece</small>) واري دور مان مڃين ٿا، جنهن جو زوال تقريباً <small>1100</small> قبل مسيح ۾ "[[ڪانسي جو دور|ڪانسي واري دور]]" جي خاتمي دوران ٿيو. ان کان ٽي صديون پوءِ، يعني اٺين صدي قبل مسيح ۾، يوناني شهري رياستون (جن کي "پولس" چيو ويندو هو) وجود ۾ اچڻ شروع ٿيون؛ ان سان گڏ ئي "آرڪيڪ دور" (<small>Archaic</small>) ۽ بحرِ روم جي علائقي ۾ يوناني نوآبادين جي قيام جو سلسلو شروع ٿيو. ان کان پوءِ قديم يونان جي "ڪلاسڪي دور" (<small>Classical</small>) ۾ ذهني ۽ فڪري عروج جو زمانو آيو، جنهن جو دائرو يوناني-فارسي جنگين کان وٺي <small>323</small> قبل مسيح ۾ سڪندرِ اعظم جي وفات تائين پکڙيل هو. هن دور ۾ ايٿنس جو "سونهري دور"، ايٿنس ۽ اسپارٽا وچ ۾ "پيلوپونيسين جنگ"، اسپارٽا ۽ ٿيبس جي مختصر مدي واري بالادستي، ميسيڊونيا جي فلپ ٻئي جي اڳواڻي ۾ ”هيلينڪ ليگ“ جو قيام ۽ ان کان پوءِ سندس پٽ سڪندرِ اعظم پاران فارس جي [[هخامنشي سلطنت]] (<small>Achaemenid</small>) جي فتح شامل هئا. سڪندر جي علائقائي فتوحات جي نتيجي ۾ قديم يوناني ثقافت [[اتر آفريڪا]] ۽ [[اولهه ايشيا]] تائين پکڙجي وئي؛ ان دور کي هيلينڪ دور" (<small>Hellenistic</small>) چيو وڃي ٿو، جيڪو تقريباً <small>30</small> قبل مسيح ۾ ان وقت ختم ٿيو جڏهن [[اسڪندريه|اسڪندريا]] مرڪز واري [[قديم مصر|مصر]] جي "ٽوليمي بادشاهت" (<small>Ptolemaic</small>) کي [[رومي سلطنت|روم]] پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ورتو. ڪلاسڪي يوناني ثقافت، خاص طور تي يوناني فلسفي، قديم روم تي گهرو اثر وڌو، جنهن ان ثقافت جي مختلف شڪلين کي بحرِ روم ۽ يورپ جي وڏي حصي تائين ڦهلايو. ان ئي سبب ڪري، ڪلاسڪي يونان کي عام طور تي مغربي تهذيب جو گهوارو يا بنيادي مرڪز سمجهيو ويندو آهي؛ اها ئي بنيادي ثقافت آهي جتان جديد مغرب سياست، فلسفي، سائنس ۽ فن جي شعبي ۾ پنهنجا ڪيترائي بنيادي اصول ۽ خيال حاصل ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قديم يونان]] [[زمرو:تهذيبون|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:ڪانسي جو دور|قديم يونان]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم يونان]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم يونان]] 65b86q59packyz5p9pi9bhyyuupdy16 406138 406131 2026-08-23T11:15:39Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 406138 wikitext text/x-wiki [[File:Carte Grece antique 02.jpg|thumb|قديم يونان: 1100 ق.م کان 30 ق.م تائين]] '''قديم يونان''' (<small>Ancient</small> <small>Greece</small>)، هڪ اتر-اوڀر [[رومي (ڀونوچ) سمنڊ]] جي تهذيب هئي، جيڪا نائين کان ٻارھين صدي ق.م. جي يوناني اونداهي دور کان وٺي قديم عھد تائين موجود هئي. ھن تھذيب ۾ ثقافتي ۽ لساني ھڪجڙايون رکندڙ شھري رياستون ۽ مختلف علائقا شامل ھئا. ھي شھر ۽ علائقا صرف ھڪ ڀيرو <small>13</small> سالن جي لاءِ [[سڪندر اعظم]] جي حڪمراني ھيٺ [[مقدونيا (قديم رياست)|قديم مقدونيا]] ۾ گڏ رھيا ھئا.<ref>{{cite book |title=Paths from ancient Greece |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-08846-7 |pages=27 کان 50}}</ref> ماهر قديم يونان جي شروعات "مائيسيني يونان" (<small>Mycenaean</small> <small>Greece</small>) واري دور مان مڃين ٿا، جنهن جو زوال تقريباً <small>1100</small> قبل مسيح ۾ "[[ڪانسي جو دور|ڪانسي واري دور]]" جي خاتمي دوران ٿيو. ان کان ٽي صديون پوءِ، يعني اٺين صدي قبل مسيح ۾، يوناني شهري رياستون (جن کي "پولس" چيو ويندو هو) وجود ۾ اچڻ شروع ٿيون؛ ان سان گڏ ئي "آرڪيڪ دور" (<small>Archaic</small>) ۽ بحرِ روم جي علائقي ۾ يوناني نوآبادين جي قيام جو سلسلو شروع ٿيو. ان کان پوءِ قديم يونان جي "ڪلاسڪي دور" (<small>Classical</small>) ۾ ذهني ۽ فڪري عروج جو زمانو آيو، جنهن جو دائرو يوناني-فارسي جنگين کان وٺي <small>323</small> قبل مسيح ۾ سڪندرِ اعظم جي وفات تائين پکڙيل هو. هن دور ۾ ايٿنس جو "سونهري دور"، ايٿنس ۽ اسپارٽا وچ ۾ "پيلوپونيسين جنگ"، اسپارٽا ۽ ٿيبس جي مختصر مدي واري بالادستي، ميسيڊونيا جي فلپ ٻئي جي اڳواڻي ۾ ”هيلينڪ ليگ“ جو قيام ۽ ان کان پوءِ سندس پٽ سڪندرِ اعظم پاران فارس جي [[هخامنشي سلطنت]] (<small>Achaemenid</small>) جي فتح شامل هئا. سڪندر جي علائقائي فتوحات جي نتيجي ۾ قديم يوناني ثقافت [[اتر آفريڪا]] ۽ [[اولهه ايشيا]] تائين پکڙجي وئي؛ ان دور کي هيلينڪ دور" (<small>Hellenistic</small>) چيو وڃي ٿو، جيڪو تقريباً <small>30</small> قبل مسيح ۾ ان وقت ختم ٿيو جڏهن [[اسڪندريه|اسڪندريا]] مرڪز واري [[قديم مصر|مصر]] جي "ٽوليمي بادشاهت" (<small>Ptolemaic</small>) کي [[رومي سلطنت|روم]] پنهنجي سلطنت ۾ ضم ڪري ورتو. ڪلاسڪي يوناني ثقافت، خاص طور تي يوناني فلسفي، قديم روم تي گهرو اثر وڌو، جنهن ان ثقافت جي مختلف شڪلين کي بحرِ روم ۽ يورپ جي وڏي حصي تائين ڦهلايو. ان ئي سبب ڪري، ڪلاسڪي يونان کي عام طور تي مغربي تهذيب جو گهوارو يا بنيادي مرڪز سمجهيو ويندو آهي؛ اها ئي بنيادي ثقافت آهي جتان جديد مغرب سياست، فلسفي، سائنس ۽ فن جي شعبي ۾ پنهنجا ڪيترائي بنيادي اصول ۽ خيال حاصل ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قديم يونان]] [[زمرو:تهذيبون|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ|قديم يونان]] [[زمرو:قديم تاريخ بلحاظ ملڪ|يونان]] [[زمرو:يونان جي تاريخ بلحاظ دور]] [[زمرو:ڪانسي جو دور|قديم يونان]] [[زمرو:ڪانسي وارو دور]] [[زمرو:لوهه جو دور|قديم يونان]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم يونان]] 2f482me0tycvstwxwljvhnw8dkj0wtt 14 88464 406133 348898 2026-08-23T11:10:24Z Memon2025 21315 /* */ 406133 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخي دور]] [[زمرو:Bronze Age]] 5dmc5bef6i27irgm4tk2xdhqctn7tr1 0 101551 406088 404096 2026-08-22T19:33:33Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[برونڊيائي ماڻھو]] to [[برونڊي جي آباديات]] 406088 wikitext text/x-wiki #چوريو [[برونڊي جي آباديات]] hrh1ebiutoso0z50mihd657v27qivng 0 101690 406089 404874 2026-08-22T19:33:53Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[جلاب جي بيماري]] to [[دست جي بيماري]] 406089 wikitext text/x-wiki #چوريو [[دست جي بيماري]] 72up2p0tn9a0chj5jb84t6y5m75uwfy 0 101709 406057 405597 2026-08-22T13:45:54Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 406057 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population={{Circa|'''231.69 million'''|lk=yes}} ([[2023 Pakistani Census#Religious demographics|2023 census]])<ref>{{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (96.35% of the population)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[Eid prayers|Eid prayer]] at the [[Badshahi Mosque]] in [[Lahore]]|regions=Throughout Pakistan|languages=[[Languages of Pakistan|Pakistani languages]]|religions=85–90% [[Sunni Muslims]]<br />10–15% [[Shia Muslims]]<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] 6qnlhlvuqzlwkb5xk1idepi7we9rfoe 406058 406057 2026-08-22T13:47:19Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 406058 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population={{Circa|'''231.69 million'''|lk=yes}} ([[2023 Pakistani Census#Religious demographics|2023 census]])<ref>{{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (96.35% of the population)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[Eid prayers|Eid prayer]] at the [[Badshahi Mosque]] in [[Lahore]]|regions=Throughout Pakistan|languages=[[Languages of Pakistan|Pakistani languages]]|religions=85–90% [[Sunni Muslims]]<br />10–15% [[Shia Muslims]]<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] nwunov7ppzvxawa1bfh6a82lsfbij31 406059 406058 2026-08-22T13:47:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تاريخ اسلام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 406059 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population={{Circa|'''231.69 million'''|lk=yes}} ([[2023 Pakistani Census#Religious demographics|2023 census]])<ref>{{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (96.35% of the population)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[Eid prayers|Eid prayer]] at the [[Badshahi Mosque]] in [[Lahore]]|regions=Throughout Pakistan|languages=[[Languages of Pakistan|Pakistani languages]]|religions=85–90% [[Sunni Muslims]]<br />10–15% [[Shia Muslims]]<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] pglhh8xa740454w2fnnqtzc9x4zac91 406060 406059 2026-08-22T13:48:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڪستان جي تاريخ بلحاظ موضوع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 406060 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population={{Circa|'''231.69 million'''|lk=yes}} ([[2023 Pakistani Census#Religious demographics|2023 census]])<ref>{{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (96.35% of the population)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[Eid prayers|Eid prayer]] at the [[Badshahi Mosque]] in [[Lahore]]|regions=Throughout Pakistan|languages=[[Languages of Pakistan|Pakistani languages]]|religions=85–90% [[Sunni Muslims]]<br />10–15% [[Shia Muslims]]<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ بلحاظ موضوع]] 3sswut44rw3q7o8x9ohc38bxx33zyxz 406061 406060 2026-08-22T13:48:51Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 406061 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population={{Circa|'''231.69 million'''|lk=yes}} ([[2023 Pakistani Census#Religious demographics|2023 census]])<ref>{{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (96.35% of the population)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[Eid prayers|Eid prayer]] at the [[Badshahi Mosque]] in [[Lahore]]|regions=Throughout Pakistan|languages=[[Languages of Pakistan|Pakistani languages]]|religions=85–90% [[Sunni Muslims]]<br />10–15% [[Shia Muslims]]<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==پڻ ڏسو== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] nwunov7ppzvxawa1bfh6a82lsfbij31 406064 406061 2026-08-22T13:52:03Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 406064 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population={{Circa|'''231.69 million'''|lk=yes}} ([[2023 Pakistani Census#Religious demographics|2023 census]])<ref>{{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (96.35% of the population)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[Eid prayers|Eid prayer]] at the [[Badshahi Mosque]] in [[Lahore]]|regions=Throughout Pakistan|languages=[[Languages of Pakistan|Pakistani languages]]|religions=85–90% [[Sunni Muslims]]<br />10–15% [[Shia Muslims]]<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Pakistan|Islam}} * [[Freedom of religion in Pakistan]] * [[History of the Islamic Republic of Pakistan]] * [[Islam in South Asia]] * [[Islamization in Pakistan]] * [[Religion in Pakistan]] * [[Religious discrimination in Pakistan]] * [[Shia Islam in Pakistan]] * [[Sufism in Pakistan]] * [[Islam by country]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] ehesezzfxqon9wsk9v5f4h1lplubwy2 406065 406064 2026-08-22T13:54:45Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 406065 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population={{Circa|'''231.69 million'''|lk=yes}} ([[2023 Pakistani Census#Religious demographics|2023 census]])<ref>{{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (96.35% of the population)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[Eid prayers|Eid prayer]] at the [[Badshahi Mosque]] in [[Lahore]]|regions=Throughout Pakistan|languages=[[Languages of Pakistan|Pakistani languages]]|religions=85–90% [[Sunni Muslims]]<br />10–15% [[Shia Muslims]]<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|اسلام}} * [[پاڪستان ۾ مذهبي آزادي]] * [[اسلامي جمهوريه پاڪستان جي تاريخ]] * [[ايشيا ۾ اسلام]] * [[ڏکڻ ايشيا ۾ اسلام]] * [[پاڪستان ۾ اسلاميڪرڻ]] * [[پاڪستان ۾ مذهب]] * [[پاڪستان ۾ مذهبي متڀيد]] * [[پاڪستان ۾ شيعيت]] * [[پاڪستان ۾ تصوف]] * [[اسلام بلحاظ ملڪ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] 9shhsxz98xd5pi5568hl5pnviqzyett 406066 406065 2026-08-22T14:03:11Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 406066 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population={{Circa|'''231.69 million'''|lk=yes}} ([[2023 Pakistani Census#Religious demographics|2023 census]])<ref>{{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (96.35% of the population)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[Eid prayers|Eid prayer]] at the [[Badshahi Mosque]] in [[Lahore]]|regions=Throughout Pakistan|languages=[[Languages of Pakistan|Pakistani languages]]|religions=85–90% [[Sunni Muslims]]<br />10–15% [[Shia Muslims]]<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|اسلام}} * [[پاڪستان ۾ مذھب]] * [[پاڪستان جي تاريخ|اسلامي جمهوريه پاڪستان جي تاريخ]] * [[ايشيا ۾ اسلام]] * [[اسلام بلحاظ ملڪ]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان ۾ مسجدن جي فهرست]] * [[پاڪستان جي آبادي جي جوڙجڪ]] * [[پاڪستاني نعت خوانن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] 004kv1myv70citr9svp93zpe7kkpze6 406067 406066 2026-08-22T14:21:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 406067 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population=23 ڪروڙ 17 لک (پاڪستان جي آدمشماري، 2023ع)<ref> {{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (ڪل آبادي جو 96.35 سيڪڙو)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور]] ۾ [[عيد الفطر]] جي نماز|regions=سڃي ملڪ ۾|languages=[[پاڪستان جون ٻوليون]]|religions=[[سني اسلام|سني مسلمان]] 85 کان 90 سيڪڙو <br /> [[شيعه|شيعه مسلمان]] 10 کان 15 سيڪڙو<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> == تاريخ == شجيل زيدي جي مطابق، ضياءُ الحق جي جنازي ۾ لکين ماڻهن شرڪت ڪئي ڇاڪاڻ ته هن انهن کي اهو ڪجهه ڏنو هو جنهن جي انهن کي خواهش هئي: وڌيڪ مذهب. ”پيو“ (PEW) جي هڪ راءِ شماري مان معلوم ٿيو ته 84 سيڪڙو پاڪستاني شريعت کي ملڪ جو سرڪاري قانون بڻائڻ جي حق ۾ هئا. 2013ع جي ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي رپورٽ مطابق، پاڪستاني مسلمانن جي اڪثريت (62 سيڪڙو) انهن ماڻهن لاءِ موت جي سزا جي حمايت ڪري ٿي جيڪي اسلام ڇڏي ڏين ٿا (ارتداد). ان جي ابتڙ، ڏکڻ ايشيا جي هڪ ٻئي مسلمان ملڪ بنگلاديش (جنهن جي پاڪستان سان گڏيل تاريخي ورثو آهي) ۾ اسلام ڇڏڻ وارن لاءِ موت جي سزا جي حمايت صرف 36 سيڪڙو هئي. ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي 2010ع واري راءِ شماري مان اهو به معلوم ٿيو ته 87 سيڪڙو پاڪستاني پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ جي ميمبر بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهن ٿا. سروي ڪيل سمورين مسلمان آباديءَ وارن ملڪن ۾ هي انگ سڀ کان وڌيڪ هو. ان جي ابتڙ، اردن ۾ 67 سيڪڙو، مصر ۾ 59 سيڪڙو، ترڪي ۾ 51 سيڪڙو، انڊونيشيا ۾ 36 سيڪڙو ۽ نائيجيريا ۾ 71 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهيو. اسلامي ڪارڪن، جهڙوڪ اڪثر علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻ) ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان|جماعت اسلامي]] (اسلامي سياسي پارٽي)، "اسلامي قانون ۽ ان تي عمل" جي توسيع جي حمايت ڪن ٿا. اسلامي جديديت پسند“ (Islamic Modernists) هن توسيع بابت گهڻو جوش نه ٿا رکن ۽ "ڪجهه ته مغرب جي سيڪيولر اصولن تي ترقيءَ جي به حمايت ڪري سگهن ٿا." === اسلامي طرزِ زندگي === پاڪستان ۾ مسجد هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي ادارو آهي. اسلامي ڪيلينڊر مطابق ڪيتريون ئي رسمون ۽ تقريبون ملهايون وڃن ٿيون. == آباديءَ جا انگ اکر == == مذهبي فرقا == == مذهبي ادارا ۽ تعليم == == مذهبيت جي سطح == == جديد دور جا مسئلا == ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|اسلام}} * [[پاڪستان ۾ مذھب]] * [[پاڪستان جي تاريخ|اسلامي جمهوريه پاڪستان جي تاريخ]] * [[ايشيا ۾ اسلام]] * [[اسلام بلحاظ ملڪ]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان ۾ مسجدن جي فهرست]] * [[پاڪستان جي آبادي جي جوڙجڪ]] * [[پاڪستاني نعت خوانن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] b8cky0dvx272aw79kpyyqnv58kwme40 406068 406067 2026-08-22T14:23:23Z Ibne maryam 17680 406068 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population=23 ڪروڙ 17 لک (پاڪستان جي آدمشماري، 2023ع)<ref> {{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (ڪل آبادي جو 96.35 سيڪڙو)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور]] ۾ [[عيد الفطر]] جي نماز|regions=سڃي ملڪ ۾|languages=[[پاڪستان جون ٻوليون]]|religions=[[سني اسلام|سني مسلمان]] 85 کان 90 سيڪڙو <br /> [[شيعه|شيعه مسلمان]] 10 کان 15 سيڪڙو<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==تاريخ== ===آزادي کان اڳ=== {{See also|تحريڪ پاڪستان}} Islam had reached the [[Indian subcontinent]] during the lifetime of [[Muhammad]]. According to a tradition, [[Baba Ratan Hindi]] was a trader from [[Punjab]] who was one of the non-Arab [[Sahabah|companions of Muhammad]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C-2lR4XaTgwC&q=baba+ratan+hindi&pg=PA50|title=India and Indonesia: General Perspectives|isbn=9004083650|last1=Heesterman|first1=J. C.|year=1989|publisher=BRILL }}</ref><ref>{{Cite book |last=Köprülü |first=Mehmet Fuat |url=https://books.google.com/books?id=_v6IWkCLnEwC&dq=baba+ratan&pg=PA79 |title=Early Mystics in Turkish Literature |date=2006 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-36686-1 |pages=79 |language=en}}</ref> In 644 AD, the [[Rashidun Caliphate]] conquered the coast of [[Makran]] after defeating the kingdom of Sindh in the [[battle of Rasil]]. According to Derryl N. Maclean, a link between Sindh and early partisans of Ali or proto-Shi'ites can be traced to Hakim ibn Jabalah al-Abdi who traveled across Sindh to Makran in the year 649 AD and presented a report on the area to the Caliph.<ref>M. Ishaq, "Hakim Bin Jabala – An Heroic Personality of Early Islam", Journal of the Pakistan Historical Society, pp. 145–50, (April 1955).</ref> During the [[Caliphate]] of Ali, [[Sindhi Hindus]] had come under influence of Islam and some even participated in the [[Battle of Camel]]. In 712 CE, the [[Umayyad Caliphate]], under an Arab general [[Muhammad bin Qasim]], conquered most of the [[Indus River|Indus]] region and [[Taxila|Takshashila]] (present-day Taxila) for the caliphate, to be made the "As-Sindh" province with its capital at Al-[[Mansura, Sindh|Mansurah]].<ref name="Information of Pakistan">{{cite web |url=http://www.infopak.gov.pk/History.aspx |title=History in Chronological Order |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Government of Pakistan |access-date=15 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723113602/http://infopak.gov.pk/History.aspx |archive-date=23 July 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/735610/figuring-qasim-how-pakistan-was-won |title=Figuring Qasim: How Pakistan was won |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2012-07-19 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1175127/the-first-pakistani |title=The first Pakistani? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1098562/muhammad-bin-qasim-predator-or-preacher |title=Muhammad Bin Qasim: Predator or preacher? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2014-04-08 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/article/721012/the-curious-case-of-dressing-up-an-8th-century-arab-as-the-true-founder-of-pakistan|title=Why some in Pakistan want to replace Jinnah as the founder of the country with an 8th century Arab|last=Paracha|first=Nadeem F.|work=Scroll.in|access-date=2018-01-09|language=en-US}}</ref> The Pakistan government's official chronology claims this as the time when the foundation of Pakistan was laid.<ref name="Information of Pakistan"/><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1125484 |title=What is the most blatant lie taught through Pakistan textbooks? |author=Rubina Saigol |year=2014 |publisher=Herald|access-date=14 August 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1164469 |title=A case for Gandhara |author=Shazia Rafi |year=2015 |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref> By the end of the 10th century CE, the region was ruled by several [[Hindu Shahi]] kings who would be subdued by the [[Ghaznavids]]. [[File:PK Thatta asv2020-02 img01 Shah Jahan Mosque.jpg|thumb|right|[[Shah Jahan Mosque, Thatta]] was patronized by the [[Mughal Emperor]] [[Shah Jahan]].]] The early medieval period (642–1219&nbsp;CE) witnessed the spread of [[Islam]] in the region and Takshashila was an important city for the religion in South Asia. During this period, [[Sufi]] [[Dawah|missionaries]] played a pivotal role in converting a majority of the regional Buddhist and Hindu population to Islam.<ref>{{cite book |author=Ira Marvin Lapidus |title=A history of Islamic societies |url=https://archive.org/details/historyislamicso00lapi |url-access=limited |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77933-3 |pages=[https://archive.org/details/historyislamicso00lapi/page/n205 382]–384}}</ref> These developments set the stage for the [[Muslim conquest in the Indian subcontinent|rule of several successive Muslim empires]] in the region, including the [[Ghaznavids|Ghaznavid Empire]] (975–1187&nbsp;CE), the [[Ghorid]] Kingdom, and the [[Delhi Sultanate]] (1206–1526&nbsp;CE). The [[Lodi dynasty]], the last of the Delhi Sultanate, was replaced by the [[Mughal Empire]] (1526–1857&nbsp;CE). [[File:Weeks Edwin Lord An Open-Air Restaurant Lahore.jpg|thumb|right|A painting by [[Edwin Lord Weeks]] c. 1889 of the marketplace near [[Wazir Khan Mosque]]]] ===In independent Pakistan=== ====Nature of state==== The [[All-India Muslim League|Muslim League]] leadership, [[ulama]] (Islamic clergy) and [[Muhammad Ali Jinnah|Jinnah]] had articulated their vision of Pakistan in terms of an [[Islamic state]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=articulated+their+vision+of+Pakistan+in+terms+of+an+islamic+state&pg=PA497|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=497|quote=As the book has demonstrated, local ML functionaries, (U.P.) ML leadership, Muslim modernists at Aligarh, the ulama and even Jinnah at times articulated their vision of Pakistan in terms of an Islamic state.}}</ref> Muhammad Ali Jinnah had developed a close association with the [[ulama]].<ref name=":42">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=489|quote=But what is undeniable is the close association he developed with the ulama, for when he died a little over a year after Pakistan was born, Maulana Shabbir Ahmad Usmani, in his funeral oration, described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor Aurangzeb.}}</ref> When Jinnah died, Islamic scholar [[Shabbir Ahmad Usmani|Maulana Shabbir Ahmad Usmani]] described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor [[Aurangzeb]] and also compared Jinnah's death to the [[Muhammad]]'s passing.<ref name=":42" /> [[Shabbir Ahmad Usmani|Usmani]] asked Pakistanis to remember Jinnah's message of Unity, Faith and Discipline and work to fulfil his dream:<blockquote>to create a solid bloc of all Muslim states from Karachi to Ankara, from Pakistan to Morocco. He [Jinnah] wanted to see the Muslims of the world united under the banner of Islam as an effective check against the aggressive designs of their enemies.<ref name=":42" /></blockquote>The first formal step taken to transform Pakistan into an ideological Islamic state was in March 1949 when the country's first Prime Minister, [[Liaquat Ali Khan]], introduced the [[Objectives Resolution]] in the Constituent Assembly.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=16}}</ref> The [[Objectives Resolution]] declared that sovereignty over the entire universe belongs to [[God in Islam|God]].<ref name=":13">{{Cite book|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121052313/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|url-status=dead|archive-date=November 21, 2008|title=Pakistan|last=Hussain|first=Rizwan|work=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|quote=The first important result of the combined efforts of the Jamāʿat-i Islāmī and the ʿulamāʿ was the passage of the Objectives Resolution in March 1949, whose formulation reflected compromise between traditionalists and modernists. The resolution embodied “the main principles on which the constitution of Pakistan is to be based.” It declared that "sovereignty over the entire universe belongs to God Almighty alone and the authority which He has delegated to the State of Pakistan through its people for being exercised within the limits prescribed by Him is a sacred trust," that “the principles of democracy, freedom, equality, tolerance and social justice, as enunciated by Islam shall be fully observed,” and that “the Muslims shall be enabled to order their lives in the individual and collective spheres in accord with the teaching and requirements of Islam as set out in the Holy Qurʿan and Sunna.” The Objectives Resolution has been reproduced as a preamble to the constitutions of 1956, 1962, and 1973.}}</ref> The president of the Muslim League, [[Chaudhry Khaliquzzaman]], announced that Pakistan would bring together all Muslim countries into Islamistan-a pan-Islamic entity.<ref name=":62">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=18}}</ref> [[Chaudhry Khaliquzzaman|Khaliq]] believed that Pakistan was only a Muslim state and was not yet an Islamic state, but that it could certainly become an Islamic state after bringing all believers of Islam into a single political unit.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=491}}</ref> Keith Callard, one of the earliest scholars on Pakistani politics, observed that Pakistanis believed in the essential unity of purpose and outlook in the Muslim world:<blockquote>Pakistan was founded to advance the cause of Muslims. Other Muslims might have been expected to be sympathetic, even enthusiastic. But this assumed that other Muslim states would take the same view of the relation between religion and nationality.<ref name=":62" /></blockquote>However, Pakistan's pan-Islamist sentiments were not shared by other Muslim governments at the time. Nationalism in other parts of the Muslim world was based on ethnicity, language and culture.<ref name=":62" /> Although Muslim governments were unsympathetic with Pakistan's pan-Islamic aspirations, Islamists from all over the world were drawn to Pakistan. Figures such as the Grand Mufti of Palestine, Al-Haj Amin al-Husseini, and leaders of Islamist political movements, such as the [[Muslim Brotherhood]], became frequent visitors to the country.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=19}}</ref> After [[Muhammad Zia-ul-Haq|General Zia-ul-Haq]] took power in a military coup, [[Hizb ut-Tahrir]] (an Islamist group calling for the establishment of a Caliphate) expanded its organisational network and activities in Pakistan. Its founder, [[Taqi al-Din al-Nabhani]], would maintain regular correspondence with [[Abul A'la Maududi|Abul A’la Maududi]], the founder of [[Jamaat-e-Islami]] (JI), and he also urged [[Israr Ahmed|Dr. Israr Ahmed]] to continue his work in Pakistan for the establishment of a global caliphate.<ref>{{Cite news|url=https://herald.dawn.com/news/1153325|title=Global connections: The crackdown on Hizbut Tahrir intensifies|last=Khan|first=Sher Ali|date=12 February 2016|work=Herald}}</ref> Social scientist Nasim Ahmad Jawed conducted a survey in 1969 in pre-divided Pakistan on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that over 60% of people in [[East Pakistan]] (modern day [[Bangladesh]]) professed to have a [[Secularity|secular]] national identity. However, in [[West Pakistan]] (current day Pakistan) the same figure professed to have an [[Islamic]] and not a secular identity. Furthermore, the same figure in East Pakistan defined their identity in terms of their ethnicity and not Islam. It was the opposite in West Pakistan, where Islam was stated to be more important than ethnicity.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X2_FAgAAQBAJ&q=islam+and+identity+the+causes+of+the+bangladesh+war&pg=PT37|title=The Causes of the Bangladesh War|last=Cochrane|first=Iain|year=2009|publisher=Lulu.com |isbn=9781445240435|quote=The social scientist, Nasim Ahmad Jawed has conducted a survey of nationalism in pre-divided Pakistan and identifies the links between religion, politics and nationalism in both wings of Pakistan. His findings are fascinating and go some way to explain the differing attitudes of West and East Pakistan to the relationship between Islam and Pakistani nationalism and how this affected the views of people in both wings, especially the views of the peoples of both wings towards each other. In 1969, Jawed conducted a survey on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that just over 60% in the East wing professed to have a secular national identity. However, in the West wing, the same figure professed an Islamic and not a secular identity. Furthermore, the same figure in the East wing described their identity in terms of their ethnicity and not in terms of Islam. He found that the opposite was the case in the West wing where Islam was stated to be more important than ethnicity.}}</ref> After Pakistan's first ever general elections the [[1973 constitution of pakistan|1973 Constitution]] was created by an elected Parliament.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=196}}</ref> The [[Constitution of Pakistan|Constitution]] declared Pakistan an Islamic Republic and Islam as the state religion. It also stated that all laws would have to be brought into accordance with the injunctions of Islam as laid down in the [[Quran]] and [[Sunnah]] and that no law repugnant to such injunctions could be enacted.<ref name=":82">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1Wh8AgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA189|title=The Right to Development in International Law: The Case of Pakistan|last=Iqbal|first=Khurshid|publisher=Routledge|year=2009|isbn=9781134019991|pages=189}}</ref> The [[1973 constitution of pakistan|1973 Constitution]] also created certain institutions such as the [[Sharia|Shariat Court]] and the [[Council of Islamic Ideology]] to channel the interpretation and application of Islam.<ref name=":92">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=198}}</ref> ====Zia ul Haq's Islamization==== {{main|Muhammad Zia-ul-Haq's Islamization}} On 5 July 1977, [[Muhammad Zia-ul-Haq|General Zia-ul-Haq]] led a [[coup d'état]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PJBpAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Constitutionalism in Islamic Countries: Between Upheaval and Continuity|last=Grote|first=Rainer|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=9780199910168|pages=196}}</ref> In the year or two before [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia-ul-Haq]]'s coup, his predecessor, leftist Prime Minister [[Zulfikar Ali Bhutto]], had faced vigorous opposition which was united under the revivalist banner of ''Nizam-e-Mustafa''<ref name="nasr-453">{{cite book|title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism|url=https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr|url-access=limited|date=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=0195096959|location=New York, Oxford|pages=[https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr/page/n55 45]–6|last1=Nasr|first1=Seyyed Vali Reza Nasr}}</ref> ("Rule of the prophet"). According to supporters of the movement, establishing an Islamic state based on ''[[sharia]]'' law would mean a return to the justice and success of the early days of Islam when [[Muhammad]] ruled the Muslims.<ref name="Kepel-10022">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&q=Nizam-e-Mustafa+sharia&pg=PA100|title=Jihad: The Trail of Political Islam|date=2002|publisher=I.B.Tauris|edition=2006|pages=100–101|last1=Kepel|first1=Gilles|isbn=9781845112578|access-date=5 December 2014}}</ref> In an effort to stem the tide of street Islamisation, Bhutto had also called for it and banned the drinking and selling of wine by Muslims, nightclubs and horse racing.<ref name="Kepel-10022" /><ref name="World Scientific22">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9cCtsWb9hoYC&q=zia+ul+haq&pg=PA202|title=State and Secularism: Perspectives from Asia§General Zia-ul-Haq and Patronage of Islamism|last=Michael Heng Siam-Heng, Ten Chin Liew|publisher=World Scientific|year=2010|isbn=9789814282383|location=Singapore|page=360}}</ref> [[File:Muslim self-identification.jpg|thumb|400px|Many diverse Islamic denominations are practised within Pakistan.]] "Islamisation" was the "primary" policy,<ref name="Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)">{{cite book|last=Haqqani|first=Husain|title=Pakistan:Between Mosque and Military; §From Islamic Republic to Islamic State|year=2005|publisher=Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)|location=United States|isbn=978-0-87003-214-1|pages=395 pages|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=Pakistan:Between+Mosque+and+Military}}</ref> or "centerpiece"<ref name=jones-16-centre>{{cite book|last1=Jones|first1=Owen Bennett|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|isbn=9780300097603|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=... Zia made Islam the centrepiece of his administration.}}</ref> of his government. [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia-ul-Haq]] committed himself to establishing an Islamic state and enforcing ''[[sharia]]'' law.<ref name="Kepel-10022" /> Zia established separate Shariat judicial courts<ref name=":92" /> and court benches<ref name="HRWdouble-192">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mIUwZ4aVM8AC&q=%22International+Commission+of+Jurists%22+pakistan+Zia-ul-Haq&pg=PA17|title=Double Jeopardy: Police Abuse of Women in Pakistan|date=1992|publisher=Human Rights Watch|page=19|isbn=9781564320636|access-date=3 December 2014}}</ref><ref name="United Book Press2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: between mosque and military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=United Book Press|year=2005|isbn=9780870032851|location=Washington D.C.|page=400}}</ref> to judge legal cases using Islamic doctrine.<ref name="wynbr-20092">{{cite book|url=https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9|url-access=registration|quote=a brief history of pakistan zia bolster ulama.|title=A Brief History of Pakistan|date=2009|publisher=Facts on File|isbn=9780816061846|pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9/page/216 216]–7|last1=Wynbrandt|first1=James}}</ref> New criminal offences (of adultery, fornication, and types of blasphemy), and new punishments (of whipping, amputation, and stoning to death), were added to Pakistani law. [[Riba|Interest]] payments for bank accounts were replaced by "profit and loss" payments. ''[[Zakat]]'' charitable donations became a 2.5% annual tax. School textbooks and libraries were overhauled to remove un-Islamic material.<ref name="jones-16-72">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=zia giving him a free hand to ignore internationally accepted human rights norms.|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref> Offices, schools, and factories were required to offer praying space.<ref name="Paracha-20092">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/812995/pious-follies|title=Pious follies|date=3 September 2009|website=Dawn.com|last1=Paracha|first1=Nadeem F.|access-date=20 December 2014}}</ref> Zia bolstered the influence of the ''[[ulama]]'' (Islamic clergy) and the Islamic parties,<ref name="wynbr-20092" /> whilst conservative scholars became fixtures on television.<ref name="Paracha-20092" /> 10,000s of activists from the [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] party were appointed to government posts to ensure the continuation of his agenda after his passing.<ref name="Kepel-10022" /><ref name="wynbr-20092" /><ref name="jones-162">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|quote=... Zia rewarded the only political party to offer him consistent support, Jamaat-e-Islami. Tens of thousands of Jamaat activists and sympathisers were given jobs in the judiciary, the civil service and other state institutions. These appointments meant Zia's Islamic agenda lived on long after he died.|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref><ref name="nasr-952">{{cite book|url=http://www.chicagobooth.edu/~/media/E49831A1165C49EBA902C83648F0CE36.pdf|title=ISLAMIZATION AND THE PAKISTANI ECONOMY|date=2004|publisher=Woodrow Wilson International Center or Scholars|page=95|chapter=Islamization, the State and Development|quote=General Zia became the patron of Islamization in Pakistan and for the first time in the country’s history, opened the bureaucracy, the military, and various state institutions to Islamic parties|last1=Nasr|first1=Vali|editor2-last=Lee|editor2-first=Wilson|editor1-last=Hathaway|editor1-first=Robert|access-date=30 January 2015}}</ref> Conservative ''[[ulama]]'' (Islamic scholars) were added to the [[Council of Islamic Ideology]].<ref name="HRWdouble-192" /> Separate electorates for [[Hinduism in Pakistan|Hindus]] and [[Christianity in Pakistan|Christians]] were established in 1985 even though Christian and Hindu leaders complained that they felt excluded from the county's political process.<ref name="OBJ-312">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=separate electorates for minorities in pakistan.|title=Pakistan: Eye of the Storm|date=2002|publisher=Yale University Press|isbn=0300101473|page=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/31 31]|last1=Jones|first1=Owen Bennett|access-date=9 December 2014}}</ref> Zia's state sponsored Islamization increased sectarian divisions in Pakistan between [[Sunnis]] and [[Shias]] and between [[Deobandis]] and [[Barelvis]].<ref name="talbot-251-islamization2">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/251 251]|quote=The state sponsored process of Islamisation dramatically increased sectarian divisions not only between [[Sunni]]s and [[Shia]] over the issue of the 1979 ''Zakat'' Ordinance, but also between [[Deobandi]]s and [[Barelvi]]s.|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061}}</ref> A solid majority of [[Barelvis]] had supported the creation of Pakistan,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA167|title=State and Nation-Building in Pakistan: Beyond Islam and Security|last1=Long|first1=Roger D.|last2=Singh|first2=Gurharpal|last3=Samad|first3=Yunas|last4=Talbot|first4=Ian|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9781317448204|pages=167|quote=In the 1940s a solid majority of the Barelvis were supporters of the Pakistan Movement and played a supporting role in its final phase (1940-7), mostly under the banner of the All-India Sunni Conference which had been founded in 1925.}}</ref> and [[Barelvi]] [[ulama]] had also issued fatwas in support of the [[Pakistan Movement]] during the 1946 elections,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WgFeAwAAQBAJ&q=Barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA135|title=The Awakening of Muslim Democracy: Religion, Modernity, and the State|last=Cesari|first=Jocelyne|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781107513297|pages=135|quote=For example, the Barelvi ulama supported the formation of the state of Pakistan and thought that any alliance with Hindus (such as that between the Indian National Congress and the Jamiat ulama-I-Hind [JUH]) was counterproductive.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XfI-hEI8a9wC&q=Barelvi+ulama+1946+elections&pg=PA87|title=Pakistan: The Struggle Within|last=John|first=Wilson|publisher=Pearson Education India|year=2009|isbn=9788131725047|pages=87|quote=During the 1946 election, Barelvi Ulama issued fatwas in favour of the Muslim League.}}</ref> but ironically Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of [[Deobandi]] (and later Ahl-e-Hadith/[[Salafi]]) institutions.<ref name=":102">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0Mx5DQAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA379|title=Faith-Based Violence and Deobandi Militancy in Pakistan|last1=Syed|first1=Jawad|last2=Pio|first2=Edwina|last3=Kamran|first3=Tahir|last4=Zaidi|first4=Abbas|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781349949663|pages=379|quote=Ironically, Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of Deobandi, and more recently Ahl-e Hadith/Salafi, institutions. Only a few Deobandi clerics decided to support the Pakistan Movement, but they were highly influential.}}</ref> This was despite the fact that only a few (although influential) [[Deobandi]] clerics had supported the [[Pakistan Movement]].<ref name=":102" /> Zia-ul-Haq forged a strong alliance between the [[Pakistan army|military]] and [[Deobandi]] institutions.<ref name=":102" /> In Pakistan, actors who have been identified by the state as moderate Sufis—such as the Barelwis, a movement founded in the 19th century in response to conservative reformers such as the Deobandis—mobilized after the government's call from 2009 onwards to save the soul of Pakistan from creeping “Talibanization.”<ref>{{Cite web|last=Philippon|first=Alix|date=2018-12-13|title=Positive branding and soft power: The promotion of Sufism in the war on terror|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2018/12/13/positive-branding-and-soft-power-the-promotion-of-sufism-in-the-war-on-terror/|access-date=2021-03-30|website=Brookings|language=en-US}}</ref> Possible motivations for the Islamization programme included [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia's]] personal piety (most accounts agree that he came from a religious family),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=132}}</ref> desire to gain political allies, to "fulfill Pakistan's ''raison d'être''" as a Muslim state, and/or the political need to legitimise what was seen by some Pakistanis as his "repressive, un-representative martial law regime".<ref name="talbot-2862">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/286 286]|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061 }}</ref> Until the government of General Muhammad Zia-ul-Haq, "Islamic activists" were frustrated by the lack of "teeth" to enforce Islamic law in Pakistan's constitution. For example, in the 1956 constitution, the state did not enforce "Islamic moral standards" but "endeavor[ed]" to make them compulsory and to "prevent" prostitution, gambling, consumption of alcoholic liquor, etc. Interest was to be eliminated "as soon as possible".<ref>quoting article 25, 28, 29, 198 of the 1956 Constitution of Pakistan</ref><ref>{{cite book|last1=Kennedy|first1=Charles|title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan|date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation|ref=CKILE|pages=84–5}}</ref> According to Shajeel Zaidi a million people attended Zia ul Haq's funeral because he had given them what they wanted: more religion.<ref>{{Cite news|url=http://blogs.tribune.com.pk/story/38972/in-defence-of-ziaul-haq/|title=In defence of Ziaul Haq|last=Zaidi|first=Shajeel|date=17 August 2016|work=Express Tribune}}</ref> A PEW opinion poll found that 84% of Pakistanis favoured making [[Sharia]] the official law of the land.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2013/04/30/the-worlds-muslims-religion-politics-society-beliefs-about-sharia/|title=Chapter 1: Beliefs About Sharia|date=30 April 2013|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=4 December 2016}}</ref> According to the 2013 [[Pew Research Center]] report, the majority of Pakistani Muslims also support the death penalty for those who leave Islam (62%). In contrast, support for the death penalty for those who leave Islam was only 36% in fellow South Asian Muslim country Bangladesh (which shared heritage with Pakistan).<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2013/05/01/64-percent-of-muslims-in-egypt-and-pakistan-support-the-death-penalty-for-leaving-islam/|title=Majorities of Muslims in Egypt and Pakistan support the death penalty for leaving Islam|newspaper=Washington Post|access-date=4 December 2016}}</ref> A 2010 opinion poll by PEW Research Centre also found that 87% of Pakistanis considered themselves 'Muslims first' rather than a member of their nationality. This was the highest figure amongst all Muslim populations surveyed. In contrast only 67% in [[Jordan]], 59% in [[Egypt]], 51% in [[Turkey]], 36% in [[Indonesia]] and 71% in [[Nigeria]] considered themselves as 'Muslim first' rather than a member of their own nationality.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|title=What Do You Consider Yourself First?|date=31 March 2010|website=Pew Research Center's Global Attitudes Project|access-date=4 December 2016|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425074821/https://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|url-status=dead}}</ref> "Islamic activists" such as much or the [[ulama]] (Islamic clerics) and [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] (Islamist party), support the expansion of "Islamic law and Islamic practices". "Islamic Modernists" are lukewarm to this expansion and "some may even advocate development along the secularist lines of the West."<ref>{{cite book |last1=Kennedy |first1=Charles |title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan |date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation |ref=CKILE|page=83}}</ref> ===Islamic way of life=== The mosque is an important religious as well as social institution in Pakistan.<ref>Malik, Jamal. ''Islam in South Asia: A Short History''. Leiden and Boston: Brill, 2008.</ref><ref>{{Cite journal|last=Mughal|first=M. A. Z.|date=2015-05-04|title=An anthropological perspective on the mosque in Pakistan|journal=Asian Anthropology|language=en|volume=14|issue=2|pages=166–181|doi=10.1080/1683478X.2015.1055543|s2cid=54051524|issn=1683-478X|url=http://dro.dur.ac.uk/16438/1/16438.pdf}}</ref> Many rituals and ceremonies are celebrated according to Islamic calendar. شجيل زيدي جي مطابق، ضياءُ الحق جي جنازي ۾ لکين ماڻهن شرڪت ڪئي ڇاڪاڻ ته هن انهن کي اهو ڪجهه ڏنو هو جنهن جي انهن کي خواهش هئي: وڌيڪ مذهب. ”پيو“ (PEW) جي هڪ راءِ شماري مان معلوم ٿيو ته 84 سيڪڙو پاڪستاني شريعت کي ملڪ جو سرڪاري قانون بڻائڻ جي حق ۾ هئا. 2013ع جي ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي رپورٽ مطابق، پاڪستاني مسلمانن جي اڪثريت (62 سيڪڙو) انهن ماڻهن لاءِ موت جي سزا جي حمايت ڪري ٿي جيڪي اسلام ڇڏي ڏين ٿا (ارتداد). ان جي ابتڙ، ڏکڻ ايشيا جي هڪ ٻئي مسلمان ملڪ بنگلاديش (جنهن جي پاڪستان سان گڏيل تاريخي ورثو آهي) ۾ اسلام ڇڏڻ وارن لاءِ موت جي سزا جي حمايت صرف 36 سيڪڙو هئي. ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي 2010ع واري راءِ شماري مان اهو به معلوم ٿيو ته 87 سيڪڙو پاڪستاني پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ جي ميمبر بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهن ٿا. سروي ڪيل سمورين مسلمان آباديءَ وارن ملڪن ۾ هي انگ سڀ کان وڌيڪ هو. ان جي ابتڙ، اردن ۾ 67 سيڪڙو، مصر ۾ 59 سيڪڙو، ترڪي ۾ 51 سيڪڙو، انڊونيشيا ۾ 36 سيڪڙو ۽ نائيجيريا ۾ 71 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهيو. اسلامي ڪارڪن، جهڙوڪ اڪثر علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻ) ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان|جماعت اسلامي]] (اسلامي سياسي پارٽي)، "اسلامي قانون ۽ ان تي عمل" جي توسيع جي حمايت ڪن ٿا. اسلامي جديديت پسند“ (Islamic Modernists) هن توسيع بابت گهڻو جوش نه ٿا رکن ۽ "ڪجهه ته مغرب جي سيڪيولر اصولن تي ترقيءَ جي به حمايت ڪري سگهن ٿا." === اسلامي طرزِ زندگي === پاڪستان ۾ مسجد هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي ادارو آهي. اسلامي ڪيلينڊر مطابق ڪيتريون ئي رسمون ۽ تقريبون ملهايون وڃن ٿيون. == آباديءَ جا انگ اکر == == مذهبي فرقا == == مذهبي ادارا ۽ تعليم == == مذهبيت جي سطح == == جديد دور جا مسئلا == ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|اسلام}} * [[پاڪستان ۾ مذھب]] * [[پاڪستان جي تاريخ|اسلامي جمهوريه پاڪستان جي تاريخ]] * [[ايشيا ۾ اسلام]] * [[اسلام بلحاظ ملڪ]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان ۾ مسجدن جي فهرست]] * [[پاڪستان جي آبادي جي جوڙجڪ]] * [[پاڪستاني نعت خوانن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] 2zl7yrmsr396n1t77jq0of95d7c3025 406069 406068 2026-08-22T14:35:47Z Ibne maryam 17680 /* Zia ul Haq's Islamization */ 406069 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population=23 ڪروڙ 17 لک (پاڪستان جي آدمشماري، 2023ع)<ref> {{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (ڪل آبادي جو 96.35 سيڪڙو)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور]] ۾ [[عيد الفطر]] جي نماز|regions=سڃي ملڪ ۾|languages=[[پاڪستان جون ٻوليون]]|religions=[[سني اسلام|سني مسلمان]] 85 کان 90 سيڪڙو <br /> [[شيعه|شيعه مسلمان]] 10 کان 15 سيڪڙو<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==تاريخ== ===آزادي کان اڳ=== {{See also|تحريڪ پاڪستان}} Islam had reached the [[Indian subcontinent]] during the lifetime of [[Muhammad]]. According to a tradition, [[Baba Ratan Hindi]] was a trader from [[Punjab]] who was one of the non-Arab [[Sahabah|companions of Muhammad]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C-2lR4XaTgwC&q=baba+ratan+hindi&pg=PA50|title=India and Indonesia: General Perspectives|isbn=9004083650|last1=Heesterman|first1=J. C.|year=1989|publisher=BRILL }}</ref><ref>{{Cite book |last=Köprülü |first=Mehmet Fuat |url=https://books.google.com/books?id=_v6IWkCLnEwC&dq=baba+ratan&pg=PA79 |title=Early Mystics in Turkish Literature |date=2006 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-36686-1 |pages=79 |language=en}}</ref> In 644 AD, the [[Rashidun Caliphate]] conquered the coast of [[Makran]] after defeating the kingdom of Sindh in the [[battle of Rasil]]. According to Derryl N. Maclean, a link between Sindh and early partisans of Ali or proto-Shi'ites can be traced to Hakim ibn Jabalah al-Abdi who traveled across Sindh to Makran in the year 649 AD and presented a report on the area to the Caliph.<ref>M. Ishaq, "Hakim Bin Jabala – An Heroic Personality of Early Islam", Journal of the Pakistan Historical Society, pp. 145–50, (April 1955).</ref> During the [[Caliphate]] of Ali, [[Sindhi Hindus]] had come under influence of Islam and some even participated in the [[Battle of Camel]]. In 712 CE, the [[Umayyad Caliphate]], under an Arab general [[Muhammad bin Qasim]], conquered most of the [[Indus River|Indus]] region and [[Taxila|Takshashila]] (present-day Taxila) for the caliphate, to be made the "As-Sindh" province with its capital at Al-[[Mansura, Sindh|Mansurah]].<ref name="Information of Pakistan">{{cite web |url=http://www.infopak.gov.pk/History.aspx |title=History in Chronological Order |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Government of Pakistan |access-date=15 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723113602/http://infopak.gov.pk/History.aspx |archive-date=23 July 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/735610/figuring-qasim-how-pakistan-was-won |title=Figuring Qasim: How Pakistan was won |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2012-07-19 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1175127/the-first-pakistani |title=The first Pakistani? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1098562/muhammad-bin-qasim-predator-or-preacher |title=Muhammad Bin Qasim: Predator or preacher? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2014-04-08 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/article/721012/the-curious-case-of-dressing-up-an-8th-century-arab-as-the-true-founder-of-pakistan|title=Why some in Pakistan want to replace Jinnah as the founder of the country with an 8th century Arab|last=Paracha|first=Nadeem F.|work=Scroll.in|access-date=2018-01-09|language=en-US}}</ref> The Pakistan government's official chronology claims this as the time when the foundation of Pakistan was laid.<ref name="Information of Pakistan"/><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1125484 |title=What is the most blatant lie taught through Pakistan textbooks? |author=Rubina Saigol |year=2014 |publisher=Herald|access-date=14 August 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1164469 |title=A case for Gandhara |author=Shazia Rafi |year=2015 |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref> By the end of the 10th century CE, the region was ruled by several [[Hindu Shahi]] kings who would be subdued by the [[Ghaznavids]]. [[File:PK Thatta asv2020-02 img01 Shah Jahan Mosque.jpg|thumb|right|[[Shah Jahan Mosque, Thatta]] was patronized by the [[Mughal Emperor]] [[Shah Jahan]].]] The early medieval period (642–1219&nbsp;CE) witnessed the spread of [[Islam]] in the region and Takshashila was an important city for the religion in South Asia. During this period, [[Sufi]] [[Dawah|missionaries]] played a pivotal role in converting a majority of the regional Buddhist and Hindu population to Islam.<ref>{{cite book |author=Ira Marvin Lapidus |title=A history of Islamic societies |url=https://archive.org/details/historyislamicso00lapi |url-access=limited |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77933-3 |pages=[https://archive.org/details/historyislamicso00lapi/page/n205 382]–384}}</ref> These developments set the stage for the [[Muslim conquest in the Indian subcontinent|rule of several successive Muslim empires]] in the region, including the [[Ghaznavids|Ghaznavid Empire]] (975–1187&nbsp;CE), the [[Ghorid]] Kingdom, and the [[Delhi Sultanate]] (1206–1526&nbsp;CE). The [[Lodi dynasty]], the last of the Delhi Sultanate, was replaced by the [[Mughal Empire]] (1526–1857&nbsp;CE). [[File:Weeks Edwin Lord An Open-Air Restaurant Lahore.jpg|thumb|right|A painting by [[Edwin Lord Weeks]] c. 1889 of the marketplace near [[Wazir Khan Mosque]]]] ===In independent Pakistan=== ====Nature of state==== The [[All-India Muslim League|Muslim League]] leadership, [[ulama]] (Islamic clergy) and [[Muhammad Ali Jinnah|Jinnah]] had articulated their vision of Pakistan in terms of an [[Islamic state]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=articulated+their+vision+of+Pakistan+in+terms+of+an+islamic+state&pg=PA497|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=497|quote=As the book has demonstrated, local ML functionaries, (U.P.) ML leadership, Muslim modernists at Aligarh, the ulama and even Jinnah at times articulated their vision of Pakistan in terms of an Islamic state.}}</ref> Muhammad Ali Jinnah had developed a close association with the [[ulama]].<ref name=":42">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=489|quote=But what is undeniable is the close association he developed with the ulama, for when he died a little over a year after Pakistan was born, Maulana Shabbir Ahmad Usmani, in his funeral oration, described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor Aurangzeb.}}</ref> When Jinnah died, Islamic scholar [[Shabbir Ahmad Usmani|Maulana Shabbir Ahmad Usmani]] described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor [[Aurangzeb]] and also compared Jinnah's death to the [[Muhammad]]'s passing.<ref name=":42" /> [[Shabbir Ahmad Usmani|Usmani]] asked Pakistanis to remember Jinnah's message of Unity, Faith and Discipline and work to fulfil his dream:<blockquote>to create a solid bloc of all Muslim states from Karachi to Ankara, from Pakistan to Morocco. He [Jinnah] wanted to see the Muslims of the world united under the banner of Islam as an effective check against the aggressive designs of their enemies.<ref name=":42" /></blockquote>The first formal step taken to transform Pakistan into an ideological Islamic state was in March 1949 when the country's first Prime Minister, [[Liaquat Ali Khan]], introduced the [[Objectives Resolution]] in the Constituent Assembly.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=16}}</ref> The [[Objectives Resolution]] declared that sovereignty over the entire universe belongs to [[God in Islam|God]].<ref name=":13">{{Cite book|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121052313/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|url-status=dead|archive-date=November 21, 2008|title=Pakistan|last=Hussain|first=Rizwan|work=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|quote=The first important result of the combined efforts of the Jamāʿat-i Islāmī and the ʿulamāʿ was the passage of the Objectives Resolution in March 1949, whose formulation reflected compromise between traditionalists and modernists. The resolution embodied “the main principles on which the constitution of Pakistan is to be based.” It declared that "sovereignty over the entire universe belongs to God Almighty alone and the authority which He has delegated to the State of Pakistan through its people for being exercised within the limits prescribed by Him is a sacred trust," that “the principles of democracy, freedom, equality, tolerance and social justice, as enunciated by Islam shall be fully observed,” and that “the Muslims shall be enabled to order their lives in the individual and collective spheres in accord with the teaching and requirements of Islam as set out in the Holy Qurʿan and Sunna.” The Objectives Resolution has been reproduced as a preamble to the constitutions of 1956, 1962, and 1973.}}</ref> The president of the Muslim League, [[Chaudhry Khaliquzzaman]], announced that Pakistan would bring together all Muslim countries into Islamistan-a pan-Islamic entity.<ref name=":62">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=18}}</ref> [[Chaudhry Khaliquzzaman|Khaliq]] believed that Pakistan was only a Muslim state and was not yet an Islamic state, but that it could certainly become an Islamic state after bringing all believers of Islam into a single political unit.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=491}}</ref> Keith Callard, one of the earliest scholars on Pakistani politics, observed that Pakistanis believed in the essential unity of purpose and outlook in the Muslim world:<blockquote>Pakistan was founded to advance the cause of Muslims. Other Muslims might have been expected to be sympathetic, even enthusiastic. But this assumed that other Muslim states would take the same view of the relation between religion and nationality.<ref name=":62" /></blockquote>However, Pakistan's pan-Islamist sentiments were not shared by other Muslim governments at the time. Nationalism in other parts of the Muslim world was based on ethnicity, language and culture.<ref name=":62" /> Although Muslim governments were unsympathetic with Pakistan's pan-Islamic aspirations, Islamists from all over the world were drawn to Pakistan. Figures such as the Grand Mufti of Palestine, Al-Haj Amin al-Husseini, and leaders of Islamist political movements, such as the [[Muslim Brotherhood]], became frequent visitors to the country.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=19}}</ref> After [[Muhammad Zia-ul-Haq|General Zia-ul-Haq]] took power in a military coup, [[Hizb ut-Tahrir]] (an Islamist group calling for the establishment of a Caliphate) expanded its organisational network and activities in Pakistan. Its founder, [[Taqi al-Din al-Nabhani]], would maintain regular correspondence with [[Abul A'la Maududi|Abul A’la Maududi]], the founder of [[Jamaat-e-Islami]] (JI), and he also urged [[Israr Ahmed|Dr. Israr Ahmed]] to continue his work in Pakistan for the establishment of a global caliphate.<ref>{{Cite news|url=https://herald.dawn.com/news/1153325|title=Global connections: The crackdown on Hizbut Tahrir intensifies|last=Khan|first=Sher Ali|date=12 February 2016|work=Herald}}</ref> Social scientist Nasim Ahmad Jawed conducted a survey in 1969 in pre-divided Pakistan on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that over 60% of people in [[East Pakistan]] (modern day [[Bangladesh]]) professed to have a [[Secularity|secular]] national identity. However, in [[West Pakistan]] (current day Pakistan) the same figure professed to have an [[Islamic]] and not a secular identity. Furthermore, the same figure in East Pakistan defined their identity in terms of their ethnicity and not Islam. It was the opposite in West Pakistan, where Islam was stated to be more important than ethnicity.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X2_FAgAAQBAJ&q=islam+and+identity+the+causes+of+the+bangladesh+war&pg=PT37|title=The Causes of the Bangladesh War|last=Cochrane|first=Iain|year=2009|publisher=Lulu.com |isbn=9781445240435|quote=The social scientist, Nasim Ahmad Jawed has conducted a survey of nationalism in pre-divided Pakistan and identifies the links between religion, politics and nationalism in both wings of Pakistan. His findings are fascinating and go some way to explain the differing attitudes of West and East Pakistan to the relationship between Islam and Pakistani nationalism and how this affected the views of people in both wings, especially the views of the peoples of both wings towards each other. In 1969, Jawed conducted a survey on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that just over 60% in the East wing professed to have a secular national identity. However, in the West wing, the same figure professed an Islamic and not a secular identity. Furthermore, the same figure in the East wing described their identity in terms of their ethnicity and not in terms of Islam. He found that the opposite was the case in the West wing where Islam was stated to be more important than ethnicity.}}</ref> After Pakistan's first ever general elections the [[1973 constitution of pakistan|1973 Constitution]] was created by an elected Parliament.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=196}}</ref> The [[Constitution of Pakistan|Constitution]] declared Pakistan an Islamic Republic and Islam as the state religion. It also stated that all laws would have to be brought into accordance with the injunctions of Islam as laid down in the [[Quran]] and [[Sunnah]] and that no law repugnant to such injunctions could be enacted.<ref name=":82">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1Wh8AgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA189|title=The Right to Development in International Law: The Case of Pakistan|last=Iqbal|first=Khurshid|publisher=Routledge|year=2009|isbn=9781134019991|pages=189}}</ref> The [[1973 constitution of pakistan|1973 Constitution]] also created certain institutions such as the [[Sharia|Shariat Court]] and the [[Council of Islamic Ideology]] to channel the interpretation and application of Islam.<ref name=":92">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=198}}</ref> ====Zia ul Haq's Islamization==== {{main|Muhammad Zia-ul-Haq's Islamization}} On 5 July 1977, [[Muhammad Zia-ul-Haq|General Zia-ul-Haq]] led a [[coup d'état]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PJBpAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Constitutionalism in Islamic Countries: Between Upheaval and Continuity|last=Grote|first=Rainer|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=9780199910168|pages=196}}</ref> In the year or two before [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia-ul-Haq]]'s coup, his predecessor, leftist Prime Minister [[Zulfikar Ali Bhutto]], had faced vigorous opposition which was united under the revivalist banner of ''Nizam-e-Mustafa''<ref name="nasr-453">{{cite book|title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism|url=https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr|url-access=limited|date=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=0195096959|location=New York, Oxford|pages=[https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr/page/n55 45]–6|last1=Nasr|first1=Seyyed Vali Reza Nasr}}</ref> ("Rule of the prophet"). According to supporters of the movement, establishing an Islamic state based on ''[[sharia]]'' law would mean a return to the justice and success of the early days of Islam when [[Muhammad]] ruled the Muslims.<ref name="Kepel-10022">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&q=Nizam-e-Mustafa+sharia&pg=PA100|title=Jihad: The Trail of Political Islam|date=2002|publisher=I.B.Tauris|edition=2006|pages=100–101|last1=Kepel|first1=Gilles|isbn=9781845112578|access-date=5 December 2014}}</ref> In an effort to stem the tide of street Islamisation, Bhutto had also called for it and banned the drinking and selling of wine by Muslims, nightclubs and horse racing.<ref name="Kepel-10022" /><ref name="World Scientific22">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9cCtsWb9hoYC&q=zia+ul+haq&pg=PA202|title=State and Secularism: Perspectives from Asia§General Zia-ul-Haq and Patronage of Islamism|last=Michael Heng Siam-Heng, Ten Chin Liew|publisher=World Scientific|year=2010|isbn=9789814282383|location=Singapore|page=360}}</ref> [[File:Muslim self-identification.jpg|thumb|400px|Many diverse Islamic denominations are practised within Pakistan.]] "Islamisation" پاڪستان ۾ اسلام جا ڪيترائي مختلف فرقن وارا طريقا ۽ عقيدا رائج آهن. * ”اسلاميڪيشن“ (اسلامي نظام جي نفاذ واري عمل) سندس حڪومت جي ”بنيادي“ پاليسي يا ”مرڪزي نقطو“ هئي. ضياءُ الحق هڪ اسلامي رياست قائم ڪرڻ ۽ شريعت جي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ پرعزم هو. ضياءَ اسلامي اصولن تحت قانوني معاملن جي فيصلي لاءِ الڳ شرعي عدالتون ۽ عدالتي بينچون قائم ڪيون. پاڪستاني قانون ۾ نوان فوجداري ڏوهه (جهڙوڪ زنا) ۽ نيون سزائون (جهڙوڪ ڪوڙا هڻڻ ۽ عضوا ڪٽڻ) شامل ڪيون ويون. بئنڪ اڪائونٽن تي ملندڙ وياج (سود) جي ادائيگي جي جاءِ تي ”نفعي ۽ نقصان“ جي بنياد تي ادائيگي جو نظام آندو ويو. زڪوات کي بچت اڪائونٽن تي 2.5 سيڪڙو سالياني ٽيڪس جي صورت ڏني وئي. اسڪولن جي درسي ڪتابن ۽ لائبريرين مان غير اسلامي مواد کي هٽائڻ لاءِ انهن ۾ بنيادي تبديليون آنديون ويون. آفيسن، اسڪولن ۽ ڪارخانن لاءِ لازمي قرار ڏنو ويو ته اهي نماز پڙهڻ لاءِ جاءِ فراهم ڪن. ضياءَ علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻن) ۽ اسلامي پارٽين جي اثر رسوخ کي وڌايو، جڏهن ته قدامت پسند عالم ٽيليويزن تي باقاعده نظر اچڻ لڳا. قدامت پسند علماءِ کي ”ڪائونسل آف اسلامڪ آئيڊيالاجي“ (اسلامي نظرياتي ڪائونسل) ۾ شامل ڪيو ويو. 1985ع ۾ هندن ۽ عيسائين لاءِ الڳ چونڊ حلقا قائم ڪيا ويا، جيتوڻيڪ عيسائي ۽ هندو اڳواڻن شڪايت ڪئي ته اهي ملڪ جي سياسي عمل کان پاڻ کي الڳ يا محروم محسوس ڪري رهيا هئا. * ضياءَ جي سرڪاري سرپرستي واري اسلاميڪيشن جي عمل پاڪستان ۾ سني ۽ شيعا، توڙي ديوبندي ۽ بريلوي فرقن جي وچ ۾ فرقيوارانه ورهاست کي وڌايو. * اسلاميڪيشن واري پروگرام جي ممڪنه سببن ۾ ضياءَ جي ذاتي تقويٰ (اڪثر روايتن موجب هو هڪ مذهبي گهراڻي سان تعلق رکندو هو)، هڪ مسلم رياست طور ”پاڪستان جي وجود جي بنيادي مقصد“ کي پورو ڪرڻ لاءِ سياسي اتحادي ٺاهڻ جي خواهش، ۽/يا ان عمل کي قانوني جواز فراهم ڪرڻ جي سياسي ضرورت شامل هئي جنهن کي ڪجهه پاڪستاني سندس ”ظالم ۽ غير نمائنده مارشل لا واري حڪومت“ سمجهندا هئا. [63] * جنرل محمد ضياءُ الحق جي حڪومت تائين، ”اسلامي ڪارڪن“ ان ڳالهه تي مايوس هئا ته پاڪستان جي آئين ۾ اسلامي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪي به ”مؤثر اختيار“ (يا قانوني طاقت) موجود نه هئا. مثال طور، 1956ع واري آئين ۾ رياست ”اسلامي اخلاقي معيارن“ کي زبردستي لاڳو نه ڪندي هئي، پر انهن کي لازمي بڻائڻ ۽ جسم فروشي، جوا، شراب نوشي وغيره کي روڪڻ لاءِ ”ڪوشش“ ڪندي هئي. ان ۾ اهو به چيو ويو هو ته وياج (سود) کي ”جلد کان جلد“ ختم ڪيو ويندو. was the "primary" policy,<ref name="Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)">{{cite book|last=Haqqani|first=Husain|title=Pakistan:Between Mosque and Military; §From Islamic Republic to Islamic State|year=2005|publisher=Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)|location=United States|isbn=978-0-87003-214-1|pages=395 pages|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=Pakistan:Between+Mosque+and+Military}}</ref> or "centerpiece"<ref name="jones-16-centre">{{cite book|last1=Jones|first1=Owen Bennett|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|isbn=9780300097603|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=... Zia made Islam the centrepiece of his administration.}}</ref> of his government. [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia-ul-Haq]] committed himself to establishing an Islamic state and enforcing ''[[sharia]]'' law.<ref name="Kepel-10022" /> Zia established separate Shariat judicial courts<ref name=":92" /> and court benches<ref name="HRWdouble-192">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mIUwZ4aVM8AC&q=%22International+Commission+of+Jurists%22+pakistan+Zia-ul-Haq&pg=PA17|title=Double Jeopardy: Police Abuse of Women in Pakistan|date=1992|publisher=Human Rights Watch|page=19|isbn=9781564320636|access-date=3 December 2014}}</ref><ref name="United Book Press2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: between mosque and military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=United Book Press|year=2005|isbn=9780870032851|location=Washington D.C.|page=400}}</ref> to judge legal cases using Islamic doctrine.<ref name="wynbr-20092">{{cite book|url=https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9|url-access=registration|quote=a brief history of pakistan zia bolster ulama.|title=A Brief History of Pakistan|date=2009|publisher=Facts on File|isbn=9780816061846|pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9/page/216 216]–7|last1=Wynbrandt|first1=James}}</ref> New criminal offences (of adultery, fornication, and types of blasphemy), and new punishments (of whipping, amputation, and stoning to death), were added to Pakistani law. [[Riba|Interest]] payments for bank accounts were replaced by "profit and loss" payments. ''[[Zakat]]'' charitable donations became a 2.5% annual tax. School textbooks and libraries were overhauled to remove un-Islamic material.<ref name="jones-16-72">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=zia giving him a free hand to ignore internationally accepted human rights norms.|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref> Offices, schools, and factories were required to offer praying space.<ref name="Paracha-20092">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/812995/pious-follies|title=Pious follies|date=3 September 2009|website=Dawn.com|last1=Paracha|first1=Nadeem F.|access-date=20 December 2014}}</ref> Zia bolstered the influence of the ''[[ulama]]'' (Islamic clergy) and the Islamic parties,<ref name="wynbr-20092" /> whilst conservative scholars became fixtures on television.<ref name="Paracha-20092" /> 10,000s of activists from the [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] party were appointed to government posts to ensure the continuation of his agenda after his passing.<ref name="Kepel-10022" /><ref name="wynbr-20092" /><ref name="jones-162">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|quote=... Zia rewarded the only political party to offer him consistent support, Jamaat-e-Islami. Tens of thousands of Jamaat activists and sympathisers were given jobs in the judiciary, the civil service and other state institutions. These appointments meant Zia's Islamic agenda lived on long after he died.|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref><ref name="nasr-952">{{cite book|url=http://www.chicagobooth.edu/~/media/E49831A1165C49EBA902C83648F0CE36.pdf|title=ISLAMIZATION AND THE PAKISTANI ECONOMY|date=2004|publisher=Woodrow Wilson International Center or Scholars|page=95|chapter=Islamization, the State and Development|quote=General Zia became the patron of Islamization in Pakistan and for the first time in the country’s history, opened the bureaucracy, the military, and various state institutions to Islamic parties|last1=Nasr|first1=Vali|editor2-last=Lee|editor2-first=Wilson|editor1-last=Hathaway|editor1-first=Robert|access-date=30 January 2015}}</ref> Conservative ''[[ulama]]'' (Islamic scholars) were added to the [[Council of Islamic Ideology]].<ref name="HRWdouble-192" /> Separate electorates for [[Hinduism in Pakistan|Hindus]] and [[Christianity in Pakistan|Christians]] were established in 1985 even though Christian and Hindu leaders complained that they felt excluded from the county's political process.<ref name="OBJ-312">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=separate electorates for minorities in pakistan.|title=Pakistan: Eye of the Storm|date=2002|publisher=Yale University Press|isbn=0300101473|page=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/31 31]|last1=Jones|first1=Owen Bennett|access-date=9 December 2014}}</ref> Zia's state sponsored Islamization increased sectarian divisions in Pakistan between [[Sunnis]] and [[Shias]] and between [[Deobandis]] and [[Barelvis]].<ref name="talbot-251-islamization2">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/251 251]|quote=The state sponsored process of Islamisation dramatically increased sectarian divisions not only between [[Sunni]]s and [[Shia]] over the issue of the 1979 ''Zakat'' Ordinance, but also between [[Deobandi]]s and [[Barelvi]]s.|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061}}</ref> A solid majority of [[Barelvis]] had supported the creation of Pakistan,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA167|title=State and Nation-Building in Pakistan: Beyond Islam and Security|last1=Long|first1=Roger D.|last2=Singh|first2=Gurharpal|last3=Samad|first3=Yunas|last4=Talbot|first4=Ian|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9781317448204|pages=167|quote=In the 1940s a solid majority of the Barelvis were supporters of the Pakistan Movement and played a supporting role in its final phase (1940-7), mostly under the banner of the All-India Sunni Conference which had been founded in 1925.}}</ref> and [[Barelvi]] [[ulama]] had also issued fatwas in support of the [[Pakistan Movement]] during the 1946 elections,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WgFeAwAAQBAJ&q=Barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA135|title=The Awakening of Muslim Democracy: Religion, Modernity, and the State|last=Cesari|first=Jocelyne|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781107513297|pages=135|quote=For example, the Barelvi ulama supported the formation of the state of Pakistan and thought that any alliance with Hindus (such as that between the Indian National Congress and the Jamiat ulama-I-Hind [JUH]) was counterproductive.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XfI-hEI8a9wC&q=Barelvi+ulama+1946+elections&pg=PA87|title=Pakistan: The Struggle Within|last=John|first=Wilson|publisher=Pearson Education India|year=2009|isbn=9788131725047|pages=87|quote=During the 1946 election, Barelvi Ulama issued fatwas in favour of the Muslim League.}}</ref> but ironically Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of [[Deobandi]] (and later Ahl-e-Hadith/[[Salafi]]) institutions.<ref name=":102">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0Mx5DQAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA379|title=Faith-Based Violence and Deobandi Militancy in Pakistan|last1=Syed|first1=Jawad|last2=Pio|first2=Edwina|last3=Kamran|first3=Tahir|last4=Zaidi|first4=Abbas|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781349949663|pages=379|quote=Ironically, Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of Deobandi, and more recently Ahl-e Hadith/Salafi, institutions. Only a few Deobandi clerics decided to support the Pakistan Movement, but they were highly influential.}}</ref> This was despite the fact that only a few (although influential) [[Deobandi]] clerics had supported the [[Pakistan Movement]].<ref name=":102" /> Zia-ul-Haq forged a strong alliance between the [[Pakistan army|military]] and [[Deobandi]] institutions.<ref name=":102" /> In Pakistan, actors who have been identified by the state as moderate Sufis—such as the Barelwis, a movement founded in the 19th century in response to conservative reformers such as the Deobandis—mobilized after the government's call from 2009 onwards to save the soul of Pakistan from creeping “Talibanization.”<ref>{{Cite web|last=Philippon|first=Alix|date=2018-12-13|title=Positive branding and soft power: The promotion of Sufism in the war on terror|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2018/12/13/positive-branding-and-soft-power-the-promotion-of-sufism-in-the-war-on-terror/|access-date=2021-03-30|website=Brookings|language=en-US}}</ref> Possible motivations for the Islamization programme included [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia's]] personal piety (most accounts agree that he came from a religious family),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=132}}</ref> desire to gain political allies, to "fulfill Pakistan's ''raison d'être''" as a Muslim state, and/or the political need to legitimise what was seen by some Pakistanis as his "repressive, un-representative martial law regime".<ref name="talbot-2862">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/286 286]|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061 }}</ref> Until the government of General Muhammad Zia-ul-Haq, "Islamic activists" were frustrated by the lack of "teeth" to enforce Islamic law in Pakistan's constitution. For example, in the 1956 constitution, the state did not enforce "Islamic moral standards" but "endeavor[ed]" to make them compulsory and to "prevent" prostitution, gambling, consumption of alcoholic liquor, etc. Interest was to be eliminated "as soon as possible".<ref>quoting article 25, 28, 29, 198 of the 1956 Constitution of Pakistan</ref><ref>{{cite book|last1=Kennedy|first1=Charles|title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan|date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation|ref=CKILE|pages=84–5}}</ref> According to Shajeel Zaidi a million people attended Zia ul Haq's funeral because he had given them what they wanted: more religion.<ref>{{Cite news|url=http://blogs.tribune.com.pk/story/38972/in-defence-of-ziaul-haq/|title=In defence of Ziaul Haq|last=Zaidi|first=Shajeel|date=17 August 2016|work=Express Tribune}}</ref> A PEW opinion poll found that 84% of Pakistanis favoured making [[Sharia]] the official law of the land.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2013/04/30/the-worlds-muslims-religion-politics-society-beliefs-about-sharia/|title=Chapter 1: Beliefs About Sharia|date=30 April 2013|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=4 December 2016}}</ref> According to the 2013 [[Pew Research Center]] report, the majority of Pakistani Muslims also support the death penalty for those who leave Islam (62%). In contrast, support for the death penalty for those who leave Islam was only 36% in fellow South Asian Muslim country Bangladesh (which shared heritage with Pakistan).<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2013/05/01/64-percent-of-muslims-in-egypt-and-pakistan-support-the-death-penalty-for-leaving-islam/|title=Majorities of Muslims in Egypt and Pakistan support the death penalty for leaving Islam|newspaper=Washington Post|access-date=4 December 2016}}</ref> A 2010 opinion poll by PEW Research Centre also found that 87% of Pakistanis considered themselves 'Muslims first' rather than a member of their nationality. This was the highest figure amongst all Muslim populations surveyed. In contrast only 67% in [[Jordan]], 59% in [[Egypt]], 51% in [[Turkey]], 36% in [[Indonesia]] and 71% in [[Nigeria]] considered themselves as 'Muslim first' rather than a member of their own nationality.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|title=What Do You Consider Yourself First?|date=31 March 2010|website=Pew Research Center's Global Attitudes Project|access-date=4 December 2016|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425074821/https://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|url-status=dead}}</ref> "Islamic activists" such as much or the [[ulama]] (Islamic clerics) and [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] (Islamist party), support the expansion of "Islamic law and Islamic practices". "Islamic Modernists" are lukewarm to this expansion and "some may even advocate development along the secularist lines of the West."<ref>{{cite book |last1=Kennedy |first1=Charles |title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan |date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation |ref=CKILE|page=83}}</ref> ===Islamic way of life=== The mosque is an important religious as well as social institution in Pakistan.<ref>Malik, Jamal. ''Islam in South Asia: A Short History''. Leiden and Boston: Brill, 2008.</ref><ref>{{Cite journal|last=Mughal|first=M. A. Z.|date=2015-05-04|title=An anthropological perspective on the mosque in Pakistan|journal=Asian Anthropology|language=en|volume=14|issue=2|pages=166–181|doi=10.1080/1683478X.2015.1055543|s2cid=54051524|issn=1683-478X|url=http://dro.dur.ac.uk/16438/1/16438.pdf}}</ref> Many rituals and ceremonies are celebrated according to Islamic calendar. شجيل زيدي جي مطابق، ضياءُ الحق جي جنازي ۾ لکين ماڻهن شرڪت ڪئي ڇاڪاڻ ته هن انهن کي اهو ڪجهه ڏنو هو جنهن جي انهن کي خواهش هئي: وڌيڪ مذهب. ”پيو“ (PEW) جي هڪ راءِ شماري مان معلوم ٿيو ته 84 سيڪڙو پاڪستاني شريعت کي ملڪ جو سرڪاري قانون بڻائڻ جي حق ۾ هئا. 2013ع جي ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي رپورٽ مطابق، پاڪستاني مسلمانن جي اڪثريت (62 سيڪڙو) انهن ماڻهن لاءِ موت جي سزا جي حمايت ڪري ٿي جيڪي اسلام ڇڏي ڏين ٿا (ارتداد). ان جي ابتڙ، ڏکڻ ايشيا جي هڪ ٻئي مسلمان ملڪ بنگلاديش (جنهن جي پاڪستان سان گڏيل تاريخي ورثو آهي) ۾ اسلام ڇڏڻ وارن لاءِ موت جي سزا جي حمايت صرف 36 سيڪڙو هئي. ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي 2010ع واري راءِ شماري مان اهو به معلوم ٿيو ته 87 سيڪڙو پاڪستاني پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ جي ميمبر بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهن ٿا. سروي ڪيل سمورين مسلمان آباديءَ وارن ملڪن ۾ هي انگ سڀ کان وڌيڪ هو. ان جي ابتڙ، اردن ۾ 67 سيڪڙو، مصر ۾ 59 سيڪڙو، ترڪي ۾ 51 سيڪڙو، انڊونيشيا ۾ 36 سيڪڙو ۽ نائيجيريا ۾ 71 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهيو. اسلامي ڪارڪن، جهڙوڪ اڪثر علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻ) ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان|جماعت اسلامي]] (اسلامي سياسي پارٽي)، "اسلامي قانون ۽ ان تي عمل" جي توسيع جي حمايت ڪن ٿا. اسلامي جديديت پسند“ (Islamic Modernists) هن توسيع بابت گهڻو جوش نه ٿا رکن ۽ "ڪجهه ته مغرب جي سيڪيولر اصولن تي ترقيءَ جي به حمايت ڪري سگهن ٿا." === اسلامي طرزِ زندگي === پاڪستان ۾ مسجد هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي ادارو آهي. اسلامي ڪيلينڊر مطابق ڪيتريون ئي رسمون ۽ تقريبون ملهايون وڃن ٿيون. == آباديءَ جا انگ اکر == == مذهبي فرقا == == مذهبي ادارا ۽ تعليم == == مذهبيت جي سطح == == جديد دور جا مسئلا == ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|اسلام}} * [[پاڪستان ۾ مذھب]] * [[پاڪستان جي تاريخ|اسلامي جمهوريه پاڪستان جي تاريخ]] * [[ايشيا ۾ اسلام]] * [[اسلام بلحاظ ملڪ]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان ۾ مسجدن جي فهرست]] * [[پاڪستان جي آبادي جي جوڙجڪ]] * [[پاڪستاني نعت خوانن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] 4xixadybmb9xmmtj7g8dqs89dcuyjgj 406090 406069 2026-08-22T19:51:08Z Ibne maryam 17680 /* آزادي کان اڳ */ 406090 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population=23 ڪروڙ 17 لک (پاڪستان جي آدمشماري، 2023ع)<ref> {{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (ڪل آبادي جو 96.35 سيڪڙو)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور]] ۾ [[عيد الفطر]] جي نماز|regions=سڃي ملڪ ۾|languages=[[پاڪستان جون ٻوليون]]|religions=[[سني اسلام|سني مسلمان]] 85 کان 90 سيڪڙو <br /> [[شيعه|شيعه مسلمان]] 10 کان 15 سيڪڙو<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==تاريخ== ===آزادي کان اڳ=== {{See also|تحريڪ پاڪستان}} اسلام حضرت [[محمد ﷺ]] جي حياتي واري دور ۾ ئي نندي کنڊ تائين پهچي چڪو هو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C-2lR4XaTgwC&q=baba+ratan+hindi&pg=PA50|title=India and Indonesia: General Perspectives|isbn=9004083650|last1=Heesterman|first1=J. C.|year=1989|publisher=BRILL }}</ref> هڪ روايت مطابق، بابا رتن هندي [[پنجاب]] جو هڪ واپاري هو، جيڪو حضرت محمد ﷺ جي غير عرب [[صحابه ڪرام جي فهرست|صحابين]] مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Köprülü |first=Mehmet Fuat |url=https://books.google.com/books?id=_v6IWkCLnEwC&dq=baba+ratan&pg=PA79 |title=Early Mystics in Turkish Literature |date=2006 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-36686-1 |pages=79 |language=en}}</ref> سال <small>644</small>ع ۾، [[راشدون خلیفا|راشدين خلافت]] راسل جي جنگ ۾ سنڌ جي بادشاهت کي شڪست ڏئي [[مڪران]] جي ساحلي علائقي کي فتح ڪيو. ڊيرل اين ميڪلين جي مطابق، [[سنڌ]] ۽ [[حضرت علي ڪرم الله وجهه]] جي شروعاتي حامين يا ابتدائي شيعن جي وچ ۾ رابطي جو سراغ حاڪم ابن جبله العبدي ذريعي ملي ٿو، جنهن <small>649</small>ع ۾ [[سنڌ]] کان مڪران تائين سفر ڪيو<ref>M. Ishaq, "Hakim Bin Jabala – An Heroic Personality of Early Islam", Journal of the Pakistan Historical Society, pp. 145–50, (April 1955).</ref> ۽ ان علائقي بابت خليفي کي رپورٽ پيش ڪئي. حضرت علي جي خلافت واري دور ۾، سنڌي هندو اسلام جي اثر هيٺ آيا ۽ ڪجهه ته "جنگِ جمل" ۾ به شريڪ ٿيا. سال <small>712</small>ع ۾، [[اموي خلافت]]، عرب جرنل [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾، ​​[[سنڌو ماٿري|سنڌو واديءَ]] جي اڪثر علائقن ۽ ٽڪشلا (موجوده [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]]) کي فتح ڪري خلافت ۾ شامل ڪيو، جنهن کي "السنڌ" صوبو بڻايو ويو ۽ ان جو گاديءَ جو هنڌ [[منصوره (قديم شھر)|المنصوره]] مقرر ڪيو ويو.<ref name="Information of Pakistan">{{cite web |url=http://www.infopak.gov.pk/History.aspx |title=History in Chronological Order |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Government of Pakistan |access-date=15 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723113602/http://infopak.gov.pk/History.aspx |archive-date=23 July 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/735610/figuring-qasim-how-pakistan-was-won |title=Figuring Qasim: How Pakistan was won |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2012-07-19 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1175127/the-first-pakistani |title=The first Pakistani? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1098562/muhammad-bin-qasim-predator-or-preacher |title=Muhammad Bin Qasim: Predator or preacher? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2014-04-08 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/article/721012/the-curious-case-of-dressing-up-an-8th-century-arab-as-the-true-founder-of-pakistan|title=Why some in Pakistan want to replace Jinnah as the founder of the country with an 8th century Arab|last=Paracha|first=Nadeem F.|work=Scroll.in|access-date=2018-01-09|language=en-US}}</ref> [[پاڪستان حڪومت]] جي تاريخي ترتيب موجب، اهو ئي اهو وقت هو جڏهن [[پاڪستان]] جو بنياد رکيو ويو.<ref name="Information of Pakistan"/><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1125484 |title=What is the most blatant lie taught through Pakistan textbooks? |author=Rubina Saigol |year=2014 |publisher=Herald|access-date=14 August 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1164469 |title=A case for Gandhara |author=Shazia Rafi |year=2015 |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref> 10هين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، ان علائقي تي ڪيترن ئي "هندو شاهي" بادشاهن جي حڪومت رهي، جن کي بعد ۾ غزنوي حڪمرانن شڪست ڏئي پنهنجي تابع ڪيو. [[File:PK Thatta asv2020-02 img01 Shah Jahan Mosque.jpg|thumb|right|[[Shah Jahan Mosque, Thatta]] was patronized by the [[Mughal Emperor]] [[Shah Jahan]].]] The early medieval period (642–1219&nbsp;CE) witnessed the spread of [[Islam]] in the region and Takshashila was an important city for the religion in South Asia. During this period, [[Sufi]] [[Dawah|missionaries]] played a pivotal role in converting a majority of the regional Buddhist and Hindu population to Islam.<ref>{{cite book |author=Ira Marvin Lapidus |title=A history of Islamic societies |url=https://archive.org/details/historyislamicso00lapi |url-access=limited |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77933-3 |pages=[https://archive.org/details/historyislamicso00lapi/page/n205 382]–384}}</ref> These developments set the stage for the [[Muslim conquest in the Indian subcontinent|rule of several successive Muslim empires]] in the region, including the [[Ghaznavids|Ghaznavid Empire]] (975–1187&nbsp;CE), the [[Ghorid]] Kingdom, and the [[Delhi Sultanate]] (1206–1526&nbsp;CE). The [[Lodi dynasty]], the last of the Delhi Sultanate, was replaced by the [[Mughal Empire]] (1526–1857&nbsp;CE). [[File:Weeks Edwin Lord An Open-Air Restaurant Lahore.jpg|thumb|right|A painting by [[Edwin Lord Weeks]] c. 1889 of the marketplace near [[Wazir Khan Mosque]]]] ===In independent Pakistan=== ====Nature of state==== The [[All-India Muslim League|Muslim League]] leadership, [[ulama]] (Islamic clergy) and [[Muhammad Ali Jinnah|Jinnah]] had articulated their vision of Pakistan in terms of an [[Islamic state]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=articulated+their+vision+of+Pakistan+in+terms+of+an+islamic+state&pg=PA497|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=497|quote=As the book has demonstrated, local ML functionaries, (U.P.) ML leadership, Muslim modernists at Aligarh, the ulama and even Jinnah at times articulated their vision of Pakistan in terms of an Islamic state.}}</ref> Muhammad Ali Jinnah had developed a close association with the [[ulama]].<ref name=":42">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=489|quote=But what is undeniable is the close association he developed with the ulama, for when he died a little over a year after Pakistan was born, Maulana Shabbir Ahmad Usmani, in his funeral oration, described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor Aurangzeb.}}</ref> When Jinnah died, Islamic scholar [[Shabbir Ahmad Usmani|Maulana Shabbir Ahmad Usmani]] described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor [[Aurangzeb]] and also compared Jinnah's death to the [[Muhammad]]'s passing.<ref name=":42" /> [[Shabbir Ahmad Usmani|Usmani]] asked Pakistanis to remember Jinnah's message of Unity, Faith and Discipline and work to fulfil his dream:<blockquote>to create a solid bloc of all Muslim states from Karachi to Ankara, from Pakistan to Morocco. He [Jinnah] wanted to see the Muslims of the world united under the banner of Islam as an effective check against the aggressive designs of their enemies.<ref name=":42" /></blockquote>The first formal step taken to transform Pakistan into an ideological Islamic state was in March 1949 when the country's first Prime Minister, [[Liaquat Ali Khan]], introduced the [[Objectives Resolution]] in the Constituent Assembly.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=16}}</ref> The [[Objectives Resolution]] declared that sovereignty over the entire universe belongs to [[God in Islam|God]].<ref name=":13">{{Cite book|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121052313/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|url-status=dead|archive-date=November 21, 2008|title=Pakistan|last=Hussain|first=Rizwan|work=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|quote=The first important result of the combined efforts of the Jamāʿat-i Islāmī and the ʿulamāʿ was the passage of the Objectives Resolution in March 1949, whose formulation reflected compromise between traditionalists and modernists. The resolution embodied “the main principles on which the constitution of Pakistan is to be based.” It declared that "sovereignty over the entire universe belongs to God Almighty alone and the authority which He has delegated to the State of Pakistan through its people for being exercised within the limits prescribed by Him is a sacred trust," that “the principles of democracy, freedom, equality, tolerance and social justice, as enunciated by Islam shall be fully observed,” and that “the Muslims shall be enabled to order their lives in the individual and collective spheres in accord with the teaching and requirements of Islam as set out in the Holy Qurʿan and Sunna.” The Objectives Resolution has been reproduced as a preamble to the constitutions of 1956, 1962, and 1973.}}</ref> The president of the Muslim League, [[Chaudhry Khaliquzzaman]], announced that Pakistan would bring together all Muslim countries into Islamistan-a pan-Islamic entity.<ref name=":62">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=18}}</ref> [[Chaudhry Khaliquzzaman|Khaliq]] believed that Pakistan was only a Muslim state and was not yet an Islamic state, but that it could certainly become an Islamic state after bringing all believers of Islam into a single political unit.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=491}}</ref> Keith Callard, one of the earliest scholars on Pakistani politics, observed that Pakistanis believed in the essential unity of purpose and outlook in the Muslim world:<blockquote>Pakistan was founded to advance the cause of Muslims. Other Muslims might have been expected to be sympathetic, even enthusiastic. But this assumed that other Muslim states would take the same view of the relation between religion and nationality.<ref name=":62" /></blockquote>However, Pakistan's pan-Islamist sentiments were not shared by other Muslim governments at the time. Nationalism in other parts of the Muslim world was based on ethnicity, language and culture.<ref name=":62" /> Although Muslim governments were unsympathetic with Pakistan's pan-Islamic aspirations, Islamists from all over the world were drawn to Pakistan. Figures such as the Grand Mufti of Palestine, Al-Haj Amin al-Husseini, and leaders of Islamist political movements, such as the [[Muslim Brotherhood]], became frequent visitors to the country.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=19}}</ref> After [[Muhammad Zia-ul-Haq|General Zia-ul-Haq]] took power in a military coup, [[Hizb ut-Tahrir]] (an Islamist group calling for the establishment of a Caliphate) expanded its organisational network and activities in Pakistan. Its founder, [[Taqi al-Din al-Nabhani]], would maintain regular correspondence with [[Abul A'la Maududi|Abul A’la Maududi]], the founder of [[Jamaat-e-Islami]] (JI), and he also urged [[Israr Ahmed|Dr. Israr Ahmed]] to continue his work in Pakistan for the establishment of a global caliphate.<ref>{{Cite news|url=https://herald.dawn.com/news/1153325|title=Global connections: The crackdown on Hizbut Tahrir intensifies|last=Khan|first=Sher Ali|date=12 February 2016|work=Herald}}</ref> Social scientist Nasim Ahmad Jawed conducted a survey in 1969 in pre-divided Pakistan on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that over 60% of people in [[East Pakistan]] (modern day [[Bangladesh]]) professed to have a [[Secularity|secular]] national identity. However, in [[West Pakistan]] (current day Pakistan) the same figure professed to have an [[Islamic]] and not a secular identity. Furthermore, the same figure in East Pakistan defined their identity in terms of their ethnicity and not Islam. It was the opposite in West Pakistan, where Islam was stated to be more important than ethnicity.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X2_FAgAAQBAJ&q=islam+and+identity+the+causes+of+the+bangladesh+war&pg=PT37|title=The Causes of the Bangladesh War|last=Cochrane|first=Iain|year=2009|publisher=Lulu.com |isbn=9781445240435|quote=The social scientist, Nasim Ahmad Jawed has conducted a survey of nationalism in pre-divided Pakistan and identifies the links between religion, politics and nationalism in both wings of Pakistan. His findings are fascinating and go some way to explain the differing attitudes of West and East Pakistan to the relationship between Islam and Pakistani nationalism and how this affected the views of people in both wings, especially the views of the peoples of both wings towards each other. In 1969, Jawed conducted a survey on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that just over 60% in the East wing professed to have a secular national identity. However, in the West wing, the same figure professed an Islamic and not a secular identity. Furthermore, the same figure in the East wing described their identity in terms of their ethnicity and not in terms of Islam. He found that the opposite was the case in the West wing where Islam was stated to be more important than ethnicity.}}</ref> After Pakistan's first ever general elections the [[1973 constitution of pakistan|1973 Constitution]] was created by an elected Parliament.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=196}}</ref> The [[Constitution of Pakistan|Constitution]] declared Pakistan an Islamic Republic and Islam as the state religion. It also stated that all laws would have to be brought into accordance with the injunctions of Islam as laid down in the [[Quran]] and [[Sunnah]] and that no law repugnant to such injunctions could be enacted.<ref name=":82">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1Wh8AgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA189|title=The Right to Development in International Law: The Case of Pakistan|last=Iqbal|first=Khurshid|publisher=Routledge|year=2009|isbn=9781134019991|pages=189}}</ref> The [[1973 constitution of pakistan|1973 Constitution]] also created certain institutions such as the [[Sharia|Shariat Court]] and the [[Council of Islamic Ideology]] to channel the interpretation and application of Islam.<ref name=":92">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=198}}</ref> ====Zia ul Haq's Islamization==== {{main|Muhammad Zia-ul-Haq's Islamization}} On 5 July 1977, [[Muhammad Zia-ul-Haq|General Zia-ul-Haq]] led a [[coup d'état]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PJBpAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Constitutionalism in Islamic Countries: Between Upheaval and Continuity|last=Grote|first=Rainer|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=9780199910168|pages=196}}</ref> In the year or two before [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia-ul-Haq]]'s coup, his predecessor, leftist Prime Minister [[Zulfikar Ali Bhutto]], had faced vigorous opposition which was united under the revivalist banner of ''Nizam-e-Mustafa''<ref name="nasr-453">{{cite book|title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism|url=https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr|url-access=limited|date=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=0195096959|location=New York, Oxford|pages=[https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr/page/n55 45]–6|last1=Nasr|first1=Seyyed Vali Reza Nasr}}</ref> ("Rule of the prophet"). According to supporters of the movement, establishing an Islamic state based on ''[[sharia]]'' law would mean a return to the justice and success of the early days of Islam when [[Muhammad]] ruled the Muslims.<ref name="Kepel-10022">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&q=Nizam-e-Mustafa+sharia&pg=PA100|title=Jihad: The Trail of Political Islam|date=2002|publisher=I.B.Tauris|edition=2006|pages=100–101|last1=Kepel|first1=Gilles|isbn=9781845112578|access-date=5 December 2014}}</ref> In an effort to stem the tide of street Islamisation, Bhutto had also called for it and banned the drinking and selling of wine by Muslims, nightclubs and horse racing.<ref name="Kepel-10022" /><ref name="World Scientific22">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9cCtsWb9hoYC&q=zia+ul+haq&pg=PA202|title=State and Secularism: Perspectives from Asia§General Zia-ul-Haq and Patronage of Islamism|last=Michael Heng Siam-Heng, Ten Chin Liew|publisher=World Scientific|year=2010|isbn=9789814282383|location=Singapore|page=360}}</ref> [[File:Muslim self-identification.jpg|thumb|400px|Many diverse Islamic denominations are practised within Pakistan.]] "Islamisation" پاڪستان ۾ اسلام جا ڪيترائي مختلف فرقن وارا طريقا ۽ عقيدا رائج آهن. * ”اسلاميڪيشن“ (اسلامي نظام جي نفاذ واري عمل) سندس حڪومت جي ”بنيادي“ پاليسي يا ”مرڪزي نقطو“ هئي. ضياءُ الحق هڪ اسلامي رياست قائم ڪرڻ ۽ شريعت جي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ پرعزم هو. ضياءَ اسلامي اصولن تحت قانوني معاملن جي فيصلي لاءِ الڳ شرعي عدالتون ۽ عدالتي بينچون قائم ڪيون. پاڪستاني قانون ۾ نوان فوجداري ڏوهه (جهڙوڪ زنا) ۽ نيون سزائون (جهڙوڪ ڪوڙا هڻڻ ۽ عضوا ڪٽڻ) شامل ڪيون ويون. بئنڪ اڪائونٽن تي ملندڙ وياج (سود) جي ادائيگي جي جاءِ تي ”نفعي ۽ نقصان“ جي بنياد تي ادائيگي جو نظام آندو ويو. زڪوات کي بچت اڪائونٽن تي 2.5 سيڪڙو سالياني ٽيڪس جي صورت ڏني وئي. اسڪولن جي درسي ڪتابن ۽ لائبريرين مان غير اسلامي مواد کي هٽائڻ لاءِ انهن ۾ بنيادي تبديليون آنديون ويون. آفيسن، اسڪولن ۽ ڪارخانن لاءِ لازمي قرار ڏنو ويو ته اهي نماز پڙهڻ لاءِ جاءِ فراهم ڪن. ضياءَ علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻن) ۽ اسلامي پارٽين جي اثر رسوخ کي وڌايو، جڏهن ته قدامت پسند عالم ٽيليويزن تي باقاعده نظر اچڻ لڳا. قدامت پسند علماءِ کي ”ڪائونسل آف اسلامڪ آئيڊيالاجي“ (اسلامي نظرياتي ڪائونسل) ۾ شامل ڪيو ويو. 1985ع ۾ هندن ۽ عيسائين لاءِ الڳ چونڊ حلقا قائم ڪيا ويا، جيتوڻيڪ عيسائي ۽ هندو اڳواڻن شڪايت ڪئي ته اهي ملڪ جي سياسي عمل کان پاڻ کي الڳ يا محروم محسوس ڪري رهيا هئا. * ضياءَ جي سرڪاري سرپرستي واري اسلاميڪيشن جي عمل پاڪستان ۾ سني ۽ شيعا، توڙي ديوبندي ۽ بريلوي فرقن جي وچ ۾ فرقيوارانه ورهاست کي وڌايو. * اسلاميڪيشن واري پروگرام جي ممڪنه سببن ۾ ضياءَ جي ذاتي تقويٰ (اڪثر روايتن موجب هو هڪ مذهبي گهراڻي سان تعلق رکندو هو)، هڪ مسلم رياست طور ”پاڪستان جي وجود جي بنيادي مقصد“ کي پورو ڪرڻ لاءِ سياسي اتحادي ٺاهڻ جي خواهش، ۽/يا ان عمل کي قانوني جواز فراهم ڪرڻ جي سياسي ضرورت شامل هئي جنهن کي ڪجهه پاڪستاني سندس ”ظالم ۽ غير نمائنده مارشل لا واري حڪومت“ سمجهندا هئا. [63] * جنرل محمد ضياءُ الحق جي حڪومت تائين، ”اسلامي ڪارڪن“ ان ڳالهه تي مايوس هئا ته پاڪستان جي آئين ۾ اسلامي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪي به ”مؤثر اختيار“ (يا قانوني طاقت) موجود نه هئا. مثال طور، 1956ع واري آئين ۾ رياست ”اسلامي اخلاقي معيارن“ کي زبردستي لاڳو نه ڪندي هئي، پر انهن کي لازمي بڻائڻ ۽ جسم فروشي، جوا، شراب نوشي وغيره کي روڪڻ لاءِ ”ڪوشش“ ڪندي هئي. ان ۾ اهو به چيو ويو هو ته وياج (سود) کي ”جلد کان جلد“ ختم ڪيو ويندو. was the "primary" policy,<ref name="Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)">{{cite book|last=Haqqani|first=Husain|title=Pakistan:Between Mosque and Military; §From Islamic Republic to Islamic State|year=2005|publisher=Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)|location=United States|isbn=978-0-87003-214-1|pages=395 pages|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=Pakistan:Between+Mosque+and+Military}}</ref> or "centerpiece"<ref name="jones-16-centre">{{cite book|last1=Jones|first1=Owen Bennett|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|isbn=9780300097603|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=... Zia made Islam the centrepiece of his administration.}}</ref> of his government. [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia-ul-Haq]] committed himself to establishing an Islamic state and enforcing ''[[sharia]]'' law.<ref name="Kepel-10022" /> Zia established separate Shariat judicial courts<ref name=":92" /> and court benches<ref name="HRWdouble-192">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mIUwZ4aVM8AC&q=%22International+Commission+of+Jurists%22+pakistan+Zia-ul-Haq&pg=PA17|title=Double Jeopardy: Police Abuse of Women in Pakistan|date=1992|publisher=Human Rights Watch|page=19|isbn=9781564320636|access-date=3 December 2014}}</ref><ref name="United Book Press2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: between mosque and military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=United Book Press|year=2005|isbn=9780870032851|location=Washington D.C.|page=400}}</ref> to judge legal cases using Islamic doctrine.<ref name="wynbr-20092">{{cite book|url=https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9|url-access=registration|quote=a brief history of pakistan zia bolster ulama.|title=A Brief History of Pakistan|date=2009|publisher=Facts on File|isbn=9780816061846|pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9/page/216 216]–7|last1=Wynbrandt|first1=James}}</ref> New criminal offences (of adultery, fornication, and types of blasphemy), and new punishments (of whipping, amputation, and stoning to death), were added to Pakistani law. [[Riba|Interest]] payments for bank accounts were replaced by "profit and loss" payments. ''[[Zakat]]'' charitable donations became a 2.5% annual tax. School textbooks and libraries were overhauled to remove un-Islamic material.<ref name="jones-16-72">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=zia giving him a free hand to ignore internationally accepted human rights norms.|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref> Offices, schools, and factories were required to offer praying space.<ref name="Paracha-20092">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/812995/pious-follies|title=Pious follies|date=3 September 2009|website=Dawn.com|last1=Paracha|first1=Nadeem F.|access-date=20 December 2014}}</ref> Zia bolstered the influence of the ''[[ulama]]'' (Islamic clergy) and the Islamic parties,<ref name="wynbr-20092" /> whilst conservative scholars became fixtures on television.<ref name="Paracha-20092" /> 10,000s of activists from the [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] party were appointed to government posts to ensure the continuation of his agenda after his passing.<ref name="Kepel-10022" /><ref name="wynbr-20092" /><ref name="jones-162">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|quote=... Zia rewarded the only political party to offer him consistent support, Jamaat-e-Islami. Tens of thousands of Jamaat activists and sympathisers were given jobs in the judiciary, the civil service and other state institutions. These appointments meant Zia's Islamic agenda lived on long after he died.|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref><ref name="nasr-952">{{cite book|url=http://www.chicagobooth.edu/~/media/E49831A1165C49EBA902C83648F0CE36.pdf|title=ISLAMIZATION AND THE PAKISTANI ECONOMY|date=2004|publisher=Woodrow Wilson International Center or Scholars|page=95|chapter=Islamization, the State and Development|quote=General Zia became the patron of Islamization in Pakistan and for the first time in the country’s history, opened the bureaucracy, the military, and various state institutions to Islamic parties|last1=Nasr|first1=Vali|editor2-last=Lee|editor2-first=Wilson|editor1-last=Hathaway|editor1-first=Robert|access-date=30 January 2015}}</ref> Conservative ''[[ulama]]'' (Islamic scholars) were added to the [[Council of Islamic Ideology]].<ref name="HRWdouble-192" /> Separate electorates for [[Hinduism in Pakistan|Hindus]] and [[Christianity in Pakistan|Christians]] were established in 1985 even though Christian and Hindu leaders complained that they felt excluded from the county's political process.<ref name="OBJ-312">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=separate electorates for minorities in pakistan.|title=Pakistan: Eye of the Storm|date=2002|publisher=Yale University Press|isbn=0300101473|page=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/31 31]|last1=Jones|first1=Owen Bennett|access-date=9 December 2014}}</ref> Zia's state sponsored Islamization increased sectarian divisions in Pakistan between [[Sunnis]] and [[Shias]] and between [[Deobandis]] and [[Barelvis]].<ref name="talbot-251-islamization2">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/251 251]|quote=The state sponsored process of Islamisation dramatically increased sectarian divisions not only between [[Sunni]]s and [[Shia]] over the issue of the 1979 ''Zakat'' Ordinance, but also between [[Deobandi]]s and [[Barelvi]]s.|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061}}</ref> A solid majority of [[Barelvis]] had supported the creation of Pakistan,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA167|title=State and Nation-Building in Pakistan: Beyond Islam and Security|last1=Long|first1=Roger D.|last2=Singh|first2=Gurharpal|last3=Samad|first3=Yunas|last4=Talbot|first4=Ian|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9781317448204|pages=167|quote=In the 1940s a solid majority of the Barelvis were supporters of the Pakistan Movement and played a supporting role in its final phase (1940-7), mostly under the banner of the All-India Sunni Conference which had been founded in 1925.}}</ref> and [[Barelvi]] [[ulama]] had also issued fatwas in support of the [[Pakistan Movement]] during the 1946 elections,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WgFeAwAAQBAJ&q=Barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA135|title=The Awakening of Muslim Democracy: Religion, Modernity, and the State|last=Cesari|first=Jocelyne|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781107513297|pages=135|quote=For example, the Barelvi ulama supported the formation of the state of Pakistan and thought that any alliance with Hindus (such as that between the Indian National Congress and the Jamiat ulama-I-Hind [JUH]) was counterproductive.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XfI-hEI8a9wC&q=Barelvi+ulama+1946+elections&pg=PA87|title=Pakistan: The Struggle Within|last=John|first=Wilson|publisher=Pearson Education India|year=2009|isbn=9788131725047|pages=87|quote=During the 1946 election, Barelvi Ulama issued fatwas in favour of the Muslim League.}}</ref> but ironically Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of [[Deobandi]] (and later Ahl-e-Hadith/[[Salafi]]) institutions.<ref name=":102">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0Mx5DQAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA379|title=Faith-Based Violence and Deobandi Militancy in Pakistan|last1=Syed|first1=Jawad|last2=Pio|first2=Edwina|last3=Kamran|first3=Tahir|last4=Zaidi|first4=Abbas|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781349949663|pages=379|quote=Ironically, Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of Deobandi, and more recently Ahl-e Hadith/Salafi, institutions. Only a few Deobandi clerics decided to support the Pakistan Movement, but they were highly influential.}}</ref> This was despite the fact that only a few (although influential) [[Deobandi]] clerics had supported the [[Pakistan Movement]].<ref name=":102" /> Zia-ul-Haq forged a strong alliance between the [[Pakistan army|military]] and [[Deobandi]] institutions.<ref name=":102" /> In Pakistan, actors who have been identified by the state as moderate Sufis—such as the Barelwis, a movement founded in the 19th century in response to conservative reformers such as the Deobandis—mobilized after the government's call from 2009 onwards to save the soul of Pakistan from creeping “Talibanization.”<ref>{{Cite web|last=Philippon|first=Alix|date=2018-12-13|title=Positive branding and soft power: The promotion of Sufism in the war on terror|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2018/12/13/positive-branding-and-soft-power-the-promotion-of-sufism-in-the-war-on-terror/|access-date=2021-03-30|website=Brookings|language=en-US}}</ref> Possible motivations for the Islamization programme included [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia's]] personal piety (most accounts agree that he came from a religious family),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=132}}</ref> desire to gain political allies, to "fulfill Pakistan's ''raison d'être''" as a Muslim state, and/or the political need to legitimise what was seen by some Pakistanis as his "repressive, un-representative martial law regime".<ref name="talbot-2862">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/286 286]|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061 }}</ref> Until the government of General Muhammad Zia-ul-Haq, "Islamic activists" were frustrated by the lack of "teeth" to enforce Islamic law in Pakistan's constitution. For example, in the 1956 constitution, the state did not enforce "Islamic moral standards" but "endeavor[ed]" to make them compulsory and to "prevent" prostitution, gambling, consumption of alcoholic liquor, etc. Interest was to be eliminated "as soon as possible".<ref>quoting article 25, 28, 29, 198 of the 1956 Constitution of Pakistan</ref><ref>{{cite book|last1=Kennedy|first1=Charles|title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan|date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation|ref=CKILE|pages=84–5}}</ref> According to Shajeel Zaidi a million people attended Zia ul Haq's funeral because he had given them what they wanted: more religion.<ref>{{Cite news|url=http://blogs.tribune.com.pk/story/38972/in-defence-of-ziaul-haq/|title=In defence of Ziaul Haq|last=Zaidi|first=Shajeel|date=17 August 2016|work=Express Tribune}}</ref> A PEW opinion poll found that 84% of Pakistanis favoured making [[Sharia]] the official law of the land.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2013/04/30/the-worlds-muslims-religion-politics-society-beliefs-about-sharia/|title=Chapter 1: Beliefs About Sharia|date=30 April 2013|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=4 December 2016}}</ref> According to the 2013 [[Pew Research Center]] report, the majority of Pakistani Muslims also support the death penalty for those who leave Islam (62%). In contrast, support for the death penalty for those who leave Islam was only 36% in fellow South Asian Muslim country Bangladesh (which shared heritage with Pakistan).<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2013/05/01/64-percent-of-muslims-in-egypt-and-pakistan-support-the-death-penalty-for-leaving-islam/|title=Majorities of Muslims in Egypt and Pakistan support the death penalty for leaving Islam|newspaper=Washington Post|access-date=4 December 2016}}</ref> A 2010 opinion poll by PEW Research Centre also found that 87% of Pakistanis considered themselves 'Muslims first' rather than a member of their nationality. This was the highest figure amongst all Muslim populations surveyed. In contrast only 67% in [[Jordan]], 59% in [[Egypt]], 51% in [[Turkey]], 36% in [[Indonesia]] and 71% in [[Nigeria]] considered themselves as 'Muslim first' rather than a member of their own nationality.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|title=What Do You Consider Yourself First?|date=31 March 2010|website=Pew Research Center's Global Attitudes Project|access-date=4 December 2016|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425074821/https://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|url-status=dead}}</ref> "Islamic activists" such as much or the [[ulama]] (Islamic clerics) and [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] (Islamist party), support the expansion of "Islamic law and Islamic practices". "Islamic Modernists" are lukewarm to this expansion and "some may even advocate development along the secularist lines of the West."<ref>{{cite book |last1=Kennedy |first1=Charles |title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan |date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation |ref=CKILE|page=83}}</ref> ===Islamic way of life=== The mosque is an important religious as well as social institution in Pakistan.<ref>Malik, Jamal. ''Islam in South Asia: A Short History''. Leiden and Boston: Brill, 2008.</ref><ref>{{Cite journal|last=Mughal|first=M. A. Z.|date=2015-05-04|title=An anthropological perspective on the mosque in Pakistan|journal=Asian Anthropology|language=en|volume=14|issue=2|pages=166–181|doi=10.1080/1683478X.2015.1055543|s2cid=54051524|issn=1683-478X|url=http://dro.dur.ac.uk/16438/1/16438.pdf}}</ref> Many rituals and ceremonies are celebrated according to Islamic calendar. شجيل زيدي جي مطابق، ضياءُ الحق جي جنازي ۾ لکين ماڻهن شرڪت ڪئي ڇاڪاڻ ته هن انهن کي اهو ڪجهه ڏنو هو جنهن جي انهن کي خواهش هئي: وڌيڪ مذهب. ”پيو“ (PEW) جي هڪ راءِ شماري مان معلوم ٿيو ته 84 سيڪڙو پاڪستاني شريعت کي ملڪ جو سرڪاري قانون بڻائڻ جي حق ۾ هئا. 2013ع جي ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي رپورٽ مطابق، پاڪستاني مسلمانن جي اڪثريت (62 سيڪڙو) انهن ماڻهن لاءِ موت جي سزا جي حمايت ڪري ٿي جيڪي اسلام ڇڏي ڏين ٿا (ارتداد). ان جي ابتڙ، ڏکڻ ايشيا جي هڪ ٻئي مسلمان ملڪ بنگلاديش (جنهن جي پاڪستان سان گڏيل تاريخي ورثو آهي) ۾ اسلام ڇڏڻ وارن لاءِ موت جي سزا جي حمايت صرف 36 سيڪڙو هئي. ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي 2010ع واري راءِ شماري مان اهو به معلوم ٿيو ته 87 سيڪڙو پاڪستاني پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ جي ميمبر بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهن ٿا. سروي ڪيل سمورين مسلمان آباديءَ وارن ملڪن ۾ هي انگ سڀ کان وڌيڪ هو. ان جي ابتڙ، اردن ۾ 67 سيڪڙو، مصر ۾ 59 سيڪڙو، ترڪي ۾ 51 سيڪڙو، انڊونيشيا ۾ 36 سيڪڙو ۽ نائيجيريا ۾ 71 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهيو. اسلامي ڪارڪن، جهڙوڪ اڪثر علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻ) ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان|جماعت اسلامي]] (اسلامي سياسي پارٽي)، "اسلامي قانون ۽ ان تي عمل" جي توسيع جي حمايت ڪن ٿا. اسلامي جديديت پسند“ (Islamic Modernists) هن توسيع بابت گهڻو جوش نه ٿا رکن ۽ "ڪجهه ته مغرب جي سيڪيولر اصولن تي ترقيءَ جي به حمايت ڪري سگهن ٿا." === اسلامي طرزِ زندگي === پاڪستان ۾ مسجد هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي ادارو آهي. اسلامي ڪيلينڊر مطابق ڪيتريون ئي رسمون ۽ تقريبون ملهايون وڃن ٿيون. == آباديءَ جا انگ اکر == == مذهبي فرقا == == مذهبي ادارا ۽ تعليم == == مذهبيت جي سطح == == جديد دور جا مسئلا == ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|اسلام}} * [[پاڪستان ۾ مذھب]] * [[پاڪستان جي تاريخ|اسلامي جمهوريه پاڪستان جي تاريخ]] * [[ايشيا ۾ اسلام]] * [[اسلام بلحاظ ملڪ]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان ۾ مسجدن جي فهرست]] * [[پاڪستان جي آبادي جي جوڙجڪ]] * [[پاڪستاني نعت خوانن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] 7rx6mzo6i0hmnjrd1l69ovmkrp4b192 406091 406090 2026-08-22T19:59:51Z Ibne maryam 17680 /* آزادي کان اڳ */ 406091 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population=23 ڪروڙ 17 لک (پاڪستان جي آدمشماري، 2023ع)<ref> {{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (ڪل آبادي جو 96.35 سيڪڙو)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور]] ۾ [[عيد الفطر]] جي نماز|regions=سڃي ملڪ ۾|languages=[[پاڪستان جون ٻوليون]]|religions=[[سني اسلام|سني مسلمان]] 85 کان 90 سيڪڙو <br /> [[شيعه|شيعه مسلمان]] 10 کان 15 سيڪڙو<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==تاريخ== ===آزادي کان اڳ=== {{See also|تحريڪ پاڪستان}} اسلام حضرت [[محمد ﷺ]] جي حياتي واري دور ۾ ئي نندي کنڊ تائين پهچي چڪو هو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C-2lR4XaTgwC&q=baba+ratan+hindi&pg=PA50|title=India and Indonesia: General Perspectives|isbn=9004083650|last1=Heesterman|first1=J. C.|year=1989|publisher=BRILL }}</ref> هڪ روايت مطابق، بابا رتن هندي [[پنجاب]] جو هڪ واپاري هو، جيڪو حضرت محمد ﷺ جي غير عرب [[صحابه ڪرام جي فهرست|صحابين]] مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Köprülü |first=Mehmet Fuat |url=https://books.google.com/books?id=_v6IWkCLnEwC&dq=baba+ratan&pg=PA79 |title=Early Mystics in Turkish Literature |date=2006 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-36686-1 |pages=79 |language=en}}</ref> سال <small>644</small>ع ۾، [[راشدون خلیفا|راشدين خلافت]] راسل جي جنگ ۾ سنڌ جي بادشاهت کي شڪست ڏئي [[مڪران]] جي ساحلي علائقي کي فتح ڪيو. ڊيرل اين ميڪلين جي مطابق، [[سنڌ]] ۽ [[حضرت علي ڪرم الله وجهه]] جي شروعاتي حامين يا ابتدائي شيعن جي وچ ۾ رابطي جو سراغ حاڪم ابن جبله العبدي ذريعي ملي ٿو، جنهن <small>649</small>ع ۾ [[سنڌ]] کان مڪران تائين سفر ڪيو<ref>M. Ishaq, "Hakim Bin Jabala – An Heroic Personality of Early Islam", Journal of the Pakistan Historical Society, pp. 145–50, (April 1955).</ref> ۽ ان علائقي بابت خليفي کي رپورٽ پيش ڪئي. حضرت علي جي خلافت واري دور ۾، سنڌي هندو اسلام جي اثر هيٺ آيا ۽ ڪجهه ته "جنگِ جمل" ۾ به شريڪ ٿيا. سال <small>712</small>ع ۾، [[اموي خلافت]]، عرب جرنل [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾، ​​[[سنڌو ماٿري|سنڌو واديءَ]] جي اڪثر علائقن ۽ ٽڪشاشلا (موجوده [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]]) کي فتح ڪري خلافت ۾ شامل ڪيو، جنهن کي "السنڌ" صوبو بڻايو ويو ۽ ان جو گاديءَ جو هنڌ [[منصوره (قديم شھر)|المنصوره]] مقرر ڪيو ويو.<ref name="Information of Pakistan">{{cite web |url=http://www.infopak.gov.pk/History.aspx |title=History in Chronological Order |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Government of Pakistan |access-date=15 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723113602/http://infopak.gov.pk/History.aspx |archive-date=23 July 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/735610/figuring-qasim-how-pakistan-was-won |title=Figuring Qasim: How Pakistan was won |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2012-07-19 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1175127/the-first-pakistani |title=The first Pakistani? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1098562/muhammad-bin-qasim-predator-or-preacher |title=Muhammad Bin Qasim: Predator or preacher? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2014-04-08 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/article/721012/the-curious-case-of-dressing-up-an-8th-century-arab-as-the-true-founder-of-pakistan|title=Why some in Pakistan want to replace Jinnah as the founder of the country with an 8th century Arab|last=Paracha|first=Nadeem F.|work=Scroll.in|access-date=2018-01-09|language=en-US}}</ref> [[پاڪستان حڪومت]] جي تاريخي ترتيب موجب، اهو ئي اهو وقت هو جڏهن [[پاڪستان]] جو بنياد رکيو ويو.<ref name="Information of Pakistan"/><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1125484 |title=What is the most blatant lie taught through Pakistan textbooks? |author=Rubina Saigol |year=2014 |publisher=Herald|access-date=14 August 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1164469 |title=A case for Gandhara |author=Shazia Rafi |year=2015 |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref> 10هين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، ان علائقي تي ڪيترن ئي "هندو شاهي" بادشاهن جي حڪومت رهي، جن کي بعد ۾ غزنوي حڪمرانن شڪست ڏئي پنهنجي تابع ڪيو. [[File:PK Thatta asv2020-02 img01 Shah Jahan Mosque.jpg|thumb|right|[[ٺٽو|ٺٽي]] جي [[شاھجھاني مسجد ٺٽو|شاهه جهان مسجد]] جي سرپرستي مغل شهنشاهه [[شاهجهان|شاهه جهان]] ڪئي هئي. ]] ابتدائي [[وچون دور|وچئين دور]] (<small>642</small>ع کان <small>1219</small>ع) دوران هن خطي ۾ اسلام ڦهليو ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ ان مذهب لاءِ ”تڪشاشلا“ هڪ اهم شهر هو. ان عرصي دوران، صوفي مبلغن علائقي جي اڪثريتي [[ٻڌمت|ٻڌ]] ۽ [[ھندو|هندو]] آباديءَ کي اسلام ۾ داخل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |author=Ira Marvin Lapidus |title=A history of Islamic societies |url=https://archive.org/details/historyislamicso00lapi |url-access=limited |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77933-3 |pages=[https://archive.org/details/historyislamicso00lapi/page/n205 382]–384}}</ref> انهن واقعن هن خطي ۾ ڪيترين ئي لڳاتار مسلمان سلطنتن جي حڪمرانيءَ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ غزنوي سلطنت (<small>975</small>ع کان <small>1187</small>ع)، غوري سلطنت ۽ [[دھلي سلطنت|دهلي سلطنت]] (<small>1206</small>ع کان <small>1526</small>ع) شامل هيون. دهلي سلطنت جي آخري خاندان، يعني "لوڌي خاندان" جي جاءِ [[مغل سلطنت]] (<small>1526</small>ع کان <small>1857</small>ع) ورتي. [[File:Weeks Edwin Lord An Open-Air Restaurant Lahore.jpg|thumb|right|A painting by [[Edwin Lord Weeks]] c. 1889 of the marketplace near [[Wazir Khan Mosque]]]] ===In independent Pakistan=== ====Nature of state==== The [[All-India Muslim League|Muslim League]] leadership, [[ulama]] (Islamic clergy) and [[Muhammad Ali Jinnah|Jinnah]] had articulated their vision of Pakistan in terms of an [[Islamic state]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=articulated+their+vision+of+Pakistan+in+terms+of+an+islamic+state&pg=PA497|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=497|quote=As the book has demonstrated, local ML functionaries, (U.P.) ML leadership, Muslim modernists at Aligarh, the ulama and even Jinnah at times articulated their vision of Pakistan in terms of an Islamic state.}}</ref> Muhammad Ali Jinnah had developed a close association with the [[ulama]].<ref name=":42">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=489|quote=But what is undeniable is the close association he developed with the ulama, for when he died a little over a year after Pakistan was born, Maulana Shabbir Ahmad Usmani, in his funeral oration, described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor Aurangzeb.}}</ref> When Jinnah died, Islamic scholar [[Shabbir Ahmad Usmani|Maulana Shabbir Ahmad Usmani]] described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor [[Aurangzeb]] and also compared Jinnah's death to the [[Muhammad]]'s passing.<ref name=":42" /> [[Shabbir Ahmad Usmani|Usmani]] asked Pakistanis to remember Jinnah's message of Unity, Faith and Discipline and work to fulfil his dream:<blockquote>to create a solid bloc of all Muslim states from Karachi to Ankara, from Pakistan to Morocco. He [Jinnah] wanted to see the Muslims of the world united under the banner of Islam as an effective check against the aggressive designs of their enemies.<ref name=":42" /></blockquote>The first formal step taken to transform Pakistan into an ideological Islamic state was in March 1949 when the country's first Prime Minister, [[Liaquat Ali Khan]], introduced the [[Objectives Resolution]] in the Constituent Assembly.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=16}}</ref> The [[Objectives Resolution]] declared that sovereignty over the entire universe belongs to [[God in Islam|God]].<ref name=":13">{{Cite book|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121052313/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|url-status=dead|archive-date=November 21, 2008|title=Pakistan|last=Hussain|first=Rizwan|work=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|quote=The first important result of the combined efforts of the Jamāʿat-i Islāmī and the ʿulamāʿ was the passage of the Objectives Resolution in March 1949, whose formulation reflected compromise between traditionalists and modernists. The resolution embodied “the main principles on which the constitution of Pakistan is to be based.” It declared that "sovereignty over the entire universe belongs to God Almighty alone and the authority which He has delegated to the State of Pakistan through its people for being exercised within the limits prescribed by Him is a sacred trust," that “the principles of democracy, freedom, equality, tolerance and social justice, as enunciated by Islam shall be fully observed,” and that “the Muslims shall be enabled to order their lives in the individual and collective spheres in accord with the teaching and requirements of Islam as set out in the Holy Qurʿan and Sunna.” The Objectives Resolution has been reproduced as a preamble to the constitutions of 1956, 1962, and 1973.}}</ref> The president of the Muslim League, [[Chaudhry Khaliquzzaman]], announced that Pakistan would bring together all Muslim countries into Islamistan-a pan-Islamic entity.<ref name=":62">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=18}}</ref> [[Chaudhry Khaliquzzaman|Khaliq]] believed that Pakistan was only a Muslim state and was not yet an Islamic state, but that it could certainly become an Islamic state after bringing all believers of Islam into a single political unit.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=491}}</ref> Keith Callard, one of the earliest scholars on Pakistani politics, observed that Pakistanis believed in the essential unity of purpose and outlook in the Muslim world:<blockquote>Pakistan was founded to advance the cause of Muslims. Other Muslims might have been expected to be sympathetic, even enthusiastic. But this assumed that other Muslim states would take the same view of the relation between religion and nationality.<ref name=":62" /></blockquote>However, Pakistan's pan-Islamist sentiments were not shared by other Muslim governments at the time. Nationalism in other parts of the Muslim world was based on ethnicity, language and culture.<ref name=":62" /> Although Muslim governments were unsympathetic with Pakistan's pan-Islamic aspirations, Islamists from all over the world were drawn to Pakistan. Figures such as the Grand Mufti of Palestine, Al-Haj Amin al-Husseini, and leaders of Islamist political movements, such as the [[Muslim Brotherhood]], became frequent visitors to the country.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=19}}</ref> After [[Muhammad Zia-ul-Haq|General Zia-ul-Haq]] took power in a military coup, [[Hizb ut-Tahrir]] (an Islamist group calling for the establishment of a Caliphate) expanded its organisational network and activities in Pakistan. Its founder, [[Taqi al-Din al-Nabhani]], would maintain regular correspondence with [[Abul A'la Maududi|Abul A’la Maududi]], the founder of [[Jamaat-e-Islami]] (JI), and he also urged [[Israr Ahmed|Dr. Israr Ahmed]] to continue his work in Pakistan for the establishment of a global caliphate.<ref>{{Cite news|url=https://herald.dawn.com/news/1153325|title=Global connections: The crackdown on Hizbut Tahrir intensifies|last=Khan|first=Sher Ali|date=12 February 2016|work=Herald}}</ref> Social scientist Nasim Ahmad Jawed conducted a survey in 1969 in pre-divided Pakistan on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that over 60% of people in [[East Pakistan]] (modern day [[Bangladesh]]) professed to have a [[Secularity|secular]] national identity. However, in [[West Pakistan]] (current day Pakistan) the same figure professed to have an [[Islamic]] and not a secular identity. Furthermore, the same figure in East Pakistan defined their identity in terms of their ethnicity and not Islam. It was the opposite in West Pakistan, where Islam was stated to be more important than ethnicity.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X2_FAgAAQBAJ&q=islam+and+identity+the+causes+of+the+bangladesh+war&pg=PT37|title=The Causes of the Bangladesh War|last=Cochrane|first=Iain|year=2009|publisher=Lulu.com |isbn=9781445240435|quote=The social scientist, Nasim Ahmad Jawed has conducted a survey of nationalism in pre-divided Pakistan and identifies the links between religion, politics and nationalism in both wings of Pakistan. His findings are fascinating and go some way to explain the differing attitudes of West and East Pakistan to the relationship between Islam and Pakistani nationalism and how this affected the views of people in both wings, especially the views of the peoples of both wings towards each other. In 1969, Jawed conducted a survey on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that just over 60% in the East wing professed to have a secular national identity. However, in the West wing, the same figure professed an Islamic and not a secular identity. Furthermore, the same figure in the East wing described their identity in terms of their ethnicity and not in terms of Islam. He found that the opposite was the case in the West wing where Islam was stated to be more important than ethnicity.}}</ref> After Pakistan's first ever general elections the [[1973 constitution of pakistan|1973 Constitution]] was created by an elected Parliament.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=196}}</ref> The [[Constitution of Pakistan|Constitution]] declared Pakistan an Islamic Republic and Islam as the state religion. It also stated that all laws would have to be brought into accordance with the injunctions of Islam as laid down in the [[Quran]] and [[Sunnah]] and that no law repugnant to such injunctions could be enacted.<ref name=":82">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1Wh8AgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA189|title=The Right to Development in International Law: The Case of Pakistan|last=Iqbal|first=Khurshid|publisher=Routledge|year=2009|isbn=9781134019991|pages=189}}</ref> The [[1973 constitution of pakistan|1973 Constitution]] also created certain institutions such as the [[Sharia|Shariat Court]] and the [[Council of Islamic Ideology]] to channel the interpretation and application of Islam.<ref name=":92">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=198}}</ref> ====Zia ul Haq's Islamization==== {{main|Muhammad Zia-ul-Haq's Islamization}} On 5 July 1977, [[Muhammad Zia-ul-Haq|General Zia-ul-Haq]] led a [[coup d'état]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PJBpAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Constitutionalism in Islamic Countries: Between Upheaval and Continuity|last=Grote|first=Rainer|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=9780199910168|pages=196}}</ref> In the year or two before [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia-ul-Haq]]'s coup, his predecessor, leftist Prime Minister [[Zulfikar Ali Bhutto]], had faced vigorous opposition which was united under the revivalist banner of ''Nizam-e-Mustafa''<ref name="nasr-453">{{cite book|title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism|url=https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr|url-access=limited|date=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=0195096959|location=New York, Oxford|pages=[https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr/page/n55 45]–6|last1=Nasr|first1=Seyyed Vali Reza Nasr}}</ref> ("Rule of the prophet"). According to supporters of the movement, establishing an Islamic state based on ''[[sharia]]'' law would mean a return to the justice and success of the early days of Islam when [[Muhammad]] ruled the Muslims.<ref name="Kepel-10022">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&q=Nizam-e-Mustafa+sharia&pg=PA100|title=Jihad: The Trail of Political Islam|date=2002|publisher=I.B.Tauris|edition=2006|pages=100–101|last1=Kepel|first1=Gilles|isbn=9781845112578|access-date=5 December 2014}}</ref> In an effort to stem the tide of street Islamisation, Bhutto had also called for it and banned the drinking and selling of wine by Muslims, nightclubs and horse racing.<ref name="Kepel-10022" /><ref name="World Scientific22">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9cCtsWb9hoYC&q=zia+ul+haq&pg=PA202|title=State and Secularism: Perspectives from Asia§General Zia-ul-Haq and Patronage of Islamism|last=Michael Heng Siam-Heng, Ten Chin Liew|publisher=World Scientific|year=2010|isbn=9789814282383|location=Singapore|page=360}}</ref> [[File:Muslim self-identification.jpg|thumb|400px|Many diverse Islamic denominations are practised within Pakistan.]] "Islamisation" پاڪستان ۾ اسلام جا ڪيترائي مختلف فرقن وارا طريقا ۽ عقيدا رائج آهن. * ”اسلاميڪيشن“ (اسلامي نظام جي نفاذ واري عمل) سندس حڪومت جي ”بنيادي“ پاليسي يا ”مرڪزي نقطو“ هئي. ضياءُ الحق هڪ اسلامي رياست قائم ڪرڻ ۽ شريعت جي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ پرعزم هو. ضياءَ اسلامي اصولن تحت قانوني معاملن جي فيصلي لاءِ الڳ شرعي عدالتون ۽ عدالتي بينچون قائم ڪيون. پاڪستاني قانون ۾ نوان فوجداري ڏوهه (جهڙوڪ زنا) ۽ نيون سزائون (جهڙوڪ ڪوڙا هڻڻ ۽ عضوا ڪٽڻ) شامل ڪيون ويون. بئنڪ اڪائونٽن تي ملندڙ وياج (سود) جي ادائيگي جي جاءِ تي ”نفعي ۽ نقصان“ جي بنياد تي ادائيگي جو نظام آندو ويو. زڪوات کي بچت اڪائونٽن تي 2.5 سيڪڙو سالياني ٽيڪس جي صورت ڏني وئي. اسڪولن جي درسي ڪتابن ۽ لائبريرين مان غير اسلامي مواد کي هٽائڻ لاءِ انهن ۾ بنيادي تبديليون آنديون ويون. آفيسن، اسڪولن ۽ ڪارخانن لاءِ لازمي قرار ڏنو ويو ته اهي نماز پڙهڻ لاءِ جاءِ فراهم ڪن. ضياءَ علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻن) ۽ اسلامي پارٽين جي اثر رسوخ کي وڌايو، جڏهن ته قدامت پسند عالم ٽيليويزن تي باقاعده نظر اچڻ لڳا. قدامت پسند علماءِ کي ”ڪائونسل آف اسلامڪ آئيڊيالاجي“ (اسلامي نظرياتي ڪائونسل) ۾ شامل ڪيو ويو. 1985ع ۾ هندن ۽ عيسائين لاءِ الڳ چونڊ حلقا قائم ڪيا ويا، جيتوڻيڪ عيسائي ۽ هندو اڳواڻن شڪايت ڪئي ته اهي ملڪ جي سياسي عمل کان پاڻ کي الڳ يا محروم محسوس ڪري رهيا هئا. * ضياءَ جي سرڪاري سرپرستي واري اسلاميڪيشن جي عمل پاڪستان ۾ سني ۽ شيعا، توڙي ديوبندي ۽ بريلوي فرقن جي وچ ۾ فرقيوارانه ورهاست کي وڌايو. * اسلاميڪيشن واري پروگرام جي ممڪنه سببن ۾ ضياءَ جي ذاتي تقويٰ (اڪثر روايتن موجب هو هڪ مذهبي گهراڻي سان تعلق رکندو هو)، هڪ مسلم رياست طور ”پاڪستان جي وجود جي بنيادي مقصد“ کي پورو ڪرڻ لاءِ سياسي اتحادي ٺاهڻ جي خواهش، ۽/يا ان عمل کي قانوني جواز فراهم ڪرڻ جي سياسي ضرورت شامل هئي جنهن کي ڪجهه پاڪستاني سندس ”ظالم ۽ غير نمائنده مارشل لا واري حڪومت“ سمجهندا هئا. [63] * جنرل محمد ضياءُ الحق جي حڪومت تائين، ”اسلامي ڪارڪن“ ان ڳالهه تي مايوس هئا ته پاڪستان جي آئين ۾ اسلامي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪي به ”مؤثر اختيار“ (يا قانوني طاقت) موجود نه هئا. مثال طور، 1956ع واري آئين ۾ رياست ”اسلامي اخلاقي معيارن“ کي زبردستي لاڳو نه ڪندي هئي، پر انهن کي لازمي بڻائڻ ۽ جسم فروشي، جوا، شراب نوشي وغيره کي روڪڻ لاءِ ”ڪوشش“ ڪندي هئي. ان ۾ اهو به چيو ويو هو ته وياج (سود) کي ”جلد کان جلد“ ختم ڪيو ويندو. was the "primary" policy,<ref name="Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)">{{cite book|last=Haqqani|first=Husain|title=Pakistan:Between Mosque and Military; §From Islamic Republic to Islamic State|year=2005|publisher=Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)|location=United States|isbn=978-0-87003-214-1|pages=395 pages|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=Pakistan:Between+Mosque+and+Military}}</ref> or "centerpiece"<ref name="jones-16-centre">{{cite book|last1=Jones|first1=Owen Bennett|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|isbn=9780300097603|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=... Zia made Islam the centrepiece of his administration.}}</ref> of his government. [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia-ul-Haq]] committed himself to establishing an Islamic state and enforcing ''[[sharia]]'' law.<ref name="Kepel-10022" /> Zia established separate Shariat judicial courts<ref name=":92" /> and court benches<ref name="HRWdouble-192">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mIUwZ4aVM8AC&q=%22International+Commission+of+Jurists%22+pakistan+Zia-ul-Haq&pg=PA17|title=Double Jeopardy: Police Abuse of Women in Pakistan|date=1992|publisher=Human Rights Watch|page=19|isbn=9781564320636|access-date=3 December 2014}}</ref><ref name="United Book Press2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: between mosque and military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=United Book Press|year=2005|isbn=9780870032851|location=Washington D.C.|page=400}}</ref> to judge legal cases using Islamic doctrine.<ref name="wynbr-20092">{{cite book|url=https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9|url-access=registration|quote=a brief history of pakistan zia bolster ulama.|title=A Brief History of Pakistan|date=2009|publisher=Facts on File|isbn=9780816061846|pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9/page/216 216]–7|last1=Wynbrandt|first1=James}}</ref> New criminal offences (of adultery, fornication, and types of blasphemy), and new punishments (of whipping, amputation, and stoning to death), were added to Pakistani law. [[Riba|Interest]] payments for bank accounts were replaced by "profit and loss" payments. ''[[Zakat]]'' charitable donations became a 2.5% annual tax. School textbooks and libraries were overhauled to remove un-Islamic material.<ref name="jones-16-72">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=zia giving him a free hand to ignore internationally accepted human rights norms.|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref> Offices, schools, and factories were required to offer praying space.<ref name="Paracha-20092">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/812995/pious-follies|title=Pious follies|date=3 September 2009|website=Dawn.com|last1=Paracha|first1=Nadeem F.|access-date=20 December 2014}}</ref> Zia bolstered the influence of the ''[[ulama]]'' (Islamic clergy) and the Islamic parties,<ref name="wynbr-20092" /> whilst conservative scholars became fixtures on television.<ref name="Paracha-20092" /> 10,000s of activists from the [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] party were appointed to government posts to ensure the continuation of his agenda after his passing.<ref name="Kepel-10022" /><ref name="wynbr-20092" /><ref name="jones-162">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|quote=... Zia rewarded the only political party to offer him consistent support, Jamaat-e-Islami. Tens of thousands of Jamaat activists and sympathisers were given jobs in the judiciary, the civil service and other state institutions. These appointments meant Zia's Islamic agenda lived on long after he died.|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref><ref name="nasr-952">{{cite book|url=http://www.chicagobooth.edu/~/media/E49831A1165C49EBA902C83648F0CE36.pdf|title=ISLAMIZATION AND THE PAKISTANI ECONOMY|date=2004|publisher=Woodrow Wilson International Center or Scholars|page=95|chapter=Islamization, the State and Development|quote=General Zia became the patron of Islamization in Pakistan and for the first time in the country’s history, opened the bureaucracy, the military, and various state institutions to Islamic parties|last1=Nasr|first1=Vali|editor2-last=Lee|editor2-first=Wilson|editor1-last=Hathaway|editor1-first=Robert|access-date=30 January 2015}}</ref> Conservative ''[[ulama]]'' (Islamic scholars) were added to the [[Council of Islamic Ideology]].<ref name="HRWdouble-192" /> Separate electorates for [[Hinduism in Pakistan|Hindus]] and [[Christianity in Pakistan|Christians]] were established in 1985 even though Christian and Hindu leaders complained that they felt excluded from the county's political process.<ref name="OBJ-312">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=separate electorates for minorities in pakistan.|title=Pakistan: Eye of the Storm|date=2002|publisher=Yale University Press|isbn=0300101473|page=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/31 31]|last1=Jones|first1=Owen Bennett|access-date=9 December 2014}}</ref> Zia's state sponsored Islamization increased sectarian divisions in Pakistan between [[Sunnis]] and [[Shias]] and between [[Deobandis]] and [[Barelvis]].<ref name="talbot-251-islamization2">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/251 251]|quote=The state sponsored process of Islamisation dramatically increased sectarian divisions not only between [[Sunni]]s and [[Shia]] over the issue of the 1979 ''Zakat'' Ordinance, but also between [[Deobandi]]s and [[Barelvi]]s.|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061}}</ref> A solid majority of [[Barelvis]] had supported the creation of Pakistan,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA167|title=State and Nation-Building in Pakistan: Beyond Islam and Security|last1=Long|first1=Roger D.|last2=Singh|first2=Gurharpal|last3=Samad|first3=Yunas|last4=Talbot|first4=Ian|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9781317448204|pages=167|quote=In the 1940s a solid majority of the Barelvis were supporters of the Pakistan Movement and played a supporting role in its final phase (1940-7), mostly under the banner of the All-India Sunni Conference which had been founded in 1925.}}</ref> and [[Barelvi]] [[ulama]] had also issued fatwas in support of the [[Pakistan Movement]] during the 1946 elections,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WgFeAwAAQBAJ&q=Barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA135|title=The Awakening of Muslim Democracy: Religion, Modernity, and the State|last=Cesari|first=Jocelyne|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781107513297|pages=135|quote=For example, the Barelvi ulama supported the formation of the state of Pakistan and thought that any alliance with Hindus (such as that between the Indian National Congress and the Jamiat ulama-I-Hind [JUH]) was counterproductive.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XfI-hEI8a9wC&q=Barelvi+ulama+1946+elections&pg=PA87|title=Pakistan: The Struggle Within|last=John|first=Wilson|publisher=Pearson Education India|year=2009|isbn=9788131725047|pages=87|quote=During the 1946 election, Barelvi Ulama issued fatwas in favour of the Muslim League.}}</ref> but ironically Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of [[Deobandi]] (and later Ahl-e-Hadith/[[Salafi]]) institutions.<ref name=":102">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0Mx5DQAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA379|title=Faith-Based Violence and Deobandi Militancy in Pakistan|last1=Syed|first1=Jawad|last2=Pio|first2=Edwina|last3=Kamran|first3=Tahir|last4=Zaidi|first4=Abbas|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781349949663|pages=379|quote=Ironically, Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of Deobandi, and more recently Ahl-e Hadith/Salafi, institutions. Only a few Deobandi clerics decided to support the Pakistan Movement, but they were highly influential.}}</ref> This was despite the fact that only a few (although influential) [[Deobandi]] clerics had supported the [[Pakistan Movement]].<ref name=":102" /> Zia-ul-Haq forged a strong alliance between the [[Pakistan army|military]] and [[Deobandi]] institutions.<ref name=":102" /> In Pakistan, actors who have been identified by the state as moderate Sufis—such as the Barelwis, a movement founded in the 19th century in response to conservative reformers such as the Deobandis—mobilized after the government's call from 2009 onwards to save the soul of Pakistan from creeping “Talibanization.”<ref>{{Cite web|last=Philippon|first=Alix|date=2018-12-13|title=Positive branding and soft power: The promotion of Sufism in the war on terror|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2018/12/13/positive-branding-and-soft-power-the-promotion-of-sufism-in-the-war-on-terror/|access-date=2021-03-30|website=Brookings|language=en-US}}</ref> Possible motivations for the Islamization programme included [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia's]] personal piety (most accounts agree that he came from a religious family),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=132}}</ref> desire to gain political allies, to "fulfill Pakistan's ''raison d'être''" as a Muslim state, and/or the political need to legitimise what was seen by some Pakistanis as his "repressive, un-representative martial law regime".<ref name="talbot-2862">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/286 286]|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061 }}</ref> Until the government of General Muhammad Zia-ul-Haq, "Islamic activists" were frustrated by the lack of "teeth" to enforce Islamic law in Pakistan's constitution. For example, in the 1956 constitution, the state did not enforce "Islamic moral standards" but "endeavor[ed]" to make them compulsory and to "prevent" prostitution, gambling, consumption of alcoholic liquor, etc. Interest was to be eliminated "as soon as possible".<ref>quoting article 25, 28, 29, 198 of the 1956 Constitution of Pakistan</ref><ref>{{cite book|last1=Kennedy|first1=Charles|title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan|date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation|ref=CKILE|pages=84–5}}</ref> According to Shajeel Zaidi a million people attended Zia ul Haq's funeral because he had given them what they wanted: more religion.<ref>{{Cite news|url=http://blogs.tribune.com.pk/story/38972/in-defence-of-ziaul-haq/|title=In defence of Ziaul Haq|last=Zaidi|first=Shajeel|date=17 August 2016|work=Express Tribune}}</ref> A PEW opinion poll found that 84% of Pakistanis favoured making [[Sharia]] the official law of the land.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2013/04/30/the-worlds-muslims-religion-politics-society-beliefs-about-sharia/|title=Chapter 1: Beliefs About Sharia|date=30 April 2013|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=4 December 2016}}</ref> According to the 2013 [[Pew Research Center]] report, the majority of Pakistani Muslims also support the death penalty for those who leave Islam (62%). In contrast, support for the death penalty for those who leave Islam was only 36% in fellow South Asian Muslim country Bangladesh (which shared heritage with Pakistan).<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2013/05/01/64-percent-of-muslims-in-egypt-and-pakistan-support-the-death-penalty-for-leaving-islam/|title=Majorities of Muslims in Egypt and Pakistan support the death penalty for leaving Islam|newspaper=Washington Post|access-date=4 December 2016}}</ref> A 2010 opinion poll by PEW Research Centre also found that 87% of Pakistanis considered themselves 'Muslims first' rather than a member of their nationality. This was the highest figure amongst all Muslim populations surveyed. In contrast only 67% in [[Jordan]], 59% in [[Egypt]], 51% in [[Turkey]], 36% in [[Indonesia]] and 71% in [[Nigeria]] considered themselves as 'Muslim first' rather than a member of their own nationality.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|title=What Do You Consider Yourself First?|date=31 March 2010|website=Pew Research Center's Global Attitudes Project|access-date=4 December 2016|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425074821/https://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|url-status=dead}}</ref> "Islamic activists" such as much or the [[ulama]] (Islamic clerics) and [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] (Islamist party), support the expansion of "Islamic law and Islamic practices". "Islamic Modernists" are lukewarm to this expansion and "some may even advocate development along the secularist lines of the West."<ref>{{cite book |last1=Kennedy |first1=Charles |title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan |date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation |ref=CKILE|page=83}}</ref> ===Islamic way of life=== The mosque is an important religious as well as social institution in Pakistan.<ref>Malik, Jamal. ''Islam in South Asia: A Short History''. Leiden and Boston: Brill, 2008.</ref><ref>{{Cite journal|last=Mughal|first=M. A. Z.|date=2015-05-04|title=An anthropological perspective on the mosque in Pakistan|journal=Asian Anthropology|language=en|volume=14|issue=2|pages=166–181|doi=10.1080/1683478X.2015.1055543|s2cid=54051524|issn=1683-478X|url=http://dro.dur.ac.uk/16438/1/16438.pdf}}</ref> Many rituals and ceremonies are celebrated according to Islamic calendar. شجيل زيدي جي مطابق، ضياءُ الحق جي جنازي ۾ لکين ماڻهن شرڪت ڪئي ڇاڪاڻ ته هن انهن کي اهو ڪجهه ڏنو هو جنهن جي انهن کي خواهش هئي: وڌيڪ مذهب. ”پيو“ (PEW) جي هڪ راءِ شماري مان معلوم ٿيو ته 84 سيڪڙو پاڪستاني شريعت کي ملڪ جو سرڪاري قانون بڻائڻ جي حق ۾ هئا. 2013ع جي ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي رپورٽ مطابق، پاڪستاني مسلمانن جي اڪثريت (62 سيڪڙو) انهن ماڻهن لاءِ موت جي سزا جي حمايت ڪري ٿي جيڪي اسلام ڇڏي ڏين ٿا (ارتداد). ان جي ابتڙ، ڏکڻ ايشيا جي هڪ ٻئي مسلمان ملڪ بنگلاديش (جنهن جي پاڪستان سان گڏيل تاريخي ورثو آهي) ۾ اسلام ڇڏڻ وارن لاءِ موت جي سزا جي حمايت صرف 36 سيڪڙو هئي. ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي 2010ع واري راءِ شماري مان اهو به معلوم ٿيو ته 87 سيڪڙو پاڪستاني پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ جي ميمبر بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهن ٿا. سروي ڪيل سمورين مسلمان آباديءَ وارن ملڪن ۾ هي انگ سڀ کان وڌيڪ هو. ان جي ابتڙ، اردن ۾ 67 سيڪڙو، مصر ۾ 59 سيڪڙو، ترڪي ۾ 51 سيڪڙو، انڊونيشيا ۾ 36 سيڪڙو ۽ نائيجيريا ۾ 71 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهيو. اسلامي ڪارڪن، جهڙوڪ اڪثر علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻ) ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان|جماعت اسلامي]] (اسلامي سياسي پارٽي)، "اسلامي قانون ۽ ان تي عمل" جي توسيع جي حمايت ڪن ٿا. اسلامي جديديت پسند“ (Islamic Modernists) هن توسيع بابت گهڻو جوش نه ٿا رکن ۽ "ڪجهه ته مغرب جي سيڪيولر اصولن تي ترقيءَ جي به حمايت ڪري سگهن ٿا." === اسلامي طرزِ زندگي === پاڪستان ۾ مسجد هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي ادارو آهي. اسلامي ڪيلينڊر مطابق ڪيتريون ئي رسمون ۽ تقريبون ملهايون وڃن ٿيون. == آباديءَ جا انگ اکر == == مذهبي فرقا == == مذهبي ادارا ۽ تعليم == == مذهبيت جي سطح == == جديد دور جا مسئلا == ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|اسلام}} * [[پاڪستان ۾ مذھب]] * [[پاڪستان جي تاريخ|اسلامي جمهوريه پاڪستان جي تاريخ]] * [[ايشيا ۾ اسلام]] * [[اسلام بلحاظ ملڪ]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان ۾ مسجدن جي فهرست]] * [[پاڪستان جي آبادي جي جوڙجڪ]] * [[پاڪستاني نعت خوانن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] 28558rg9s9qr1amiu9v36ix1wqoypi1 406092 406091 2026-08-22T20:09:54Z Ibne maryam 17680 /* In independent Pakistan */ 406092 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population=23 ڪروڙ 17 لک (پاڪستان جي آدمشماري، 2023ع)<ref> {{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (ڪل آبادي جو 96.35 سيڪڙو)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور]] ۾ [[عيد الفطر]] جي نماز|regions=سڃي ملڪ ۾|languages=[[پاڪستان جون ٻوليون]]|religions=[[سني اسلام|سني مسلمان]] 85 کان 90 سيڪڙو <br /> [[شيعه|شيعه مسلمان]] 10 کان 15 سيڪڙو<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==تاريخ== ===آزادي کان اڳ=== {{See also|تحريڪ پاڪستان}} اسلام حضرت [[محمد ﷺ]] جي حياتي واري دور ۾ ئي نندي کنڊ تائين پهچي چڪو هو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C-2lR4XaTgwC&q=baba+ratan+hindi&pg=PA50|title=India and Indonesia: General Perspectives|isbn=9004083650|last1=Heesterman|first1=J. C.|year=1989|publisher=BRILL }}</ref> هڪ روايت مطابق، بابا رتن هندي [[پنجاب]] جو هڪ واپاري هو، جيڪو حضرت محمد ﷺ جي غير عرب [[صحابه ڪرام جي فهرست|صحابين]] مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Köprülü |first=Mehmet Fuat |url=https://books.google.com/books?id=_v6IWkCLnEwC&dq=baba+ratan&pg=PA79 |title=Early Mystics in Turkish Literature |date=2006 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-36686-1 |pages=79 |language=en}}</ref> سال <small>644</small>ع ۾، [[راشدون خلیفا|راشدين خلافت]] راسل جي جنگ ۾ سنڌ جي بادشاهت کي شڪست ڏئي [[مڪران]] جي ساحلي علائقي کي فتح ڪيو. ڊيرل اين ميڪلين جي مطابق، [[سنڌ]] ۽ [[حضرت علي ڪرم الله وجهه]] جي شروعاتي حامين يا ابتدائي شيعن جي وچ ۾ رابطي جو سراغ حاڪم ابن جبله العبدي ذريعي ملي ٿو، جنهن <small>649</small>ع ۾ [[سنڌ]] کان مڪران تائين سفر ڪيو<ref>M. Ishaq, "Hakim Bin Jabala – An Heroic Personality of Early Islam", Journal of the Pakistan Historical Society, pp. 145–50, (April 1955).</ref> ۽ ان علائقي بابت خليفي کي رپورٽ پيش ڪئي. حضرت علي جي خلافت واري دور ۾، سنڌي هندو اسلام جي اثر هيٺ آيا ۽ ڪجهه ته "جنگِ جمل" ۾ به شريڪ ٿيا. سال <small>712</small>ع ۾، [[اموي خلافت]]، عرب جرنل [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾، ​​[[سنڌو ماٿري|سنڌو واديءَ]] جي اڪثر علائقن ۽ ٽڪشاشلا (موجوده [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]]) کي فتح ڪري خلافت ۾ شامل ڪيو، جنهن کي "السنڌ" صوبو بڻايو ويو ۽ ان جو گاديءَ جو هنڌ [[منصوره (قديم شھر)|المنصوره]] مقرر ڪيو ويو.<ref name="Information of Pakistan">{{cite web |url=http://www.infopak.gov.pk/History.aspx |title=History in Chronological Order |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Government of Pakistan |access-date=15 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723113602/http://infopak.gov.pk/History.aspx |archive-date=23 July 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/735610/figuring-qasim-how-pakistan-was-won |title=Figuring Qasim: How Pakistan was won |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2012-07-19 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1175127/the-first-pakistani |title=The first Pakistani? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1098562/muhammad-bin-qasim-predator-or-preacher |title=Muhammad Bin Qasim: Predator or preacher? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2014-04-08 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/article/721012/the-curious-case-of-dressing-up-an-8th-century-arab-as-the-true-founder-of-pakistan|title=Why some in Pakistan want to replace Jinnah as the founder of the country with an 8th century Arab|last=Paracha|first=Nadeem F.|work=Scroll.in|access-date=2018-01-09|language=en-US}}</ref> [[پاڪستان حڪومت]] جي تاريخي ترتيب موجب، اهو ئي اهو وقت هو جڏهن [[پاڪستان]] جو بنياد رکيو ويو.<ref name="Information of Pakistan"/><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1125484 |title=What is the most blatant lie taught through Pakistan textbooks? |author=Rubina Saigol |year=2014 |publisher=Herald|access-date=14 August 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1164469 |title=A case for Gandhara |author=Shazia Rafi |year=2015 |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref> 10هين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، ان علائقي تي ڪيترن ئي "هندو شاهي" بادشاهن جي حڪومت رهي، جن کي بعد ۾ غزنوي حڪمرانن شڪست ڏئي پنهنجي تابع ڪيو. [[File:PK Thatta asv2020-02 img01 Shah Jahan Mosque.jpg|thumb|right|[[ٺٽو|ٺٽي]] جي [[شاھجھاني مسجد ٺٽو|شاهه جهان مسجد]] جي سرپرستي مغل شهنشاهه [[شاهجهان|شاهه جهان]] ڪئي هئي. ]] ابتدائي [[وچون دور|وچئين دور]] (<small>642</small>ع کان <small>1219</small>ع) دوران هن خطي ۾ اسلام ڦهليو ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ ان مذهب لاءِ ”تڪشاشلا“ هڪ اهم شهر هو. ان عرصي دوران، صوفي مبلغن علائقي جي اڪثريتي [[ٻڌمت|ٻڌ]] ۽ [[ھندو|هندو]] آباديءَ کي اسلام ۾ داخل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |author=Ira Marvin Lapidus |title=A history of Islamic societies |url=https://archive.org/details/historyislamicso00lapi |url-access=limited |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77933-3 |pages=[https://archive.org/details/historyislamicso00lapi/page/n205 382]–384}}</ref> انهن واقعن هن خطي ۾ ڪيترين ئي لڳاتار مسلمان سلطنتن جي حڪمرانيءَ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ غزنوي سلطنت (<small>975</small>ع کان <small>1187</small>ع)، غوري سلطنت ۽ [[دھلي سلطنت|دهلي سلطنت]] (<small>1206</small>ع کان <small>1526</small>ع) شامل هيون. دهلي سلطنت جي آخري خاندان، يعني "لوڌي خاندان" جي جاءِ [[مغل سلطنت]] (<small>1526</small>ع کان <small>1857</small>ع) ورتي. [[File:Weeks Edwin Lord An Open-Air Restaurant Lahore.jpg|thumb|right|A painting by [[Edwin Lord Weeks]] c. 1889 of the marketplace near [[Wazir Khan Mosque]]]] === آزادي کان پوء === ==== رياست جي نوعيت ==== مسلم ليگ جي قيادت، علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻن) ۽ جناح پاڪستان بابت پنهنجو نظريو هڪ اسلامي رياست طور بيان ڪيو هو. محمد علي جناح علماءِ سان ويجهو تعلق قائم ڪيو هو. جڏهن جناح وفات ڪئي، ته اسلامي عالم مولانا شبير احمد عثماني، جناح کي مغل شهنشاهه اورنگزيب کان پوءِ سڀ کان وڏو مسلمان قرار ڏنو ۽ جناح جي وفات جو موازنو حضرت محمد ﷺ جي وفات سان پڻ ڪيو. عثماني پاڪستانين کي چيو ته هو جناح جي ”اتحاد، ايمان ۽ تنظيم“ واري پيغام کي ياد رکن ۽ سندس خواب کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪن: ڪراچي کان انقره ۽ پاڪستان کان مراڪش تائين سمورين مسلم رياستن جو هڪ مضبوط بلاڪ قائم ڪرڻ. هو [جناح] دنيا جي مسلمانن کي اسلام جي جهنڊي هيٺ متحد ڏسڻ چاهيو پئي، ته جيئن دشمنن جي جارحاڻي ارادن خلاف هڪ مؤثر رڪاوٽ يا قوت بڻجي سگهجي. پاڪستان کي هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ پهريون باضابطه قدم مارچ 1949ع ۾ کنيو ويو، جڏهن ملڪ جي پهرين وزيراعظم، لياقت علي خان، آئين ساز اسيمبليءَ ۾ ”قراردادِ مقاصد“ (Objectives Resolution) پيش ڪئي. قراردادِ مقاصد ۾ اهو اعلان ڪيو ويو ته سڄي ڪائنات تي حاڪميت (اقتدارِ اعليٰ) خدا جي آهي. مسلم ليگ جي صدر، چوڌري خليق الزمان اعلان ڪيو ته پاڪستان سمورين مسلم ملڪن کي ”اسلامستان“ (هڪ گڏيل اسلامي اتحاد) ۾ گڏ آڻيندو. خليق جو مڃڻ هو ته پاڪستان ان وقت صرف هڪ ”مسلمان رياست“ هو ۽ اڃا ”اسلامي رياست“ نه بڻيو هو، پر اسلام جي سمورن مڃيندڙن کي هڪ سياسي وحدت ۾ آڻڻ کان پوءِ اهو يقينن هڪ اسلامي رياست بڻجي سگهي پيو. ڪيٿ ڪيلارڊ (پاڪستاني سياست تي ابتدائي عالمن مان هڪ) مشاهدو ڪيو ته پاڪستاني، مسلم دنيا ۾ مقصد ۽ نقطه نظر جي بنيادي اتحاد تي يقين رکندا هئا: پاڪستان جو بنياد مسلمانن جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ لاءِ رکيو ويو هو. ٻين مسلمانن کان همدردي ۽ حتيٰ ته جوش و خروش جي اميد رکي سگهجي پئي. پر ان لاءِ اها فرض ڪرڻ ضروري هو ته ٻيون مسلم رياستون به مذهب ۽ قوميت جي تعلق بابت ساڳيو نظريو رکنديون. بهرحال، ان وقت پاڪستان جي ”پين-اسلامسٽ“ (عالمگير اسلامي اتحاد واري) جذبات ۾ ٻيون مسلم حڪومتون شريڪ نه هيون. مسلم دنيا جي ٻين حصن ۾ قومپرستي جو بنياد نسل، ٻولي ۽ ثقافت تي هو. جيتوڻيڪ مسلمان حڪومتون پاڪستان جي ”پين-اسلامڪ“ (عالمي اسلامي اتحاد واري) امنگن بابت همدردانه رويو نه رکنديون هيون، پر سڄي دنيا مان اسلامي نظريي جا حامي پاڪستان ڏانهن راغب ٿيا. فلسطين جي گرانڊ مفتي، الحاج امين الحسيني ۽ "الاخوان المسلمون" جهڙين اسلامي سياسي تحريڪن جا اڳواڻ هن ملڪ جا باقاعده دورا ڪرڻ لڳا. جنرل ضياءُ الحق جي فوجي بغاوت ذريعي اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ، "حزب التحرير" (خلافت جي قيام جو مطالبو ڪندڙ هڪ اسلامي تنظيم) پاڪستان ۾ پنهنجي تنظيمي نيٽ ورڪ ۽ سرگرمين کي وڌايو. ان تنظيم جو باني، تقي الدين النبهاني، "جماعت اسلامي" جي باني ابوالاعليٰ مودودي سان باقاعده خط و ڪتابت ڪندو رهندو هو. [[All-India Muslim League|Muslim League]] leadership, [[ulama]] (Islamic clergy) and [[Muhammad Ali Jinnah|Jinnah]] had articulated their vision of Pakistan in terms of an [[Islamic state]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=articulated+their+vision+of+Pakistan+in+terms+of+an+islamic+state&pg=PA497|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=497|quote=As the book has demonstrated, local ML functionaries, (U.P.) ML leadership, Muslim modernists at Aligarh, the ulama and even Jinnah at times articulated their vision of Pakistan in terms of an Islamic state.}}</ref> Muhammad Ali Jinnah had developed a close association with the [[ulama]].<ref name=":42">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=489|quote=But what is undeniable is the close association he developed with the ulama, for when he died a little over a year after Pakistan was born, Maulana Shabbir Ahmad Usmani, in his funeral oration, described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor Aurangzeb.}}</ref> When Jinnah died, Islamic scholar [[Shabbir Ahmad Usmani|Maulana Shabbir Ahmad Usmani]] described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor [[Aurangzeb]] and also compared Jinnah's death to the [[Muhammad]]'s passing.<ref name=":42" /> [[Shabbir Ahmad Usmani|Usmani]] asked Pakistanis to remember Jinnah's message of Unity, Faith and Discipline and work to fulfil his dream:<blockquote>to create a solid bloc of all Muslim states from Karachi to Ankara, from Pakistan to Morocco. He [Jinnah] wanted to see the Muslims of the world united under the banner of Islam as an effective check against the aggressive designs of their enemies.<ref name=":42" /></blockquote>The first formal step taken to transform Pakistan into an ideological Islamic state was in March 1949 when the country's first Prime Minister, [[Liaquat Ali Khan]], introduced the [[Objectives Resolution]] in the Constituent Assembly.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=16}}</ref> The [[Objectives Resolution]] declared that sovereignty over the entire universe belongs to [[God in Islam|God]].<ref name=":13">{{Cite book|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121052313/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|url-status=dead|archive-date=November 21, 2008|title=Pakistan|last=Hussain|first=Rizwan|work=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|quote=The first important result of the combined efforts of the Jamāʿat-i Islāmī and the ʿulamāʿ was the passage of the Objectives Resolution in March 1949, whose formulation reflected compromise between traditionalists and modernists. The resolution embodied “the main principles on which the constitution of Pakistan is to be based.” It declared that "sovereignty over the entire universe belongs to God Almighty alone and the authority which He has delegated to the State of Pakistan through its people for being exercised within the limits prescribed by Him is a sacred trust," that “the principles of democracy, freedom, equality, tolerance and social justice, as enunciated by Islam shall be fully observed,” and that “the Muslims shall be enabled to order their lives in the individual and collective spheres in accord with the teaching and requirements of Islam as set out in the Holy Qurʿan and Sunna.” The Objectives Resolution has been reproduced as a preamble to the constitutions of 1956, 1962, and 1973.}}</ref> The president of the Muslim League, [[Chaudhry Khaliquzzaman]], announced that Pakistan would bring together all Muslim countries into Islamistan-a pan-Islamic entity.<ref name=":62">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=18}}</ref> [[Chaudhry Khaliquzzaman|Khaliq]] believed that Pakistan was only a Muslim state and was not yet an Islamic state, but that it could certainly become an Islamic state after bringing all believers of Islam into a single political unit.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=491}}</ref> Keith Callard, one of the earliest scholars on Pakistani politics, observed that Pakistanis believed in the essential unity of purpose and outlook in the Muslim world:<blockquote>Pakistan was founded to advance the cause of Muslims. Other Muslims might have been expected to be sympathetic, even enthusiastic. But this assumed that other Muslim states would take the same view of the relation between religion and nationality.<ref name=":62" /></blockquote>However, Pakistan's pan-Islamist sentiments were not shared by other Muslim governments at the time. Nationalism in other parts of the Muslim world was based on ethnicity, language and culture.<ref name=":62" /> Although Muslim governments were unsympathetic with Pakistan's pan-Islamic aspirations, Islamists from all over the world were drawn to Pakistan. Figures such as the Grand Mufti of Palestine, Al-Haj Amin al-Husseini, and leaders of Islamist political movements, such as the [[Muslim Brotherhood]], became frequent visitors to the country.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=19}}</ref> After [[Muhammad Zia-ul-Haq|General Zia-ul-Haq]] took power in a military coup, [[Hizb ut-Tahrir]] (an Islamist group calling for the establishment of a Caliphate) expanded its organisational network and activities in Pakistan. Its founder, [[Taqi al-Din al-Nabhani]], would maintain regular correspondence with [[Abul A'la Maududi|Abul A’la Maududi]], the founder of [[Jamaat-e-Islami]] (JI), and he also urged [[Israr Ahmed|Dr. Israr Ahmed]] to continue his work in Pakistan for the establishment of a global caliphate.<ref>{{Cite news|url=https://herald.dawn.com/news/1153325|title=Global connections: The crackdown on Hizbut Tahrir intensifies|last=Khan|first=Sher Ali|date=12 February 2016|work=Herald}}</ref> Social scientist Nasim Ahmad Jawed conducted a survey in 1969 in pre-divided Pakistan on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that over 60% of people in [[East Pakistan]] (modern day [[Bangladesh]]) professed to have a [[Secularity|secular]] national identity. However, in [[West Pakistan]] (current day Pakistan) the same figure professed to have an [[Islamic]] and not a secular identity. Furthermore, the same figure in East Pakistan defined their identity in terms of their ethnicity and not Islam. It was the opposite in West Pakistan, where Islam was stated to be more important than ethnicity.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X2_FAgAAQBAJ&q=islam+and+identity+the+causes+of+the+bangladesh+war&pg=PT37|title=The Causes of the Bangladesh War|last=Cochrane|first=Iain|year=2009|publisher=Lulu.com |isbn=9781445240435|quote=The social scientist, Nasim Ahmad Jawed has conducted a survey of nationalism in pre-divided Pakistan and identifies the links between religion, politics and nationalism in both wings of Pakistan. His findings are fascinating and go some way to explain the differing attitudes of West and East Pakistan to the relationship between Islam and Pakistani nationalism and how this affected the views of people in both wings, especially the views of the peoples of both wings towards each other. In 1969, Jawed conducted a survey on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that just over 60% in the East wing professed to have a secular national identity. However, in the West wing, the same figure professed an Islamic and not a secular identity. Furthermore, the same figure in the East wing described their identity in terms of their ethnicity and not in terms of Islam. He found that the opposite was the case in the West wing where Islam was stated to be more important than ethnicity.}}</ref> After Pakistan's first ever general elections the [[1973 constitution of pakistan|1973 Constitution]] was created by an elected Parliament.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=196}}</ref> The [[Constitution of Pakistan|Constitution]] declared Pakistan an Islamic Republic and Islam as the state religion. It also stated that all laws would have to be brought into accordance with the injunctions of Islam as laid down in the [[Quran]] and [[Sunnah]] and that no law repugnant to such injunctions could be enacted.<ref name=":82">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1Wh8AgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA189|title=The Right to Development in International Law: The Case of Pakistan|last=Iqbal|first=Khurshid|publisher=Routledge|year=2009|isbn=9781134019991|pages=189}}</ref> The [[1973 constitution of pakistan|1973 Constitution]] also created certain institutions such as the [[Sharia|Shariat Court]] and the [[Council of Islamic Ideology]] to channel the interpretation and application of Islam.<ref name=":92">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=198}}</ref> ====Zia ul Haq's Islamization==== {{main|Muhammad Zia-ul-Haq's Islamization}} On 5 July 1977, [[Muhammad Zia-ul-Haq|General Zia-ul-Haq]] led a [[coup d'état]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PJBpAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Constitutionalism in Islamic Countries: Between Upheaval and Continuity|last=Grote|first=Rainer|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=9780199910168|pages=196}}</ref> In the year or two before [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia-ul-Haq]]'s coup, his predecessor, leftist Prime Minister [[Zulfikar Ali Bhutto]], had faced vigorous opposition which was united under the revivalist banner of ''Nizam-e-Mustafa''<ref name="nasr-453">{{cite book|title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism|url=https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr|url-access=limited|date=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=0195096959|location=New York, Oxford|pages=[https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr/page/n55 45]–6|last1=Nasr|first1=Seyyed Vali Reza Nasr}}</ref> ("Rule of the prophet"). According to supporters of the movement, establishing an Islamic state based on ''[[sharia]]'' law would mean a return to the justice and success of the early days of Islam when [[Muhammad]] ruled the Muslims.<ref name="Kepel-10022">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&q=Nizam-e-Mustafa+sharia&pg=PA100|title=Jihad: The Trail of Political Islam|date=2002|publisher=I.B.Tauris|edition=2006|pages=100–101|last1=Kepel|first1=Gilles|isbn=9781845112578|access-date=5 December 2014}}</ref> In an effort to stem the tide of street Islamisation, Bhutto had also called for it and banned the drinking and selling of wine by Muslims, nightclubs and horse racing.<ref name="Kepel-10022" /><ref name="World Scientific22">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9cCtsWb9hoYC&q=zia+ul+haq&pg=PA202|title=State and Secularism: Perspectives from Asia§General Zia-ul-Haq and Patronage of Islamism|last=Michael Heng Siam-Heng, Ten Chin Liew|publisher=World Scientific|year=2010|isbn=9789814282383|location=Singapore|page=360}}</ref> [[File:Muslim self-identification.jpg|thumb|400px|Many diverse Islamic denominations are practised within Pakistan.]] "Islamisation" پاڪستان ۾ اسلام جا ڪيترائي مختلف فرقن وارا طريقا ۽ عقيدا رائج آهن. * ”اسلاميڪيشن“ (اسلامي نظام جي نفاذ واري عمل) سندس حڪومت جي ”بنيادي“ پاليسي يا ”مرڪزي نقطو“ هئي. ضياءُ الحق هڪ اسلامي رياست قائم ڪرڻ ۽ شريعت جي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ پرعزم هو. ضياءَ اسلامي اصولن تحت قانوني معاملن جي فيصلي لاءِ الڳ شرعي عدالتون ۽ عدالتي بينچون قائم ڪيون. پاڪستاني قانون ۾ نوان فوجداري ڏوهه (جهڙوڪ زنا) ۽ نيون سزائون (جهڙوڪ ڪوڙا هڻڻ ۽ عضوا ڪٽڻ) شامل ڪيون ويون. بئنڪ اڪائونٽن تي ملندڙ وياج (سود) جي ادائيگي جي جاءِ تي ”نفعي ۽ نقصان“ جي بنياد تي ادائيگي جو نظام آندو ويو. زڪوات کي بچت اڪائونٽن تي 2.5 سيڪڙو سالياني ٽيڪس جي صورت ڏني وئي. اسڪولن جي درسي ڪتابن ۽ لائبريرين مان غير اسلامي مواد کي هٽائڻ لاءِ انهن ۾ بنيادي تبديليون آنديون ويون. آفيسن، اسڪولن ۽ ڪارخانن لاءِ لازمي قرار ڏنو ويو ته اهي نماز پڙهڻ لاءِ جاءِ فراهم ڪن. ضياءَ علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻن) ۽ اسلامي پارٽين جي اثر رسوخ کي وڌايو، جڏهن ته قدامت پسند عالم ٽيليويزن تي باقاعده نظر اچڻ لڳا. قدامت پسند علماءِ کي ”ڪائونسل آف اسلامڪ آئيڊيالاجي“ (اسلامي نظرياتي ڪائونسل) ۾ شامل ڪيو ويو. 1985ع ۾ هندن ۽ عيسائين لاءِ الڳ چونڊ حلقا قائم ڪيا ويا، جيتوڻيڪ عيسائي ۽ هندو اڳواڻن شڪايت ڪئي ته اهي ملڪ جي سياسي عمل کان پاڻ کي الڳ يا محروم محسوس ڪري رهيا هئا. * ضياءَ جي سرڪاري سرپرستي واري اسلاميڪيشن جي عمل پاڪستان ۾ سني ۽ شيعا، توڙي ديوبندي ۽ بريلوي فرقن جي وچ ۾ فرقيوارانه ورهاست کي وڌايو. * اسلاميڪيشن واري پروگرام جي ممڪنه سببن ۾ ضياءَ جي ذاتي تقويٰ (اڪثر روايتن موجب هو هڪ مذهبي گهراڻي سان تعلق رکندو هو)، هڪ مسلم رياست طور ”پاڪستان جي وجود جي بنيادي مقصد“ کي پورو ڪرڻ لاءِ سياسي اتحادي ٺاهڻ جي خواهش، ۽/يا ان عمل کي قانوني جواز فراهم ڪرڻ جي سياسي ضرورت شامل هئي جنهن کي ڪجهه پاڪستاني سندس ”ظالم ۽ غير نمائنده مارشل لا واري حڪومت“ سمجهندا هئا. [63] * جنرل محمد ضياءُ الحق جي حڪومت تائين، ”اسلامي ڪارڪن“ ان ڳالهه تي مايوس هئا ته پاڪستان جي آئين ۾ اسلامي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪي به ”مؤثر اختيار“ (يا قانوني طاقت) موجود نه هئا. مثال طور، 1956ع واري آئين ۾ رياست ”اسلامي اخلاقي معيارن“ کي زبردستي لاڳو نه ڪندي هئي، پر انهن کي لازمي بڻائڻ ۽ جسم فروشي، جوا، شراب نوشي وغيره کي روڪڻ لاءِ ”ڪوشش“ ڪندي هئي. ان ۾ اهو به چيو ويو هو ته وياج (سود) کي ”جلد کان جلد“ ختم ڪيو ويندو. was the "primary" policy,<ref name="Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)">{{cite book|last=Haqqani|first=Husain|title=Pakistan:Between Mosque and Military; §From Islamic Republic to Islamic State|year=2005|publisher=Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)|location=United States|isbn=978-0-87003-214-1|pages=395 pages|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=Pakistan:Between+Mosque+and+Military}}</ref> or "centerpiece"<ref name="jones-16-centre">{{cite book|last1=Jones|first1=Owen Bennett|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|isbn=9780300097603|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=... Zia made Islam the centrepiece of his administration.}}</ref> of his government. [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia-ul-Haq]] committed himself to establishing an Islamic state and enforcing ''[[sharia]]'' law.<ref name="Kepel-10022" /> Zia established separate Shariat judicial courts<ref name=":92" /> and court benches<ref name="HRWdouble-192">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mIUwZ4aVM8AC&q=%22International+Commission+of+Jurists%22+pakistan+Zia-ul-Haq&pg=PA17|title=Double Jeopardy: Police Abuse of Women in Pakistan|date=1992|publisher=Human Rights Watch|page=19|isbn=9781564320636|access-date=3 December 2014}}</ref><ref name="United Book Press2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: between mosque and military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=United Book Press|year=2005|isbn=9780870032851|location=Washington D.C.|page=400}}</ref> to judge legal cases using Islamic doctrine.<ref name="wynbr-20092">{{cite book|url=https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9|url-access=registration|quote=a brief history of pakistan zia bolster ulama.|title=A Brief History of Pakistan|date=2009|publisher=Facts on File|isbn=9780816061846|pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9/page/216 216]–7|last1=Wynbrandt|first1=James}}</ref> New criminal offences (of adultery, fornication, and types of blasphemy), and new punishments (of whipping, amputation, and stoning to death), were added to Pakistani law. [[Riba|Interest]] payments for bank accounts were replaced by "profit and loss" payments. ''[[Zakat]]'' charitable donations became a 2.5% annual tax. School textbooks and libraries were overhauled to remove un-Islamic material.<ref name="jones-16-72">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=zia giving him a free hand to ignore internationally accepted human rights norms.|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref> Offices, schools, and factories were required to offer praying space.<ref name="Paracha-20092">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/812995/pious-follies|title=Pious follies|date=3 September 2009|website=Dawn.com|last1=Paracha|first1=Nadeem F.|access-date=20 December 2014}}</ref> Zia bolstered the influence of the ''[[ulama]]'' (Islamic clergy) and the Islamic parties,<ref name="wynbr-20092" /> whilst conservative scholars became fixtures on television.<ref name="Paracha-20092" /> 10,000s of activists from the [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] party were appointed to government posts to ensure the continuation of his agenda after his passing.<ref name="Kepel-10022" /><ref name="wynbr-20092" /><ref name="jones-162">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|quote=... Zia rewarded the only political party to offer him consistent support, Jamaat-e-Islami. Tens of thousands of Jamaat activists and sympathisers were given jobs in the judiciary, the civil service and other state institutions. These appointments meant Zia's Islamic agenda lived on long after he died.|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref><ref name="nasr-952">{{cite book|url=http://www.chicagobooth.edu/~/media/E49831A1165C49EBA902C83648F0CE36.pdf|title=ISLAMIZATION AND THE PAKISTANI ECONOMY|date=2004|publisher=Woodrow Wilson International Center or Scholars|page=95|chapter=Islamization, the State and Development|quote=General Zia became the patron of Islamization in Pakistan and for the first time in the country’s history, opened the bureaucracy, the military, and various state institutions to Islamic parties|last1=Nasr|first1=Vali|editor2-last=Lee|editor2-first=Wilson|editor1-last=Hathaway|editor1-first=Robert|access-date=30 January 2015}}</ref> Conservative ''[[ulama]]'' (Islamic scholars) were added to the [[Council of Islamic Ideology]].<ref name="HRWdouble-192" /> Separate electorates for [[Hinduism in Pakistan|Hindus]] and [[Christianity in Pakistan|Christians]] were established in 1985 even though Christian and Hindu leaders complained that they felt excluded from the county's political process.<ref name="OBJ-312">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=separate electorates for minorities in pakistan.|title=Pakistan: Eye of the Storm|date=2002|publisher=Yale University Press|isbn=0300101473|page=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/31 31]|last1=Jones|first1=Owen Bennett|access-date=9 December 2014}}</ref> Zia's state sponsored Islamization increased sectarian divisions in Pakistan between [[Sunnis]] and [[Shias]] and between [[Deobandis]] and [[Barelvis]].<ref name="talbot-251-islamization2">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/251 251]|quote=The state sponsored process of Islamisation dramatically increased sectarian divisions not only between [[Sunni]]s and [[Shia]] over the issue of the 1979 ''Zakat'' Ordinance, but also between [[Deobandi]]s and [[Barelvi]]s.|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061}}</ref> A solid majority of [[Barelvis]] had supported the creation of Pakistan,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA167|title=State and Nation-Building in Pakistan: Beyond Islam and Security|last1=Long|first1=Roger D.|last2=Singh|first2=Gurharpal|last3=Samad|first3=Yunas|last4=Talbot|first4=Ian|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9781317448204|pages=167|quote=In the 1940s a solid majority of the Barelvis were supporters of the Pakistan Movement and played a supporting role in its final phase (1940-7), mostly under the banner of the All-India Sunni Conference which had been founded in 1925.}}</ref> and [[Barelvi]] [[ulama]] had also issued fatwas in support of the [[Pakistan Movement]] during the 1946 elections,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WgFeAwAAQBAJ&q=Barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA135|title=The Awakening of Muslim Democracy: Religion, Modernity, and the State|last=Cesari|first=Jocelyne|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781107513297|pages=135|quote=For example, the Barelvi ulama supported the formation of the state of Pakistan and thought that any alliance with Hindus (such as that between the Indian National Congress and the Jamiat ulama-I-Hind [JUH]) was counterproductive.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XfI-hEI8a9wC&q=Barelvi+ulama+1946+elections&pg=PA87|title=Pakistan: The Struggle Within|last=John|first=Wilson|publisher=Pearson Education India|year=2009|isbn=9788131725047|pages=87|quote=During the 1946 election, Barelvi Ulama issued fatwas in favour of the Muslim League.}}</ref> but ironically Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of [[Deobandi]] (and later Ahl-e-Hadith/[[Salafi]]) institutions.<ref name=":102">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0Mx5DQAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA379|title=Faith-Based Violence and Deobandi Militancy in Pakistan|last1=Syed|first1=Jawad|last2=Pio|first2=Edwina|last3=Kamran|first3=Tahir|last4=Zaidi|first4=Abbas|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781349949663|pages=379|quote=Ironically, Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of Deobandi, and more recently Ahl-e Hadith/Salafi, institutions. Only a few Deobandi clerics decided to support the Pakistan Movement, but they were highly influential.}}</ref> This was despite the fact that only a few (although influential) [[Deobandi]] clerics had supported the [[Pakistan Movement]].<ref name=":102" /> Zia-ul-Haq forged a strong alliance between the [[Pakistan army|military]] and [[Deobandi]] institutions.<ref name=":102" /> In Pakistan, actors who have been identified by the state as moderate Sufis—such as the Barelwis, a movement founded in the 19th century in response to conservative reformers such as the Deobandis—mobilized after the government's call from 2009 onwards to save the soul of Pakistan from creeping “Talibanization.”<ref>{{Cite web|last=Philippon|first=Alix|date=2018-12-13|title=Positive branding and soft power: The promotion of Sufism in the war on terror|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2018/12/13/positive-branding-and-soft-power-the-promotion-of-sufism-in-the-war-on-terror/|access-date=2021-03-30|website=Brookings|language=en-US}}</ref> Possible motivations for the Islamization programme included [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia's]] personal piety (most accounts agree that he came from a religious family),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=132}}</ref> desire to gain political allies, to "fulfill Pakistan's ''raison d'être''" as a Muslim state, and/or the political need to legitimise what was seen by some Pakistanis as his "repressive, un-representative martial law regime".<ref name="talbot-2862">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/286 286]|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061 }}</ref> Until the government of General Muhammad Zia-ul-Haq, "Islamic activists" were frustrated by the lack of "teeth" to enforce Islamic law in Pakistan's constitution. For example, in the 1956 constitution, the state did not enforce "Islamic moral standards" but "endeavor[ed]" to make them compulsory and to "prevent" prostitution, gambling, consumption of alcoholic liquor, etc. Interest was to be eliminated "as soon as possible".<ref>quoting article 25, 28, 29, 198 of the 1956 Constitution of Pakistan</ref><ref>{{cite book|last1=Kennedy|first1=Charles|title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan|date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation|ref=CKILE|pages=84–5}}</ref> According to Shajeel Zaidi a million people attended Zia ul Haq's funeral because he had given them what they wanted: more religion.<ref>{{Cite news|url=http://blogs.tribune.com.pk/story/38972/in-defence-of-ziaul-haq/|title=In defence of Ziaul Haq|last=Zaidi|first=Shajeel|date=17 August 2016|work=Express Tribune}}</ref> A PEW opinion poll found that 84% of Pakistanis favoured making [[Sharia]] the official law of the land.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2013/04/30/the-worlds-muslims-religion-politics-society-beliefs-about-sharia/|title=Chapter 1: Beliefs About Sharia|date=30 April 2013|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=4 December 2016}}</ref> According to the 2013 [[Pew Research Center]] report, the majority of Pakistani Muslims also support the death penalty for those who leave Islam (62%). In contrast, support for the death penalty for those who leave Islam was only 36% in fellow South Asian Muslim country Bangladesh (which shared heritage with Pakistan).<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2013/05/01/64-percent-of-muslims-in-egypt-and-pakistan-support-the-death-penalty-for-leaving-islam/|title=Majorities of Muslims in Egypt and Pakistan support the death penalty for leaving Islam|newspaper=Washington Post|access-date=4 December 2016}}</ref> A 2010 opinion poll by PEW Research Centre also found that 87% of Pakistanis considered themselves 'Muslims first' rather than a member of their nationality. This was the highest figure amongst all Muslim populations surveyed. In contrast only 67% in [[Jordan]], 59% in [[Egypt]], 51% in [[Turkey]], 36% in [[Indonesia]] and 71% in [[Nigeria]] considered themselves as 'Muslim first' rather than a member of their own nationality.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|title=What Do You Consider Yourself First?|date=31 March 2010|website=Pew Research Center's Global Attitudes Project|access-date=4 December 2016|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425074821/https://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|url-status=dead}}</ref> "Islamic activists" such as much or the [[ulama]] (Islamic clerics) and [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] (Islamist party), support the expansion of "Islamic law and Islamic practices". "Islamic Modernists" are lukewarm to this expansion and "some may even advocate development along the secularist lines of the West."<ref>{{cite book |last1=Kennedy |first1=Charles |title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan |date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation |ref=CKILE|page=83}}</ref> ===Islamic way of life=== The mosque is an important religious as well as social institution in Pakistan.<ref>Malik, Jamal. ''Islam in South Asia: A Short History''. Leiden and Boston: Brill, 2008.</ref><ref>{{Cite journal|last=Mughal|first=M. A. Z.|date=2015-05-04|title=An anthropological perspective on the mosque in Pakistan|journal=Asian Anthropology|language=en|volume=14|issue=2|pages=166–181|doi=10.1080/1683478X.2015.1055543|s2cid=54051524|issn=1683-478X|url=http://dro.dur.ac.uk/16438/1/16438.pdf}}</ref> Many rituals and ceremonies are celebrated according to Islamic calendar. شجيل زيدي جي مطابق، ضياءُ الحق جي جنازي ۾ لکين ماڻهن شرڪت ڪئي ڇاڪاڻ ته هن انهن کي اهو ڪجهه ڏنو هو جنهن جي انهن کي خواهش هئي: وڌيڪ مذهب. ”پيو“ (PEW) جي هڪ راءِ شماري مان معلوم ٿيو ته 84 سيڪڙو پاڪستاني شريعت کي ملڪ جو سرڪاري قانون بڻائڻ جي حق ۾ هئا. 2013ع جي ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي رپورٽ مطابق، پاڪستاني مسلمانن جي اڪثريت (62 سيڪڙو) انهن ماڻهن لاءِ موت جي سزا جي حمايت ڪري ٿي جيڪي اسلام ڇڏي ڏين ٿا (ارتداد). ان جي ابتڙ، ڏکڻ ايشيا جي هڪ ٻئي مسلمان ملڪ بنگلاديش (جنهن جي پاڪستان سان گڏيل تاريخي ورثو آهي) ۾ اسلام ڇڏڻ وارن لاءِ موت جي سزا جي حمايت صرف 36 سيڪڙو هئي. ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي 2010ع واري راءِ شماري مان اهو به معلوم ٿيو ته 87 سيڪڙو پاڪستاني پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ جي ميمبر بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهن ٿا. سروي ڪيل سمورين مسلمان آباديءَ وارن ملڪن ۾ هي انگ سڀ کان وڌيڪ هو. ان جي ابتڙ، اردن ۾ 67 سيڪڙو، مصر ۾ 59 سيڪڙو، ترڪي ۾ 51 سيڪڙو، انڊونيشيا ۾ 36 سيڪڙو ۽ نائيجيريا ۾ 71 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهيو. اسلامي ڪارڪن، جهڙوڪ اڪثر علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻ) ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان|جماعت اسلامي]] (اسلامي سياسي پارٽي)، "اسلامي قانون ۽ ان تي عمل" جي توسيع جي حمايت ڪن ٿا. اسلامي جديديت پسند“ (Islamic Modernists) هن توسيع بابت گهڻو جوش نه ٿا رکن ۽ "ڪجهه ته مغرب جي سيڪيولر اصولن تي ترقيءَ جي به حمايت ڪري سگهن ٿا." === اسلامي طرزِ زندگي === پاڪستان ۾ مسجد هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي ادارو آهي. اسلامي ڪيلينڊر مطابق ڪيتريون ئي رسمون ۽ تقريبون ملهايون وڃن ٿيون. == آباديءَ جا انگ اکر == == مذهبي فرقا == == مذهبي ادارا ۽ تعليم == == مذهبيت جي سطح == == جديد دور جا مسئلا == ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|اسلام}} * [[پاڪستان ۾ مذھب]] * [[پاڪستان جي تاريخ|اسلامي جمهوريه پاڪستان جي تاريخ]] * [[ايشيا ۾ اسلام]] * [[اسلام بلحاظ ملڪ]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان ۾ مسجدن جي فهرست]] * [[پاڪستان جي آبادي جي جوڙجڪ]] * [[پاڪستاني نعت خوانن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] 3m6nfs2megykrjnswpe0uwitbg3h481 406093 406092 2026-08-22T20:12:13Z Ibne maryam 17680 /* آزادي کان اڳ */ 406093 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population=23 ڪروڙ 17 لک (پاڪستان جي آدمشماري، 2023ع)<ref> {{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (ڪل آبادي جو 96.35 سيڪڙو)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور]] ۾ [[عيد الفطر]] جي نماز|regions=سڃي ملڪ ۾|languages=[[پاڪستان جون ٻوليون]]|religions=[[سني اسلام|سني مسلمان]] 85 کان 90 سيڪڙو <br /> [[شيعه|شيعه مسلمان]] 10 کان 15 سيڪڙو<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==تاريخ== ===آزادي کان اڳ=== {{See also|تحريڪ پاڪستان}} اسلام حضرت [[محمد ﷺ]] جي حياتي واري دور ۾ ئي نندي کنڊ تائين پهچي چڪو هو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C-2lR4XaTgwC&q=baba+ratan+hindi&pg=PA50|title=India and Indonesia: General Perspectives|isbn=9004083650|last1=Heesterman|first1=J. C.|year=1989|publisher=BRILL }}</ref> هڪ روايت مطابق، بابا رتن هندي [[پنجاب]] جو هڪ واپاري هو، جيڪو حضرت محمد ﷺ جي غير عرب [[صحابه ڪرام جي فهرست|صحابين]] مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Köprülü |first=Mehmet Fuat |url=https://books.google.com/books?id=_v6IWkCLnEwC&dq=baba+ratan&pg=PA79 |title=Early Mystics in Turkish Literature |date=2006 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-36686-1 |pages=79 |language=en}}</ref> سال <small>644</small>ع ۾، [[راشدون خلیفا|راشدين خلافت]] راسل جي جنگ ۾ سنڌ جي بادشاهت کي شڪست ڏئي [[مڪران]] جي ساحلي علائقي کي فتح ڪيو. ڊيرل اين ميڪلين جي مطابق، [[سنڌ]] ۽ [[حضرت علي ڪرم الله وجهه]] جي شروعاتي حامين يا ابتدائي شيعن جي وچ ۾ رابطي جو سراغ حاڪم ابن جبله العبدي ذريعي ملي ٿو، جنهن <small>649</small>ع ۾ [[سنڌ]] کان مڪران تائين سفر ڪيو<ref>M. Ishaq, "Hakim Bin Jabala – An Heroic Personality of Early Islam", Journal of the Pakistan Historical Society, pp. 145–50, (April 1955).</ref> ۽ ان علائقي بابت خليفي کي رپورٽ پيش ڪئي. حضرت علي جي خلافت واري دور ۾، سنڌي هندو اسلام جي اثر هيٺ آيا ۽ ڪجهه ته "جنگِ جمل" ۾ به شريڪ ٿيا. سال <small>712</small>ع ۾، [[اموي خلافت]]، عرب جرنل [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾، ​​[[سنڌو ماٿري|سنڌو واديءَ]] جي اڪثر علائقن ۽ ٽڪشاشلا (موجوده [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]]) کي فتح ڪري خلافت ۾ شامل ڪيو، جنهن کي "السنڌ" صوبو بڻايو ويو ۽ ان جو گاديءَ جو هنڌ [[منصوره (قديم شھر)|المنصوره]] مقرر ڪيو ويو.<ref name="Information of Pakistan">{{cite web |url=http://www.infopak.gov.pk/History.aspx |title=History in Chronological Order |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Government of Pakistan |access-date=15 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723113602/http://infopak.gov.pk/History.aspx |archive-date=23 July 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/735610/figuring-qasim-how-pakistan-was-won |title=Figuring Qasim: How Pakistan was won |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2012-07-19 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1175127/the-first-pakistani |title=The first Pakistani? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1098562/muhammad-bin-qasim-predator-or-preacher |title=Muhammad Bin Qasim: Predator or preacher? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2014-04-08 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/article/721012/the-curious-case-of-dressing-up-an-8th-century-arab-as-the-true-founder-of-pakistan|title=Why some in Pakistan want to replace Jinnah as the founder of the country with an 8th century Arab|last=Paracha|first=Nadeem F.|work=Scroll.in|access-date=2018-01-09|language=en-US}}</ref> [[پاڪستان حڪومت]] جي تاريخي ترتيب موجب، اهو ئي اهو وقت هو جڏهن [[پاڪستان]] جو بنياد رکيو ويو.<ref name="Information of Pakistan"/><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1125484 |title=What is the most blatant lie taught through Pakistan textbooks? |author=Rubina Saigol |year=2014 |publisher=Herald|access-date=14 August 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1164469 |title=A case for Gandhara |author=Shazia Rafi |year=2015 |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref> 10هين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، ان علائقي تي ڪيترن ئي "هندو شاهي" بادشاهن جي حڪومت رهي، جن کي بعد ۾ غزنوي حڪمرانن شڪست ڏئي پنهنجي تابع ڪيو. [[File:PK Thatta asv2020-02 img01 Shah Jahan Mosque.jpg|thumb|right|[[ٺٽو|ٺٽي]] جي [[شاھجھاني مسجد ٺٽو|شاهه جهان مسجد]] جي سرپرستي مغل شهنشاهه [[شاهجهان|شاهه جهان]] ڪئي هئي. ]] ابتدائي [[وچون دور|وچئين دور]] (<small>642</small>ع کان <small>1219</small>ع) دوران هن خطي ۾ اسلام ڦهليو ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ ان مذهب لاءِ ”تڪشاشلا“ هڪ اهم شهر هو. ان عرصي دوران، صوفي مبلغن علائقي جي اڪثريتي [[ٻڌمت|ٻڌ]] ۽ [[ھندو|هندو]] آباديءَ کي اسلام ۾ داخل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |author=Ira Marvin Lapidus |title=A history of Islamic societies |url=https://archive.org/details/historyislamicso00lapi |url-access=limited |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77933-3 |pages=[https://archive.org/details/historyislamicso00lapi/page/n205 382]–384}}</ref> انهن واقعن هن خطي ۾ ڪيترين ئي لڳاتار مسلمان سلطنتن جي حڪمرانيءَ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ غزنوي سلطنت (<small>975</small>ع کان <small>1187</small>ع)، غوري سلطنت ۽ [[دھلي سلطنت|دهلي سلطنت]] (<small>1206</small>ع کان <small>1526</small>ع) شامل هيون. دهلي سلطنت جي آخري خاندان، يعني "لوڌي خاندان" جي جاءِ [[مغل سلطنت]] (<small>1526</small>ع کان <small>1857</small>ع) ورتي. [[File:Weeks Edwin Lord An Open-Air Restaurant Lahore.jpg|thumb|right| ايڊون لارڊ ويڪس جي سال 1889ع واري هڪ پينٽنگ، جنهن ۾ [[وزير خان مسجد]] جي ويجهو بازار جو منظر ڏيکاريل آهي.]] === آزادي کان پوء === ==== رياست جي نوعيت ==== مسلم ليگ جي قيادت، علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻن) ۽ جناح پاڪستان بابت پنهنجو نظريو هڪ اسلامي رياست طور بيان ڪيو هو. محمد علي جناح علماءِ سان ويجهو تعلق قائم ڪيو هو. جڏهن جناح وفات ڪئي، ته اسلامي عالم مولانا شبير احمد عثماني، جناح کي مغل شهنشاهه اورنگزيب کان پوءِ سڀ کان وڏو مسلمان قرار ڏنو ۽ جناح جي وفات جو موازنو حضرت محمد ﷺ جي وفات سان پڻ ڪيو. عثماني پاڪستانين کي چيو ته هو جناح جي ”اتحاد، ايمان ۽ تنظيم“ واري پيغام کي ياد رکن ۽ سندس خواب کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪن: ڪراچي کان انقره ۽ پاڪستان کان مراڪش تائين سمورين مسلم رياستن جو هڪ مضبوط بلاڪ قائم ڪرڻ. هو [جناح] دنيا جي مسلمانن کي اسلام جي جهنڊي هيٺ متحد ڏسڻ چاهيو پئي، ته جيئن دشمنن جي جارحاڻي ارادن خلاف هڪ مؤثر رڪاوٽ يا قوت بڻجي سگهجي. پاڪستان کي هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ پهريون باضابطه قدم مارچ 1949ع ۾ کنيو ويو، جڏهن ملڪ جي پهرين وزيراعظم، لياقت علي خان، آئين ساز اسيمبليءَ ۾ ”قراردادِ مقاصد“ (Objectives Resolution) پيش ڪئي. قراردادِ مقاصد ۾ اهو اعلان ڪيو ويو ته سڄي ڪائنات تي حاڪميت (اقتدارِ اعليٰ) خدا جي آهي. مسلم ليگ جي صدر، چوڌري خليق الزمان اعلان ڪيو ته پاڪستان سمورين مسلم ملڪن کي ”اسلامستان“ (هڪ گڏيل اسلامي اتحاد) ۾ گڏ آڻيندو. خليق جو مڃڻ هو ته پاڪستان ان وقت صرف هڪ ”مسلمان رياست“ هو ۽ اڃا ”اسلامي رياست“ نه بڻيو هو، پر اسلام جي سمورن مڃيندڙن کي هڪ سياسي وحدت ۾ آڻڻ کان پوءِ اهو يقينن هڪ اسلامي رياست بڻجي سگهي پيو. ڪيٿ ڪيلارڊ (پاڪستاني سياست تي ابتدائي عالمن مان هڪ) مشاهدو ڪيو ته پاڪستاني، مسلم دنيا ۾ مقصد ۽ نقطه نظر جي بنيادي اتحاد تي يقين رکندا هئا: پاڪستان جو بنياد مسلمانن جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ لاءِ رکيو ويو هو. ٻين مسلمانن کان همدردي ۽ حتيٰ ته جوش و خروش جي اميد رکي سگهجي پئي. پر ان لاءِ اها فرض ڪرڻ ضروري هو ته ٻيون مسلم رياستون به مذهب ۽ قوميت جي تعلق بابت ساڳيو نظريو رکنديون. بهرحال، ان وقت پاڪستان جي ”پين-اسلامسٽ“ (عالمگير اسلامي اتحاد واري) جذبات ۾ ٻيون مسلم حڪومتون شريڪ نه هيون. مسلم دنيا جي ٻين حصن ۾ قومپرستي جو بنياد نسل، ٻولي ۽ ثقافت تي هو. جيتوڻيڪ مسلمان حڪومتون پاڪستان جي ”پين-اسلامڪ“ (عالمي اسلامي اتحاد واري) امنگن بابت همدردانه رويو نه رکنديون هيون، پر سڄي دنيا مان اسلامي نظريي جا حامي پاڪستان ڏانهن راغب ٿيا. فلسطين جي گرانڊ مفتي، الحاج امين الحسيني ۽ "الاخوان المسلمون" جهڙين اسلامي سياسي تحريڪن جا اڳواڻ هن ملڪ جا باقاعده دورا ڪرڻ لڳا. جنرل ضياءُ الحق جي فوجي بغاوت ذريعي اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ، "حزب التحرير" (خلافت جي قيام جو مطالبو ڪندڙ هڪ اسلامي تنظيم) پاڪستان ۾ پنهنجي تنظيمي نيٽ ورڪ ۽ سرگرمين کي وڌايو. ان تنظيم جو باني، تقي الدين النبهاني، "جماعت اسلامي" جي باني ابوالاعليٰ مودودي سان باقاعده خط و ڪتابت ڪندو رهندو هو. [[All-India Muslim League|Muslim League]] leadership, [[ulama]] (Islamic clergy) and [[Muhammad Ali Jinnah|Jinnah]] had articulated their vision of Pakistan in terms of an [[Islamic state]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=articulated+their+vision+of+Pakistan+in+terms+of+an+islamic+state&pg=PA497|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=497|quote=As the book has demonstrated, local ML functionaries, (U.P.) ML leadership, Muslim modernists at Aligarh, the ulama and even Jinnah at times articulated their vision of Pakistan in terms of an Islamic state.}}</ref> Muhammad Ali Jinnah had developed a close association with the [[ulama]].<ref name=":42">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=489|quote=But what is undeniable is the close association he developed with the ulama, for when he died a little over a year after Pakistan was born, Maulana Shabbir Ahmad Usmani, in his funeral oration, described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor Aurangzeb.}}</ref> When Jinnah died, Islamic scholar [[Shabbir Ahmad Usmani|Maulana Shabbir Ahmad Usmani]] described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor [[Aurangzeb]] and also compared Jinnah's death to the [[Muhammad]]'s passing.<ref name=":42" /> [[Shabbir Ahmad Usmani|Usmani]] asked Pakistanis to remember Jinnah's message of Unity, Faith and Discipline and work to fulfil his dream:<blockquote>to create a solid bloc of all Muslim states from Karachi to Ankara, from Pakistan to Morocco. He [Jinnah] wanted to see the Muslims of the world united under the banner of Islam as an effective check against the aggressive designs of their enemies.<ref name=":42" /></blockquote>The first formal step taken to transform Pakistan into an ideological Islamic state was in March 1949 when the country's first Prime Minister, [[Liaquat Ali Khan]], introduced the [[Objectives Resolution]] in the Constituent Assembly.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=16}}</ref> The [[Objectives Resolution]] declared that sovereignty over the entire universe belongs to [[God in Islam|God]].<ref name=":13">{{Cite book|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121052313/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|url-status=dead|archive-date=November 21, 2008|title=Pakistan|last=Hussain|first=Rizwan|work=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|quote=The first important result of the combined efforts of the Jamāʿat-i Islāmī and the ʿulamāʿ was the passage of the Objectives Resolution in March 1949, whose formulation reflected compromise between traditionalists and modernists. The resolution embodied “the main principles on which the constitution of Pakistan is to be based.” It declared that "sovereignty over the entire universe belongs to God Almighty alone and the authority which He has delegated to the State of Pakistan through its people for being exercised within the limits prescribed by Him is a sacred trust," that “the principles of democracy, freedom, equality, tolerance and social justice, as enunciated by Islam shall be fully observed,” and that “the Muslims shall be enabled to order their lives in the individual and collective spheres in accord with the teaching and requirements of Islam as set out in the Holy Qurʿan and Sunna.” The Objectives Resolution has been reproduced as a preamble to the constitutions of 1956, 1962, and 1973.}}</ref> The president of the Muslim League, [[Chaudhry Khaliquzzaman]], announced that Pakistan would bring together all Muslim countries into Islamistan-a pan-Islamic entity.<ref name=":62">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=18}}</ref> [[Chaudhry Khaliquzzaman|Khaliq]] believed that Pakistan was only a Muslim state and was not yet an Islamic state, but that it could certainly become an Islamic state after bringing all believers of Islam into a single political unit.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=491}}</ref> Keith Callard, one of the earliest scholars on Pakistani politics, observed that Pakistanis believed in the essential unity of purpose and outlook in the Muslim world:<blockquote>Pakistan was founded to advance the cause of Muslims. Other Muslims might have been expected to be sympathetic, even enthusiastic. But this assumed that other Muslim states would take the same view of the relation between religion and nationality.<ref name=":62" /></blockquote>However, Pakistan's pan-Islamist sentiments were not shared by other Muslim governments at the time. Nationalism in other parts of the Muslim world was based on ethnicity, language and culture.<ref name=":62" /> Although Muslim governments were unsympathetic with Pakistan's pan-Islamic aspirations, Islamists from all over the world were drawn to Pakistan. Figures such as the Grand Mufti of Palestine, Al-Haj Amin al-Husseini, and leaders of Islamist political movements, such as the [[Muslim Brotherhood]], became frequent visitors to the country.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=19}}</ref> After [[Muhammad Zia-ul-Haq|General Zia-ul-Haq]] took power in a military coup, [[Hizb ut-Tahrir]] (an Islamist group calling for the establishment of a Caliphate) expanded its organisational network and activities in Pakistan. Its founder, [[Taqi al-Din al-Nabhani]], would maintain regular correspondence with [[Abul A'la Maududi|Abul A’la Maududi]], the founder of [[Jamaat-e-Islami]] (JI), and he also urged [[Israr Ahmed|Dr. Israr Ahmed]] to continue his work in Pakistan for the establishment of a global caliphate.<ref>{{Cite news|url=https://herald.dawn.com/news/1153325|title=Global connections: The crackdown on Hizbut Tahrir intensifies|last=Khan|first=Sher Ali|date=12 February 2016|work=Herald}}</ref> Social scientist Nasim Ahmad Jawed conducted a survey in 1969 in pre-divided Pakistan on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that over 60% of people in [[East Pakistan]] (modern day [[Bangladesh]]) professed to have a [[Secularity|secular]] national identity. However, in [[West Pakistan]] (current day Pakistan) the same figure professed to have an [[Islamic]] and not a secular identity. Furthermore, the same figure in East Pakistan defined their identity in terms of their ethnicity and not Islam. It was the opposite in West Pakistan, where Islam was stated to be more important than ethnicity.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X2_FAgAAQBAJ&q=islam+and+identity+the+causes+of+the+bangladesh+war&pg=PT37|title=The Causes of the Bangladesh War|last=Cochrane|first=Iain|year=2009|publisher=Lulu.com |isbn=9781445240435|quote=The social scientist, Nasim Ahmad Jawed has conducted a survey of nationalism in pre-divided Pakistan and identifies the links between religion, politics and nationalism in both wings of Pakistan. His findings are fascinating and go some way to explain the differing attitudes of West and East Pakistan to the relationship between Islam and Pakistani nationalism and how this affected the views of people in both wings, especially the views of the peoples of both wings towards each other. In 1969, Jawed conducted a survey on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that just over 60% in the East wing professed to have a secular national identity. However, in the West wing, the same figure professed an Islamic and not a secular identity. Furthermore, the same figure in the East wing described their identity in terms of their ethnicity and not in terms of Islam. He found that the opposite was the case in the West wing where Islam was stated to be more important than ethnicity.}}</ref> After Pakistan's first ever general elections the [[1973 constitution of pakistan|1973 Constitution]] was created by an elected Parliament.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=196}}</ref> The [[Constitution of Pakistan|Constitution]] declared Pakistan an Islamic Republic and Islam as the state religion. It also stated that all laws would have to be brought into accordance with the injunctions of Islam as laid down in the [[Quran]] and [[Sunnah]] and that no law repugnant to such injunctions could be enacted.<ref name=":82">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1Wh8AgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA189|title=The Right to Development in International Law: The Case of Pakistan|last=Iqbal|first=Khurshid|publisher=Routledge|year=2009|isbn=9781134019991|pages=189}}</ref> The [[1973 constitution of pakistan|1973 Constitution]] also created certain institutions such as the [[Sharia|Shariat Court]] and the [[Council of Islamic Ideology]] to channel the interpretation and application of Islam.<ref name=":92">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=198}}</ref> ====Zia ul Haq's Islamization==== {{main|Muhammad Zia-ul-Haq's Islamization}} On 5 July 1977, [[Muhammad Zia-ul-Haq|General Zia-ul-Haq]] led a [[coup d'état]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PJBpAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Constitutionalism in Islamic Countries: Between Upheaval and Continuity|last=Grote|first=Rainer|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=9780199910168|pages=196}}</ref> In the year or two before [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia-ul-Haq]]'s coup, his predecessor, leftist Prime Minister [[Zulfikar Ali Bhutto]], had faced vigorous opposition which was united under the revivalist banner of ''Nizam-e-Mustafa''<ref name="nasr-453">{{cite book|title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism|url=https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr|url-access=limited|date=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=0195096959|location=New York, Oxford|pages=[https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr/page/n55 45]–6|last1=Nasr|first1=Seyyed Vali Reza Nasr}}</ref> ("Rule of the prophet"). According to supporters of the movement, establishing an Islamic state based on ''[[sharia]]'' law would mean a return to the justice and success of the early days of Islam when [[Muhammad]] ruled the Muslims.<ref name="Kepel-10022">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&q=Nizam-e-Mustafa+sharia&pg=PA100|title=Jihad: The Trail of Political Islam|date=2002|publisher=I.B.Tauris|edition=2006|pages=100–101|last1=Kepel|first1=Gilles|isbn=9781845112578|access-date=5 December 2014}}</ref> In an effort to stem the tide of street Islamisation, Bhutto had also called for it and banned the drinking and selling of wine by Muslims, nightclubs and horse racing.<ref name="Kepel-10022" /><ref name="World Scientific22">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9cCtsWb9hoYC&q=zia+ul+haq&pg=PA202|title=State and Secularism: Perspectives from Asia§General Zia-ul-Haq and Patronage of Islamism|last=Michael Heng Siam-Heng, Ten Chin Liew|publisher=World Scientific|year=2010|isbn=9789814282383|location=Singapore|page=360}}</ref> [[File:Muslim self-identification.jpg|thumb|400px|Many diverse Islamic denominations are practised within Pakistan.]] "Islamisation" پاڪستان ۾ اسلام جا ڪيترائي مختلف فرقن وارا طريقا ۽ عقيدا رائج آهن. * ”اسلاميڪيشن“ (اسلامي نظام جي نفاذ واري عمل) سندس حڪومت جي ”بنيادي“ پاليسي يا ”مرڪزي نقطو“ هئي. ضياءُ الحق هڪ اسلامي رياست قائم ڪرڻ ۽ شريعت جي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ پرعزم هو. ضياءَ اسلامي اصولن تحت قانوني معاملن جي فيصلي لاءِ الڳ شرعي عدالتون ۽ عدالتي بينچون قائم ڪيون. پاڪستاني قانون ۾ نوان فوجداري ڏوهه (جهڙوڪ زنا) ۽ نيون سزائون (جهڙوڪ ڪوڙا هڻڻ ۽ عضوا ڪٽڻ) شامل ڪيون ويون. بئنڪ اڪائونٽن تي ملندڙ وياج (سود) جي ادائيگي جي جاءِ تي ”نفعي ۽ نقصان“ جي بنياد تي ادائيگي جو نظام آندو ويو. زڪوات کي بچت اڪائونٽن تي 2.5 سيڪڙو سالياني ٽيڪس جي صورت ڏني وئي. اسڪولن جي درسي ڪتابن ۽ لائبريرين مان غير اسلامي مواد کي هٽائڻ لاءِ انهن ۾ بنيادي تبديليون آنديون ويون. آفيسن، اسڪولن ۽ ڪارخانن لاءِ لازمي قرار ڏنو ويو ته اهي نماز پڙهڻ لاءِ جاءِ فراهم ڪن. ضياءَ علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻن) ۽ اسلامي پارٽين جي اثر رسوخ کي وڌايو، جڏهن ته قدامت پسند عالم ٽيليويزن تي باقاعده نظر اچڻ لڳا. قدامت پسند علماءِ کي ”ڪائونسل آف اسلامڪ آئيڊيالاجي“ (اسلامي نظرياتي ڪائونسل) ۾ شامل ڪيو ويو. 1985ع ۾ هندن ۽ عيسائين لاءِ الڳ چونڊ حلقا قائم ڪيا ويا، جيتوڻيڪ عيسائي ۽ هندو اڳواڻن شڪايت ڪئي ته اهي ملڪ جي سياسي عمل کان پاڻ کي الڳ يا محروم محسوس ڪري رهيا هئا. * ضياءَ جي سرڪاري سرپرستي واري اسلاميڪيشن جي عمل پاڪستان ۾ سني ۽ شيعا، توڙي ديوبندي ۽ بريلوي فرقن جي وچ ۾ فرقيوارانه ورهاست کي وڌايو. * اسلاميڪيشن واري پروگرام جي ممڪنه سببن ۾ ضياءَ جي ذاتي تقويٰ (اڪثر روايتن موجب هو هڪ مذهبي گهراڻي سان تعلق رکندو هو)، هڪ مسلم رياست طور ”پاڪستان جي وجود جي بنيادي مقصد“ کي پورو ڪرڻ لاءِ سياسي اتحادي ٺاهڻ جي خواهش، ۽/يا ان عمل کي قانوني جواز فراهم ڪرڻ جي سياسي ضرورت شامل هئي جنهن کي ڪجهه پاڪستاني سندس ”ظالم ۽ غير نمائنده مارشل لا واري حڪومت“ سمجهندا هئا. [63] * جنرل محمد ضياءُ الحق جي حڪومت تائين، ”اسلامي ڪارڪن“ ان ڳالهه تي مايوس هئا ته پاڪستان جي آئين ۾ اسلامي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪي به ”مؤثر اختيار“ (يا قانوني طاقت) موجود نه هئا. مثال طور، 1956ع واري آئين ۾ رياست ”اسلامي اخلاقي معيارن“ کي زبردستي لاڳو نه ڪندي هئي، پر انهن کي لازمي بڻائڻ ۽ جسم فروشي، جوا، شراب نوشي وغيره کي روڪڻ لاءِ ”ڪوشش“ ڪندي هئي. ان ۾ اهو به چيو ويو هو ته وياج (سود) کي ”جلد کان جلد“ ختم ڪيو ويندو. was the "primary" policy,<ref name="Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)">{{cite book|last=Haqqani|first=Husain|title=Pakistan:Between Mosque and Military; §From Islamic Republic to Islamic State|year=2005|publisher=Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)|location=United States|isbn=978-0-87003-214-1|pages=395 pages|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=Pakistan:Between+Mosque+and+Military}}</ref> or "centerpiece"<ref name="jones-16-centre">{{cite book|last1=Jones|first1=Owen Bennett|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|isbn=9780300097603|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=... Zia made Islam the centrepiece of his administration.}}</ref> of his government. [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia-ul-Haq]] committed himself to establishing an Islamic state and enforcing ''[[sharia]]'' law.<ref name="Kepel-10022" /> Zia established separate Shariat judicial courts<ref name=":92" /> and court benches<ref name="HRWdouble-192">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mIUwZ4aVM8AC&q=%22International+Commission+of+Jurists%22+pakistan+Zia-ul-Haq&pg=PA17|title=Double Jeopardy: Police Abuse of Women in Pakistan|date=1992|publisher=Human Rights Watch|page=19|isbn=9781564320636|access-date=3 December 2014}}</ref><ref name="United Book Press2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: between mosque and military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=United Book Press|year=2005|isbn=9780870032851|location=Washington D.C.|page=400}}</ref> to judge legal cases using Islamic doctrine.<ref name="wynbr-20092">{{cite book|url=https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9|url-access=registration|quote=a brief history of pakistan zia bolster ulama.|title=A Brief History of Pakistan|date=2009|publisher=Facts on File|isbn=9780816061846|pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9/page/216 216]–7|last1=Wynbrandt|first1=James}}</ref> New criminal offences (of adultery, fornication, and types of blasphemy), and new punishments (of whipping, amputation, and stoning to death), were added to Pakistani law. [[Riba|Interest]] payments for bank accounts were replaced by "profit and loss" payments. ''[[Zakat]]'' charitable donations became a 2.5% annual tax. School textbooks and libraries were overhauled to remove un-Islamic material.<ref name="jones-16-72">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=zia giving him a free hand to ignore internationally accepted human rights norms.|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref> Offices, schools, and factories were required to offer praying space.<ref name="Paracha-20092">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/812995/pious-follies|title=Pious follies|date=3 September 2009|website=Dawn.com|last1=Paracha|first1=Nadeem F.|access-date=20 December 2014}}</ref> Zia bolstered the influence of the ''[[ulama]]'' (Islamic clergy) and the Islamic parties,<ref name="wynbr-20092" /> whilst conservative scholars became fixtures on television.<ref name="Paracha-20092" /> 10,000s of activists from the [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] party were appointed to government posts to ensure the continuation of his agenda after his passing.<ref name="Kepel-10022" /><ref name="wynbr-20092" /><ref name="jones-162">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|quote=... Zia rewarded the only political party to offer him consistent support, Jamaat-e-Islami. Tens of thousands of Jamaat activists and sympathisers were given jobs in the judiciary, the civil service and other state institutions. These appointments meant Zia's Islamic agenda lived on long after he died.|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref><ref name="nasr-952">{{cite book|url=http://www.chicagobooth.edu/~/media/E49831A1165C49EBA902C83648F0CE36.pdf|title=ISLAMIZATION AND THE PAKISTANI ECONOMY|date=2004|publisher=Woodrow Wilson International Center or Scholars|page=95|chapter=Islamization, the State and Development|quote=General Zia became the patron of Islamization in Pakistan and for the first time in the country’s history, opened the bureaucracy, the military, and various state institutions to Islamic parties|last1=Nasr|first1=Vali|editor2-last=Lee|editor2-first=Wilson|editor1-last=Hathaway|editor1-first=Robert|access-date=30 January 2015}}</ref> Conservative ''[[ulama]]'' (Islamic scholars) were added to the [[Council of Islamic Ideology]].<ref name="HRWdouble-192" /> Separate electorates for [[Hinduism in Pakistan|Hindus]] and [[Christianity in Pakistan|Christians]] were established in 1985 even though Christian and Hindu leaders complained that they felt excluded from the county's political process.<ref name="OBJ-312">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=separate electorates for minorities in pakistan.|title=Pakistan: Eye of the Storm|date=2002|publisher=Yale University Press|isbn=0300101473|page=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/31 31]|last1=Jones|first1=Owen Bennett|access-date=9 December 2014}}</ref> Zia's state sponsored Islamization increased sectarian divisions in Pakistan between [[Sunnis]] and [[Shias]] and between [[Deobandis]] and [[Barelvis]].<ref name="talbot-251-islamization2">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/251 251]|quote=The state sponsored process of Islamisation dramatically increased sectarian divisions not only between [[Sunni]]s and [[Shia]] over the issue of the 1979 ''Zakat'' Ordinance, but also between [[Deobandi]]s and [[Barelvi]]s.|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061}}</ref> A solid majority of [[Barelvis]] had supported the creation of Pakistan,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA167|title=State and Nation-Building in Pakistan: Beyond Islam and Security|last1=Long|first1=Roger D.|last2=Singh|first2=Gurharpal|last3=Samad|first3=Yunas|last4=Talbot|first4=Ian|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9781317448204|pages=167|quote=In the 1940s a solid majority of the Barelvis were supporters of the Pakistan Movement and played a supporting role in its final phase (1940-7), mostly under the banner of the All-India Sunni Conference which had been founded in 1925.}}</ref> and [[Barelvi]] [[ulama]] had also issued fatwas in support of the [[Pakistan Movement]] during the 1946 elections,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WgFeAwAAQBAJ&q=Barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA135|title=The Awakening of Muslim Democracy: Religion, Modernity, and the State|last=Cesari|first=Jocelyne|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781107513297|pages=135|quote=For example, the Barelvi ulama supported the formation of the state of Pakistan and thought that any alliance with Hindus (such as that between the Indian National Congress and the Jamiat ulama-I-Hind [JUH]) was counterproductive.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XfI-hEI8a9wC&q=Barelvi+ulama+1946+elections&pg=PA87|title=Pakistan: The Struggle Within|last=John|first=Wilson|publisher=Pearson Education India|year=2009|isbn=9788131725047|pages=87|quote=During the 1946 election, Barelvi Ulama issued fatwas in favour of the Muslim League.}}</ref> but ironically Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of [[Deobandi]] (and later Ahl-e-Hadith/[[Salafi]]) institutions.<ref name=":102">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0Mx5DQAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA379|title=Faith-Based Violence and Deobandi Militancy in Pakistan|last1=Syed|first1=Jawad|last2=Pio|first2=Edwina|last3=Kamran|first3=Tahir|last4=Zaidi|first4=Abbas|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781349949663|pages=379|quote=Ironically, Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of Deobandi, and more recently Ahl-e Hadith/Salafi, institutions. Only a few Deobandi clerics decided to support the Pakistan Movement, but they were highly influential.}}</ref> This was despite the fact that only a few (although influential) [[Deobandi]] clerics had supported the [[Pakistan Movement]].<ref name=":102" /> Zia-ul-Haq forged a strong alliance between the [[Pakistan army|military]] and [[Deobandi]] institutions.<ref name=":102" /> In Pakistan, actors who have been identified by the state as moderate Sufis—such as the Barelwis, a movement founded in the 19th century in response to conservative reformers such as the Deobandis—mobilized after the government's call from 2009 onwards to save the soul of Pakistan from creeping “Talibanization.”<ref>{{Cite web|last=Philippon|first=Alix|date=2018-12-13|title=Positive branding and soft power: The promotion of Sufism in the war on terror|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2018/12/13/positive-branding-and-soft-power-the-promotion-of-sufism-in-the-war-on-terror/|access-date=2021-03-30|website=Brookings|language=en-US}}</ref> Possible motivations for the Islamization programme included [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia's]] personal piety (most accounts agree that he came from a religious family),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=132}}</ref> desire to gain political allies, to "fulfill Pakistan's ''raison d'être''" as a Muslim state, and/or the political need to legitimise what was seen by some Pakistanis as his "repressive, un-representative martial law regime".<ref name="talbot-2862">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/286 286]|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061 }}</ref> Until the government of General Muhammad Zia-ul-Haq, "Islamic activists" were frustrated by the lack of "teeth" to enforce Islamic law in Pakistan's constitution. For example, in the 1956 constitution, the state did not enforce "Islamic moral standards" but "endeavor[ed]" to make them compulsory and to "prevent" prostitution, gambling, consumption of alcoholic liquor, etc. Interest was to be eliminated "as soon as possible".<ref>quoting article 25, 28, 29, 198 of the 1956 Constitution of Pakistan</ref><ref>{{cite book|last1=Kennedy|first1=Charles|title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan|date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation|ref=CKILE|pages=84–5}}</ref> According to Shajeel Zaidi a million people attended Zia ul Haq's funeral because he had given them what they wanted: more religion.<ref>{{Cite news|url=http://blogs.tribune.com.pk/story/38972/in-defence-of-ziaul-haq/|title=In defence of Ziaul Haq|last=Zaidi|first=Shajeel|date=17 August 2016|work=Express Tribune}}</ref> A PEW opinion poll found that 84% of Pakistanis favoured making [[Sharia]] the official law of the land.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2013/04/30/the-worlds-muslims-religion-politics-society-beliefs-about-sharia/|title=Chapter 1: Beliefs About Sharia|date=30 April 2013|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=4 December 2016}}</ref> According to the 2013 [[Pew Research Center]] report, the majority of Pakistani Muslims also support the death penalty for those who leave Islam (62%). In contrast, support for the death penalty for those who leave Islam was only 36% in fellow South Asian Muslim country Bangladesh (which shared heritage with Pakistan).<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2013/05/01/64-percent-of-muslims-in-egypt-and-pakistan-support-the-death-penalty-for-leaving-islam/|title=Majorities of Muslims in Egypt and Pakistan support the death penalty for leaving Islam|newspaper=Washington Post|access-date=4 December 2016}}</ref> A 2010 opinion poll by PEW Research Centre also found that 87% of Pakistanis considered themselves 'Muslims first' rather than a member of their nationality. This was the highest figure amongst all Muslim populations surveyed. In contrast only 67% in [[Jordan]], 59% in [[Egypt]], 51% in [[Turkey]], 36% in [[Indonesia]] and 71% in [[Nigeria]] considered themselves as 'Muslim first' rather than a member of their own nationality.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|title=What Do You Consider Yourself First?|date=31 March 2010|website=Pew Research Center's Global Attitudes Project|access-date=4 December 2016|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425074821/https://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|url-status=dead}}</ref> "Islamic activists" such as much or the [[ulama]] (Islamic clerics) and [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] (Islamist party), support the expansion of "Islamic law and Islamic practices". "Islamic Modernists" are lukewarm to this expansion and "some may even advocate development along the secularist lines of the West."<ref>{{cite book |last1=Kennedy |first1=Charles |title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan |date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation |ref=CKILE|page=83}}</ref> ===Islamic way of life=== The mosque is an important religious as well as social institution in Pakistan.<ref>Malik, Jamal. ''Islam in South Asia: A Short History''. Leiden and Boston: Brill, 2008.</ref><ref>{{Cite journal|last=Mughal|first=M. A. Z.|date=2015-05-04|title=An anthropological perspective on the mosque in Pakistan|journal=Asian Anthropology|language=en|volume=14|issue=2|pages=166–181|doi=10.1080/1683478X.2015.1055543|s2cid=54051524|issn=1683-478X|url=http://dro.dur.ac.uk/16438/1/16438.pdf}}</ref> Many rituals and ceremonies are celebrated according to Islamic calendar. شجيل زيدي جي مطابق، ضياءُ الحق جي جنازي ۾ لکين ماڻهن شرڪت ڪئي ڇاڪاڻ ته هن انهن کي اهو ڪجهه ڏنو هو جنهن جي انهن کي خواهش هئي: وڌيڪ مذهب. ”پيو“ (PEW) جي هڪ راءِ شماري مان معلوم ٿيو ته 84 سيڪڙو پاڪستاني شريعت کي ملڪ جو سرڪاري قانون بڻائڻ جي حق ۾ هئا. 2013ع جي ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي رپورٽ مطابق، پاڪستاني مسلمانن جي اڪثريت (62 سيڪڙو) انهن ماڻهن لاءِ موت جي سزا جي حمايت ڪري ٿي جيڪي اسلام ڇڏي ڏين ٿا (ارتداد). ان جي ابتڙ، ڏکڻ ايشيا جي هڪ ٻئي مسلمان ملڪ بنگلاديش (جنهن جي پاڪستان سان گڏيل تاريخي ورثو آهي) ۾ اسلام ڇڏڻ وارن لاءِ موت جي سزا جي حمايت صرف 36 سيڪڙو هئي. ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي 2010ع واري راءِ شماري مان اهو به معلوم ٿيو ته 87 سيڪڙو پاڪستاني پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ جي ميمبر بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهن ٿا. سروي ڪيل سمورين مسلمان آباديءَ وارن ملڪن ۾ هي انگ سڀ کان وڌيڪ هو. ان جي ابتڙ، اردن ۾ 67 سيڪڙو، مصر ۾ 59 سيڪڙو، ترڪي ۾ 51 سيڪڙو، انڊونيشيا ۾ 36 سيڪڙو ۽ نائيجيريا ۾ 71 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهيو. اسلامي ڪارڪن، جهڙوڪ اڪثر علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻ) ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان|جماعت اسلامي]] (اسلامي سياسي پارٽي)، "اسلامي قانون ۽ ان تي عمل" جي توسيع جي حمايت ڪن ٿا. اسلامي جديديت پسند“ (Islamic Modernists) هن توسيع بابت گهڻو جوش نه ٿا رکن ۽ "ڪجهه ته مغرب جي سيڪيولر اصولن تي ترقيءَ جي به حمايت ڪري سگهن ٿا." === اسلامي طرزِ زندگي === پاڪستان ۾ مسجد هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي ادارو آهي. اسلامي ڪيلينڊر مطابق ڪيتريون ئي رسمون ۽ تقريبون ملهايون وڃن ٿيون. == آباديءَ جا انگ اکر == == مذهبي فرقا == == مذهبي ادارا ۽ تعليم == == مذهبيت جي سطح == == جديد دور جا مسئلا == ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|اسلام}} * [[پاڪستان ۾ مذھب]] * [[پاڪستان جي تاريخ|اسلامي جمهوريه پاڪستان جي تاريخ]] * [[ايشيا ۾ اسلام]] * [[اسلام بلحاظ ملڪ]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان ۾ مسجدن جي فهرست]] * [[پاڪستان جي آبادي جي جوڙجڪ]] * [[پاڪستاني نعت خوانن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] dh2977eg6pohp0n8xexpcnjp90d2p3a 406094 406093 2026-08-22T20:52:58Z Ibne maryam 17680 /* آزادي کان پوء */ 406094 wikitext text/x-wiki {{Infobox Religious group|group=پاڪستان جا مسمان<br> {{nobold|{{lang|ur|{{Nastaliq|پاکستانی مسلمان}}}}}}|population=23 ڪروڙ 17 لک (پاڪستان جي آدمشماري، 2023ع)<ref> {{cite web|url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/national/table_9.pdf|title=TABLE 9 : POPULATION BY SEX, RELIGION AND RURAL/URBAN, CENSUS - 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 'The Digital Census' {{!}} Pakistan Bureau of Statistics |url=https://www.pbs.gov.pk/content/announcement-results-7th-population-and-housing-census-2023-digital-census |access-date=2024-06-19 |website=www.pbs.gov.pk}}</ref><br /> (ڪل آبادي جو 96.35 سيڪڙو)|image=File:Eid prayers at the Badshahi Mosque.JPG|image_caption=[[بادشاهي مسجد]]، [[لاهور]] ۾ [[عيد الفطر]] جي نماز|regions=سڃي ملڪ ۾|languages=[[پاڪستان جون ٻوليون]]|religions=[[سني اسلام|سني مسلمان]] 85 کان 90 سيڪڙو <br /> [[شيعه|شيعه مسلمان]] 10 کان 15 سيڪڙو<ref name="PewIslam2011">[http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx "The Future of Global Muslim Population: Projections from 2010 to 2013"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130723032443/http://www.pewforum.org/The-Future-of-the-Global-Muslim-Population.aspx |date=2013-07-23 }} Accessed July 2013.</ref>}} [[اسلام]] (Islam) [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو ۽ رياستي مذهب آهي. ملڪ ۾ 23 ڪروڙ 17 لک (231.69 ملين) کان وڌيڪ اسلام جا پيروڪار آهن، جيڪا ان کي [[اسلام بلحاظ ملڪ|مسلمان آبادي جي لحاظ کان دنيا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ]] بڻائڻ ٿا (پهرين نمبر تي انڊونيشيا آهي).<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-07-14}}</ref> <ref name="2023census">{{حوالو ويب|date=5 August 2023|quote=15 August 2023}}</ref><ref>{{Cite book |last=Singh |first=Y P |url=https://books.google.com/books?id=pbqfCwAAQBAJ&q=pakistan+has+second+largest+muslim+population+in+the+world&pg=PT5 |title=Islam in India and Pakistan – A Religious History |publisher=Vij Books India Pvt Ltd |year=2016 |isbn=9789385505638}}</ref> 85 کان 90 سيڪڙو پاڪستاني [[سني اسلام]] (بنيادي طور تي حنفي فقہ) جي پيروي ڪن ٿا، جڏهن ته 10 کان 15 سيڪڙو [[شيعه اسلام]] جي پيروي ڪن ٿا.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> تقريباً 97 سيڪڙو پاڪستاني مسلمان آهن.<ref name="Oxford">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20130618023219/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t125/e1809?_hi=1&_pos=1 "Pakistan, Islam in"]. </cite></ref> اڪثريت [[سني اسلام|سني]] (85 کان 90 سيڪڙو) آهي<ref name="LoC2">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA">{{حوالو ويب|archivedate=January 10, 2021|quote=2021-07-14}}</ref><ref name="PRC">{{حوالو ويب|date=October 7, 2009|quote=2010-08-28|archivedate=2010-03-27}}</ref> <ref name="PRCPDF">{{Cite book |url=http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |title=Mapping the Global Muslim Population: A Report on the Size and Distribution of the World's Muslim Population |date=October 2009 |publisher=[[Pew Research Center]] |editor-last=Miller |editor-first=Tracy |access-date=2010-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010050756/http://pewforum.org/newassets/images/reports/Muslimpopulation/Muslimpopulation.pdf |archive-date=2009-10-10 |url-status=dead}}</ref><ref name="State">{{حوالو ويب|date=19 September 2008|quote=2010-08-28}}</ref> جڏهن ته [[شيعه اسلام|شيعه]] لڳ ڀڳ 10 کان 15 سيڪڙو آهن.<ref name="LoC22">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name="CIA" /> <ref name="LoC3">{{حوالو ويب|date=February 2005|quote=2010-09-01}}</ref><ref name=":122">{{حوالو ويب|date=9 August 2012|quote=26 December 2016}}</ref> <ref name="dawn.com">{{حوالو ويب|date=10 November 2019}}</ref> <ref name="Oxford Presss">{{حوالو ويب|archivedate=June 18, 2013|quote=2010-08-29}}</ref> پاڪستان ۾ ننڍي اقليتي مسلمان آبادي ۾ اهل قرآن ۽ غير فرقيوار مسلمان شامل آهن. پاڪستان ۾ ٻه مهدي پرست عقيدا يعني [[ذڪري]] ۽ [[احمدي]] پڻ رائج آهن، جن مان پوئين کي پاڪستان جي آئين طرفان غير مسلم سمجهيو ويندو آهي؛ اهي گڏيل طور تي آبادي جي هڪ سيڪڙي کان گهٽ آهن. ابادي جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو مسلم اڪثريتي شهر، [[ڪراچي]] پاڪستان ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Nichola |title=Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics |publisher=Oxford University Press |year=2016 |isbn=9780190869786 |quote=... With a population of over 23 million Karachi is also the world's largest Muslim city, the world's seventh largest conurbation ...}}</ref> ==تاريخ== ===آزادي کان اڳ=== {{See also|تحريڪ پاڪستان}} اسلام حضرت [[محمد ﷺ]] جي حياتي واري دور ۾ ئي نندي کنڊ تائين پهچي چڪو هو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=C-2lR4XaTgwC&q=baba+ratan+hindi&pg=PA50|title=India and Indonesia: General Perspectives|isbn=9004083650|last1=Heesterman|first1=J. C.|year=1989|publisher=BRILL }}</ref> هڪ روايت مطابق، بابا رتن هندي [[پنجاب]] جو هڪ واپاري هو، جيڪو حضرت محمد ﷺ جي غير عرب [[صحابه ڪرام جي فهرست|صحابين]] مان هڪ هو.<ref>{{Cite book |last=Köprülü |first=Mehmet Fuat |url=https://books.google.com/books?id=_v6IWkCLnEwC&dq=baba+ratan&pg=PA79 |title=Early Mystics in Turkish Literature |date=2006 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-36686-1 |pages=79 |language=en}}</ref> سال <small>644</small>ع ۾، [[راشدون خلیفا|راشدين خلافت]] راسل جي جنگ ۾ سنڌ جي بادشاهت کي شڪست ڏئي [[مڪران]] جي ساحلي علائقي کي فتح ڪيو. ڊيرل اين ميڪلين جي مطابق، [[سنڌ]] ۽ [[حضرت علي ڪرم الله وجهه]] جي شروعاتي حامين يا ابتدائي شيعن جي وچ ۾ رابطي جو سراغ حاڪم ابن جبله العبدي ذريعي ملي ٿو، جنهن <small>649</small>ع ۾ [[سنڌ]] کان مڪران تائين سفر ڪيو<ref>M. Ishaq, "Hakim Bin Jabala – An Heroic Personality of Early Islam", Journal of the Pakistan Historical Society, pp. 145–50, (April 1955).</ref> ۽ ان علائقي بابت خليفي کي رپورٽ پيش ڪئي. حضرت علي جي خلافت واري دور ۾، سنڌي هندو اسلام جي اثر هيٺ آيا ۽ ڪجهه ته "جنگِ جمل" ۾ به شريڪ ٿيا. سال <small>712</small>ع ۾، [[اموي خلافت]]، عرب جرنل [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾، ​​[[سنڌو ماٿري|سنڌو واديءَ]] جي اڪثر علائقن ۽ ٽڪشاشلا (موجوده [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]]) کي فتح ڪري خلافت ۾ شامل ڪيو، جنهن کي "السنڌ" صوبو بڻايو ويو ۽ ان جو گاديءَ جو هنڌ [[منصوره (قديم شھر)|المنصوره]] مقرر ڪيو ويو.<ref name="Information of Pakistan">{{cite web |url=http://www.infopak.gov.pk/History.aspx |title=History in Chronological Order |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Government of Pakistan |access-date=15 January 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723113602/http://infopak.gov.pk/History.aspx |archive-date=23 July 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/735610/figuring-qasim-how-pakistan-was-won |title=Figuring Qasim: How Pakistan was won |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2012-07-19 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1175127/the-first-pakistani |title=The first Pakistani? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1098562/muhammad-bin-qasim-predator-or-preacher |title=Muhammad Bin Qasim: Predator or preacher? |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015|date=2014-04-08 }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/article/721012/the-curious-case-of-dressing-up-an-8th-century-arab-as-the-true-founder-of-pakistan|title=Why some in Pakistan want to replace Jinnah as the founder of the country with an 8th century Arab|last=Paracha|first=Nadeem F.|work=Scroll.in|access-date=2018-01-09|language=en-US}}</ref> [[پاڪستان حڪومت]] جي تاريخي ترتيب موجب، اهو ئي اهو وقت هو جڏهن [[پاڪستان]] جو بنياد رکيو ويو.<ref name="Information of Pakistan"/><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1125484 |title=What is the most blatant lie taught through Pakistan textbooks? |author=Rubina Saigol |year=2014 |publisher=Herald|access-date=14 August 2014}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.dawn.com/news/1164469 |title=A case for Gandhara |author=Shazia Rafi |year=2015 |publisher=Dawn|access-date=19 February 2015}}</ref> 10هين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، ان علائقي تي ڪيترن ئي "هندو شاهي" بادشاهن جي حڪومت رهي، جن کي بعد ۾ غزنوي حڪمرانن شڪست ڏئي پنهنجي تابع ڪيو. [[File:PK Thatta asv2020-02 img01 Shah Jahan Mosque.jpg|thumb|right|[[ٺٽو|ٺٽي]] جي [[شاھجھاني مسجد ٺٽو|شاهه جهان مسجد]] جي سرپرستي مغل شهنشاهه [[شاهجهان|شاهه جهان]] ڪئي هئي. ]] ابتدائي [[وچون دور|وچئين دور]] (<small>642</small>ع کان <small>1219</small>ع) دوران هن خطي ۾ اسلام ڦهليو ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ ان مذهب لاءِ ”تڪشاشلا“ هڪ اهم شهر هو. ان عرصي دوران، صوفي مبلغن علائقي جي اڪثريتي [[ٻڌمت|ٻڌ]] ۽ [[ھندو|هندو]] آباديءَ کي اسلام ۾ داخل ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite book |author=Ira Marvin Lapidus |title=A history of Islamic societies |url=https://archive.org/details/historyislamicso00lapi |url-access=limited |year=2002 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-77933-3 |pages=[https://archive.org/details/historyislamicso00lapi/page/n205 382]–384}}</ref> انهن واقعن هن خطي ۾ ڪيترين ئي لڳاتار مسلمان سلطنتن جي حڪمرانيءَ لاءِ راهه هموار ڪئي، جن ۾ غزنوي سلطنت (<small>975</small>ع کان <small>1187</small>ع)، غوري سلطنت ۽ [[دھلي سلطنت|دهلي سلطنت]] (<small>1206</small>ع کان <small>1526</small>ع) شامل هيون. دهلي سلطنت جي آخري خاندان، يعني "لوڌي خاندان" جي جاءِ [[مغل سلطنت]] (<small>1526</small>ع کان <small>1857</small>ع) ورتي. [[File:Weeks Edwin Lord An Open-Air Restaurant Lahore.jpg|thumb|right| ايڊون لارڊ ويڪس جي سال 1889ع واري هڪ پينٽنگ، جنهن ۾ [[وزير خان مسجد]] جي ويجهو بازار جو منظر ڏيکاريل آهي.]] === آزادي کان پوء === ==== رياست جي نوعيت ==== مسلم ليگ جي قيادت، علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻن) ۽ جناح پاڪستان بابت پنهنجو نظريو هڪ اسلامي رياست طور بيان ڪيو هو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=articulated+their+vision+of+Pakistan+in+terms+of+an+islamic+state&pg=PA497|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=497|quote=As the book has demonstrated, local ML functionaries, (U.P.) ML leadership, Muslim modernists at Aligarh, the ulama and even Jinnah at times articulated their vision of Pakistan in terms of an Islamic state.}}</ref> محمد علي جناح علماءِ سان ويجهو تعلق قائم ڪيو هو. <ref name=":42">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=489|quote=But what is undeniable is the close association he developed with the ulama, for when he died a little over a year after Pakistan was born, Maulana Shabbir Ahmad Usmani, in his funeral oration, described Jinnah as the greatest Muslim after the Mughal Emperor Aurangzeb.}}</ref> جڏهن جناح وفات ڪئي، ته اسلامي عالم مولانا شبير احمد عثماني، جناح کي مغل شهنشاهه اورنگزيب کان پوءِ سڀ کان وڏو مسلمان قرار ڏنو ۽ جناح جي وفات جو موازنو حضرت محمد ﷺ جي وفات سان پڻ ڪيو.<ref name=":42" /> عثماني چيو ته هو جناح جي ”اتحاد، ايمان ۽ تنظيم“ واري پيغام کي ياد رکن ۽ سندس خواب کي پورو ڪرڻ لاءِ ڪم ڪن:<blockquote>ڪراچي کان انقره ۽ پاڪستان کان مراڪش تائين سمورين مسلم رياستن جو هڪ مضبوط بلاڪ قائم ڪرڻ. جناح دنيا جي مسلمانن کي اسلام جي جهنڊي هيٺ متحد ڏسڻ چاهيو پئي، ته جيئن دشمنن جي جارحاڻي ارادن خلاف هڪ مؤثر رڪاوٽ يا قوت بڻجي سگهجي.<ref name=":42" /></blockquote>پاڪستان کي هڪ نظرياتي اسلامي رياست ۾ تبديل ڪرڻ لاءِ پهريون باضابطه قدم مارچ <small>1949</small>ع ۾ کنيو ويو، جڏهن ملڪ جي پهرين وزيراعظم، لياقت علي خان، آئين ساز اسيمبليءَ ۾ "قراردادِ مقاصد" پيش ڪئي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=16}}</ref> قراردادِ مقاصد ۾ اهو اعلان ڪيو ويو ته سڄي ڪائنات تي حاڪميت (اقتدارِ اعليٰ) جو حقدار الله آهي.<ref name=":13">{{Cite book|url=http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|archive-url=https://web.archive.org/web/20081121052313/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t236/e0616|url-status=dead|archive-date=November 21, 2008|title=Pakistan|last=Hussain|first=Rizwan|work=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World|quote=The first important result of the combined efforts of the Jamāʿat-i Islāmī and the ʿulamāʿ was the passage of the Objectives Resolution in March 1949, whose formulation reflected compromise between traditionalists and modernists. The resolution embodied “the main principles on which the constitution of Pakistan is to be based.” It declared that "sovereignty over the entire universe belongs to God Almighty alone and the authority which He has delegated to the State of Pakistan through its people for being exercised within the limits prescribed by Him is a sacred trust," that “the principles of democracy, freedom, equality, tolerance and social justice, as enunciated by Islam shall be fully observed,” and that “the Muslims shall be enabled to order their lives in the individual and collective spheres in accord with the teaching and requirements of Islam as set out in the Holy Qurʿan and Sunna.” The Objectives Resolution has been reproduced as a preamble to the constitutions of 1956, 1962, and 1973.}}</ref> مسلم ليگ جي صدر، چوڌري خليق الزمان اعلان ڪيو ته پاڪستان سمورين مسلم ملڪن کي هڪ گڏيل اسلامي اتحاد ۾ گڏ آڻيندو. خليق جو مڃڻ هو ته پاڪستان ان وقت صرف هڪ "مسلمان رياست" هو ۽ اڃا "اسلامي رياست" نه بڻيو هو، پر اسلام جي سمورن مڃيندڙن کي هڪ سياسي وحدت ۾ آڻڻ کان پوءِ اهو يقينن هڪ اسلامي رياست بڻجي سگهي پيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PrqLBgAAQBAJ&q=pakistan+has+been+created+in+the+name+of+islam+for+a+new+medina&pg=PA489|title=Creating a New Medina: State Power, Islam, and the Quest for Pakistan in Late Colonial North India|last=Dhulipala|first=Venkat|publisher=Cambridge University Press|year=2015|isbn=9781316258385|pages=491}}</ref> ڪيٿ ڪيلارڊ (پاڪستاني سياست تي ابتدائي عالمن مان هڪ) مشاهدو ڪيو ته پاڪستاني، مسلم دنيا ۾ مقصد ۽ نقطه نظر جي بنيادي اتحاد تي يقين رکندا هئا:<blockquote>پاڪستان جو بنياد مسلمانن جي مقصد کي اڳتي وڌائڻ لاءِ رکيو ويو هو. ٻين مسلمانن کان همدردي ۽ حتيٰ ته جوش و خروش جي اميد رکي سگهجي پئي. پر ان لاءِ اها فرض ڪرڻ ضروري هو ته ٻيون مسلم رياستون به مذهب ۽ قوميت جي تعلق بابت ساڳيو نظريو رکنديون.<ref name=":62">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=18}}</ref></blockquote>بهرحال، ان وقت پاڪستان جي "عالمگير اسلامي اتحاد واري" جذبات ۾ ٻيون مسلم حڪومتون شريڪ نه هيون. مسلم دنيا جي ٻين حصن ۾ قومپرستي جو بنياد نسل، ٻولي ۽ ثقافت تي هو.<ref name=":62" /> جيتوڻيڪ مسلمان حڪومتون پاڪستان جي "عالمي اسلامي اتحاد واري" امنگن بابت همدردانه رويو نه رکنديون هيون، پر سڄي دنيا مان اسلامي نظريي جا حامي پاڪستان ڏانهن راغب ٿيا. فلسطين جي مفتي الحاج امين الحسيني ۽ "الاخوان المسلمون" جهڙين اسلامي سياسي تحريڪن جا اڳواڻ هن ملڪ جا باقاعده دورا ڪرڻ لڳا.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=islamistan+husain+haqqani&pg=PA18|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=19}}</ref> جنرل ضياءُ الحق جي فوجي بغاوت ذريعي اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ، "حزب التحرير" (خلافت جي قيام جو مطالبو ڪندڙ هڪ اسلامي تنظيم) پاڪستان ۾ پنهنجي تنظيمي نيٽ ورڪ ۽ سرگرمين کي وڌايو. ان تنظيم جو باني، تقي الدين النبهاني، "جماعت اسلامي" جي باني ابوالاعليٰ مودودي سان باقاعده خط و ڪتابت ڪندو رهندو هو، ۽ هن ڊاڪٽر اسرار احمد تي پڻ زور ڏنو ته هو عالمي خلافت جي قيام لاءِ پاڪستان ۾ پنهنجو ڪم جاري رکي.<ref>{{Cite news|url=https://herald.dawn.com/news/1153325|title=Global connections: The crackdown on Hizbut Tahrir intensifies|last=Khan|first=Sher Ali|date=12 February 2016|work=Herald}}</ref> سماجي سائنسدان نسيم احمد جاويد 1969ع ۾ (تقسيم کان اڳ واري) پاڪستان ۾ پڙهيل لکيل پيشه ور ماڻهن جي قومي سڃاڻپ جي نوعيت بابت هڪ سروي ڪيو. هن ڏٺو ته اوڀر پاڪستان (اڄوڪي بنگلاديش) ۾ 60 سيڪڙو کان وڌيڪ ماڻهن پنهنجي قومي سڃاڻپ کي سيڪيولر (غير مذهبي) قرار ڏنو. ان جي ابتڙ، اولهه پاڪستان (اڄوڪي پاڪستان) ۾ ساڳئي تناسب وارن ماڻهن پنهنجي سڃاڻپ اسلامي قرار ڏني، نه ڪي سيڪيولر. ان کان علاوه، اوڀر پاڪستان ۾ ساڳئي تناسب وارن ماڻهن پنهنجي سڃاڻپ جو بنياد نسلي سڃاڻپ تي رکيو، نه ڪي اسلام تي. اولهه پاڪستان ۾ صورتحال ان جي بلڪل ابتڙ هئي، جتي نسلي سڃاڻپ جي ڀيٽ ۾ اسلام کي وڌيڪ اهميت ڏني وئي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=X2_FAgAAQBAJ&q=islam+and+identity+the+causes+of+the+bangladesh+war&pg=PT37|title=The Causes of the Bangladesh War|last=Cochrane|first=Iain|year=2009|publisher=Lulu.com |isbn=9781445240435|quote=The social scientist, Nasim Ahmad Jawed has conducted a survey of nationalism in pre-divided Pakistan and identifies the links between religion, politics and nationalism in both wings of Pakistan. His findings are fascinating and go some way to explain the differing attitudes of West and East Pakistan to the relationship between Islam and Pakistani nationalism and how this affected the views of people in both wings, especially the views of the peoples of both wings towards each other. In 1969, Jawed conducted a survey on the type of national identity that was used by educated professional people. He found that just over 60% in the East wing professed to have a secular national identity. However, in the West wing, the same figure professed an Islamic and not a secular identity. Furthermore, the same figure in the East wing described their identity in terms of their ethnicity and not in terms of Islam. He found that the opposite was the case in the West wing where Islam was stated to be more important than ethnicity.}}</ref> پاڪستان جي پهرين عام چونڊن کان پوءِ، هڪ چونڊيل پارليامينٽ پاران <small>1973</small>ع جو آئين تيار ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=196}}</ref> ان آئين پاڪستان کي "اسلامي جمهوريه" ۽ اسلام کي رياستي مذهب قرار ڏنو. ان ۾ اهو به چيو ويو ته سمورن قانونن کي قرآن ۽ سنت ۾ بيان ڪيل اسلامي احڪامن سان هم آهنگ ڪيو ويندو ۽ اهڙن احڪامن جي منافي ڪو به قانون نه ٺاهيو ويندو.<ref name=":82">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1Wh8AgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA189|title=The Right to Development in International Law: The Case of Pakistan|last=Iqbal|first=Khurshid|publisher=Routledge|year=2009|isbn=9781134019991|pages=189}}</ref> <small>1973</small>ع جي آئين اسلام جي تشريح ۽ ان تي عملدرآمد کي منظم ڪرڻ لاءِ ڪجهه ادارا، جهڙوڪ شريعت ڪورٽ ۽ اسلامي نظرياتي ڪائونسل پڻ قائم ڪيا.<ref name=":92">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WG-pAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Islam, Law and Identity|last1=Diamantides|first1=Marinos|last2=Gearey|first2=Adam|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9781136675652|pages=198}}</ref> ==== ضياءُ الحق جي دور ۾ اسلامي نظام جو نفاذ ==== <small>5</small> جولاءِ <small>1977</small>ع تي، [[محمد ضیا الحق|جنرل ضياءُ الحق]] فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تي قبضو ڪيو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PJBpAgAAQBAJ&q=1973+constitution+pakistan+islam&pg=PA196|title=Constitutionalism in Islamic Countries: Between Upheaval and Continuity|last=Grote|first=Rainer|publisher=Oxford University Press|year=2012|isbn=9780199910168|pages=196}}</ref> ضياءُ الحق جي بغاوت کان هڪ يا ٻه سال اڳ، اڳوڻي وزيراعظم [[ذوالفقار علي ڀٽو]] کي سخت مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو هو، جيڪا "نظامِ مصطفيٰ" جي احيا واري نعري هيٺ متحد ٿي هئي.<ref name="nasr-453">{{cite book|title=Mawdudi and the Making of Islamic Revivalism|url=https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr|url-access=limited|date=1996|publisher=Oxford University Press|isbn=0195096959|location=New York, Oxford|pages=[https://archive.org/details/mawdudimakingisl00nasr/page/n55 45]–6|last1=Nasr|first1=Seyyed Vali Reza Nasr}}</ref> تحريڪ جي حامين موجب، شريعت جي قانونن تي ٻڌل اسلامي رياست قائم ڪرڻ جو مطلب اهو هو ته اسلام جي شروعاتي دور واري انصاف ۽ ڪاميابي ڏانهن واپسي ٿيندي، جڏهن محمد ﷺ مسلمانن تي حڪمراني ڪندا هئا. عوامي سطح تي وڌندڙ اسلاميت جي لهر کي روڪڻ جي ڪوشش ۾، ڀٽو صاحب پاڻ به ان جو مطالبو ڪيو هو ۽ مسلمانن پاران شراب پيئڻ ۽ وڪڻڻ، نائيٽ ڪلبن ۽ گهوڙن جي ڊوڙ (ريس) تي پابندي لڳائي ڇڏي هئي.<ref name="World Scientific22">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=9cCtsWb9hoYC&q=zia+ul+haq&pg=PA202|title=State and Secularism: Perspectives from Asia§General Zia-ul-Haq and Patronage of Islamism|last=Michael Heng Siam-Heng, Ten Chin Liew|publisher=World Scientific|year=2010|isbn=9789814282383|location=Singapore|page=360}}</ref> [[File:Muslim self-identification.jpg|thumb|400px|پاڪستان ۾ اسلام جا ڪيترائي مختلف فرقن وارا طريقا ۽ عقيدا رائج آهن.]] اسلامي نظام جي نفاذ واري عمل سندس حڪومت جي "بنيادي پاليسي" يا "مرڪزي نقطو" هئي. ضياءُ الحق هڪ اسلامي رياست قائم ڪرڻ ۽ شريعت جي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ پرعزم هو. ضياءَ اسلامي اصولن تحت قانوني معاملن جي فيصلي لاءِ الڳ شرعي عدالتون ۽ عدالتي بينچون قائم ڪيون. پاڪستاني قانون ۾ نوان فوجداري ڏوهه (جهڙوڪ زنا) ۽ نيون سزائون (جهڙوڪ ڪوڙا هڻڻ ۽ عضوا ڪٽڻ) شامل ڪيون ويون. بئنڪ اڪائونٽن تي ملندڙ وياج (سود) جي ادائيگي جي جاءِ تي ”نفعي ۽ نقصان“ جي بنياد تي ادائيگي جو نظام آندو ويو. زڪوات کي بچت اڪائونٽن تي 2.5 سيڪڙو سالياني ٽيڪس جي صورت ڏني وئي. اسڪولن جي درسي ڪتابن ۽ لائبريرين مان غير اسلامي مواد کي هٽائڻ لاءِ انهن ۾ بنيادي تبديليون آنديون ويون. آفيسن، اسڪولن ۽ ڪارخانن لاءِ لازمي قرار ڏنو ويو ته اهي نماز پڙهڻ لاءِ جاءِ فراهم ڪن. ضياءَ علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻن) ۽ اسلامي پارٽين جي اثر رسوخ کي وڌايو، جڏهن ته قدامت پسند عالم ٽيليويزن تي باقاعده نظر اچڻ لڳا. قدامت پسند علماءِ کي "اسلامي نظرياتي ڪائونسل" ۾ شامل ڪيو ويو. 1985ع ۾ هندن ۽ عيسائين لاءِ الڳ چونڊ حلقا قائم ڪيا ويا، جيتوڻيڪ عيسائي ۽ هندو اڳواڻن شڪايت ڪئي ته اهي ملڪ جي سياسي عمل کان پاڻ کي الڳ يا محروم محسوس ڪري رهيا هئا. ضياءَ جي سرڪاري سرپرستي واري اسلاميڪيشن جي عمل پاڪستان ۾ سني ۽ شيعا، توڙي ديوبندي ۽ بريلوي فرقن جي وچ ۾ فرقيوارانه ورهاست کي وڌايو. اسلامي نظام واري پروگرام جي ممڪنه سببن ۾ ضياءَ جي ذاتي تقويٰ (اڪثر روايتن موجب هو هڪ مذهبي گهراڻي سان تعلق رکندو هو)، هڪ مسلم رياست طور "پاڪستان جي وجود جي بنيادي مقصد" کي پورو ڪرڻ لاءِ سياسي اتحادي ٺاهڻ جي خواهش، ۽/يا ان عمل کي قانوني جواز فراهم ڪرڻ جي سياسي ضرورت شامل هئي جنهن کي ڪجهه پاڪستاني سندس "ظالم ۽ غير نمائنده مارشل لا واري حڪومت" سمجهندا هئا. جنرل محمد ضياءُ الحق جي حڪومت تائين، اسلامي ڪارڪن ان ڳالهه تي مايوس هئا ته پاڪستان جي آئين ۾ اسلامي قانون کي لاڳو ڪرڻ لاءِ ڪي به مؤثر اختيار يا قانوني طاقت موجود نه هئا. مثال طور، 1956ع واري آئين ۾ رياست "اسلامي اخلاقي معيارن" کي زبردستي لاڳو نه ڪندي هئي، پر انهن کي لازمي بڻائڻ ۽ جسم فروشي، جوا، شراب نوشي وغيره کي روڪڻ لاءِ ڪوشش ڪندي هئي. ان ۾ اهو به چيو ويو هو ته وياج (سود) کي "جلد کان جلد" ختم ڪيو ويندو. was the "primary" policy,<ref name="Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)">{{cite book|last=Haqqani|first=Husain|title=Pakistan:Between Mosque and Military; §From Islamic Republic to Islamic State|year=2005|publisher=Carnegie Endowment for International Peace (July 2005)|location=United States|isbn=978-0-87003-214-1|pages=395 pages|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=Pakistan:Between+Mosque+and+Military}}</ref> or "centerpiece"<ref name="jones-16-centre">{{cite book|last1=Jones|first1=Owen Bennett|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|isbn=9780300097603|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=... Zia made Islam the centrepiece of his administration.}}</ref> of his government. [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia-ul-Haq]] committed himself to establishing an Islamic state and enforcing ''[[sharia]]'' law.<ref name="Kepel-10022">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=OLvTNk75hUoC&q=Nizam-e-Mustafa+sharia&pg=PA100|title=Jihad: The Trail of Political Islam|date=2002|publisher=I.B.Tauris|edition=2006|pages=100–101|last1=Kepel|first1=Gilles|isbn=9781845112578|access-date=5 December 2014}}</ref> Zia established separate Shariat judicial courts<ref name=":92" /> and court benches<ref name="HRWdouble-192">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=mIUwZ4aVM8AC&q=%22International+Commission+of+Jurists%22+pakistan+Zia-ul-Haq&pg=PA17|title=Double Jeopardy: Police Abuse of Women in Pakistan|date=1992|publisher=Human Rights Watch|page=19|isbn=9781564320636|access-date=3 December 2014}}</ref><ref name="United Book Press2">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: between mosque and military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=United Book Press|year=2005|isbn=9780870032851|location=Washington D.C.|page=400}}</ref> to judge legal cases using Islamic doctrine.<ref name="wynbr-20092">{{cite book|url=https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9|url-access=registration|quote=a brief history of pakistan zia bolster ulama.|title=A Brief History of Pakistan|date=2009|publisher=Facts on File|isbn=9780816061846|pages=[https://archive.org/details/briefhistoryofpa0000wynb_t6l9/page/216 216]–7|last1=Wynbrandt|first1=James}}</ref> New criminal offences (of adultery, fornication, and types of blasphemy), and new punishments (of whipping, amputation, and stoning to death), were added to Pakistani law. [[Riba|Interest]] payments for bank accounts were replaced by "profit and loss" payments. ''[[Zakat]]'' charitable donations became a 2.5% annual tax. School textbooks and libraries were overhauled to remove un-Islamic material.<ref name="jones-16-72">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=zia giving him a free hand to ignore internationally accepted human rights norms.|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref> Offices, schools, and factories were required to offer praying space.<ref name="Paracha-20092">{{cite web|url=https://www.dawn.com/news/812995/pious-follies|title=Pious follies|date=3 September 2009|website=Dawn.com|last1=Paracha|first1=Nadeem F.|access-date=20 December 2014}}</ref> Zia bolstered the influence of the ''[[ulama]]'' (Islamic clergy) and the Islamic parties,<ref name="wynbr-20092" /> whilst conservative scholars became fixtures on television.<ref name="Paracha-20092" /> 10,000s of activists from the [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] party were appointed to government posts to ensure the continuation of his agenda after his passing.<ref name="Kepel-10022" /><ref name="wynbr-20092" /><ref name="jones-162">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|title=Pakistan : eye of the storm|date=2002|publisher=Yale University Press|location=New Haven and London|pages=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/16 16]–7|quote=... Zia rewarded the only political party to offer him consistent support, Jamaat-e-Islami. Tens of thousands of Jamaat activists and sympathisers were given jobs in the judiciary, the civil service and other state institutions. These appointments meant Zia's Islamic agenda lived on long after he died.|last1=Jones|first1=Owen Bennett|isbn=9780300097603}}</ref><ref name="nasr-952">{{cite book|url=http://www.chicagobooth.edu/~/media/E49831A1165C49EBA902C83648F0CE36.pdf|title=ISLAMIZATION AND THE PAKISTANI ECONOMY|date=2004|publisher=Woodrow Wilson International Center or Scholars|page=95|chapter=Islamization, the State and Development|quote=General Zia became the patron of Islamization in Pakistan and for the first time in the country’s history, opened the bureaucracy, the military, and various state institutions to Islamic parties|last1=Nasr|first1=Vali|editor2-last=Lee|editor2-first=Wilson|editor1-last=Hathaway|editor1-first=Robert|access-date=30 January 2015}}</ref> Conservative ''[[ulama]]'' (Islamic scholars) were added to the [[Council of Islamic Ideology]].<ref name="HRWdouble-192" /> Separate electorates for [[Hinduism in Pakistan|Hindus]] and [[Christianity in Pakistan|Christians]] were established in 1985 even though Christian and Hindu leaders complained that they felt excluded from the county's political process.<ref name="OBJ-312">{{cite book|url=https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn|url-access=registration|quote=separate electorates for minorities in pakistan.|title=Pakistan: Eye of the Storm|date=2002|publisher=Yale University Press|isbn=0300101473|page=[https://archive.org/details/pakistaneyeofsto00benn/page/31 31]|last1=Jones|first1=Owen Bennett|access-date=9 December 2014}}</ref> Zia's state sponsored Islamization increased sectarian divisions in Pakistan between [[Sunnis]] and [[Shias]] and between [[Deobandis]] and [[Barelvis]].<ref name="talbot-251-islamization2">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/251 251]|quote=The state sponsored process of Islamisation dramatically increased sectarian divisions not only between [[Sunni]]s and [[Shia]] over the issue of the 1979 ''Zakat'' Ordinance, but also between [[Deobandi]]s and [[Barelvi]]s.|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061}}</ref> A solid majority of [[Barelvis]] had supported the creation of Pakistan,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA167|title=State and Nation-Building in Pakistan: Beyond Islam and Security|last1=Long|first1=Roger D.|last2=Singh|first2=Gurharpal|last3=Samad|first3=Yunas|last4=Talbot|first4=Ian|publisher=Routledge|year=2015|isbn=9781317448204|pages=167|quote=In the 1940s a solid majority of the Barelvis were supporters of the Pakistan Movement and played a supporting role in its final phase (1940-7), mostly under the banner of the All-India Sunni Conference which had been founded in 1925.}}</ref> and [[Barelvi]] [[ulama]] had also issued fatwas in support of the [[Pakistan Movement]] during the 1946 elections,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WgFeAwAAQBAJ&q=Barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA135|title=The Awakening of Muslim Democracy: Religion, Modernity, and the State|last=Cesari|first=Jocelyne|publisher=Cambridge University Press|year=2014|isbn=9781107513297|pages=135|quote=For example, the Barelvi ulama supported the formation of the state of Pakistan and thought that any alliance with Hindus (such as that between the Indian National Congress and the Jamiat ulama-I-Hind [JUH]) was counterproductive.}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XfI-hEI8a9wC&q=Barelvi+ulama+1946+elections&pg=PA87|title=Pakistan: The Struggle Within|last=John|first=Wilson|publisher=Pearson Education India|year=2009|isbn=9788131725047|pages=87|quote=During the 1946 election, Barelvi Ulama issued fatwas in favour of the Muslim League.}}</ref> but ironically Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of [[Deobandi]] (and later Ahl-e-Hadith/[[Salafi]]) institutions.<ref name=":102">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0Mx5DQAAQBAJ&q=barelvi+ulema+pakistan+movement&pg=PA379|title=Faith-Based Violence and Deobandi Militancy in Pakistan|last1=Syed|first1=Jawad|last2=Pio|first2=Edwina|last3=Kamran|first3=Tahir|last4=Zaidi|first4=Abbas|publisher=Springer|year=2016|isbn=9781349949663|pages=379|quote=Ironically, Islamic state politics in Pakistan was mostly in favour of Deobandi, and more recently Ahl-e Hadith/Salafi, institutions. Only a few Deobandi clerics decided to support the Pakistan Movement, but they were highly influential.}}</ref> This was despite the fact that only a few (although influential) [[Deobandi]] clerics had supported the [[Pakistan Movement]].<ref name=":102" /> Zia-ul-Haq forged a strong alliance between the [[Pakistan army|military]] and [[Deobandi]] institutions.<ref name=":102" /> In Pakistan, actors who have been identified by the state as moderate Sufis—such as the Barelwis, a movement founded in the 19th century in response to conservative reformers such as the Deobandis—mobilized after the government's call from 2009 onwards to save the soul of Pakistan from creeping “Talibanization.”<ref>{{Cite web|last=Philippon|first=Alix|date=2018-12-13|title=Positive branding and soft power: The promotion of Sufism in the war on terror|url=https://www.brookings.edu/blog/order-from-chaos/2018/12/13/positive-branding-and-soft-power-the-promotion-of-sufism-in-the-war-on-terror/|access-date=2021-03-30|website=Brookings|language=en-US}}</ref> Possible motivations for the Islamization programme included [[Muhammad Zia-ul-Haq|Zia's]] personal piety (most accounts agree that he came from a religious family),<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nYppZ_dEjdIC&q=zia+ul+haq&pg=PA132|title=Pakistan: Between Mosque and Military|last=Haqqani|first=Husain|publisher=Carnegie Endowment|year=2010|isbn=9780870032851|pages=132}}</ref> desire to gain political allies, to "fulfill Pakistan's ''raison d'être''" as a Muslim state, and/or the political need to legitimise what was seen by some Pakistanis as his "repressive, un-representative martial law regime".<ref name="talbot-2862">{{cite book|title=Pakistan, a Modern History|url=https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb|url-access=registration|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|page=[https://archive.org/details/pakistanmodernhi00talb/page/286 286]|last1=Talbot|first1=Ian|isbn=9780312216061 }}</ref> Until the government of General Muhammad Zia-ul-Haq, "Islamic activists" were frustrated by the lack of "teeth" to enforce Islamic law in Pakistan's constitution. For example, in the 1956 constitution, the state did not enforce "Islamic moral standards" but "endeavor[ed]" to make them compulsory and to "prevent" prostitution, gambling, consumption of alcoholic liquor, etc. Interest was to be eliminated "as soon as possible".<ref>quoting article 25, 28, 29, 198 of the 1956 Constitution of Pakistan</ref><ref>{{cite book|last1=Kennedy|first1=Charles|title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan|date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation|ref=CKILE|pages=84–5}}</ref> According to Shajeel Zaidi a million people attended Zia ul Haq's funeral because he had given them what they wanted: more religion.<ref>{{Cite news|url=http://blogs.tribune.com.pk/story/38972/in-defence-of-ziaul-haq/|title=In defence of Ziaul Haq|last=Zaidi|first=Shajeel|date=17 August 2016|work=Express Tribune}}</ref> A PEW opinion poll found that 84% of Pakistanis favoured making [[Sharia]] the official law of the land.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewforum.org/2013/04/30/the-worlds-muslims-religion-politics-society-beliefs-about-sharia/|title=Chapter 1: Beliefs About Sharia|date=30 April 2013|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|access-date=4 December 2016}}</ref> According to the 2013 [[Pew Research Center]] report, the majority of Pakistani Muslims also support the death penalty for those who leave Islam (62%). In contrast, support for the death penalty for those who leave Islam was only 36% in fellow South Asian Muslim country Bangladesh (which shared heritage with Pakistan).<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2013/05/01/64-percent-of-muslims-in-egypt-and-pakistan-support-the-death-penalty-for-leaving-islam/|title=Majorities of Muslims in Egypt and Pakistan support the death penalty for leaving Islam|newspaper=Washington Post|access-date=4 December 2016}}</ref> A 2010 opinion poll by PEW Research Centre also found that 87% of Pakistanis considered themselves 'Muslims first' rather than a member of their nationality. This was the highest figure amongst all Muslim populations surveyed. In contrast only 67% in [[Jordan]], 59% in [[Egypt]], 51% in [[Turkey]], 36% in [[Indonesia]] and 71% in [[Nigeria]] considered themselves as 'Muslim first' rather than a member of their own nationality.<ref>{{Cite web|url=http://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|title=What Do You Consider Yourself First?|date=31 March 2010|website=Pew Research Center's Global Attitudes Project|access-date=4 December 2016|archive-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425074821/https://www.pewglobal.org/2006/07/06/muslims-in-europe-economic-worries-top-concerns-about-religious-and-cultural-identity/254-5/|url-status=dead}}</ref> "Islamic activists" such as much or the [[ulama]] (Islamic clerics) and [[Jamaat-e-Islami Pakistan|Jamaat-e-Islami]] (Islamist party), support the expansion of "Islamic law and Islamic practices". "Islamic Modernists" are lukewarm to this expansion and "some may even advocate development along the secularist lines of the West."<ref>{{cite book |last1=Kennedy |first1=Charles |title=Islamization of Laws and Economy, Case Studies on Pakistan |date=1996|publisher=Institute of Policy Studies, The Islamic Foundation |ref=CKILE|page=83}}</ref> ===Islamic way of life=== The mosque is an important religious as well as social institution in Pakistan.<ref>Malik, Jamal. ''Islam in South Asia: A Short History''. Leiden and Boston: Brill, 2008.</ref><ref>{{Cite journal|last=Mughal|first=M. A. Z.|date=2015-05-04|title=An anthropological perspective on the mosque in Pakistan|journal=Asian Anthropology|language=en|volume=14|issue=2|pages=166–181|doi=10.1080/1683478X.2015.1055543|s2cid=54051524|issn=1683-478X|url=http://dro.dur.ac.uk/16438/1/16438.pdf}}</ref> Many rituals and ceremonies are celebrated according to Islamic calendar. شجيل زيدي جي مطابق، ضياءُ الحق جي جنازي ۾ لکين ماڻهن شرڪت ڪئي ڇاڪاڻ ته هن انهن کي اهو ڪجهه ڏنو هو جنهن جي انهن کي خواهش هئي: وڌيڪ مذهب. ”پيو“ (PEW) جي هڪ راءِ شماري مان معلوم ٿيو ته 84 سيڪڙو پاڪستاني شريعت کي ملڪ جو سرڪاري قانون بڻائڻ جي حق ۾ هئا. 2013ع جي ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي رپورٽ مطابق، پاڪستاني مسلمانن جي اڪثريت (62 سيڪڙو) انهن ماڻهن لاءِ موت جي سزا جي حمايت ڪري ٿي جيڪي اسلام ڇڏي ڏين ٿا (ارتداد). ان جي ابتڙ، ڏکڻ ايشيا جي هڪ ٻئي مسلمان ملڪ بنگلاديش (جنهن جي پاڪستان سان گڏيل تاريخي ورثو آهي) ۾ اسلام ڇڏڻ وارن لاءِ موت جي سزا جي حمايت صرف 36 سيڪڙو هئي. ”پيو ريسرچ سينٽر“ جي 2010ع واري راءِ شماري مان اهو به معلوم ٿيو ته 87 سيڪڙو پاڪستاني پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ جي ميمبر بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهن ٿا. سروي ڪيل سمورين مسلمان آباديءَ وارن ملڪن ۾ هي انگ سڀ کان وڌيڪ هو. ان جي ابتڙ، اردن ۾ 67 سيڪڙو، مصر ۾ 59 سيڪڙو، ترڪي ۾ 51 سيڪڙو، انڊونيشيا ۾ 36 سيڪڙو ۽ نائيجيريا ۾ 71 سيڪڙو ماڻهن پاڻ کي پنهنجي قومي سڃاڻپ بدران ”پهريان مسلمان“ سمجهيو. اسلامي ڪارڪن، جهڙوڪ اڪثر علماءِ (اسلامي مذهبي اڳواڻ) ۽ [[جماعت اسلامي پاڪستان|جماعت اسلامي]] (اسلامي سياسي پارٽي)، "اسلامي قانون ۽ ان تي عمل" جي توسيع جي حمايت ڪن ٿا. اسلامي جديديت پسند“ (Islamic Modernists) هن توسيع بابت گهڻو جوش نه ٿا رکن ۽ "ڪجهه ته مغرب جي سيڪيولر اصولن تي ترقيءَ جي به حمايت ڪري سگهن ٿا." === اسلامي طرزِ زندگي === پاڪستان ۾ مسجد هڪ اهم مذهبي ۽ سماجي ادارو آهي. اسلامي ڪيلينڊر مطابق ڪيتريون ئي رسمون ۽ تقريبون ملهايون وڃن ٿيون. == آباديءَ جا انگ اکر == == مذهبي فرقا == == مذهبي ادارا ۽ تعليم == == مذهبيت جي سطح == == جديد دور جا مسئلا == ==پڻ ڏسو== {{Portal|پاڪستان|اسلام}} * [[پاڪستان ۾ مذھب]] * [[پاڪستان جي تاريخ|اسلامي جمهوريه پاڪستان جي تاريخ]] * [[ايشيا ۾ اسلام]] * [[اسلام بلحاظ ملڪ]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان ۾ مسجدن جي فهرست]] * [[پاڪستان جي آبادي جي جوڙجڪ]] * [[پاڪستاني نعت خوانن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [[Masood Ashraf Raja|Raja, Masood Ashraf]]. ''Constructing Pakistan: Foundational Texts and the Rise of Muslim National Identity'', 1857–1947, Oxford 2010, {{ISBN|978-0-19-547811-2}} * Zaman, Muhammad Qasim. ''Islam in Pakistan: A History'' (Princeton UP, 2018) [http://www.h-net.org/reviews/showpdf.php?id=53232 online review] {{Asia in topic|Islam in}} {{Religion in Pakistan}} [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ايشيا ۾ اسلام]] [[زمرو:پاڪستان جو سماج]] [[زمرو:پاڪستان ۾ مذھب]] [[زمرو:اسلام بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جو قانون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ اسلام جي تاريخ]] 7tt6d8p72vkqydp6j018ox8ld0dgcvg 14 101725 406134 406050 2026-08-23T11:12:29Z Memon2025 21315 /* */ 406134 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تهذيبون|قديم روم]] [[زمرو:اڳوڻيون ​​سلطنتون|قديم روم]] [[زمرو:ڪانسي جو دور|قديم روم]] [[زمرو:ڪانسي وارو دور]] [[زمرو:يورپ جي قديم تاريخ|قديم روم]] [[زمرو:يورپ جون اڳوڻيون سلطنتون|قديم روم]] jo3q33ajoyacbt22w5y4zwlw0f2kbwi 14 101727 406062 2026-08-22T13:50:29Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسلام جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ بلحاظ موضوع]] 406062 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام جي تاريخ بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:پاڪستان جي تاريخ بلحاظ موضوع]] bd0fi6k6m8wjtvrclc2097zsxrf7s2w 14 101728 406063 2026-08-22T13:50:49Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] 406063 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:زمرا بلحاظ ملڪ]] pn1iehbud8asy4cjsjztwj6czeuisd8 14 101729 406124 2026-08-23T10:24:04Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:تهذيبون|آفريڪا]] [[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ]] 406124 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تهذيبون|آفريڪا]] [[زمرو:آفريڪا جي قديم تاريخ]] 1dkbe155z3vv1po7tcsobchyvkkus5m 14 101730 406125 2026-08-23T10:25:32Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] 406125 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] hc550f1rzdv2i7c5h56hnzacltwqygv 14 101731 406140 2026-08-23T11:16:27Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[زمرو:Bronze Age]] کي [[زمرو:ڪانسي وارو دور]] ڏانھن چوريو 406140 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:ڪانسي وارو دور}} 99ei3sbw3hkzzhfrnd285rsc6193x47 14 101732 406145 2026-08-23T11:37:37Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:تاريخ]] 406145 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ]] 2z8x3rxdl1hj5m39tihc60e9dyzvpbh 406148 406145 2026-08-23T11:40:29Z Memon2025 21315 406148 wikitext text/x-wiki [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:وقت]] bxy84mnvw758zpunq95w1c2hyncb5m7 14 101733 406146 2026-08-23T11:38:37Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ڌاتو]] [[زمرو:قديم دور]] [[زمرو:تاريخي دور]] 406146 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڌاتو]] [[زمرو:قديم دور]] [[زمرو:تاريخي دور]] rms9nvy6tlei6fc97z7r2rv91rk4u3t 14 101734 406147 2026-08-23T11:39:31Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:وقت]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] 406147 wikitext text/x-wiki [[زمرو:وقت]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ دور]] 7w50tcintcgxpozia0jfg8zii68kshd 14 101735 406149 2026-08-23T11:42:02Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ھزاريا]] 406149 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ھزاريا]] hv81bupet8nq93wcw9yqkplnl2y4ocj 14 101736 406151 2026-08-23T11:45:18Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ھزاريا]] 406151 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ھزاريا]] hv81bupet8nq93wcw9yqkplnl2y4ocj